<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="noordmans1" xml:lang="nl">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>O. Noordmans, Verzamelde Werken, deel 1</title>
<author><persName>Oepke Noordmans</persName></author>
<respStmt><resp>digitale editie</resp><orgName>Stichting dr. O. Noordmans</orgName></respStmt>
<respStmt xml:id="pipeline"><resp>tekst uit de OCR (of het zetbestand) gelezen, noten gekoppeld, OCR-fouten verbeterd en twijfelplaatsen gemarkeerd</resp><name>de verwerking van de digitale editie (pipeline/ in de broncode)</name></respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt><edition n="1.17">Versie 1.17, <date when="2026-11-20">2026-11-20</date></edition></editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Stichting dr. O. Noordmans</publisher>
<pubPlace>https://stichtingnoordmans.nl/verzamelde-werken/1</pubPlace>
<idno type="git">543fbf51fc97980197343c4712bc45b4e6ecd1cd</idno>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<bibl><author>dr. O. Noordmans</author>, <title level="m">Verzamelde Werken</title>, <biblScope unit="volume">1</biblScope>, <pubPlace>Kampen</pubPlace>: <publisher>Kok</publisher>, <date when="1978">1978</date>, <idno type="ISBN">978-90-242-2598-9</idno>, <extent>p. 17–523</extent>.
<note>De tekst is gelezen uit de OCR-tekst van het boek (src/Noordmans1.docx) en niet met het gedrukte boek vergeleken.</note></bibl>
<listBibl type="publications">
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.intreepreek-idsegahuizen" n="1"><title>Intreepreek Idsegahuizen</title><biblScope unit="page" from="17" to="27"/><date when="1903" type="bron">1903</date><note type="dating">Intreepreek bij de bevestiging te Idsegahuizen en Piaam op 1 februari 1903.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk" n="2"><title>De bakermat van de christelijke kerk</title><biblScope unit="page" from="28" to="51"/><date when="1902" type="inhoud">1902</date><note type="dating">Manuscript; volgens de redactie niet vóór 1902 omdat de Boerenoorlog (beëindigd mei 1902) als voorbij wordt besproken.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.dogmatische-zekerheid" n="3"><title>Dogmatische zekerheid</title><biblScope unit="page" from="52" to="77"/><date when="1906" type="bron">1906</date><note type="dating">Referaat op 12 april 1906 te Leeuwarden voor de Friesche Predikantenvereeniging.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.beslistheid" n="4"><title>Beslistheid</title><biblScope unit="page" from="78" to="87"/><date when="1906" type="bron">1906</date><note type="dating">Referaat eind 1906 gehouden.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.willem-de-clercq" n="5"><title>Willem de Clercq</title><biblScope unit="page" from="88" to="101"/><date when="1908" type="schatting" cert="low">ca. 1908</date><note type="dating">Volgens de redactie waarschijnlijk van vóór 1910; geplaatst tussen stukken van 1906 en 1909, dus ca. 1907-1909.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.catechismusprediking" n="6"><title>Catechismusprediking</title><biblScope unit="page" from="102" to="116"/><date when="1909" type="bron">1909</date><note type="dating">Volgens de redactie eind 1909 of begin 1910, na N.' reis naar Heidelberg in augustus 1909.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s" n="7"><title>Communisme bij de Toradja's</title><biblScope unit="page" from="117" to="125"/><date when="1909" type="bron">1909</date><note type="dating">Volgens de redactie waarschijnlijk 1909 of 1910 te Suawoude gehouden; gebruikt Kruyts lezingen van 1907.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog" n="8"><title>Het getuigenis van De Hartog</title><biblScope unit="page" from="126" to="150"/><date when="1910" type="bron">1910</date><note type="dating">Lezing waarschijnlijk in 1910 voor de Friesche Predikantenvereeniging te Beetsterzwaag.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek" n="9"><title>Het getuigenis van dr. De Hartog. Waardering en kritiek</title><biblScope unit="page" from="151" to="166"/><date when="1910" type="bron">1910</date><note type="dating">Verschenen in Stemmen voor Waarheid en Vrede 47 (1910).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek" n="10"><title>Pragmatische houding (en de daaropvolgende polemiek)</title><biblScope unit="page" from="167" to="187"/><date when="1918" type="bron">1918</date><note type="dating">Verschenen in de Nederlandsche Kerkbode 3 (1918); de polemiek met Locher liep in hetzelfde jaar.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen" n="11"><title>Historisch spiritualisme. Een herinnering aan de vrijzinnigen</title><title type="sub">Een herinnering aan de vrijzinnigen</title><biblScope unit="page" from="188" to="204"/><date when="1919" type="bron">1919</date><note type="dating">Verschenen in Stemmen voor Waarheid en Vrede 56 (1919).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid" n="12"><title>Gemeenschap en persoonlijkheid</title><biblScope unit="page" from="205" to="230"/><date when="1919" type="bron">1919</date><note type="dating">Referaat op 30 april 1919, bewerkt verschenen in Stemmen voor Waarheid en Vrede 56 (1919).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye" n="13"><title>Het leven in de zonde. Een kritische bespreking van de zondeleer van P. D. Chantepie de la Saussaye</title><title type="sub">Een kritische bespreking van de zondeleer van P. D. Chantepie de la Saussaye</title><biblScope unit="page" from="231" to="239"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Lezing in de kring rond Is. van Dijk, waarschijnlijk in 1913 (na 2 april 1913).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james" n="14"><title>Het pragmatisme van William James</title><biblScope unit="page" from="240" to="254"/><date when="1914" type="bron">1914</date><note type="dating">Lezing kort na de Duitse inval in België (augustus 1914); de tekst noemt de pas uitgebroken wereldoorlog.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur" n="15"><title>René Descartes en zijn invloed op onze cultuur</title><biblScope unit="page" from="255" to="284"/><date when="1917" type="inhoud">1917</date><note type="dating">Manuscript volgens de redactie van eind 1917 of begin 1918, in elk geval na de dood van Matthijs Maris (22 augustus 1917).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie" n="16"><title>De verzoening. Een Calvijnstudie</title><biblScope unit="page" from="285" to="300"/><date when="1917" type="schatting" cert="low">ca. 1917</date><note type="dating">Geen gegevens; na Feine (1910), door de redactie geplaatst bij stukken van ca. 1917-1918.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.verzoening-een-kringlezing" n="17"><title>Verzoening. Een kringlezing</title><biblScope unit="page" from="301" to="307"/><date when="1917" type="schatting" cert="low">ca. 1917</date><note type="dating">Geen gegevens; verwant aan De verzoening. Een Calvijnstudie en door de redactie bij stukken van ca. 1917-1918 geplaatst.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.communisme" n="18"><title>Communisme</title><biblScope unit="page" from="308" to="323"/><date when="1921" type="inhoud">1921</date><note type="dating">Na oktober 1917 (bron); spreekt van de wereldoorlog als voorbij, van Posthuma's distributiemaatregelen van 'enkele jaren geleden' en van de huidige ellende in Sovjet-Rusland, dus ca. 1920-1921.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.lan-en-libben" n="19"><title>Lân en libben</title><biblScope unit="page" from="324" to="335"/><date when="1918" type="bron">1918</date><note type="dating">Toespraak op de Friezendei van 31 juli 1918 te Sneek.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert" n="20"><title>De filosofie der geschiedenis van Heinrich Rickert</title><biblScope unit="page" from="336" to="356"/><date when="1920" type="bron">1920</date><note type="dating">Lezing voor het Friesch Godgeleerd Gezelschap, begin november 1920 (1938 is het jaar van de latere vermelding).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.mystiek-in-de-moraal" n="21"><title>Mystiek in de moraal</title><biblScope unit="page" from="357" to="366"/><date when="1920" type="bron">1920</date><note type="dating">Toespraak op 5 november 1920 voor de NCSV te Hardenbroek, verschenen in Eltheto 75 (1921).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.enkele-boekbesprekingen" n="22"><title>Enkele boekbesprekingen</title><biblScope unit="page" from="368" to="377"/><date from="1916" to="1918" type="bron">1916–1918</date><note type="dating">Besprekingen in de (Nieuwe) Nederlandsche Kerkbode 1 (1916) en 3 (1918).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.iets-over-volkskerk" n="23"><title>Iets over volkskerk</title><biblScope unit="page" from="378" to="388"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Lezing op 10 februari 1913 te Leeuwarden voor de Friesche Predikantenvereeniging.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk" n="24"><title>De reorganisatiebeweging in de Hervormde Kerk</title><biblScope unit="page" from="389" to="401"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Referaat op 6 november 1913 op de classicale en diaconale conferentie te Leeuwarden.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.kerk-en-coalitie" n="25"><title>Kerk en coalitie</title><idno type="label">A</idno><biblScope unit="page" from="404" to="412"/><date when="1911" type="bron">1911</date><note type="dating">Verschenen in vier afleveringen in HZ 4 (1911) nrs. 9-14 (noot 2; 1907 is het oprichtingsjaar van het blad).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.protestantse-katholiciteit" n="26"><title>Protestantse katholiciteit</title><idno type="label">B</idno><biblScope unit="page" from="413" to="417"/><date when="1912" type="bron">1912</date><note type="dating">Verschenen in HZ 5 (1912) nrs. 7-8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-brochure-hulsman" n="27"><title>De brochure-Hulsman</title><idno type="label">C</idno><biblScope unit="page" from="418" to="422"/><date when="1912" type="bron">1912</date><note type="dating">Verschenen in HZ 5 (1912) nrs. 11-12.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming" n="28"><title>De jongste hoogleraarsbenoeming</title><idno type="label">D</idno><biblScope unit="page" from="423" to="425"/><date when="1912" type="bron">1912</date><note type="dating">Verschenen in HZ 5 (1912) nr. 23.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.zedelijke-opvoeding" n="29"><title>'Zedelijke opvoeding'</title><idno type="label">E</idno><biblScope unit="page" from="426" to="428"/><date when="1912" type="bron">1912</date><note type="dating">Verschenen in HZ 5 (1912) nr. 37.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.paepse-stoutigheden" n="30"><title>Paepse stoutigheden</title><idno type="label">F</idno><biblScope unit="page" from="429" to="432"/><date when="1912" type="bron">1912</date><note type="dating">Verschenen in HZ 5 (1912) nr. 42, met naschrift in nr. 44.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.een-pessimistische-verwachting" n="31"><title>Een pessimistische verwachting</title><idno type="label">G</idno><biblScope unit="page" from="433" to="435"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Verschenen in HZ 6 (1913) nr. 8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.moderne-theologen" n="32"><title>Moderne theologen</title><idno type="label">H</idno><biblScope unit="page" from="436" to="439"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Verschenen in HZ 6 (1913) nr. 15.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk" n="33"><title>Het manifest voor de Nederlandse Hervormde Kerk</title><idno type="label">I</idno><biblScope unit="page" from="440" to="443"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Verschenen in HZ 6 (1913) nr. 21.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek" n="34"><title>De grootst gemene deler (en de daaropvolgende polemiek)</title><idno type="label">J</idno><biblScope unit="page" from="444" to="474"/><date when="1913" type="bron">1913</date><note type="dating">Verschenen in HZ 6 (1913) nr. 23; de polemiek liep in HZ 6 (1913) nrs. 24-37.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek" n="35"><title>Een grote vergadering (en de daaropvolgende polemiek)</title><idno type="label">K</idno><biblScope unit="page" from="475" to="489"/><date when="1914" type="bron">1914</date><note type="dating">Verschenen in HZ 7 (1914) nr. 9; de polemiek liep in nrs. 10-15 van 1914.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.een-nabetrachting" n="36"><title>Een nabetrachting</title><idno type="label">L</idno><biblScope unit="page" from="490" to="492"/><date when="1914" type="bron">1914</date><note type="dating">Verschenen in HZ 7 (1914) nr. 19.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.een-geheimzinnige-macht" n="37"><title>Een geheimzinnige macht</title><idno type="label">M</idno><biblScope unit="page" from="493" to="496"/><date when="1914" type="bron">1914</date><note type="dating">Verschenen in HZ 7 (1914) nr. 23.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.tweeerlei-actie" n="38"><title>Tweeërlei actie</title><idno type="label">N</idno><biblScope unit="page" from="497" to="499"/><date when="1914" type="bron">1914</date><note type="dating">Verschenen in HZ 7 (1914) nr. 25.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.twee-kruisridders" n="39"><title>Twee kruisridders</title><idno type="label">O</idno><biblScope unit="page" from="500" to="502"/><date when="1914" type="bron">1914</date><note type="dating">Verschenen in HZ 7 (1914) nr. 49.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.solidariteit-in-de-kerk" n="40"><title>Solidariteit in de kerk</title><idno type="label">P</idno><biblScope unit="page" from="503" to="510"/><date when="1915" type="bron">1915</date><note type="dating">Verschenen in HZ 8 (1915) nrs. 14, 15 en 17.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak" n="41"><title>Rondom 'geest en hoofdzaak'</title><idno type="label">Q</idno><biblScope unit="page" from="511" to="514"/><date when="1915" type="bron">1915</date><note type="dating">Verschenen in HZ 8 (1915) nr. 21.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans1.de-schrapping" n="42"><title>De schrapping</title><idno type="label">R</idno><biblScope unit="page" from="515" to="523"/><date when="1915" type="bron">1915</date><note type="dating">Verschenen in HZ 8 (1915) nr. 23, met vervolgen in nrs. 24 en 26.</note></bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc><p>Digitale editie van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans: lezen, zoeken, bijbelregister op stichtingnoordmans.nl.</p></projectDesc>
<editorialDecl>
<segmentation><p>Elke alinea is verdeeld in zinnen (<gi>s</gi>; in verzen een regel, <gi>l</gi>) en zinsdelen (<gi>seg</gi>, tot een komma, puntkomma, dubbele punt of gedachtestreep). Hun <att>n</att> is het adres dat de website gebruikt om een passage aan te wijzen: alinea.zin.zinsdeel binnen de publicatie.</p></segmentation>
<correction><p>Verbeterde OCR-fouten staan als <gi>choice</gi> met <gi>sic</gi> (wat de OCR las) en <gi>corr</gi> (de verbetering; leeg bij een verwijdering); <att>ana</att> wijst naar de reden in de taxonomie hieronder. Plaatsen waar de verwerking niet zeker was, staan als <tag>note type="flag"</tag>.</p></correction>
<interpretation><p>Noten staan aan het eind van hun publicatie (<tag>div type="notes"</tag>); een notenteken in de tekst is een <tag>ref type="noteMarker"</tag> naar de noot. Voetnoten hebben een letter, eindnoten een nummer. Een notenteken waarvan de noot niet in het bestand staat: <tag>seg type="noteMarkerWithoutNote"</tag>. Het nummer of de letter die het boek voor een kop drukt (1., a., B.) staat als <gi>label</gi> voor de tekst van de kop, buiten de zinnen, en in <att>n</att> van de <gi>head</gi>. Paginanummers (<tag>pb ed="VW"</tag>) zijn die van de gedrukte Verzamelde Werken. <tag>milestone unit="readingUnit"</tag> markeert het begin van een pagina op de website. Jaartallen van de publicaties (in de <gi>listBibl</gi>): <att>type</att> bron (de bronvermelding van de redactie), inhoud (de tekst zelf) of schatting (<tag>cert="low"</tag>).</p></interpretation>
</editorialDecl>
<classDecl><!-- the reasons of the corrections (corr/@ana) --><taxonomy xml:id="reasons"><category xml:id="reason-1"><catDesc>l→1 in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-2"><catDesc>spatie in getallenreeks</catDesc></category><category xml:id="reason-3"><catDesc>á→à</catDesc></category><category xml:id="reason-4"><catDesc>OCR</catDesc></category><category xml:id="reason-5"><catDesc>spatie in jaartal</catDesc></category><category xml:id="reason-6"><catDesc>spatie na punt</catDesc></category><category xml:id="reason-7"><catDesc>spatie in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-8"><catDesc>spatie voor aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-9"><catDesc>l→I aan zinsbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-10"><catDesc>spatie in bijbelboek</catDesc></category><category xml:id="reason-11"><catDesc>los aanhalingsteken dat geen citaat sluit, tussen de verwijzingen 9 en 11; noot 10 (Bäumer) hoort bij het citaat 'miserable Terrain'</catDesc></category><category xml:id="reason-12"><catDesc>voetnootverwijzing s ontbreekt in het bestand (scan van het boek, oktober 2026)</catDesc></category><category xml:id="reason-13"><catDesc>l→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-14"><catDesc>spatie in jaartallen</catDesc></category><category xml:id="reason-15"><catDesc>afbreekstreepje</catDesc></category><category xml:id="reason-16"><catDesc>voetnootverwijzing j stond als gewone letter achter het aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-17"><catDesc>I→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-18"><catDesc>eindnootverwijzing 1</catDesc></category><category xml:id="reason-19"><catDesc>0→O in initiaal</catDesc></category><category xml:id="reason-20"><catDesc>titel van de tekst bij het eerste deel</catDesc></category><category xml:id="reason-21"><catDesc>0→O (aanroep)</catDesc></category><category xml:id="reason-22"><catDesc>eindnootverwijzing 4 stond als los aanhalingsteken achter 'Hervormde Broederschap'; noot 4 gaat over die Broederschap</catDesc></category><category xml:id="reason-23"><catDesc>spatie in paginanummer</catDesc></category></taxonomy></classDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc><langUsage><language ident="nl">Nederlands</language></langUsage></profileDesc>
<revisionDesc><change n="1.17" when="2026-11-20">Bijbelverwijzingen overal als 'Jes. 20 : 2' en '3-9' (niet meer '20: 2', '20:2', '20 :2' of '1 -11'). Beter herkend: lijsten met 'en' en komma ('Spr. 1 : 7 en 15 : 33', 'Hand. 2 : 41, 4 : 4'), reeksen over een hoofdstuk heen ('Kol. 3 : 18-4 : 1'), 'Numeri 16 en 1 Koningen 21'. Hersteld: reeksen die het volgende hoofdstuk als eindvers lazen ('Kol. 3 : 18-4'), door de OCR gesplitste eindverzen ('Fil. 2 : 4-1 1'), een weggevallen streepje tussen getallen ('Luk. 18 : 914', '(19291932)').</change><change n="1.11" when="2026-11-02">Elf keer 'eik' verbeterd tot 'elk' (VW 1–6), zoals 'bij eik van de drie genoemden'</change><change n="1.10" when="2026-11-02">OCR-ronde 2: vijftien fouten die een bestaand woord vormden verbeterd (o.a. 'di.' → 'dl.' in de noten, 'Inleiding tol een', 'Ook bier ligt'), in VW 1–6, 8, 9A en 9B</change><change n="1.9" when="2026-11-01">Thema's aangevuld door lezen (nieuwe personen en onderwerpen), verwijzingen naar andere delen in de noten gelinkt, jaartallen voor zeven brieven, en Wie is wie: de personen uit de noten</change><change n="1.8" when="2026-10-28">OCR: cijfers in woorden hersteld (o.a. 1uidelijk, 7ijdschrift, Pé0in, d1. voor dl.) en aan elkaar geplakte plaats en jaar in noten</change><change n="1.7" when="2026-10-27">Ondertitel van een publicatie alleen nog die onder de titel, niet die van een deel verderop (vijf teksten in VW 1 en 4, onder meer De grootst gemene deler).</change><change n="1.6" when="2026-10-25">Nog een OCR-fout verbeterd in deel 1 ('sommi-e' &gt; 'sommige')</change><change n="1.5" when="2026-10-24">Honderden OCR-fouten verbeterd in deel 1 tot en met 8 (o.a. 'in eik geval', 'arenlang', 'omstandi-heden', een punt waar een komma hoort), gevonden met een systematische controle van het hele corpus</change><change n="1.3" when="2026-10-17">Ontbrekende tekst overgenomen uit het boek (scans, oktober 2026): de eindnoten 2-46 van Gods poorten en het Woord vooraf van Gestalte en Geest (VW 8); voetnoten in Gemeenschap en persoonlijkheid, Mystiek in de moraal en Enkele boekbesprekingen (VW 1); de eindnoten 53 en 57 van Liturgie in de crisis (VW 6); noten en verwijzingen in de brieven 197, 439, 665 en 843, de Verantwoording en de Inleiding tot de familiebrieven (VW 9A) en de lijst van afkortingen (VW 9B)</change><change n="1.0" when="2026-10-11">Eerste digitale heruitgave van de Verzamelde Werken.</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<body>
<div type="publication" n="1" xml:id="noordmans1.intreepreek-idsegahuizen" decls="#bibl-noordmans1.intreepreek-idsegahuizen">
<pb n="17" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Intreepreek Idsegahuizen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.intreepreek-idsegahuizen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is een bekende zaak dat het volkskarakter op de taal die er gesproken wordt invloed uitoefent.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Maar niet alleen tussen de klank der woorden en de aard der volkeren bestaat verband,</seg> <seg n="2.2.2">ook de gehele wijze van zich uitdrukken geeft te denken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zo bedienen de bewoners van het Verre Oosten zich veel meer dan wij,</seg> <seg n="2.3.2">westerlingen,</seg> <seg n="2.3.3">van beeldspraak.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Gij kent de taal van Israëls profeten waarin telkens en telkens een beeld gebruikt wordt en waarin gehele hoofdstukken in zinnebeeldige vorm zijn gegeven.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Gij herinnert u het drieënvijftigste hoofdstuk van Jesaja,</seg> <seg n="2.5.2">waar de lijdende knecht Gods met een lam wordt vergeleken dat ter slachting gaat.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Ge denkt hierbij aan het elfde hoofdstuk van deze profetieën,</seg> <seg n="2.6.2">waar de komende Messias een rijsje wordt genoemd opschietende uit de afgehouwen tronk van Isaï.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wij zouden talloze voorbeelden hiervan kunnen geven.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Maar ook Jezus heeft zich zeer dikwijls van zinnebeeldige taal bediend.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">De gelijkenissen door hem gesproken zijn zeer talrijk.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Meestal wordt daarin duidelijk gemaakt de aard van het koninkrijk Gods en wat daarmee in verband staat.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Het is bij een van deze gelijkenissen dat we uw aandacht willen bepalen.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Ge leest onze tekstwoorden in Matth. 13 : 3-9.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer we in het kort de bedoeling,</seg> <seg n="3.1.2">de strekking van deze gelijkenis moeten weergeven,</seg> <seg n="3.1.3">zouden we zeggen dat Jezus hier tekent de verschillende gang die het Evangelie van het koninkrijk Gods bij verschillende hoorders neemt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De gelijkenis zelf is eenvoudig.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ons wordt getekend een landbouwer die uitgaat om zaad te zaaien in zijn akker.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het zaad,</seg> <seg n="3.4.2">dat uitgestrooid wordt,</seg> <seg n="3.4.3">vindt echter niet overal een even goede bodem.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het zaad is wel goed en de zaaier is wel dezelfde,</seg> <seg n="3.5.2">maar de bodem is niet overal gelijk.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het verschil dat bij het opgroeien merkbaar wordt,</seg> <seg n="3.6.2">ligt dus in de gesteldheid van de grond.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">En al het gewicht valt dus in dit verhaal op dit verschil.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hierdoor worden verschillende mensengroepen aangewezen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Wij zullen dus bij de behandeling van onze tekstwoorden op de vier verschillende groepen ons hier getekend het oog vestigen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">"En als hij zaaide" viel een deel van het zaad bij de weg;</seg> <seg n="4.1.2">en de vogelen kwamen en aten dat op." En als Jezus later deze woorden aan de discipelen verklaart,</seg> <seg n="4.1.3">zegt hij:</seg> <seg n="4.1.4">"Als iemand dat Woord des Koninkrijks hoort,</seg> <seg n="4.1.5">en niet verstaat,</seg> <seg n="4.1.6">zo komt de boze,</seg> <seg n="4.1.7">en rukt weg,</seg> <seg n="4.1.8">hetgeen in zijn hart gezaaid was;</seg> <seg n="4.1.9">deze is degene,</seg> <seg n="4.1.10">die bij de weg bezaaid is" (Matth. 13 : 19).</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Letten we er wel op dat er niet gezegd wordt dat de aarde waarop dit zaad valt slecht is,</seg> <seg n="4.2.2">maar het is een pad.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ze is hard getreden en neemt het zaad niet op;</seg> <seg n="4.3.2">het blijft liggen <pb n="18" ed="VW"/>tot de vogelen komen en het wegpikken.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De toestand van degenen die ons hier geschilderd worden,</seg> <seg n="4.4.2">kunnen we gerust verschrikkelijk noemen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ze zijn mensen met eenzelfde hart als de anderen,</seg> <seg n="4.5.2">met dezelfde behoeften,</seg> <seg n="4.5.3">met dezelfde zielsnoden,</seg> <seg n="4.5.4">evenals het pad van dezelfde aarde is als de akker waarlangs het loopt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ook hen heeft God tot zijn dienst geschapen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Ook hen heeft Hij een hart geformeerd,</seg> <seg n="4.7.2">opdat ze Hem zouden vrezen en in gemeenschap met Hem hun geluk zouden vinden.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Maar ze zijn vastgetrapt.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Ze zijn hard geworden.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Jezus zegt dat ze het woord des Koninkrijks niet verstaan.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Er is geen aanraking tussen hun zielen en het Evangelie.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Het Evangelie spreekt hun van liefde.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Hun hart is vijandschap tegen God.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het Evangelie spreekt hun van zelfverloochening.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Zij kennen geen andere begeerte dan zichzelf te bevoordelen.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Het Evangelie predikt hun vergeving van zonden.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Zij menen zichzelf rijk en verrijkt en gevoelen geen schuld.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Het Evangelie vraagt overgave.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Hun hart is gesloten en als met grendelen voorzien.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">Het Evangelie eist het ingaan in de dood om te komen tot de wederopstanding en het leven.</seg></s> <s n="4.21"><seg n="4.21.1">Zij hangen aan het leven met al de kracht die in hen is en verstaan er niets van als Jezus zegt:</seg> <seg n="4.21.2">'Wie zijn leven zal willen verliezen,</seg> <seg n="4.21.3">die zal het vinden' (vgl. Matth. 16 : 25).</seg></s> <s n="4.22"><seg n="4.22.1">Evenals de Joden en de heidenen waarvan Paulus spreekt,</seg> <seg n="4.22.2">is het Evangelie hun een ergernis en een dwaasheid (vgl. 1 Kor. 1 : 23).</seg></s> <s n="4.23"><seg n="4.23.1">En toch komt het woord ook tot hen.</seg></s> <s n="4.24"><seg n="4.24.1">Ook op het pad waarvan de gelijkenis spreekt,</seg> <seg n="4.24.2">valt een deel van het zaad.</seg></s> <s n="4.25"><seg n="4.25.1">Maar het blijft daar liggen en de vogelen des hemels komen en pikken dat op. Ook zij wier harten gans ontoebereid zijn,</seg> <seg n="4.25.2">zitten onder de prediking des woords en horen de boodschap des heils.</seg></s> <s n="4.26"><seg n="4.26.1">Zij dulden dat het zaad op hen gestrooid wordt en het is niet gezegd dat ze het minst toeluisteren.</seg></s> <s n="4.27"><seg n="4.27.1">Misschien zullen ze door opmerkzaamheid bij de anderen volstrekt niet achterstaan.</seg></s> <s n="4.28"><seg n="4.28.1">Misschien zullen ze de gedachten schoon en goed vinden en er hun instemming mee betuigen.</seg></s> <s n="4.29"><seg n="4.29.1">Maar het dringt niet in hun hart.</seg></s> <s n="4.30"><seg n="4.30.1">Het gaat hun voorbij.</seg></s> <s n="4.31"><seg n="4.31.1">Het raakt hen niet,</seg> <seg n="4.31.2">ze zijn koud en dulden</seg> <seg n="4.31.3">- evenals het voetpad in de gelijkenis</seg> <seg n="4.31.4">- dat het woord met hen in aanraking komt,</seg> <seg n="4.31.5">maar vergeten het ook straks weer even snel.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze toestand van ongevoeligheid,</seg> <seg n="5.1.2">van niet te verstaan zelfs de woorden van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="5.1.3">vindt ge die ook niet met mij de verschrikkelijkste toestand waarin zich de mens kan bevinden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En ge weet het,</seg> <seg n="5.2.2">wij weten het allen,</seg> <seg n="5.2.3">dat waar Jezus deze mensen schildert,</seg> <seg n="5.2.4">hij een diepe greep in het leven doet.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dit zijn geen denkbeeldige mensen die alleen maar in onze verbeelding zouden bestaan.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zo leven duizenden en nog eens duizenden en wie geen vreemdeling is in eigen hart weet hoe menigmaal ook zijn hart zulk een pad geweest is (en nog is) waarop de zaadkorrels terugspringen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wij behoeven niet in de eerste plaats naar anderen te zien wanneer Jezus ons de toestanden van het hart tekent,</seg> <seg n="5.5.2">maar hebben allereerst de hand in eigen boezem te steken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En waar we mensen kennen waarvan we weten <pb n="19" ed="VW"/>dat ze het Evangelie niet verstaan,</seg> <seg n="5.6.2">waarvan we weten dat ze onontvankelijk zijn voor de liefde Gods,</seg> <seg n="5.6.3">daar hebben we ons af te vragen of ook door onze schuld dit pad is vastgetrapt,</seg> <seg n="5.6.4">dit hart is verhard en onvatbaar geworden voor de hoogste liefde.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In Azië wonen miljoenen mensen die de godsdienst van Boeddha belijden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Onder de eigenaardige begrippen die ze hebben,</seg> <seg n="6.2.2">hoort ook die dat ze geen enkel levend wezen willen doden en er uiterst bang voor zijn ook het kleinste diertje van het leven te beroven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Om dit te voorkomen worden voorzorgsmaatregelen genomen die ons,</seg> <seg n="6.3.2">aan hun begrippen geheel vreemd,</seg> <seg n="6.3.3">bespottelijk moeten voorkomen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar toch spreekt uit deze voorzorgen een aandoenlijke eerbied voor de schepping Gods,</seg> <seg n="6.4.2">voor het leven dat ook in het kleinste wezen beeft.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hoe veel te meer moet ons niet het gewicht van een mensenziel op het hart wegen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het is een verschrikkelijke gedachte en wanneer ze in al haar kracht gevoeld wordt genoegzaam om een leven in berouw en smart te doen kwijnen,</seg> <seg n="6.6.2">deze gedachte een mensenziel te hebben vertreden,</seg> <seg n="6.6.3">daarvan een pad te hebben gemaakt waarover men henengaat en haar daardoor misschien voor altijd van God te hebben vervreemd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zo ook heeft de maatschappij,</seg> <seg n="7.1.2">de menselijke gemeenschap,</seg> <seg n="7.1.3">de roeping toe te zien dat ze niet een deel van haar leden vertrapt en tot een pad maakt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wie wel eens iets gelezen heeft van de ellende die geleden wordt in de grote steden rilt bij de gedachte wat wel dat gedeelte van de mensen van God en godsdienst moet denken.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat deel,</seg> <seg n="7.3.2">zeg ik,</seg> <seg n="7.3.3">dat de bekende Engelsman Booth<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.intreepreek-idsegahuizen.n2" rend="superscript">2</ref> het verdronken tiende deel noemt,</seg> <seg n="7.3.4">dat in de wieling der mensenwateren als in een draaikolk naar beneden wordt getrokken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hoe zal daar het woord Gods ingang vinden,</seg> <seg n="7.4.2">waar in ellende en vervuiling en verdierlijking het leven tot een hel wordt!</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hier ligt een zware verantwoordelijkheid die lang niet altijd diep genoeg wordt gevoeld.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar bovenal en in de eerste plaats zij een ieder eerlijk met zichzelf en zie toe of ook zijn hart soms onder het beeld van de gelijkenis valt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">En hier baat het niet de verantwoordelijkheid van zichzelf af te schuiven.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wat ook een ander ons aandoe,</seg> <seg n="8.3.2">wij blijven verantwoordelijk voor wat er van ons wordt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Indien wij toelaten dat ons hart een pad wordt door de begeerlijkheden des levens,</seg> <seg n="8.4.2">indien we anders geen wensen hebben dan die met het aardse in betrekking staan,</seg> <seg n="8.4.3">wanneer we de zonde in ons laten heersen,</seg> <seg n="8.4.4">dan zal ook ons gemoed langzamerhand zulk een weg worden waartegen het woord afspringt,</seg> <seg n="8.4.5">waarop het los blijft liggen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Er zal geen aanrakingspunt meer bestaan tussen onze gezindheid en wat God tot ons spreekt.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De gezindheid zal zijn aards,</seg> <seg n="8.6.2">de roeping een hemelse en alle verband daartussen zal ontbreken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit is het verschrikkelijk oordeel der verharding waarvan de Schrift herhaaldelijk spreekt,</seg> <seg n="9.1.2">bijv. in ons teksthoofdstuk:</seg> <seg n="9.1.3">"Want het hart dezes volks is dik geworden,</seg> <seg n="9.1.4">en zij hebben met de oren zwaarlijk gehoord,</seg> <seg n="9.1.5">en hun ogen hebben zij toegedaan;</seg> <seg n="9.1.6">opdat zij niet te eniger tijd met de ogen zouden zien,</seg> <pb n="20" ed="VW"/><seg n="9.1.7">en met de oren horen,</seg> <seg n="9.1.8">en met het hart verstaan,</seg> <seg n="9.1.9">en zich bekeren,</seg> <seg n="9.1.10">en Ik hen geneze" (Matth. 13 : 15).</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daarom zegt Jezus met nadruk aan het eind van onze gelijkenis:</seg> <seg n="9.2.2">'Wie oren heeft om te horen,</seg> <seg n="9.2.3">die hore.'</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">"En een ander deel",</seg> <seg n="10.1.2">zo gaat de Heiland voort,</seg> <seg n="10.1.3">"viel op steenachtige plaatsen,</seg> <seg n="10.1.4">waar het niet veel aarde had;</seg> <seg n="10.1.5">en het ging terstond op,</seg> <seg n="10.1.6">omdat het geen diepte van aarde had.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar als de zon opgegaan was,</seg> <seg n="10.2.2">zo is het verbrand geworden;</seg> <seg n="10.2.3">en omdat het geen wortel had,</seg> <seg n="10.2.4">is het verdord."</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In het Oosten zijn tegen de bergen op sommige plaatsen op de rots kleine aardlagen ontstaan waarin planten met geringe worteldiepte kunnen groeien.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">In tijden echter van droogte en grote zonnehitte verschroeit wat hier is gezaaid.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">"Deze is degene",</seg> <seg n="10.5.2">zo verklaart ons het vervolg van ons teksthoofdstuk,</seg> <seg n="10.5.3">"die het Woord hoort,</seg> <seg n="10.5.4">en dat terstond met vreugde ontvangt;</seg> <seg n="10.5.5">doch hij heeft geen wortel in zichzelf,</seg> <seg n="10.5.6">maar is voor een tijd;</seg> <seg n="10.5.7">en als verdrukking of vervolging komt,</seg> <seg n="10.5.8">om des Woords wil,</seg> <seg n="10.5.9">zo wordt hij terstond geërgerd" (Matth. 13 : 20, 21).</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De klasse van mensen en toestanden,</seg> <seg n="11.1.2">ons hier getekend,</seg> <seg n="11.1.3">zijn weer gans anders dan die we eerst beschouwd hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zij zijn niet zo onverschillig,</seg> <seg n="11.2.2">niet zo onontvankelijk.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Integendeel,</seg> <seg n="11.3.2">ze zijn zeer gevoelig voor indrukken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Er staat dat ze het woord terstond met vreugde ontvangen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hoe dringt zich hier bij ons op de gedachte aan het gesprek van Jezus met zijn discipelen,</seg> <seg n="11.5.2">toen hij hun vroeg:</seg> <seg n="11.5.3">'Wilt gij lieden ook niet weggaan?'</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">(Joh. 6 : 67).</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De Heiland had hen gekend,</seg> <seg n="11.7.2">de menigte mensen,</seg> <seg n="11.7.3">de grote scharen die eerst met vreugde zijn woord hadden ontvangen,</seg> <seg n="11.7.4">maar zich van hem hadden afgekeerd toen hij hun verwachtingen niet wilde bevredigen.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Alles wat Jezus ons in deze gelijkenis voorstelt,</seg> <seg n="11.8.2">is uit zijn eigen ervaring als prediker gegrepen en het is zeker met smart geweest dat hij het beeld schildert van hen die hem hebben verlaten.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In de dagen van Jezus' rondwandeling op aarde was één verwachting bij het Joodse volk bijzonder levendig.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dat was de Messiasverwachting.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zij waren het gehate juk der Romeinen moe en verwachtten op grond van de profeten der vaderen de komst van de redder Israëls.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Toen nu Jezus optrad en door vele krachten en genezingen het volk verbaasde,</seg> <seg n="12.4.2">verwachtten duizenden van hem dat hij Israël verlossen zou.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Jezus moest herhaaldelijk het volk ontwijken om hun aardsgezinde verwachtingen geen voedsel te geven.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar dit verdroot het volk dat zich langzamerhand in grote getale van hem afkeerde.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo nog thans.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het Evangelie van het Koninkrijk der hemelen heeft ook nu nog ook uiterlijk veel bekoorlijks.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daarin wordt gesproken van de liefde Gods voor zondaren,</seg> <seg n="13.3.2">wel geëigend om het gevoelig hart dat niet gans is afgestompt te roeren.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daarin komt ter sprake de verlossing van zonde waardoor fijnbesnaarde harten gemakkelijk kunnen worden bewogen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">In ieder hart ligt de begeerte naar het hoge,</seg> <seg n="13.5.2">naar het ideaal,</seg> <seg n="13.5.3">en daarvan spreekt <pb n="21" ed="VW"/>ons het Evangelie,</seg> <seg n="13.5.4">van de vergoddelijking van de mens en van de opheffing van de vloek van de aardbodem.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Vooral lichtgeroerde en dichterlijke gemoederen kunnen zo licht bewogen worden door dit alles.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Doch gelijk in Jezus' dagen de liefde der scharen slechts het uiterlijke van Jezus' verkondiging gold,</seg> <seg n="14.2.2">zo is ook nu nog de liefde voor het Evangelie,</seg> <seg n="14.2.3">wanneer ze niet dieper gaat,</seg> <seg n="14.2.4">voorbijgaande.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wanneer de prediking van de liefde Gods slechts een ontroering,</seg> <seg n="14.3.2">een siddering te weeg brengt gelijk aan die wanneer men ons iets schoons laat zien of wanneer men ons iets treffends verhaalt,</seg> <seg n="14.3.3">wanneer het zich overgeven aan die liefde niet de diepste zielsbehoefte geworden is omdat we ons zelf ledig en arm gevoelen,</seg> <seg n="14.3.4">dan is de ontroering voorbijgaande.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Als de verlossing van zonde ons nog slechts is een middel om ons behagelijker te gevoelen,</seg> <seg n="14.4.2">een opwelling van gevoel en niet een roepen van de gehele mens om onder een last die hem drukt uit te komen,</seg> <seg n="14.4.3">dan is de indruk tijdelijk.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">In het algemeen,</seg> <seg n="15.1.2">wanneer het Evangelie voor ons evenals voor de Joden van Jezus' dagen nog hoofdzakelijk een aards karakter draagt en niet bedoelt de vernieuwing van de gehele mens en de toebereiding tot hoger leven,</seg> <seg n="15.1.3">dan zal,</seg> <seg n="15.1.4">als de moeiten en de verdrukkingen daaraan verbonden komen,</seg> <seg n="15.1.5">de geestdrift wijken,</seg> <seg n="15.1.6">hoe schoon die dan ook in het begin was.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dan zullen we,</seg> <seg n="15.2.2">als we zien dat</seg> <seg n="15.2.3">- waar we meenden ons aardse leven met schone gedachten te verrijken</seg> <seg n="15.2.4">- in plaats daarvan opoffering en verloochening geëist worden,</seg> <seg n="15.2.5">niet bestand blijken tegen de verleiding het Evangelie te verloochenen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dit blijde aannemen is dan meer schijn geweest dan werkelijkheid.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Onder de zachte aarde aan de bovenkant is inwendig de rotsgrond onverbrijzeld gebleven.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En juist doordat die rotsgrond daaronder ongeraakt bleef kon het zaad in den beginne te sneller opschieten omdat het zijn wortels niet diep behoefde in te slaan.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Als we zonder beeld spreken,</seg> <seg n="15.6.2">zullen we zeggen:</seg> <seg n="15.6.3">juist daar kan gemakkelijk de liefde Gods geroemd worden waar voor deze heilige liefde geen beschaming des aangezichts is,</seg> <seg n="15.6.4">juist daar kan spoedig de zonde beweend worden waar men nog niet heeft gehuiverd bij haar verschrikkelijke diepte.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">En daar kan men licht gloeien voor idealen van vergoddelijking van de mens en wereldkerstening waar men nog niet heeft ingezien welke krachten daartegenover staan en nog vreemdeling is in eigen hart en in de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.intreepreek-idsegahuizen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Doch luisteren wij hoe de Heiland voortgaat:</seg> <seg n="16.1.2">"En een ander deel viel in de doornen;</seg> <seg n="16.1.3">en de doornen wiesen op,</seg> <seg n="16.1.4">en verstikten het."</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">En in de toelichting deze verklaring:</seg> <seg n="16.2.2">"En die in de doornen bezaaid is,</seg> <seg n="16.2.3">deze is degene,</seg> <seg n="16.2.4">die het Woord hoort;</seg> <seg n="16.2.5">en de zorgvuldigheid dezer wereld,</seg> <seg n="16.2.6">en de verleiding des rijkdoms verstikt het Woord,</seg> <seg n="16.2.7">en het wordt onvruchtbaar" (Matth. 13 : 22).</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Blijkbaar is hier een bodem bedoeld waar de doornen op het ogenblik dat er gezaaid werd niet stonden,</seg> <seg n="16.3.2">waar ze waren afgemaaid of waar alleen de kiemen van de doornen in de grond aanwezig waren.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Toen nu het zaad <pb n="22" ed="VW"/>gestrooid was en de tijd van groeien kwam,</seg> <seg n="16.4.2">wiesen ook de doornen mee op en verstikten de opschietende halmen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Hier is ons wederom een andere klasse van mensen getekend.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wij lezen hier niet dat de bodem hard was of dat er slechts een kleine aardlaag aanwezig was.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Neen,</seg> <seg n="17.3.2">de grond was goed en was ook diep genoeg voor het goede zaad.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En het zou ook ongetwijfeld goede vruchten hebben gedragen,</seg> <seg n="17.4.2">indien niet de doornen mede waren opgeschoten.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Blijkbaar zijn hier krachtige karakters getekend waarin grote tegenstellingen voorkomen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De mensen hier bedoeld zijn niet afgestompt zoals degenen die op de weg gezaaid zijn.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Ook niet oppervlakkig zoals die geen diepte van aarde hebben.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Zij horen het woord en het spreekt tot hen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het slaat zijn wortelen in hun hart en begint op te wassen.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Maar daarnaast liggen andere zaden gestrooid,</seg> <seg n="17.10.2">de zaden van hoogmoed,</seg> <seg n="17.10.3">gierigheid,</seg> <seg n="17.10.4">hartstocht.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">En tussen deze twee begint een verschrikkelijke strijd die eindigt met de overwinning van het onkruid.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Uit Jezus' onmiddellijke omgeving kennen we helaas een treurig voorbeeld hiervan.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Judas was niet als de Farizeeën en wetgeleerden op wie Jezus' woord geen vat had.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij was ook niet als de scharen die zich spoedig van Jezus afkeerden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Neen,</seg> <seg n="18.4.2">hij bleef bij de Heiland gedurende zijn ganse werkzaamheid in Judea en Galilea.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar naast zijn aanhankelijkheid aan de Heer schoot de distel der gierigheid op,</seg> <seg n="18.5.2">nam meer en meer zijn ganse ziel in beslag en eindigde met zijn liefde voor Jezus gans te verstikken zodat dertig zilverlingen voldoende waren hem zijn Heer te doen overleveren.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ge kent allen de kloeke gestalte van de eerste koning van Israël,</seg> <seg n="19.1.2">de nobele en dappere zoon van Kis.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">In brandende ijver voor de eer van zijn God versloeg hij de vijanden van zijn volk.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">In ridderlijke grootheid en ijver scheen hij een ideaal vorst te zullen worden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar daarnaast schoten de distelen van hoogmoed en jaloersheid op en omwolkten zijn geest met nevel op nevel tot hij in zwarte nacht onderging,</seg> <seg n="19.4.2">een der droevigste en meest tragische figuren uit de gewijde bladen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hoe wordt in deze harten gestreden!</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Welk een kamp is daar tussen het goede zaad en de doornen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Licht en duisternis bekampen elkander de zegepraal.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Hoe wordt daar geweend als de nederlaag is geleden.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Men ziet het licht,</seg> <seg n="20.5.2">men hunkert naar de liefde Gods,</seg> <seg n="20.5.3">men beschreit de zonde,</seg> <seg n="20.5.4">maar steeds meer wassen de doornen,</seg> <seg n="20.5.5">groeit het kwaad en verdonkert het oog en verkilt het hart en dooft het schuldgevoel.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het goede zaad wordt verstikt en kan niet gedijen vanwege de geweldige wasdom der doornen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het kan ons niet verwonderen dat dichters in het bijzonder deze mensenklasse ons hebben getekend.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Er is in die strijd iets wat het hart uitermate schokt en roert.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Toch staat daar dat verschrikkelijke woord:</seg> <seg n="21.3.2">'en verstikten het.'</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De belangwekkendheid van deze figuren mag ons er niet toe brengen de ogen te sluiten voor de betekenis van de nederlaag.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">'En verstikten het.'</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Wie <pb n="23" ed="VW"/>zal behouden blijven waar het goede zaad wordt verstikt?</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Wie zal tenslotte belangwekkend zijn waar het licht Gods is uitgedoofd?</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">De kern van de wereld is het goede uit de Geest Gods geboren.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Waar die sterft zal ook al het andere,</seg> <seg n="21.9.2">met welke schone namen ook genoemd,</seg> <seg n="21.9.3">afsterven en verwelken.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Wie oren heeft om te horen,</seg> <seg n="21.10.2">die hore!</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wij komen nu tot het laatste gedeelte van onze gelijkenis,</seg> <seg n="22.1.2">waar Jezus spreekt als volgt:</seg> <seg n="22.1.3">"En een ander deel viel in de goede aarde,</seg> <seg n="22.1.4">en gaf vrucht,</seg> <seg n="22.1.5">het een honderd-,</seg> <seg n="22.1.6">het ander zestig-,</seg> <seg n="22.1.7">en het ander dertigvoud."</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En vers 23 verklaart:</seg> <seg n="22.2.2">"Die nu in de goede aarde bezaaid is,</seg> <seg n="22.2.3">deze is degene,</seg> <seg n="22.2.4">die het Woord hoort en verstaat,</seg> <seg n="22.2.5">die ook vrucht draagt en voortbrengt,</seg> <seg n="22.2.6">de een honderd-,</seg> <seg n="22.2.7">de ander zestig-,</seg> <seg n="22.2.8">en de ander dertigvoud."</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hebben we in het voorafgaande er u opmerkzaam op gemaakt,</seg> <seg n="22.3.2">dat Jezus uit zijn ervaring sprak die hij bij zijn prediking had opgedaan,</seg> <seg n="22.3.3">ons blijkt nu dat hij ook vruchten had gezien.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Een discipelenkring had zich rondom hem gevormd en zeker heeft Jezus in het land verschillende kringen gekend waar zijn woord gerede ingang vond.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maria's en Martha's en anderen die hem dienden van hun goederen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">'Een ander deel',</seg> <seg n="23.1.2">zegt Jezus,</seg> <seg n="23.1.3">'viel in de goede aarde.'</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Daar kon het gestrooide zaad opwassen en vruchten voortbrengen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hier worden ons getekend de mensen bij wie het woord gerede ingang vindt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Hun hart is door de hemelse landman toebereid zo dat ze het Evangelie daarin opnemen en het tot een levende plant doen worden.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Bij hen is de harde oppervlakte verbrijzeld niet alleen,</seg> <seg n="23.5.2">ook de daaronder liggende rotsgrond is bewerkt en de aarde van doornen gezuiverd.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Hier is de ongevoeligheid van het onwedergeboren mensenhart gebroken zodat er acht gegeven wordt op de prediking van het Evangelie.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Hier is de roering van het lichtgeraakte gemoed verdiept zodat het gans doorschokt en doorsiddert voor de prediking van zonde en schuld,</seg> <seg n="23.7.2">van liefde en vergeving.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Hier zijn de zonden en ondeugden in beginsel in hun kracht gebroken zodat ze niet meer de overhand krijgen.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Spreekt het Evangelie van de noodzakelijkheid der wedergeboorte,</seg> <seg n="23.9.2">zij belijden dit van harte,</seg> <seg n="23.9.3">want zij weten wat daar nodig is om te overwinnen en kennen de verdorvenheid van het hart.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Wijst het Evangelie op de bekering als nodig,</seg> <seg n="23.10.2">zij weten en erkennen hoeveel daar is te veranderen en te bestrijden.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Predikt het Evangelie hun Gods liefde,</seg> <seg n="23.11.2">zij hunkeren in hun armoede en koudheid daarnaar,</seg> <seg n="23.11.3">opdat zij daarin het leven zouden vinden.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Hier is geen verstandelijke aanname,</seg> <seg n="23.12.2">hier is een inzinken van het zaad in het hart.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Evenals bij het zaad dat op de weg viel alle verwantschap tussen het woord en het hart ontbrak,</seg> <seg n="24.1.2">zo is hier een samenvallen,</seg> <seg n="24.1.3">een samenstemming,</seg> <seg n="24.1.4">zodat de krachten van het woord het hart levend maken en omgekeerd het woord levend wordt doordat het in een hart wordt opgenomen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Want wat is het zaad als het niet in een akker valt?</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En omgekeerd,</seg> <seg n="24.3.2">wat is de akker als ze niet bezaaid wordt?</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Juist door deze eenheid van het woord en het hart moeten de vruchten gezien worden.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De vruchten zijn dan niet iets zelfstandigs,</seg> <seg n="24.5.2">iets <pb n="24" ed="VW"/>aparts,</seg> <seg n="24.5.3">dat er nog bijkomt,</seg> <seg n="24.5.4">maar zij worden uit het woord en uit het hart geboren uit de vereniging van die twee.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Was het woord er niet,</seg> <seg n="24.6.2">d.i. was de goddelijke,</seg> <seg n="24.6.3">levenwekkende liefde er niet,</seg> <seg n="24.6.4">het hart zou in kilheid en wanhoop een bodem worden en blijven van alle boosheid.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Maar ook,</seg> <seg n="24.7.2">was er geen hart dat behoefte had aan die liefde,</seg> <seg n="24.7.3">dat daarnaar dorstte met alle kracht,</seg> <seg n="24.7.4">de liefde zou niet gevoeld worden en niet kunnen opwekken tot wederliefde.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Zo wordt uit de vereniging van het woord en het heilbegerig hart de schoonste vrucht geboren.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Maar zijn dan deze harten van ander maaksel?</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zijn deze mensen geen mensen als de anderen?</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">We weten allen dat ze het wel zijn.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En we moeten er tevens tegen waarschuwen de soorten die we u getekend hebben al te zeer te scheiden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Alleen God weet waar vrucht wordt voortgebracht en waar niet.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">En ook daar waar waarachtige vrucht wordt gezien zal zeker nog menige distel zijn om uit te roeien en menige harde steen ter verbrijzeling overblijven en menig zaad invallen zonder dat het wortelen schiet.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Die de bodem toebereidt,</seg> <seg n="26.1.2">is God.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het is lang niet altijd langs gemakkelijke wegen dat een stenen hart tot een vlezen hart wordt gemaakt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Daar moet dikwijls heel wat leeds geleden zijn voor de mens een oog krijgt voor de diepe,</seg> <seg n="26.3.2">zedelijke en levenwekkende betekenis van het Evangelie.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Voor het aan Gods Geest gelukt in hem ten onder te krijgen wat daar trots zich verheft in ijdele zelfgenoegzaamheid.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Voor de zonden in beginsel zijn gebroken en het hart is gezuiverd.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Toch is dit alles nodig zal het woord vruchten voortbrengen.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Jezus zegt in het Johannesevangelie:</seg> <seg n="26.7.2">'Zo iemand wil Deszelfs wil doen,</seg> <seg n="26.7.3">die zal van deze leer bekennen,</seg> <seg n="26.7.4">of zij uit God is. . .'</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">(Joh. 7 : 17).</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Dit wordt hier bedoeld,</seg> <seg n="26.9.2">dat er een verband bestaat tussen de toestand van ons hart en de toestemming van het Evangelie van Christus.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het is geen verstandelijke toestemming die gevraagd wordt,</seg> <seg n="26.10.2">maar een toestemming des harten.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Men verstaat slechts de geest waarop men gelijkt,</seg> <seg n="26.11.2">zegt een Duitse dichter.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Hoe kan er overeenstemming zijn tussen twee personen die in aanleg en begeerten geheel uiteen lopen?</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Zo is het onder mensen,</seg> <seg n="26.13.2">zo is het ook tussen God en mens.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">De harde korst moet eerst verbroken,</seg> <seg n="26.14.2">de rots moet eerst verbrijzeld,</seg> <seg n="26.14.3">de distel eerst geknakt</seg> <seg n="26.14.4">- hoeveel pijn dat dan ook moge doen -,</seg> <seg n="26.14.5">zal het hart ontvankelijk worden voor het woord.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Eerst een hart dat dorst naar vertroosting zal naar de liefelijke klank van het Evangelie luisteren.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Eerst een ziel door schuldbesef gebogen en verslagen zal zich gewillig aan God overgeven.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Eerst waar het juk der zonde als ondragelijk gevoeld is,</seg> <seg n="26.17.2">zal met ernst de hulp van Gods Geest ingeroepen worden tot reiniging en loutering des harten.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zo hebben we dan getracht u de vier mensengroepen door de Heiland ons getekend nader te brengen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Nog staat daar aan het einde van onze gelijkenis een ernstig woord:</seg> <seg n="27.2.2">'Wie oren heeft om te horen,</seg> <seg n="27.2.3">die hore.'</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het is niet genoeg,</seg> <seg n="28.1.2">zo we een duidelijke voorstelling hebben van wat het <pb n="25" ed="VW"/>woord bij verschillende mensen uitwerkt.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Daartoe alleen is de gelijkenis ons ook niet gegeven.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Maar hoe dan te verklaren dat bij de een het zaad des woords vruchten draagt en bij de ander niet?</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wij staan hier voor een der grootste raadselen van het leven.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Immers,</seg> <seg n="29.2.2">de vraag ligt voor de hand en is ook menigmaal gedaan:</seg> <seg n="29.2.3">indien God wil dat alle mensen zalig worden,</seg> <seg n="29.2.4">waarom bereidt Hij dan niet alle harten gelijkelijk voor?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Waarom maakt Hij niet van ieder hart een wel toebereide akker?</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">God is toch machtig!</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Hij neigt de harten der koningen als waterbeken (vgl. Spr. 21 : 1),</seg> <seg n="29.5.2">en zo bij alle stervelingen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dikwijls is deze vraag gedaan.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Dikwijls is ze beantwoord.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">En toch dringt ze zich telkens weer opnieuw op. Ook nu zal het wel allerminst de laatste keer zijn dat ze aangeroerd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">God is vrijmachtig,</seg> <seg n="30.1.2">zo heeft men geantwoord.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hij,</seg> <seg n="30.2.2">de Schepper van 't heelal,</seg> <seg n="30.2.3">kan met zijn schepsel doen wat Hij wil.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Sommigen heeft Hij geschapen om er zijn rechtvaardigheid aan te tonen,</seg> <seg n="30.3.2">anderen om zijn liefde en barmhartigheid te verheerlijken.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ons heeft dit antwoord nooit kunnen bevredigen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Wanneer eens een mens,</seg> <seg n="30.5.2">gesteld een ogenblik het ware mogelijk,</seg> <seg n="30.5.3">iets van die aard ondernam,</seg> <seg n="30.5.4">zouden we hem niet van wreedheid beschuldigen?</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">En zouden we dan van God slechter gedenken dan van de mens?</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Moeten we ons God voorstellen als een wezen dat met willekeur werkt?</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Of is vrijmachtig soms hetzelfde als willekeurig!</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Mij dunkt het is gans iets anders.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Vastgehouden moet worden dat God in zijn innerlijk wezen liefde is,</seg> <seg n="31.1.2">zoals de Schrift het ons uitdrukt:</seg> <seg n="31.1.3">'God is liefde' (1 Joh. 4 : 16).</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">En hiermee is dunkt ons de voorstelling die we zoëven aangaven in lijnrechte strijd.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Maar er is een ander antwoord gegeven in de loop der tijden en ook telkens en telkens herhaald,</seg> <seg n="32.1.2">in verschillende vormen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het luidt aldus:</seg> <seg n="32.2.2">God wil wel dat alle mensen zalig worden,</seg> <seg n="32.2.3">maar alle mensen willen dit niet.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De mens is vrij.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Hij kan aannemen en verwerpen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">En alweer zijn hier een waarheid en een leugen vermengd.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De waarheid is deze dat er onderscheid is tussen een mens en een levenloos voorwerp,</seg> <seg n="32.6.2">dat de mens een redelijk en zedelijk wezen is dat niet met beitel en hamer bewerkt wordt evenals het koude marmer.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">De leugen is de veronderstelling dat 's mensen wil niet aan de zonde zou zijn onderworpen,</seg> <seg n="32.7.2">niet onder de invloed zou staan van de ontzettende macht van het kwaad dat hem wel anders leert dan gans en al vrij te zijn.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">En vraagt het maar aan onze hedendaagse rechtsgeleerden wat hun van de erfzonde dunkt,</seg> <seg n="32.8.2">en ze zullen u ten antwoord geven:</seg> <seg n="32.8.3">Man,</seg> <seg n="32.8.4">ge kunt niets!</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Ge wordt voortgedreven.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Uw wil?</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Een verouderd begrip!</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Kwaad doen is ziek zijn!</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Maar weer zegt u uw geweten:</seg> <seg n="33.1.2">En tóch heb ik een wil en tóch ben ik verantwoordelijk!</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Zo wordt ge gedreven van de ene zijde naar de andere.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Aan de ene kant gevoelt ge dat de mens geen zandkorrel is die tussen de andere doorrolt zonder enig verband.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="33.4.2">ge gevoelt de sterke banden die u verbinden aan een zwak en zondig mensengeslacht.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dat ge zijn verantwoordelijkheid<pb n="26" ed="VW"/> meedraagt en van zijn zonde mede zijt besmet.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Aan de andere kant gevoelt ge dat ge meer zijt dan een zo- of zoveelste onderdeel van een machine,</seg> <seg n="33.6.2">dat ge meer zijt dan een voortbrengsel van uw eigen en anderer verleden.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Gij zijt u bewust de koninklijke vonk die uw wezen doorgloeit,</seg> <seg n="33.7.2">dat ge een schepsel uit de eigen hand Gods zijt,</seg> <seg n="33.7.3">dat de adel van uw voorhoofd onverwoestbaar is en in de dag des gerichts tegen u zal getuigen,</seg> <seg n="33.7.4">zo ge ze verloochent.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Zou het,</seg> <seg n="34.1.2">waar we ons tussen deze tegenstellingen bekneld gevoelen,</seg> <seg n="34.1.3">niet het beste zijn om te zeggen:</seg> <seg n="34.1.4">we begrijpen het niet?</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Wij vatten het niet hoe dat mogelijk is vrij en willend wezen te zijn en tegelijk gebonden te zijn door hoger wil.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Eén ding is zeker:</seg> <seg n="34.3.2">hoe meer we ons door de zonde laten beheersen,</seg> <seg n="34.3.3">hoe minder vrij we ons zullen gevoelen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">En hoe meer we aan God ons onderwerpen en ons aan zijn liefde overgeven,</seg> <seg n="34.4.2">des te vrijer zullen we ons gevoelen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Vraagt ge ook,</seg> <seg n="34.5.2">wanneer gij adem haalt,</seg> <seg n="34.5.3">eerst hoe het mogelijk is dat gij het zelf doet en tegelijk God uw lichaam onderhoudt?</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Me dunkt,</seg> <seg n="34.6.2">ge doet het reeds voor ge er aan denkt,</seg> <seg n="34.6.3">omdat het u een levensbehoefte is.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Zo zal ook het heilbegerig hart,</seg> <seg n="34.7.2">omdat het bewustzijn van Gods vergevende liefde voor hem een levensbehoefte is,</seg> <seg n="34.7.3">niet vragen hoe het mogelijk is dat Gods Geest in hem werkt en hij toch zelf ook werkt,</seg> <seg n="34.7.4">maar gelovig Gods beloften aanvaarden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dit laatste woord wijst dit aan:</seg> <seg n="35.1.2">'Wie oren heeft om te horen,</seg> <seg n="35.1.3">die hore!'</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">We moeten ermee tot onszelf inkeren en eigen hart en gemoed onderzoeken,</seg> <seg n="35.2.2">tot welke van de groepen ons hier getekend wijzelf behoren.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Het geldt hier de hoogste,</seg> <seg n="36.1.2">de ernstigste taak die voor een mens bestaat.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het geldt hier behouden te blijven of verloren te gaan.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het geldt hier leven of dood.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Er is geen leven buiten de gemeenschap met God.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Buiten God is duisternis.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En dit is het leven,</seg> <seg n="36.6.2">dit is het zaad,</seg> <seg n="36.6.3">dit is het gezaaide woord:</seg> <seg n="36.6.4">nl. de liefde Gods tot zondaren.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Is dit zaad reeds ontkiemd in onze harten?</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">En worden daarvan de vruchten gezien,</seg> <seg n="36.8.2">zo niet honderd-,</seg> <seg n="36.8.3">zo niet zestig-,</seg> <seg n="36.8.4">dan toch dertigvoud?</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Laat ons ter beantwoording van deze vraag met ernst onze harten onderzoeken.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Amen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="26" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.intreepreek-idsegahuizen.n1" type="end" place="end" n="1"><p>In 1902 sloot N. zijn theologische studie in Utrecht af met het kandidaats- en kerkelijk examen. In hetzelfde jaar werd hij na aflegging van het proponentsexamen door het provinciaal kerkbestuur van Utrecht toegelaten tot de Evangeliebediening in de Nederlandse Hervormde Kerk, zodat N. zich beroepbaar kon stellen. Door de bemiddeling van ds. W. M. van der Schans werd hij beroepen te Idsegahuizen en Piaam, waar N. op 1 februari 1903 door zijn zwager ds. H. C. Lambers, predikant te Lunteren, bevestigd werd. Bij deze gelegenheid hield N. zijn intreepreek over Matth. 13 : 3-9. Uit de aantekeningen van N. in het manuscript kan de liturgie als volgt worden gereconstrueerd:</p><p>1. Voorzang psalm 25 : 2, 3.</p><p>2. Groet: Genade en vrede en barmhartigheid worde deze gemeente rijkelijk geschonken <pb n="27" ed="VW"/>van God onze Vader en Jezus Christus de Heer door de gemeenschap des Heiligen Geestes. Amen.</p><p>3. Lezen Ef. <choice><sic>1 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1 : 1</corr></choice><choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">-</corr></choice>14 1 Petr. 1 : 1-12.</p><p>4. Stemmen wij ons tot gebed door te zingen ps. 119 : 3.</p><p>5. Gebed.</p><p>6. Eerste deel preek (tekst Matth. 13 : 3-9).</p><p>7. Gezang 68 : 12.</p><p>8. Tweede deel preek.</p><p>9. Laten we danken.</p><p>10. Mededelingen.</p><p>11. Inzameling der gaven. Psalm 103 : 7, 9.</p><p>12. Zegen: De genade van de Here Jezus Christus en de liefde van God en de gemeenschap des Heiligen Geestes zij met u allen. Amen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.intreepreek-idsegahuizen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. Booth (1829-1912), Engels evangelist. Nadat hij in 1861 begonnen was met evangelisatiearbeid in Londen, stichtte hij in 1865 de Christian Mission, die in 1878 werd omgevormd tot The Salvation Army (Het Leger des Heils). Het Leger des Heils had niet alleen tot doel de sociaal zwakkeren te bekeren, maar evenzeer om hen maatschappelijk te verheffen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.intreepreek-idsegahuizen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Hier laste N. de tussenzang gezang 68 : 12 in.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="2" xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk" decls="#bibl-noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk">
<pb n="28" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De bakermat van de christelijke kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wij wensen u hedenavond iets mede te delen over de toestanden in het Romeinse rijk zoals die waren toen het christendom daarin zijn intrede deed.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">En daarmee bedoelen we vooral de toestanden in de tweede eeuw na Christus.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Geheel scheiden kunnen we echter deze tijd van vroeger en later niet.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wij willen daarbij zoveel mogelijk namen en jaartallen vermijden.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Immers wij zijn wanneer we het woord geschiedenis horen al zo gewend om te denken aan een lang rijtje van graven of koningen en aan oorlogen en veldslagen dat men haast zou denken dat de mensen vóór ons nooit iets anders hebben gedaan dan elkander doodgeslagen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Zo is het mij persoonlijk wel gebeurd dat ik las of hoorde van één of ander werk op wetenschappelijk gebied dat in ons land was geschreven in de tijd van de Franse revolutie en dat ik mijzelf op een soort verrassing betrapte dat het mogelijk was in zulk een tijd nog iets anders te doen dan oranjeman of patriot te zijn,</seg> <seg n="3.1.2">te smokkelen naar Engeland of boombladeren in zijn pijp te roken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">(Het is echter volstrekt niet mijn bedoeling hiermee een blaam te werpen op het geschiedenisonderwijs in onze scholen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Integendeel herinner ik mij nog altijd met genoegen de lessen die ik op zes- <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> zevenjarige leeftijd ontving van het geachte hoofd der school te Ferwoude.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar een feit blijft dat de maatschappelijke en geestelijke toestanden wel eens wat ver wegschuilen achter de politieke geschiedenis in onze leerboeken).</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wel hebben we bovenal te weten:</seg> <seg n="3.5.2">hoe woonden de mensen toen in die tijd?</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hoe leefden ze,</seg> <seg n="3.6.2">hoe dachten ze?</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wat hebben ze geprobeerd tot stand te brengen?</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">En zo kan de geschiedenis op elke bladzij ons veel leren.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Wij vragen dan vanavond:</seg> <seg n="3.9.2">hoe zag de wereld er uit en wat voor mensen leefden er toen het Evangelie zijn loop door de wereld begon.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het is altijd een goede methode om bij het bekende te beginnen en zo tot het onbekende te komen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En zo willen wij thans ook doen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">We beginnen daarom bij een bijbeltekst die iedereen kent.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het meest bekende vers misschien uit het meest bekende hoofdstuk uit de bijbel:</seg> <seg n="4.4.2">Lukas 2 : 1.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Daar lezen we:</seg> <seg n="4.5.2">"En het geschiedde in diezelfde dagen,</seg> <seg n="4.5.3">dat er een gebod uitging van de keizer Augustus,</seg> <seg n="4.5.4">dat de gehele wereld beschreven zou worden."</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hoe is het mogelijk,</seg> <seg n="4.6.2">vragen we,</seg> <seg n="4.6.3">dat van de keizer een gebod kon uitgaan dat de gehele wereld beschreven zou worden.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">En dan staan we met het antwoord al dadelijk midden in ons onderwerp.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Die gehele wereld die hier bedoeld wordt was het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">In de dagen van Jezus' omwandeling op aarde was er een groot rijk op aarde dat tot hoofdstad Rome had.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Zulk een groot <pb n="29" ed="VW"/>rijk was er nog nooit op de aarde geweest,</seg> <seg n="4.10.2">tenminste wij weten er niets van.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Behalve misschien China.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Maar daarvan is weinig bekend.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Al de wereldrijken die aan het Romeinse rijk waren voorafgegaan,</seg> <seg n="4.13.2">waren kleiner geweest.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het Babylonisch-Assyrische,</seg> <seg n="4.14.2">het Perzische,</seg> <seg n="4.14.3">het Macedonische,</seg> <seg n="4.14.4">ze waren allemaal kleiner.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Om u een idee te geven van de uitgestrektheid van dat rijk,</seg> <seg n="4.15.2">wanneer ge enigszins op de wereldkaart bekend zijt:</seg> <seg n="4.15.3">daartoe behoorde Italië,</seg> <seg n="4.15.4">dat was het middelpunt,</seg> <seg n="4.15.5">het moederland;</seg> <seg n="4.15.6">verder Spanje,</seg> <seg n="4.15.7">Frankrijk,</seg> <seg n="4.15.8">België,</seg> <seg n="4.15.9">Nederland,</seg> <seg n="4.15.10">Engeland,</seg> <seg n="4.15.11">Zwitserland en een deel van Duitsland,</seg> <seg n="4.15.12">Oostenrijk,</seg> <seg n="4.15.13">Turkije en Griekenland,</seg> <seg n="4.15.14">Klein-Azië en verder Azië tot aan de Eufraat en de Tigris toe,</seg> <seg n="4.15.15">eindelijk nog de gehele Noordkust van Afrika met Egypte.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Had keizer Augustus geen recht als hij sprak van de gehele wereld.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Want we moeten wel bedenken,</seg> <seg n="4.17.2">de gezichtskring was beperkter.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Men wist natuurlijk van Amerika nog niet,</seg> <seg n="4.18.2">van Australië nog minder,</seg> <seg n="4.18.3">van Afrika kende men slechts het noordelijk stuk.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Er waren wel oude berichten van schippers die zeiden dat ze eens zo ver waren gevaren dat de zon in het noorden stond,</seg> <seg n="4.19.2">maar dat kon men niet geloven.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">Wij weten natuurlijk dat die schippers toen ten zuiden van de linie geweest zijn.</seg></s> <s n="4.21"><seg n="4.21.1">En daar achter de grenzen in Azië,</seg> <seg n="4.21.2">ja,</seg> <seg n="4.21.3">daar woonden nog wel mensen,</seg> <seg n="4.21.4">maar die telden haast niet mee.</seg></s> <s n="4.22"><seg n="4.22.1">Scythen heetten ze.</seg></s> <s n="4.23"><seg n="4.23.1">Wanneer dan ook Paulus in Kol. 3 : 11 zegt,</seg> <seg n="4.23.2">dat in de nieuwe mens niet is Griek en Jood,</seg> <seg n="4.23.3">barbaar en Scyth,</seg> <seg n="4.23.4">dienstknecht en vrije,</seg> <seg n="4.23.5">maar Christus alles in allen,</seg> <seg n="4.23.6">dan vat hij dus ook de einden der aarde samen in de taal van die dagen.</seg></s> <s n="4.24"><seg n="4.24.1">Buiten het Romeinse rijk dan woonden barbaren,</seg> <seg n="4.24.2">Scythen.</seg></s> <s n="4.25"><seg n="4.25.1">Het Romeinse rijk omvatte dus zowat de toenmalig bekende wereld,</seg> <seg n="4.25.2">tenminste de beschaafde wereld.</seg></s> <s n="4.26"><seg n="4.26.1">Tot al die landen behoorde ook als een klein gedeelte het land Palestina,</seg> <seg n="4.26.2">waar Jezus geboren werd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">We willen nu eens zien hoe het eruit zag in dat grote rijk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wij mensen van de twintigste eeuw hebben soms een denkbeeld dat,</seg> <seg n="5.2.2">nu ja,</seg> <seg n="5.2.3">er vroeger ook wel eens ontwikkelde mensen op de wereld geweest zijn,</seg> <seg n="5.2.4">maar dat wij toch wat beschaving betreft het neusje van de zalm hebben.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dat bijvoorbeeld zo'n oude Romein bij ons vergeleken toen min of meer een wilde geweest is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Niets is minder waar.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wel staat het christelijk leven hoger dan de beschaving van vroeger eeuwen,</seg> <seg n="5.5.2">omdat het leven in zich heeft en beginselen die het als een zuurdesem doortrekken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Maar die zuurdesem is nog bij lange na niet doorgewerkt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar wat beschaving betreft,</seg> <seg n="5.7.2">op zichzelf zou de concurrentie met de oude Romeinen ons misschien nog zwaar genoeg vallen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Als het christelijk beginsel eens weggenomen werd.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Bijvoorbeeld denk eens aan de toestand van de thans beschaafde wereld.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Die beschaafde wereld van thans lijkt wel een groot legerkamp.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Ze is doorsneden door scherp getrokken grenzen en aan die grenzen liggen aan weerszijden kolossale legers.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En slechts een kleinigheid is nodig of daar ontploft het buskruit.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Duitsland en Engeland.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">In de beschaafde wereld bij het begin van onze jaartelling was dit gans anders.</seg></s></p>
<p><pb n="30" ed="VW"/><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het rijk van Augustus en van zijn opvolgers kan een vrederijk worden genoemd.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Slechts op de grenzen lagen belangrijke legers,</seg> <seg n="6.2.2">die bij invallen der barbaren deze moesten te keer gaan of ook soms hier of daar de grenzen nog wat uitbreiden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Binnen het rijk lagen slechts hier en daar bezettingen om de inwendige rust te verzekeren.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In Rome zelf lagen enige afdelingen als lijfwacht van de keizer,</seg> <seg n="6.4.2">de grenadiers en jagers van de keizer.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Tesamen ± 300.000 man.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Deze pax Romana of Romeinse vrede was een feit van de grootste betekenis.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Ingelijfd te worden in dit grote rijk betekende voor de volken rust,</seg> <seg n="6.7.2">welvaart en ontwikkeling.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Wat dit betekent voor de beschaafde wereld dat binnen haar gebied in drie <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> vier eeuwen vrede heerst,</seg> <seg n="6.8.2">kan men slechts beoordelen,</seg> <seg n="6.8.3">wanneer men enig idee heeft van de verwoestingen die de oorlog op elk gebied met zich brengt.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">En toch is het een feit dat het Romeinse rijk tenminste drie eeuwen lang een ongestoorde vrede heeft gezien wat voor of na niet gebeurd is.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Als we dan weten dat aan die periode van vrede eeuwen van ongeëvenaarde strijd waren voorafgegaan,</seg> <seg n="6.10.2">zo heftig dat bijna alle bestaande grenzen waren uitgewist,</seg> <seg n="6.10.3">dan begrijpen we wat deze vredetoestand betekende.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Eenmaal daartoe behorende hadden de volken het behaaglijke gevoel van veiligheid.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hoever men ook mocht vooruitzien,</seg> <seg n="7.2.2">een omkeer van zaken scheen niet meer mogelijk te zijn.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De Romeinse vrede stond vast als een muur.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En niet alleen dat er in de gehele beschaafde wereld vrede was,</seg> <seg n="7.4.2">ook de veiligheid binnenslands was betrekkelijk zeer groot.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">In de meeste streken kon men bijna even veilig reizen als tegenwoordig.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Uit de hoofdstad Rome liepen vijf grote wegen door het gehele rijk heen,</seg> <seg n="7.6.2">die om zo te spreken tot aan de einden der wereld doorliepen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ze begonnen bij de gouden mijlpaal in Rome.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Eén dezer wegen liep naar Alexandrië in Egypte.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het was de Appius-weg waarlangs,</seg> <seg n="7.9.2">zoals we in de Handelingen lezen,</seg> <seg n="7.9.3">Paulus kwam toen de christenen hem vanuit Rome tegemoet kwamen tot aan de Appius-markt bij de Drie Tabernen (Hand. 28 : 15).</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Een tweede weg liep tot diep in Azië.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Een derde tot aan Cadiz in Spanje.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Een vierde tot Katwijk in ons land.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Dat waren natuurlijk slechts de hoofdwegen.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Maar een geheel net van wegen was over het rijk heengetrokken.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Nog tegenwoordig vindt men bij opgravingen die wegen terug waarin men de wagensporen en het harde plaveisel nog kan waarnemen.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">En op vele plaatsen waar thans de reiziger weg noch steg vindt,</seg> <seg n="7.16.2">in de verwijderste delen dezer wereld,</seg> <seg n="7.16.3">vindt men nog de grootse sporen van deze Romeinse wegen.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Behalve dat op die rijkswegen de troepen trokken naar alle delen der aarde was er van staatswege eveneens een rijkspost om brieven en bevelen aan al de beambten over te brengen uit de hoofdstad.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Wel had men geen spoortrein,</seg> <seg n="7.18.2">maar toch kon men vrij snel reizen,</seg> <seg n="7.18.3">vooral nadat men een vierwielig rijtuig had uitgevonden waarbij ook slaapwagens waren zodat men 's nachts kon doorreizen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">We begrijpen dat het bestuur van zulk een rijk schatten geld kostte.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zulke <pb n="31" ed="VW"/>grote sommen doen ons bijna duizelen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">We kunnen het slechts enigszins begrijpen als we er aan denken dat op elk gebied welvaart en vrede heerste.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De handel die er gevoerd werd was enorm.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Slechts in enkele tijden van de wereldgeschiedenis is de handel zo ontwikkeld geweest als in de beide eerste eeuwen onder de keizers.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De voorwaarden voor de handel waren dan ook bijzonder gunstig.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">In dat gehele grote gebied bestond vrijhandel.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Wat thans zo dikwijls de handel drukt,</seg> <seg n="8.8.2">het sluiten van de grenzen van een naburig land,</seg> <seg n="8.8.3">bestond toen niet.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Geldwissels behoefden ook niet.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Er bestond eenheid van maat,</seg> <seg n="8.10.2">munt en gewicht,</seg> <seg n="8.10.3">het beeld des keizers.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Eén groot ding heeft onze tijd natuurlijk voor.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Snelle spoorpost en telegraaf.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Men moest toen veel meer persoonlijk reizen.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Zo was 60 jaar na Christus Londen reeds een dichtbevolkte stad door het handelsverkeer.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Wat er dan al zo verhandeld werd?</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Allerlei natuurlijk.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">We willen slechts een paar dingen noemen,</seg> <seg n="8.17.2">waar wij niet zo dadelijk aan denken.</seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">Zo was een voornaam handelsartikel wilde dieren.</seg></s> <s n="8.19"><seg n="8.19.1">Ge zult zeggen:</seg> <seg n="8.19.2">hoe kan dat een handelsartikel van enige betekenis zijn.</seg></s> <s n="8.20"><seg n="8.20.1">Maar denk slechts eens aan Paulus' woord:</seg> <seg n="8.20.2">"Zo ik,</seg> <seg n="8.20.3">naar de mens,</seg> <seg n="8.20.4">tegen de beesten gevochten heb te Efeze,</seg> <seg n="8.20.5">wat nuttigheid is het mij,</seg> <seg n="8.20.6">indien de doden niet opgewekt worden?"</seg></s> <s n="8.21"><seg n="8.21.1">(1 Kor. 15 : 32).</seg></s> <s n="8.22"><seg n="8.22.1">Verder weet ge hoe vaak de eerste christenen voor de wilde dieren geworpen werden.</seg></s> <s n="8.23"><seg n="8.23.1">Maar regel waren de dierengevechten;</seg> <seg n="8.23.2">zoals thans nog in Spanje stierengevechten bestaan en in ons land misschien eens een hanengevecht,</seg> <seg n="8.23.3">zo in het Romeinse rijk wilde dieren.</seg></s> <s n="8.24"><seg n="8.24.1">Pompeius had 500 leeuwen.</seg></s> <s n="8.25"><seg n="8.25.1">Elke stad van enig belang had een zogenaamd amfitheater waar ook deze gevechten plaats hadden.</seg></s> <s n="8.26"><seg n="8.26.1">Deze dieren werden meest uit Afrika aangevoerd.</seg></s> <s n="8.27"><seg n="8.27.1">Uit het noorden kwam barnsteen,</seg> <seg n="8.27.2">koper,</seg> <seg n="8.27.3">tin.</seg></s> <s n="8.28"><seg n="8.28.1">Dan was de slavenhandel een bloeiend bedrijf.</seg></s> <s n="8.29"><seg n="8.29.1">In Rome alleen waren er misschien een miljoen en ze waren door het gehele rijk heen verspreid.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nu bestaat er een groot onderscheid tussen de handel in het Romeinse rijk en die in onze dagen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">In onze dagen zoeken de mogendheden in hun koloniën bovenal een afzetgebied voor hun voortbrengselen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En daarom is er tegenwoordig in Europa zulk een landhonger,</seg> <seg n="9.3.2">zodat de hele aardbodem verdeeld wordt onder enige mogendheden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is niet politieke grootheid die daarachter zit,</seg> <seg n="9.4.2">maar het is een stuk van de sociale kwestie,</seg> <seg n="9.4.3">de strijd om het bestaan.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">(Wie bijv. in Oost-Azië de baas wordt,</seg> <seg n="9.5.2">die verdringt zijn mededinger daar van de markt).</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Oorzaak hiervan is weer de grote ontwikkeling van het fabriekswezen,</seg> <seg n="9.6.2">de industrie.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Europa werkt als een mierenhoop en moet zijn artikelen kunnen slijten.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">En juist die industrie betekende in het Romeinse rijk nog zo weinig.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Weinig meer dan glas en papier werd gefabriceerd.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Verder was de handel meest voortbrengsels van de bodem of van handenarbeid.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">En daardoor liep de handel juist andersom.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Rome had zijn koloniën nodig,</seg> <seg n="9.12.2">niet als afzetgebied,</seg> <seg n="9.12.3">maar als voorraadschuur.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">In het Romeinse rijk had de handel een beweging van de omtrek naar het middelpunt.</seg></s><pb n="32" ed="VW"/> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">En zoals nu het moederland door koloniaal bezit toeneemt in welvaart,</seg> <seg n="9.14.2">zo verarmden Italië en Rome doordat het geld steeds meer naar de buitenkant stroomde.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Rome had de kolonie geplunderd,</seg> <seg n="9.15.2">nu stroomde het geld er terug.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">In het begin merkte men dat niet zo,</seg> <seg n="9.16.2">maar spoedig werd het voelbaar.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Tevergeefs trachtte men het door wetten tegen te gaan.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">Zo was ook reeds toen de kwestie van enkele of dubbele muntstandaard een zaak waarover men nadacht.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">Dit neemt natuurlijk niet weg dat een talrijke handelsstad ontzaglijke kapitalen verzamelde.</seg></s> <s n="9.20"><seg n="9.20.1">We moeten hier even wijzen op de kolossale rente die in die dagen soms genomen werd.</seg></s> <s n="9.21"><seg n="9.21.1">Het is gebeurd dat een groot syndicaat van een Aziatisch vorst 100 miljoen moest lenen.</seg></s> <s n="9.22"><seg n="9.22.1">Na 12 jaar was de schuld met rente op rente 600 miljoen.</seg></s> <s n="9.23"><seg n="9.23.1">Ze kregen slechts 200 miljoen los en maakten nog goede zaken.</seg></s> <s n="9.24"><seg n="9.24.1">Brutus,</seg> <seg n="9.24.2">de moordenaar van Caesar,</seg> <seg n="9.24.3">leende van de bewoners van Salamis geld voor 48%.</seg></s> <s n="9.25"><seg n="9.25.1">Waarschijnlijk staat ook met deze misbruiken in verband dat bij de eerste christenen een afkeer bestond van het rente nemen.</seg></s> <s n="9.26"><seg n="9.26.1">Die veroordeling van het nemen van rente is gebleven tot de Reformatie toe.</seg></s> <s n="9.27"><seg n="9.27.1">De uitlegging van Calvijn van sommige bijbelteksten is uiterst bevorderlijk geweest voor de Europese handel.</seg></s> <s n="9.28"><seg n="9.28.1">Zoals in onze dagen waren ook reeds toen de Joden handelaars in merg en been.</seg></s> <s n="9.29"><seg n="9.29.1">Door het gehele rijk verspreid,</seg> <seg n="9.29.2">reeds voor de verwoesting van Jeruzalem,</seg> <seg n="9.29.3">verdienden ze met hun zaken ontzaglijk veel geld.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">We komen zo langzamerhand op de maatschappelijke toestanden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En dan willen we weer eerst het uiterlijke in ogenschouw nemen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">We willen daartoe een kijkje in de hoofdstad nemen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Als we de stad Rome noemen kunnen we daarbij denken aan twee rijken.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Rome heeft tweemaal de wereld beheerst.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Eerst door zijn keizers,</seg> <seg n="10.6.2">dan door zijn pausen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Wij moeten natuurlijk het Rome der keizers hebben.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Wanneer gij eens een reis wilde doen om dat Rome te bezoeken,</seg> <seg n="10.8.2">zou het u niet meer mogelijk zijn.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Het ligt onder het puin bedolven.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">En daarbovenop is een tweede of derde Rome gebouwd.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">De wereld schrijft haar eigen geschiedenis.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Ze bergt haar schatten een wijle op als de stormen der tijden over haar heen gaan en laat ze dan later weer aan het nageslacht zien.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Zo komen ze thans weer voor het licht:</seg> <seg n="10.13.2">de oude beschavingen van Babylonië,</seg> <seg n="10.13.3">van Grieken en Romeinen.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Van dat oude Rome is in onze dagen ook heel wat boven de grond gehaald.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Veel herkennen we natuurlijk uit beschrijvingen van tijdgenoten en latere geschiedschrijvers.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Ik denk dat,</seg> <seg n="10.16.2">als we nu nog eens in dat oude Rome een wandeling konden doen,</seg> <seg n="10.16.3">dat we met de mond open zouden staan van verbazing.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Geen oog kan haar grootte vatten,</seg> <seg n="10.17.2">geen mond haar lof uitspreken,</seg> <seg n="10.17.3">zo zong een dichter dier dagen.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">En in werkelijkheid ging de pracht van de stad Rome ook boven de steden van onze tijd verre uit.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">Denk u een stad van twee miljoen inwoners.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Wie door de straten wandelde kon achtereenvolgens zich verlustigen aan het beschouwen van 4000 standbeelden van veldheren en keizers.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Onze tijd heet een tijd van standbeeldwoede,</seg> <seg n="10.21.2">maar we zijn in dat opzicht nog <pb n="33" ed="VW"/>lang de oude Romeinen niet bij.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">Verder geeft ons enige gedachte van de pracht der stad dat er 1790 paleizen voorkomen in een oude stadsbeschrijving.</seg></s> <s n="10.23"><seg n="10.23.1">Prachtige parken en tuinen bevonden zich vaak daar om heen.</seg></s> <s n="10.24"><seg n="10.24.1">De Romeinse redenaar Cicero die maar middelmatig rijk was kocht zich toch in de stad een huis van 300.000 gulden.</seg></s> <s n="10.25"><seg n="10.25.1">Anderen brachten het wel tot een uitgave van twee miljoen voor hun woonhuizen of liever paleizen.</seg></s> <s n="10.26"><seg n="10.26.1">De duurte van de huizen der groten werd vooral ook veroorzaakt door de kostelijke steensoorten die ze toen bij de bouw gebruikten.</seg></s> <s n="10.27"><seg n="10.27.1">Veertig en meer soorten werden daarvoor gebruikt.</seg></s> <s n="10.28"><seg n="10.28.1">Ingelegde vloeren en wandschilderingen maakten het geheel tot een lust voor de ogen.</seg></s> <s n="10.29"><seg n="10.29.1">Bovendien hadden de rijken nog schone buitens op het land.</seg></s> <s n="10.30"><seg n="10.30.1">En zo was het niet alleen in Rome.</seg></s> <s n="10.31"><seg n="10.31.1">De bouwlust van deze stad sloeg op het hele rijk over,</seg> <seg n="10.31.2">ofschoon natuurlijk in Rome het neusje van de zalm te vinden was.</seg></s> <s n="10.32"><seg n="10.32.1">Uitwendig zijn dan ook de steden van het Romeinse rijk veel sierlijker geweest dan onze steden.</seg></s> <s n="10.33"><seg n="10.33.1">Denk u verder een verkeer in deze stad zo ongeveer als Londen.</seg></s> <s n="10.34"><seg n="10.34.1">Maar,</seg> <seg n="10.34.2">zegt ge misschien,</seg> <seg n="10.34.3">ik ben evenmin ooit in Londen geweest.</seg></s> <s n="10.35"><seg n="10.35.1">Ik ook niet.</seg></s> <s n="10.36"><seg n="10.36.1">Maar we hebben wel eens gehoord dat het oversteken van een drukke straat in Londen heel wat vlugheid en laveerkunst vereist.</seg></s> <s n="10.37"><seg n="10.37.1">Zo kon het dan ook in Romes straten zo druk zijn dat het verkeer bijna gestremd was.</seg></s> <s n="10.38"><seg n="10.38.1">Deze stad was het middelpunt der wereld.</seg></s> <s n="10.39"><seg n="10.39.1">Wie alles van de wereld wil zien,</seg> <seg n="10.39.2">zei een Romeinse redenaar,</seg> <seg n="10.39.3">moet of de gehele wereld doorreizen of hier zijn.</seg></s> <s n="10.40"><seg n="10.40.1">Alle rassen en alle kleuren en alle klederdrachten waren dan ook in bont gewoel op haar straten verenigd.</seg></s> <s n="10.41"><seg n="10.41.1">Moorse slaven,</seg> <seg n="10.41.2">zo schrijft een Duits geleerde,</seg> <seg n="10.41.3">geleiden olifanten uit de keizerlijke stallen door de straat;</seg> <seg n="10.41.4">blonde Vlamingen van de keizerlijke lijfwacht glanzen in hun wapenrusting;</seg> <seg n="10.41.5">Egyptenaren met kaalgeschoren hoofd dragen in een processie de grote godin Isis;</seg> <seg n="10.41.6">achter een Griekse geleerde gaat een jonge Nubiër met boekrollen beladen;</seg> <seg n="10.41.7">Oosterse prinsen met hoge mutsen en wijde bonte klederen schrijden met ernstige passen door de menigte;</seg> <seg n="10.41.8">getatoeëerde wilden uit Brittannië verbazen zich over de hen omringende wonderen der nieuwe wereld.</seg></s> <s n="10.42"><seg n="10.42.1">Een schouwspel dus dat uitermate afwisselend was.</seg></s> <s n="10.43"><seg n="10.43.1">We kunnen ons dan ook begrijpen dat wie in Rome was geboren en getogen zeer slecht kon wennen aan het verblijf in de provincie.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">We zijn nu toch eenmaal bezig om ons te verwonderen en willen u daarom even iets vertellen van de weelde der rijken in die stad.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wat er door de rijken in die dagen verkwist werd in Rome grenst aan het ongelooflijke.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">We weten reeds hoeveel ze besteedden aan hun paleizen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hun leefwijze kostte niet minder.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het beroemdste of liever beruchtste voorbeeld daarvanwas een zekere Apicius die in enige jaren een tien miljoen verbraste en toen hij eindelijk merkte dat er slechts één miljoen was overgebleven zichzelf doodde omdat hij van zo'n gering bedrag niet wilde leven.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Welk een lekkerbek deze Apicius was,</seg> <seg n="11.6.2">blijkt wel zeer duidelijk hieruit dat hij een zeereis ondernam naar <pb n="34" ed="VW"/>Afrika omdat hij gehoord had dat de kreeften daar bijzonder lekker waren;</seg> <seg n="11.6.3">ze vielen hem echter tegen en hij keerde terug.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Men beweert dat deze Apicius het wereldrecord geslagen heeft van brasserij en verkwisting en dat wil overigens nog al iets zeggen.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De geschiedboeken weten er meer van te vertellen.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Maar nu moeten we in het oog houden dat,</seg> <seg n="11.9.2">evenals hij ons verbaast,</seg> <seg n="11.9.3">hij ook zijn tijdgenoten reeds een wonder was.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Alleen stond hij evenwel niet.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Velen wisten niet hoe ze hun geld zouden stukslaan.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Huizen werden in zee gebouwd;</seg> <seg n="11.12.2">tuinen op hoge daken aangelegd;</seg> <seg n="11.12.3">muilezels kregen gouden hoefijzers onder;</seg> <seg n="11.12.4">men baadde in ezelinnenmelk;</seg> <seg n="11.12.5">men loste dure paarlen op in dranken en dronk ze zo;</seg> <seg n="11.12.6">gerechten werden bereid uit pauwehersens en flamingotongen.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Zo vertelt men verder dat eens een geheel gebraden varken werd opgebracht en toen het geopend werd steeg een levend vogeltje er uit omhoog.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">De wanden in de eetzalen konden verplaatst worden,</seg> <seg n="11.14.2">zodat het scheen dat men telkens weer in een andere kamer zat.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Dat de Romeinen wel eens navolgers gehad hebben,</seg> <seg n="11.15.2">blijkt uit het voorbeeld van een Fransman uit de achttiende eeuw die een schotel van twee- <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> drieduizend karpertongen liet gereedmaken.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Maar zoveel bloemen als de oude Romeinen heeft men later bij de maaltijd nooit meer gebruikt.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Keizer Nero was eens bij een vriend te gast waar voor 400.000 gulden aan rozen alleen besteed was.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Had zo'n Romein dan genoeg gegeten,</seg> <seg n="11.18.2">zoals toch een Romeinse maag ook eindelijk genoeg moest krijgen,</seg> <seg n="11.18.3">dan verwijderde hij zich,</seg> <seg n="11.18.4">nam een braakmiddel en begon weer opnieuw.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">We willen thans deze weerzinwekkende dingen laten voor wat ze zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">We moeten één ding niet vergeten.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De gehele wereld had toen één hoofdstad.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En als tegenwoordig alle schatten der wereld eens samenvloeiden in één stad dan zouden we ook wel vreemde dingen te zien krijgen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En verder,</seg> <seg n="12.5.2">het buitengewone wordt verteld en het gewone vergeten.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En daarom krijgt men zo gemakkelijk een verkeerde indruk van een vroegere tijd,</seg> <seg n="12.6.2">omdat men licht wat verteld is vanwege de aandacht die het trok als regel gaat aanzien.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">In elk geval was Rome buitengewoon.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">En we willen hopen dat het record der Romeinse gelagen niet weer geslagen wordt.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Maar dat waren de rijken zult ge zeggen.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Hoe leefden dan de burgers?</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Ja een burger,</seg> <seg n="12.11.2">een burger,</seg> <seg n="12.11.3">als men dat aan een geschiedschrijver vraagt,</seg> <seg n="12.11.4">dan krabt bij zich vaak verlegen achter het oor.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Arm en rijk,</seg> <seg n="12.12.2">daar weet hij meer van te vertellen.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Een burger leeft zo gewoon,</seg> <seg n="12.13.2">daar is weinig van te zeggen.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">En daarom geloof ik dat in dit opzicht de tijden meer op elkaar gelijken dan men zou vermoeden.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">De armen,</seg> <seg n="12.15.2">dáár weten de Romeinse geschiedschrijvers veel van te vertellen.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Maar die armen in de stad Rome,</seg> <seg n="12.16.2">tenminste de grote hoop,</seg> <seg n="12.16.3">waren van een bijzonder soort.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Dat waren niet die Jezus bedoelt als hij zegt:</seg> <seg n="12.17.2">'De armen hebt gij altijd met u' (Matth. 26 : 11),</seg> <seg n="12.17.3">maar ge zult zien wat dat voor armen waren.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">Die hadden een leus in het leven en dat was:</seg> <seg n="12.18.2">panem et circences.</seg></s> <s n="12.19"><seg n="12.19.1">Dat wil letterlijk zeggen:</seg> <seg n="12.19.2">brood en spelen.</seg></s> <s n="12.20"><seg n="12.20.1">Laat ons eten en drinken en vrolijk zijn!</seg></s> <s n="12.21"><seg n="12.21.1">En er <pb n="35" ed="VW"/>waren in Rome een getal!</seg></s> <s n="12.22"><seg n="12.22.1">Een 200.000.</seg></s> <s n="12.23"><seg n="12.23.1">In de stad Rome waren werkelijk ook weinig burgers.</seg></s> <s n="12.24"><seg n="12.24.1">Daar was de bevolking feitelijk verdeeld in verkwisters en bedelaars.</seg></s> <s n="12.25"><seg n="12.25.1">Niet bedelaars in de gewone zin,</seg> <seg n="12.25.2">maar de rijken hadden zo hun cliënten,</seg> <seg n="12.25.3">hun afhankelijken,</seg> <seg n="12.25.4">die dan van hun milddadigheid leefden en die hen dan weer steunden voor politieke of andere doeleinden.</seg></s> <s n="12.26"><seg n="12.26.1">Rome was een stad van lediggang.</seg></s> <s n="12.27"><seg n="12.27.1">Het leven hing samen van uitgaan en genieten.</seg></s> <s n="12.28"><seg n="12.28.1">De waren der gehele wereld stroomden er samen om een bevolking te voeden die niet werkte.</seg></s> <s n="12.29"><seg n="12.29.1">Genotzucht gaf er de toon aan.</seg></s> <s n="12.30"><seg n="12.30.1">Onder de genoegens waar het vòlk dol op was,</seg> <seg n="12.30.2">stonden bovenaan de circusspelen.</seg></s> <s n="12.31"><seg n="12.31.1">Zulk een circus was een veld gelegen in een kringvormig amfitheater,</seg> <seg n="12.31.2">een rij zitplaatsen die van alle kanten naar boven steeds hoger opliep.</seg></s> <s n="12.32"><seg n="12.32.1">Het circus in Rome was ontzaglijk groot.</seg></s> <s n="12.33"><seg n="12.33.1">Reeds onder keizer Augustus kon het 150.000 toeschouwers bevatten.</seg></s> <s n="12.34"><seg n="12.34.1">Nero bracht het aantal plaatsen op 250.000.</seg></s> <s n="12.35"><seg n="12.35.1">Later werd het zelfs 400.000.</seg></s> <s n="12.36"><seg n="12.36.1">Denk u eens in de gehele bevolking van Amsterdam in één gebouw.</seg></s> <s n="12.37"><seg n="12.37.1">Het spel in zulk een circus was verschillend.</seg></s> <s n="12.38"><seg n="12.38.1">Daar werden wedrennen gehouden met wagens.</seg></s> <s n="12.39"><seg n="12.39.1">Grote weddenschappen werden daarbij aangegaan evenals tegenwoordig bij de Derby-wedrennen in Engeland,</seg> <seg n="12.39.2">een gewoonte,</seg> <seg n="12.39.3">die helaas in de laatste tijd uitbreiding verkrijgt over heel Europa.</seg></s> <s n="12.40"><seg n="12.40.1">De partijen waren verdeeld in blauwe,</seg> <seg n="12.40.2">groene enz.,</seg> <seg n="12.40.3">benamingen die tot de vierde eeuw hebben standgehouden.</seg></s> <s n="12.41"><seg n="12.41.1">Op ontzettende wijze werd daarbij de hartstocht gaande gemaakt.</seg></s> <s n="12.42"><seg n="12.42.1">Meermalen kwam het tot vechtpartijen in het circus.</seg></s> <s n="12.43"><seg n="12.43.1">Een paar flinke slaven om een goede plaats te veroveren bij de vertoningen was de wens van de armen.</seg></s> <s n="12.44"><seg n="12.44.1">Maar die wedrennen was nog het onschuldigste deel van wat er in het circus werd te zien gegeven.</seg></s> <s n="12.45"><seg n="12.45.1">Erger en meer dan mensbedervend waren de dierengevechten.</seg></s> <s n="12.46"><seg n="12.46.1">In steeds grotere hoeveelheden werden ze aangevoerd.</seg></s> <s n="12.47"><seg n="12.47.1">We zagen reeds hoeveel Pompeius er liet komen.</seg></s> <s n="12.48"><seg n="12.48.1">Ge herinnert u uit de kerkgeschiedenis hoe christenen soms voor de wilde dieren geworpen werden.</seg></s> <s n="12.49"><seg n="12.49.1">Wanneer een smaak in zulke dingen zich eenmaal bij een volk ingeworteld heeft,</seg> <seg n="12.49.2">is het moeilijk die gewoonte uit te roeien.</seg></s> <s n="12.50"><seg n="12.50.1">Spanje levert er nog heden ten dage het bewijs van met zijn stierengevechten.</seg></s> <s n="12.51"><seg n="12.51.1">Hoe zulke tonelen het zedelijk gevoel ondermijnen blijkt het duidelijkst uit de gladiatorenspelen die ook in het circus gehouden werden.</seg></s> <s n="12.52"><seg n="12.52.1">Dan vochten niet dieren tegen elkander,</seg> <seg n="12.52.2">maar zwaardvechters.</seg></s> <s n="12.53"><seg n="12.53.1">Deze mannen die vooruit zich oefenden,</seg> <seg n="12.53.2">werden dan tegen elkander losgelaten en bestreden elkaar tot één van beiden het onderspit moest delven.</seg></s> <s n="12.54"><seg n="12.54.1">Dan hing het van het publiek af,</seg> <seg n="12.54.2">dwz. van de voorname heer die er bij tegenwoordig was,</seg> <seg n="12.54.3">of de overwonnene zou blijven leven of niet.</seg></s> <s n="12.55"><seg n="12.55.1">Wees hij met de duim naar beneden dan werd de gevallene meedogenloos omgebracht,</seg> <seg n="12.55.2">wees hij omhoog dan moest hij blijven leven.</seg></s> <s n="12.56"><seg n="12.56.1">Gehele scholen bestonden er waar zulke zwaardvechters geoefend werden,</seg> <seg n="12.56.2">waar ze zelfs moesten leren om bevallig te sterven.</seg></s> <s n="12.57"><seg n="12.57.1">Deze bloedige tonelen konden echter op den duur de geprikkelde smaak van het geblaseerde publiek nog niet bevredigen.</seg></s> <s n="12.58"><seg n="12.58.1">Telkens moest iets nieuws vertoond worden.</seg></s> <pb n="36" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.59"><seg n="12.59.1">Zo zijn er zelfs in expres daartoe gegraven meren gehele zeeslagen gehouden waarbij duizenden mensen omkwamen.</seg></s> <s n="12.60"><seg n="12.60.1">Denken we ons deze circussen en amfitheaters omgeven door allerlei winkels en inrichtingen van vermaak dan kunnen we ons enigszins indenken welk een afschuwelijke kermis hier gedreven werd.</seg></s> <s n="12.61"><seg n="12.61.1">Een hel aan zedeloosheid,</seg> <seg n="12.61.2">bloeddorstigheid en ledigheid.</seg></s> <s n="12.62"><seg n="12.62.1">Er is niets,</seg> <seg n="12.62.2">zegt een Duits geleerde die deze dingen beschrijft,</seg> <seg n="12.62.3">wat zo zeer ons met de ondergang van de oude beschaving verzoent als de gedachte dat tegelijk met haar dit ergste barbarisme een einde nam.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De balans voor de stad Rome kan dus niet gunstig genoemd worden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Een stad waar voor een kwart der bewoners plaats moet zijn in publieke plaatsen van vermaak kan niet hoog staan.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">We hebben natuurlijk hiermede het leven in deze stad nog niet getekend,</seg> <seg n="13.3.2">maar we kunnen slechts op enkele dingen wijzen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook hier zullen ernstige mensen geweest zijn.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar in doorsnede stond het leven er laag.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het was een genot zoeken en lediggaan.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">En om dat genot machtig te kunnen worden moest er natuurlijk geld zijn.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En dat bracht weer mede een maken van geld op allerlei wijze.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Rome bestaat uit twee klassen van mensen,</seg> <seg n="13.9.2">zei een Romeins dichter.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">De ene helft hengelt en de andere laat naar zich hengelen.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">En een ander klaagt:</seg> <seg n="13.11.2">hoe diep is de majesteit van de Romein gezonken.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Vroeger beheerste hij de wereld,</seg> <seg n="13.12.2">thans wenst hij slechts twee dingen:</seg> <seg n="13.12.3">brood en spelen.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Eigenlijk was Rome niet meer de vertegenwoordigster van de geest der Romeinen.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Het was een kosmopolitische stad.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Zoals het altijd gaat:</seg> <seg n="13.15.2">een betrekkelijk kleine groep kan wel een tijd heersen,</seg> <seg n="13.15.3">maar tenslotte moet ze zich oplossen in het grote getal.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Aanvankelijk hadden oude,</seg> <seg n="14.1.2">deftige families uit de hoogte neergezien op nieuwe inkomelingen uit andere delen der wereld.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Iemand van die klasse drukte zich zo uit dat er altijd nog een behoorlijk onderscheid bleef tussen een echte,</seg> <seg n="14.2.2">patricische Romein en iemand,</seg> <seg n="14.2.3">die met dezelfde wind naar Rome gekomen was die de vijgen en olijven aanvoerde.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar men mocht nog zo hoog neerzien op de provinciaal,</seg> <seg n="14.3.2">op den duur was er niets aan te doen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Men werd overstroomd.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">In Rome stroomde de gehele wereld samen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dit is dan ook het einde van het Romeinse rijk geweest.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De volken zijn erin binnengelaten en de Romeinen hebben zich opgelost in de nieuwgekomenen (476).</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Thans was het nog zover niet.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Er was nog iets over van de Romeinse geest.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hoezeer men zich echter reeds één gevoelde door het rijk bewijst wel het feit dat in de tweede eeuw na Christus twee Spanjaarden de Romeinse troon beklommen.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Een 150 jaar vroeger zou dat hetzelfde betekend hebben als dat de sultan van Djokjakarta de troon van Nederland beklom.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Rome bekleedde in het rijk een plaats zo ongeveer als Parijs in Frankrijk.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Wie in Frankrijk vooruit wil gaat naar Parijs.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Parijs spreekt minachtend van de provincie.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">En toch ontvangt het zijn krachten altijd weer uit de provincie.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Het zou anders niet kunnen bestaan.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Zo ook in Rome.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Rome at van de toevoer uit de provincie.</seg></s> <s n="14.19"><seg n="14.19.1">Zowel lichamelijk als geestelijk.</seg></s> <s n="14.20"><seg n="14.20.1">Daar werden de krachten der <pb n="37" ed="VW"/>wereld als in een brandpunt tezamen gevoerd.</seg></s> <s n="14.21"><seg n="14.21.1">Maar daar verteerden ze ook voor een goed deel.</seg></s> <s n="14.22"><seg n="14.22.1">Want wie in Rome kwam werd er niet veel beter.</seg></s> <s n="14.23"><seg n="14.23.1">We vergeleken het met Parijs.</seg></s> <s n="14.24"><seg n="14.24.1">Ge weet,</seg> <seg n="14.24.2">Da Costa noemde Parijs het Babel van deze dagen.</seg></s> <s n="14.25"><seg n="14.25.1">Welnu,</seg> <seg n="14.25.2">in de Openbaringen van Johannes wordt Rome ook Babel genoemd.</seg></s> <s n="14.26"><seg n="14.26.1">Zo was het in de hoofdstad.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En daarbuiten?</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Rome werd nagevolgd.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Geen stad van enige betekenis of ze had haar amfitheater,</seg> <seg n="15.3.2">haar circus,</seg> <seg n="15.3.3">haar baden enz.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">In de negentiende eeuw zijn in dat opzicht vele oude bouwwerken weer gevonden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Zelfs een hele stad heeft men teruggevonden.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">In 79 na Christus werden de steden Herculaneum en Pompeï door een uitbarsting van de Vesuvius bedolven onder as en lava.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">In onze tijd zijn in Pompeï vooral opgravingen gedaan.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Het bleek dat juist vele inwoners een voorstelling bijwoonden.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Op de ene marktzijde alleen zijn veertien standbeelden gevonden.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">En zo ging het overal.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">In iedere stad van enige betekenis werd ontzaglijk veel werk besteed aan gebouwen en standbeelden.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Dezelfde publieke vermakelijkheden konden in het klein gevonden worden.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Voor het platteland waren de toestanden niet gunstig te noemen,</seg> <seg n="16.1.2">tenminste niet in het moederland,</seg> <seg n="16.1.3">in Italië.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De bodem was in het bezit van enkelen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Men vertelt dat in Nero's tijd de helft van de provincie Africa in handen was van zes eigenaren.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De landgoederen hadden de omvang van provinciën.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De vermogens hebben misschien niet de hoogte bereikt van de Rothschilds,</seg> <seg n="16.5.2">maar we moeten niet vergeten dat in onze tijd het grootkapitaal lang niet zo schadelijk werkt al is er misschien een gevaar in.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">In onze tijd rolt het geld veel gemakkelijker.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Niet omdat het ronder is,</seg> <seg n="16.7.2">maar omdat de rentestandaard veel lager is.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Al is één de bezitter,</seg> <seg n="16.8.2">dan kunnen er toch velen een goed bestaan uit hebben door het te gebruiken.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">In de oude tijd onttrok het grootbezit veel meer aan de gemeenschap.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Denk bijv. eens aan de tijd waarvan oude mensen nog wel weten te vertellen dat er geldkisten gehouden werden die aan een ketting vastlagen.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Dat geld kwam niet onder de mensen.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">De eigengeërfde boerenstand was in Italië zeer verminderd.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">In de oorlogen waren hele streken ontvolkt geworden of de goederen verbeurd verklaard.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">In hun plaats hadden de veldheren dikwijls oude soldaten gezet.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Maar mensen,</seg> <seg n="16.15.2">die de halve wereld hebben afgereisd,</seg> <seg n="16.15.3">zijn niet het meest geschikt om rustig een boerderij te drijven.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Anderen pachtten met een klein kapitaal,</seg> <seg n="16.16.2">maar een geschikte pachterstand,</seg> <seg n="16.16.3">daaraan ontbrak het en die werd bovendien door dezelfde bezwaren gedrukt als ook nu nog.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Opmerkelijk is dat de huurtijd ook toen reeds vijf jaar was.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">En zo kwam het dat de landbouw langzamerhand achteruit ging.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Natuurlijk was dat buiten Italië niet overal zo.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">In dit grote,</seg> <seg n="16.20.2">uitgestrekte rijk waren natuurlijk de toestanden evenmin dezelfde als bijv. in ons kleine Nederland.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Vergelijk eens Groningen met Friesland en Overijssel met Zeeland.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">En we hebben reeds opgemerkt,</seg> <seg n="16.22.2">in het Romeinse rijk vloeide op den duur het geld uit het midden naar de omtrek.</seg></s></p>
<p><pb n="38" ed="VW"/><s n="17.1"><seg n="17.1.1">We willen nu nog even zien naar andere bedrijven die er uitgeoefend werden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Tengevolge van het vele bouwen in deze tijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> werden natuurlijk de vakken die daarmee samenhingen bloeiend,</seg> <seg n="17.2.2">bijv. steenfabrieken.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zo ook metaal- en steenarbeid.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Kunsthandwerken (Makkumer blauw).</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Kunstvoorwerpen kwamen meer en meer ook in het huis van de kleine man.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">In sommige vakken die meer het openbare leven dienden ontstonden een soort gilden.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De middeleeuwse burgermaatschappij schijnt nog in het Romeinse rijk ontstaan.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Ook begon er zo iets te komen als grootindustrie.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het verschil tussen fabriek en handwerk bestond echter slechts hierin dat een fabriek een grote inrichting was.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Tegenwoordig is het anders.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Nu neemt de fabriek het handwerk over.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">We willen niet al de vakken opnoemen.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Het zijn vrijwel dezelfde als tegenwoordig.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Er waren ook verschillende posten bij de staat.</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Aan het hof,</seg> <seg n="17.15.2">bij leger en vloot kon men gaan.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">Aan de badinrichtingen betrekkingen bekleden.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Toezicht hebben op waterleidingen enz.</seg></s> <s n="17.18"><seg n="17.18.1">Ook de herbergen nemen in deze tijd toe.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">We moeten nog even wijzen op wat in onze tijd academisch onderwijs heet.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Tegenwoordig is er academisch onderwijs tot predikant,</seg> <seg n="18.2.2">dokter,</seg> <seg n="18.2.3">advocaat,</seg> <seg n="18.2.4">verder ook in filosofie,</seg> <seg n="18.2.5">rechten.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De opleiding tot predikant staat met de christelijke kerk in verband.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar in de oude tijd,</seg> <seg n="18.4.2">in het Romeinse rijk,</seg> <seg n="18.4.3">bestond niet zoiets.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Men zou kunnen denken dat al was er heidendom er toch wel mannen konden zijn die in de leer onderwezen en belast waren met de bespreking en verzorging der hoogste belangen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar dat was bij de Grieken en Romeinen geheel anders.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Een priester had slechts de roeping om te zorgen dat de offers en andere godsdienstige plichten juist in de vorm werden verricht.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Hij was met die dingen op de hoogte en kon dus de leek daarbij helpen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Met het zedelijk leven had de priester niet te maken.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Dat berustte op volksgewoonte en stond feitelijk naast de godsdienst of zeer los ermee verbonden.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Dat alles geldt tenminste van de staatsgodsdienst.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">De Romeinse staatskerk zouden we zo zeggen.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">We zullen straks zien dat aan de godsdienstige behoefte ook op andere wijze werd voldaan.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Om een antwoord op de vragen des harten te krijgen moest men niet bij de priester zijn.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Maar dat waren de filosofen,</seg> <seg n="18.15.2">de wijsgeren en de geheimleraars,</seg> <seg n="18.15.3">die daarover handelden.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Die krijgen echter straks nog een beurt.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Toneel was ook moraliserend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Maar als de jongen dan geen predikant kon worden,</seg> <seg n="18.18.2">dan kon hij toch dokter worden.</seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Nu,</seg> <seg n="18.19.2">dat was in die dagen geen slechte betrekking.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">De geneeskunst heeft dan ook onder het Romeinse rijk niet onverdienstelijk gearbeid.</seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">De heren werden overigens goed betaald.</seg></s> <s n="18.22"><seg n="18.22.1">Een dokter in Rome werd door een der keizers verbannen en zijn goederen verbeurd verklaard.</seg></s> <s n="18.23"><seg n="18.23.1">Ze brachten een miljoen gulden op. Nu,</seg> <seg n="18.23.2">dat was dan ook een wonderdokter.</seg></s> <s n="18.24"><seg n="18.24.1">Die verdienen tegenwoordig nog veel.</seg></s> <s n="18.25"><seg n="18.25.1">Een andere,</seg> <seg n="18.25.2">een koudwaterdokter,</seg> <seg n="18.25.3">liet zich door een patiënt fl 30.000,- voor een behandeling betalen.</seg></s> <s n="18.26"><seg n="18.26.1">Nu,</seg> <seg n="18.26.2">als hij dan maar rijk genoeg was.</seg></s> <s n="18.27"><seg n="18.27.1">De schapen worden wel eens geschoren naar dat <pb n="39" ed="VW"/>ze wol hebben.</seg></s> <s n="18.28"><seg n="18.28.1">Maar toch hadden ze goede verdiensten.</seg></s> <s n="18.29"><seg n="18.29.1">Een keizerlijk dokter kreeg fl 25.000,-;</seg> <seg n="18.29.2">hij verdiende er jaarlijks met praktijk fl 60.000,- bij.</seg></s> <s n="18.30"><seg n="18.30.1">De plattelandsdokters zullen echter wel wat minder gehad hebben.</seg></s> <s n="18.31"><seg n="18.31.1">Had de jongen geen zin om dokter te worden,</seg> <seg n="18.31.2">advocaat worden kon hij ook.</seg></s> <s n="18.32"><seg n="18.32.1">De studie van het recht,</seg> <seg n="18.32.2">dat was het echte vak van de Romein.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wij leven nog altijd onder het Romeinse recht.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het Romeinse recht heeft het Germaanse of Salische recht bijna geheel verdrongen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">God heeft voor elk volk een taak.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En het is daarom de vraag of het goed is te willen dat bijvoorbeeld voor het Romeinse recht het Mozaïsche recht in de plaats komt (antirevolutionair).</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dit is niet de taak van het openbaringsvolk geweest.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wie heersen wil,</seg> <seg n="19.6.2">moet rechtvaardig zijn.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En al hebben de Romeinen in sommige tijden wel eens geplukt wat er te plukken viel,</seg> <seg n="19.7.2">het is niet zonder verband met elkaar.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">De rechtenstudie ontstond langzamerhand.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Oorspronkelijk stond het recht onder bewaking van een hoog priestercollege,</seg> <seg n="19.9.2">maar langzamerhand begon de studie van het recht ook door particulieren beoefend te worden.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Onder de keizer ontstaat er dan langzamerhand eenzelfde recht voor het hele rijk.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Dit recht is samengevat in het corpus iuris en is thans nog voor onze maatschappij een bron van rechtsstudie.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">In de andere takken van wetenschap is onder de keizer niet veel geleverd.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Deze kundigheden werden niet evenals tegenwoordig aan vaste inrichtingen (universiteiten) geleerd,</seg> <seg n="19.13.2">maar wie in enig vak bekwaamheden had,</seg> <seg n="19.13.3">die verzamelde leerlingen om zich heen die hem dan een honorarium betaalden.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Ook meen ik niet dat de uitoefening aan bepaalde voorwaarden gebonden was.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">De toestand op dit gebied was veel vrijer.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Voor het lager onderwijs bestonden evenals in onze tijd scholen waaraan dan voor elk hoofdvak een leraar met het onderwijs belast was.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Aanzienlijken lieten ook wel hun kinderen thuisonderricht geven.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het gehele gezinsleven onderging onder de keizers een gehele verandering.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Vroeger was de huisvader rechter in zijn gezin.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De souvereiniteit in eigen kring stond hier onder het licht van het recht.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Vrouw en kinderen stonden onder zijn gezag en zijn hand,</seg> <seg n="20.4.2">zoals men het uitdrukte.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">In deze tijd treedt deze rechtstoestand langzamerhand op de achtergrond.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Voor het kleine koninkrijk van het gezin kwam de familie in de plaats in meer nieuwerwetse,</seg> <seg n="20.6.2">hedendaagse zin.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Voor de rechtsbetrekking de band des bloeds.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Natuurlijk was hieraan een gevaar verbonden.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">En dat gevaar was dat de band los zou worden.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Dat gevaar is dan ook niet geheel denkbeeldig geweest.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Naast echtelijke trouw en voorbeeldig menselijk leven kwam ook veel losbandigheid en losheid van zeden voor.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Het beeld dat Augustinus hiervan tekent in zijn <hi rend="italic">Bekentenissen</hi> is waarlijk niet rooskleurig.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Nodig was dat de banden van het gezin geheiligd werden nu ze uit het strenge,</seg> <seg n="20.13.2">wettelijke juk vandaan gekomen waren.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">En dat kon alleen een nieuwe geest.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Ge moet uit dat oogpunt eens lezen de schone christelijke huistafel in het zesde hoofdstuk van de Efezebrief.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Het christendom moest hier redding brengen.</seg></s> <pb n="40" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="20.17"><seg n="20.17.1">Hier is het de plaats erop te wijzen dat men wel eens de tijden voor en tijdens Christus' komst te zwart aanziet.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">De schildering van Paulus in een Romeinenbrief is scherp genoeg en we hebben reeds gezien dat er aanleiding toe was.</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">Maar we mogen nooit vergeten:</seg> <seg n="20.19.2">ook de heidenen zijn mensen naar Gods beeld geschapen en we zouden verkeerd doen als we ze als een soort wilden aanzagen.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">Menige zijde van de menselijke natuur is op heerlijke wijze geopenbaard,</seg> <seg n="20.20.2">ook in het Oudromeinse rijk.</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">Zo wordt er wel eens gezegd dat eerst het Evangelie de vrouw tot de gelijke van de man verheven heeft.</seg></s> <s n="20.22"><seg n="20.22.1">In de diepe geestelijke zin moge dit waar zijn.</seg></s> <s n="20.23"><seg n="20.23.1">Ook in zedelijke zin kan het gelden,</seg> <seg n="20.23.2">maar maatschappelijk is het onwaar.</seg></s> <s n="20.24"><seg n="20.24.1">Menige man stond ook in die dagen onder een pantoffelregiment.</seg></s> <s n="20.25"><seg n="20.25.1">Enfin,</seg> <seg n="20.25.2">dat bewijst niet veel.</seg></s> <s n="20.26"><seg n="20.26.1">Evenmin dat aan het hof soms vrouwelijke invloeden de boventoon hadden.</seg></s> <s n="20.27"><seg n="20.27.1">Meer betekenis heeft het volgende.</seg></s> <s n="20.28"><seg n="20.28.1">Vrouwen mochten eigen vermogen hebben,</seg> <seg n="20.28.2">eigen zaakwaarnemers,</seg> <seg n="20.28.3">deze laatste zeker niet altijd tot bevordering van de vrede in het gezin.</seg></s> <s n="20.29"><seg n="20.29.1">Stemrecht hadden ze niet,</seg> <seg n="20.29.2">maar ze hadden wel het recht een kandidaat openlijk aan te bevelen.</seg></s> <s n="20.30"><seg n="20.30.1">En wie weet,</seg> <seg n="20.30.2">hoe menige man om des lieven vredes wille de kandidaat van zijn vrouw gestemd heeft.</seg></s> <s n="20.31"><seg n="20.31.1">Op de muren van Pompeï,</seg> <seg n="20.31.2">die opgegraven stad,</seg> <seg n="20.31.3">vond men verscheidene reclames met vrouwelijke handtekening.</seg></s> <s n="20.32"><seg n="20.32.1">Maatschappelijk waren ze dus in menig opzicht onze tijd vooruit.</seg></s> <s n="20.33"><seg n="20.33.1">Wie weet echter hoe spoedig de twintigste eeuw dit record verbetert.</seg></s> <s n="20.34"><seg n="20.34.1">Ik wil niet beoordelen of het wenselijk is.</seg></s> <s n="20.35"><seg n="20.35.1">Zoals we reeds opmerkten,</seg> <seg n="20.35.2">was er een dieper beginsel nodig dat deze vrijheid droeg en dat beginsel is nóg nodig.</seg></s> <s n="20.36"><seg n="20.36.1">Dat God man en vrouw schiep naar zijn beeld,</seg> <seg n="20.36.2">dat in Christus is noch man noch vrouw.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Een ander lichtpunt in de maatschappelijke ontwikkeling was dat er langzamerhand meer gelijkheid onder de mensen kwam.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wel breidde het aantal slaven zich eerder uit dan dat het verminderde,</seg> <seg n="21.2.2">maar de verhouding werd op den duur een andere.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De tijden waren voorbij dat een Romeinse dame de dood van een slaaf doorzette bij haar echtgenoot met de opmerking dat een slaaf geen mens was.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Uit die slavenstand die misschien in Rome de helft der bevolking uitmaakte kwam een andere stand voort:</seg> <seg n="21.4.2">de libertijnen of vrijgelatenen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Dit waren slaven geweest die om de een of andere reden door hun meesters waren vrijverklaard.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In Hand. 6 : 9 leest ge van de synagoge der libertijnen,</seg> <seg n="21.6.2">waarschijnlijk vroegere Joodse slaven.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Deze libertijnen bekleedden vaak posten aan het hof of ze legden zich op de handel toe en wisten zich dikwijls tot rijkdom en eer omhoog te werken.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Zelfs onder de ministers der keizers komen zulke vrijgelatenen voor.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Natuurlijk droeg deze toestand er zeer toe bij om de strenge onderscheiding der standen weg te nemen.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Wanneer staatsministers en beroemde wijsgeren konden voortkomen uit een onvrije stand,</seg> <seg n="21.10.2">dan lag het gevoelen voor de hand dat er geen onoverbrugbaar onderscheid tussen mensen en mensen bestaat.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">En zo voltrok zich hier langzamerhand eveneens een ommekeer.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">We zouden kunnen <pb n="41" ed="VW"/>zeggen:</seg> <seg n="21.12.2">hier kwamen de rechten van de mens op. Maar ook hier geldt hetzelfde wat we zoëven opmerkten:</seg> <seg n="21.12.3">de verhoudingen werden losser en hadden een andere en zedelijke band nodig.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Merkwaardig is hier dat kleine briefje in het N.T. van Filemon.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Dat briefje spreekt boekdelen op het punt dat we hier bespreken.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">We kunnen dus wijzen op een verzachting der zeden in vele opzichten,</seg> <seg n="21.15.2">maar gepaard gaande met ontbinding.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">De wereld was in een overgangsperiode.</seg></s> <s n="21.17"><seg n="21.17.1">Ze kwam op menig gebied de Christus tegemoet om van Hem te ontvangen nieuw leven.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het wordt tijd dat we afscheid nemen van de staatkundige en maatschappelijke toestanden om een blik te werpen op het geestelijk leven van die tijd.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De tijdsomstandigheden droegen ertoe bij dat men zich bezig hield met de dingen des gemoeds.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Allereerst gaf het publieke leven daar aanleiding toe.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het leven van de Romein in de oude tijd was geweest leven om zijn land en de politieke grootheid daarvan.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar thans was dat doel volkomen bereikt.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Er viel niet meer te veroveren.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het leven van de Romein verloor in zekere zin zijn doel.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">En dit moest tot een crisis voeren.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Daarbij kwam nog iets anders.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De Romeinse keizers staan in veler geheugen met een zwarte kool getekend.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Toch geldt dit oordeel slechts voor enkelen.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">In de tweede eeuw hebben een reeks keizers geregeerd die als voorbeeld voor alle eeuwen kunnen gelden.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">De opvolging was adoptief geregeld.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Welnu,</seg> <seg n="22.14.2">deze keizers bemoeiden zich in hun ijver voor de publieke zaak met vele dingen.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Onze tijd kent zijn Reise-keizer,</seg> <seg n="22.15.2">de oudheid had er ook een.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Keizer Hadrianus (gest. 138) wandelde te voet door het grootste gedeelte van zijn rijk.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Dat was natuurlijk zeer ten voordele van een rechtvaardig bestuur.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Maar we wilden nu wijzen op de keerzijde.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">Dit leidde meer en meer tot een centralisatie van het bestuur,</seg> <seg n="22.19.2">zodat van bovenaf alles geregeld werd.</seg></s> <s n="22.20"><seg n="22.20.1">Stel bijv. dat de Gedeputeerde Staten zich al te veel met gemeentezaken gingen bemoeien,</seg> <seg n="22.20.2">dan zou tenslotte niemand meer een plaats in de gemeenteraad willen bekleden.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo ging het in het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De aanzienlijke bewoners wilden geen ereposten meer aannemen,</seg> <seg n="23.2.2">omdat keizerlijke beambten zich overal mee bemoeiden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">In de late keizertijd zijn zelfs wel eens raadsheerplaatsen met dwang bezet moeten worden.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het gevolg hiervan was dat niet alleen buitenlandse politiek,</seg> <seg n="23.4.2">maar ook binnenlandse politiek de aandacht niet meer vermocht te boeien.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">We moeten niet over het hoofd zien dat deze dingen vrij wat aandacht in beslag kunnen nemen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wie geregeld een courant leest,</seg> <seg n="23.6.2">wijdt in onze tijd heel wat belangstelling aan het buitenland.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Denk nog slechts eens aan de ontzaglijke belangstelling die de Boerenoorlog in alle kringen gaande maakte.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">En dan de binnenlandse politiek.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Hoe menig tumult van een pittig debat in Eerste of Tweede Kamer gevoerd,</seg> <seg n="23.9.2">hoeveel tijd en ook hoeveel aandacht neemt dat in beslag.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">En denk nu al deze dingen eens weg.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Dan zou er minder aandacht moeten zijn,</seg> <seg n="23.11.2">of men moest deze aandacht aan andere <pb n="42" ed="VW"/>dingen wijden.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Welnu,</seg> <seg n="23.12.2">zo ging het in het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">De politiek verloor de belangstelling.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">En dat betekende in Rome nog veel meer.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Men wendde zich meer tot persoonlijke belangen.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">In het Romeinse rijk betekende dat een wending van het leven van de straat naar de binnenkamer.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Want de Romeinse politiek lag op straat en niet,</seg> <seg n="23.17.2">zoals bij ons,</seg> <seg n="23.17.3">bij de kachel en lange pijp.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Meer in de studeerkamer ging het leven van de Romein die daarvoor tijd had.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">Meer met belangen van het persoonlijk leven ging hij zich bezighouden.</seg></s> <s n="23.20"><seg n="23.20.1">Boeken kwamen meer en meer in ere en het overschrijven van boeken werd een vast handwerk.</seg></s> <s n="23.21"><seg n="23.21.1">Tevens werkte het gebruik van perkament hiertoe mede.</seg></s> <s n="23.22"><seg n="23.22.1">Deze wending van de buitenwereld tot het innerlijke leven is het grote kenmerk van de twee eerste eeuwen na Christus,</seg> <seg n="23.22.2">de tijd waarin ook het christendom zijn eerste schreden in de wereldgeschiedenis deed.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De Franse schrijver Gaston Boissier,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="24.1.2">die het godsdienstig leven der Romeinen in die tijd beschreef,</seg> <seg n="24.1.3">zegt ervan dat wie na Cicero's geschriften te hebben bestudeerd de brieven van Marcus Aurelius in handen krijgt zich in een andere wereld verplaatst voelt.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In twee eeuwen is de Romeinse maatschappij overgegaan van ongeloof tot vroomheid (vroomheid hier natuurlijk niet te verwarren met christelijke vroomheid).</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het zijn de belangen des harten die in deze tijd naar voren komen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Er ontstaat schuldbewustzijn en behoefte aan verlossing.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het leven wordt subjectief,</seg> <seg n="25.3.2">persoonlijk.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De Duitse dichter Goethe heeft de opmerking gemaakt dat alle wereldperioden die tijden van ontbinding en oplossing zijn,</seg> <seg n="25.4.2">subjectief,</seg> <seg n="25.4.3">persoonlijk zijn.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Gemeenschappelijke levensbelangen vallen dan weg.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Ieder kiest zijn eigen weg.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Er is een zoeken naar nieuw geestelijk voedsel.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Er is vraag naar nieuwe kracht.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Zo thans in het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De tijden waren voorbij dat men tevreden was met een stukje moraal in een toneelstuk.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Men wendde zich met alle kracht tot de vragen des levens.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Versterkt werd deze zoekensdrang door het gevoel dat men had dat de wereld in zekere zin afgeleefd was.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Men gevoelde geen kracht meer in zich.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Langzaam werden alle levensuitingen in kracht minder.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Zoals we gezien hebben,</seg> <seg n="25.15.2">de maatschappelijke en politieke toestand was niet slechter,</seg> <seg n="25.15.3">maar de hoogte was bereikt en men moest achteruit en het ging achteruit.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">En dit geeft een angstig gevoel.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Waar moet het heen,</seg> <seg n="25.17.2">deed het vragen.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Daarbij kwamen onheilspellende voorspellingen.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Al deze dingen werkten samen tot een angstig vragen om heil en verlossing.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Er was nog een andere factor die deze beweging in de hand werkte.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">In de tijd,</seg> <seg n="26.2.2">voordat keizer Augustus de eenheid des rijks voorgoed vestigde,</seg> <seg n="26.2.3">waren alle godsdienstige overtuigingen in Rome op losse schroeven gekomen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Men geloofde niet meer aan zijn goden die men vroeger vereerd had.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Welnu,</seg> <seg n="26.4.2">de drang naar verering zit de mens in het bloed.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Het heeft behoefte aan aanbidding.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">We zien het in onze tijd.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">In vele kringen waar het christelijk geloof is weggevallen heerst een verering van de wetenschap die aan goddelijke<pb n="43" ed="VW"/> verering doet denken.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De helden der wetenschap bekleden in sommige kringen de plaats van halfgoden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Nu hebben we gezien dat in Rome de wetenschap in deze tijd niet krachtig bloeide.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar er was iets anders.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het eerbiedwaardigste wat er op de wereld te zien was,</seg> <seg n="27.3.2">was de eenheid en de grootheid van het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">En nauw daarmede verbonden zijn stichters Caesar en Augustus.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Welnu,</seg> <seg n="27.5.2">Augustus wist geen beter middel om de godsdienst te herstellen dan zichzelf als vertegenwoordiger van de indrukwekkende rijkseenheid tot godheid te verheffen.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Er werd een keizerdienst ingesteld en dit was een doel,</seg> <seg n="27.6.2">dat keizer Augustus nooit uit het oog heeft verloren.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">We hebben nog in de namen van twee maanden een overblijfsel van deze verering:</seg> <seg n="27.7.2">juli en augustus.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Na Augustus is deze keizerdienst gebleven.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Natuurlijk kon zulk een kunstmatige dienst de gemoederen niet bevredigen,</seg> <seg n="27.9.2">evenmin als in onze dagen de dienst der wetenschap.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">En zo werd het streven naar licht en troost er door bevorderd.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">En met de drang in het hart heeft men zich aan het zoeken gezet op beschamende wijze.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Er ontstonden allerlei genootschappen waarin men door bijzondere plechtigheden kon ingewijd worden.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Ze waren geheim.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Daar werden geen offers meer gebracht,</seg> <seg n="28.4.2">maar daar hadden geheimzinnige handelingen plaats:</seg> <seg n="28.4.3">wassingen,</seg> <seg n="28.4.4">zalvingen,</seg> <seg n="28.4.5">water drinken en brood eten.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Niet,</seg> <seg n="28.5.2">dat men zich onttrok aan de staatsgodsdienst,</seg> <seg n="28.5.3">die wilde men wel meedoen,</seg> <seg n="28.5.4">maar voor zichzelf zocht men het geestelijk voedsel in deze geheime genootschappen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">We kunnen zeggen:</seg> <seg n="28.6.2">voor volkeren waren kerken in de plaats gekomen wanneer we het woord 'kerk',</seg> <seg n="28.6.3">dat een christelijk woord is,</seg> <seg n="28.6.4">eens op dit gebied mogen overbrengen.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">(Met de Hervorming pas weer anders).</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Voor een publieke staatsdienst kwam een geheime,</seg> <seg n="28.8.2">gemeentelijke dienst in de plaats.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Uitwendig verschilden de eerste christelijke gemeenten weinig van deze gemeenschappen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Men zou uitwendig kunnen zeggen:</seg> <seg n="29.2.2">de christelijke gemeenten waren enkele van die vreemde genootschappen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar de uitkomst heeft het innerlijk onderscheid aangewezen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Al die genootschappen zijn verdwenen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De christelijke kerk breidt zich nog steeds uit over de wereld.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">God giet het leven in bestaande vormen.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Hij bewijst zijn tegenwoordigheid niet op uiterlijke wijze,</seg> <seg n="29.7.2">maar door zijn Geest.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Maar we keren thans tot die heidense genootschappen terug.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Wat was de leer van deze mensen?</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Hun godsdienst?</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het is niet gemakkelijk hierop in een paar woorden een antwoord te geven.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Een vaste leer hadden ze niet.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Ze hadden geen dogmatiek.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wel bestond er een soort geheimleer waarover de leden onderling het eens waren.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Die geheimleer betrok zich dan op de toestand hiernamaals en de middelen om hiernamaals in de gewesten des lichts te komen.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Men moest daartoe wijdingen in dit leven ontvangen en namen kennen om toegang te krijgen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Het onsterfelijkheidsgeloof trad dus <pb n="44" ed="VW"/>in deze tijd zeer op de voorgrond in tegenstelling tot vroeger tijden,</seg> <seg n="30.10.2">toen men meer aan dit leven de aandacht wijdde.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Het is niet onmogelijk dat de apostel Paulus in tegenstelling met deze verborgenheden en deze sleutelen spreekt,</seg> <seg n="30.11.2">als hij zegt:</seg> <seg n="30.11.3">'De verborgenheid der Godzaligheid is groot' (1 Tim. 3 : 16);</seg> <seg n="30.11.4">'Hebbende dit zegel:</seg> <seg n="30.11.5">De Here kent degenen,</seg> <seg n="30.11.6">die de Zijnen zijn' (2 Tim. 2 : 19).</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Met deze beschouwingen hingen samen allerlei denkbeelden over hemel en aarde,</seg> <seg n="31.1.2">over oorsprong èn einde aller dingen,</seg> <seg n="31.1.3">over de oorsprong van het boze enz.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">In al deze dingen,</seg> <seg n="31.2.2">ja zelfs in de overtuiging over het hiernamaals is een zekere levenszatheid niet te miskennen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De oude wereld was haar jeugdige kracht kwijt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">In verband hiermee stond ook de neiging tot ascese,</seg> <seg n="31.4.2">dwz. onthouding op allerlei gebied,</seg> <seg n="31.4.3">waardoor men het boze hoopte te overwinnen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Tegenover deze dingen moeten we er temeer nadruk op leggen,</seg> <seg n="32.1.2">dat bij Jezus Christus in de evangeliën waar toch ook op het hiernamaals telkens gewezen wordt niets van die levenszatheid te bespeuren valt.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Integendeel heeft de strenge onthouding in het leven van Jezus geen plaats.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">We moeten daarop wijzen,</seg> <seg n="32.3.2">omdat de eerste christenen spoedig ascese oefenen en wereldschuw zijn.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dit is een inwerking van bestaande toestanden in de toenmalige wereld.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Behalve het onsterfelijkheidsgeloof bloeide het voorzienigheidsgeloof sterk op. Op de duizenden grafstenen die men gevonden heeft zijn de bewijzen te vinden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Als men een plan maakte,</seg> <seg n="33.2.2">voegde men erbij:</seg> <seg n="33.2.3">als de goden het willen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Men was zich levendig bewust van de invloed der goden op het leven.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het was echter in deze periode duidelijk te zien dat er een tijd van ongeloof was voorafgegaan.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het ongeloof maakt heel dikwijls baan voor het bijgeloof.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">En zo ging het ook in het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Deze tijd van herlevende heidense vroomheid was daar sterk bijgelovig.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Om iets te noemen,</seg> <seg n="33.8.2">zo verhaalt de Romeinse geschiedschrijver Suetonius,</seg> <seg n="33.8.3">dat een kind van Augustus,</seg> <seg n="33.8.4">toen het begon te praten,</seg> <seg n="33.8.5">eens aan de kikvorsen het zwijgen had opgelegd en dat deze gehoorzame beestjes later nooit meer hadden gekwaakt.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Spookgeschiedenissen waren zeer in zwang.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Men deed druk aan geestenbezweringen.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Op voortekenen sloeg men veel acht.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Orakelspreuken bepaalden het levensgedrag van menigeen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Een punt is bijzonder belangrijk in dit opzicht:</seg> <seg n="34.1.2">de astrologie.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Astrologie is de wetenschap der sterren in verband met de loop der levens- of wereldgebeurtenissen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Men beoefende de sterrenkunde niet zozeer uit wetenschappelijk als wel uit praktisch belang.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Bij de geboorte werd onmiddellijk uit de stand der sterren het lot opgemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Bijzonder veel invloed hadden in dit opzicht de planeten.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Planeten trekken.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Deze sterrenwichelarij is nog in de middeleeuwen van grote invloed geweest.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De verschijning van een komeet,</seg> <seg n="34.8.2">een staartster,</seg> <seg n="34.8.3">verspreidde in de middeleeuwen overal schrik en angst.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Deze <pb n="45" ed="VW"/>bijgelovigheid gaf natuurlijk wel een aanleiding voor schandaal.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Er waren weleens bedriegers die er gebruik van maakten om er geld uit te slaan.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Het meest bekend is het bedrog van een zekere Alexander van Abonuteichos.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Deze Alexander was bij een dokter in de leer geweest waar hij handig goochelen geleerd had.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Door een samenweefsel van bedrog deed hij zich aanzien als een profeet van de god Aesculapius,</seg> <seg n="34.13.2">de heelmeester.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Hij deed in alle pracht zijn intocht in zijn geboortestad.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Nu liet hij bekend maken dat de god als een slang zou verschijnen.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">(Slang op doktersbriefje).</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Hij liet een uitgeblazen ganzeëi vinden,</seg> <seg n="34.17.2">waarin zich een kleine slang bevond.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Een poosje later toonde hij een grote slang.</seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">Zo hard is de god gegroeid,</seg> <seg n="34.19.2">beweerde hij.</seg></s> <s n="34.20"><seg n="34.20.1">Hij zat dan met de slang om zijn hals en liet door middel van een linnen slangekop die met handen kon open en dicht getrokken worden en waarin een spreekbuis uitkwam de zogenaamde god spreken.</seg></s> <s n="34.21"><seg n="34.21.1">Op die wijze won hij jaarlijks een 36.000 gulden en werd hij algemeen geëerd tot zijn 70e jaar;</seg> <seg n="34.21.2">zelfs de keizer luisterde naar zijn godsspraken.</seg></s> <s n="34.22"><seg n="34.22.1">Aan dromen werd evenzeer veel waarde gehecht.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Op godsdienstig gebied waren in de eerste en vooral in de tweede eeuw na Christus al de grenzen weggevallen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Vroeger had elk land zijn goden.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Maar met het wegvallen van de politieke grenzen vielen ook deze grensmuren.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Egyptische goden werden in Rome vereerd naast Griekse,</seg> <seg n="35.4.2">Perzische en Oudromeinse en zo ging het het gehele rijk door.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wij wezen er reeds op:</seg> <seg n="35.5.2">er ontstonden godsdienstige genootschappen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">En nu was er een groot onderscheid tussen de vereringen van deze tijd en van vroeger tijd.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">De oude volksgoden waren natuurgoden geweest,</seg> <seg n="36.2.2">dwz. men vatte de verschillende natuurkrachten als de zon,</seg> <seg n="36.2.3">de storm,</seg> <seg n="36.2.4">de regen als persoonlijke machten op en die machten vereerde men dan. Zo hadden de oude Romeinen een god van het licht,</seg> <seg n="36.2.5">een god van de zee,</seg> <seg n="36.2.6">de goden van de aarde,</seg> <seg n="36.2.7">van het koren,</seg> <seg n="36.2.8">ja soms van allerlei kleine dingen,</seg> <seg n="36.2.9">bijv. van het stotteren van een kind.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">In deze tijd van samenvloeiing krijgen de goden meer een ander karakter.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Men vraagt niet alleen meer een god voor het natuurlijke leven,</seg> <seg n="37.2.2">maar bovenal voor het leven hiernamaals.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Vooral godsdiensten uit Azië drongen in Europa binnen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De Perzische god Mithra werd een tijdlang in een groot deel van het rijk vereerd.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">De vraag kwam meer en meer op de voorgrond:</seg> <seg n="37.5.2">wat moet ik doen om zalig te worden?<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Het bloed van de geslachte dieren liet men op zich lopen en andere plechtigheden meer waaraan men verzoening toeschreef.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Het zondebewustzijn is in deze tijd door de heidenen vaak sterk gevoeld.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De twee eerste eeuwen zijn geen eeuwen geweest van atheïsme (godsdienstloosheid),</seg> <seg n="38.1.2">maar van heidense godsdienstigheid.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">In het godsdienstig leven stond de vraag op de voorgrond:</seg> <seg n="38.2.2">wat moet ik doen om zalig te worden?</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Er is ons een andere vraag in de Schrift opgetekend,</seg> <seg n="38.3.2">ook door een heiden <pb n="46" ed="VW"/>gedaan:</seg> <seg n="38.3.3">wat is waarheid?</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">(Pilatus).</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Welnu,</seg> <seg n="38.5.2">de betekenis van deze vraag moeten we nog even bespreken.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Er was onderscheid in stand tussen de stokbewaarder van Philippi en de stadhouder van Judea.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">En datzelfde onderscheid kunnen we enigszins doortrekken door het gehele rijk.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De eenvoudige heiden vroeg meer:</seg> <seg n="38.8.2">wat moet ik doen om zalig te worden?</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">De aanzienlijken vroegen:</seg> <seg n="38.9.2">wat is waarheid?</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="38.10.2">de lagere en middenstanden zochten meer hun troost in allerlei godsvereringen en geheime diensten en plechtigheden,</seg> <seg n="38.10.3">de hogere standen zochten hun heil in de wijsbegeerte,</seg> <seg n="38.10.4">in de beantwoording van de vraag:</seg> <seg n="38.10.5">wat is waarheid?</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Ge vraagt misschien:</seg> <seg n="38.11.2">wat is toch eigenlijk een wijsgeer,</seg> <seg n="38.11.3">een filosoof.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Ik moet zeggen dat een goed antwoord op die vraag te geven niet zo heel gemakkelijk is,</seg> <seg n="38.12.2">tenminste een enigszins begrijpelijk antwoord.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Men kan op een vraag zulke verschillende antwoorden geven.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Wat is bijv. een idee?</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Leg me dat eens in uw eigen woorden uit.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">Ik wed dat we vrij verschillende antwoorden zouden krijgen.</seg></s> <s n="38.17"><seg n="38.17.1">Plato bijv. heeft daarop geantwoord dat een idee is het volmaakte,</seg> <seg n="38.17.2">waarvan de werkelijkheid een afspiegeling is;</seg> <seg n="38.17.3">de gedachte die in de zaak ligt.</seg></s> <s n="38.18"><seg n="38.18.1">Een koetsier antwoordde Heine op dezelfde vraag:</seg> <seg n="38.18.2">"Nu,</seg> <seg n="38.18.3">nu,</seg> <seg n="38.18.4">eine Idee ist eine Idee! eine Idee ist alles dumme Zeug,</seg> <seg n="38.18.5">was man sich einbildet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n7a" rend="superscript">7a</ref></seg></s> <s n="38.19"><seg n="38.19.1">Maar een filosoof dan!</seg></s> <s n="38.20"><seg n="38.20.1">Een filosoof wil weten hoe de wereld in elkaar zit.</seg></s> <s n="38.21"><seg n="38.21.1">Wat is eigenlijk waarheid,</seg> <seg n="38.21.2">vraagt hij.</seg></s> <s n="38.22"><seg n="38.22.1">Hoe zit het eigenlijk met de dingen,</seg> <seg n="38.22.2">met hun begin,</seg> <seg n="38.22.3">hun doel?</seg></s> <s n="38.23"><seg n="38.23.1">En hoe moet nu de mens zich inrichten om in overeenstemming te zijn met de gang en de betekenis der wereld,</seg> <seg n="38.23.2">zodat hij gelukkig wordt?</seg></s> <s n="38.24"><seg n="38.24.1">Dus we kunnen zeggen dat de filosofen zeiden:</seg> <seg n="38.24.2">als ge weet wat waar is,</seg> <seg n="38.24.3">dan kunt ge gelukkig worden.</seg></s> <s n="38.25"><seg n="38.25.1">En de godsdienstige mensen zeiden:</seg> <seg n="38.25.2">wat ons geluk,</seg> <seg n="38.25.3">vrede geeft dat is waar.</seg></s> <s n="38.26"><seg n="38.26.1">De eersten gingen meer met het hoofd,</seg> <seg n="38.26.2">de laatsten met het hart te rade.</seg></s> <s n="38.27"><seg n="38.27.1">En zo is het nog wel enigszins met de verhouding tussen beide.</seg></s> <s n="38.28"><seg n="38.28.1">Godsdienst en wijsbegeerte staan niet altijd op goede voet met elkaar.</seg></s> <s n="38.29"><seg n="38.29.1">Hoofd en hart kunnen wel eens tot verschillende uitkomsten komen.</seg></s> <s n="38.30"><seg n="38.30.1">(Dit zou een avond vorderen om uiteen te zetten).</seg></s> <s n="38.31"><seg n="38.31.1">In de tijd die ons thans bezighoudt was de verhouding tussen beide vrij vredig.</seg></s> <s n="38.32"><seg n="38.32.1">Ook de wijsgeren hadden in deze tijd een praktisch doel.</seg></s> <s n="38.33"><seg n="38.33.1">Het doel om iets voor het hart te geven.</seg></s> <s n="38.34"><seg n="38.34.1">(Dit was langzamerhand zo geworden).</seg></s> <s n="38.35"><seg n="38.35.1">De wijsgeren die oorspronkelijk zich hadden beziggehouden met de vragen naar ontstaan en bestaan van hemel en aarde waren ook in deze eeuwen die ons thans bezighouden niet ontkomen aan de drang naar het praktische.</seg></s> <s n="38.36"><seg n="38.36.1">We kunnen zeggen dat de wijsbegeerte op haar wijze verzorgde wat op andere wijze in de zoëven besproken genootschappen werd gezocht.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">En hetzelfde verschijnsel dat op godsdienstig gebied gezien werd,</seg> <seg n="39.1.2">kan men ook waarnemen op wijsgerig gebied.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De verschillende wijsgerige scholen liepen in elkaar en namen veel van elkaar over en stonden weer met elkaar op de beste voet met het heidense godsdienstig leven.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Twee scholen komen vooral in aanmerking:</seg> <seg n="40.1.2">de stoïcijnen en de volgelingen<pb n="47" ed="VW"/> van Plato.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">In de Handelingen der Apostelen leest ge van stoïsche en epicureïsche wijsgeren (Hand. 17 : 18).</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wat waren dat nu,</seg> <seg n="41.1.2">die stoïcijnen?</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het was een richting die al eeuwen bestaan had,</seg> <seg n="41.2.2">maar voor ons is op het ogenblik alleen van belang wat ze thans leerde.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">En dan noemen we slechts één vertegenwoordiger,</seg> <seg n="41.3.2">de wijsgeer Seneca,</seg> <seg n="41.3.3">de broer van Gallio (Hand. 18 : 12-17).</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De grondstelling der stoïcijnen was,</seg> <seg n="41.4.2">dat het hoogste goed de deugd was,</seg> <seg n="41.4.3">het leven volgens de wetten door God in de schepping gelegd.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">(Paulus:</seg> <seg n="41.5.2">de heidenen die de wet niet hebben etc. (vgl. Rom. 2 : 14)).</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Maar</seg> <seg n="41.6.2">- en dit was het bijzondere van de stoïcijnen in deze tijd</seg> <seg n="41.6.3">- zij begonnen in te zien dat het ideaal van een deugdzaam mens nergens gevonden wordt.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Er is niemand die goed doet.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">En dit inzicht bracht er hen weer toe om te erkennen dat God het goede in de mens moet werken.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">God is dicht bij u,</seg> <seg n="41.9.2">zegt Seneca:</seg> <seg n="41.9.3">Hij is niet u,</seg> <seg n="41.9.4">Hij is in u. Geen geest is goed zonder God.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Later is men zeer getroffen geweest door zulke uitspraken die aan christelijke woorden doen denken.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">En men heeft zelfs een briefwisseling tussen Paulus en Seneca bedacht (onecht).</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Zwingli achtte Seneca bijzonder hoog en achtte hem gelijk met een christen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">We mogen echter het diepe onderscheid niet over het hoofd zien.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Allereerst is niet alleen de vraag,</seg> <seg n="42.2.2">wat gezegd wordt,</seg> <seg n="42.2.3">maar ook wie iets zegt.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Vele woorden uit de evangeliën kunnen we ook wel elders aantreffen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Zo bijv. dat God zijn zon doet opgaan over bozen en goeden,</seg> <seg n="42.4.2">komt ook in Seneca's geschriften voor.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">En in de laatste tijd zijn vele geleerden bezig juist op deze overeenkomst te wijzen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Maar al moge men overeenkomst ontdekken,</seg> <seg n="42.6.2">dit wast al het water van de zee niet af,</seg> <seg n="42.6.3">dat door Christus de Heilige Geest gekomen is als de grootste gave aan de mensen.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Dat drukt de apostel Paulus zo juist uit in 1 Kor. 2 : 4, 5:</seg> <seg n="42.7.2">"Mijn rede,</seg> <seg n="42.7.3">en mijn prediking was niet in bewegelijke woorden der menselijke wijsheid,</seg> <seg n="42.7.4">maar in betoning des geestes en der kracht;</seg> <seg n="42.7.5">opdat uw geloof niet zou zijn in wijsheid der mensen,</seg> <seg n="42.7.6">maar in de kracht Gods."</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">En wat Seneca zo goed inzag dat nodig was en ook wilde opwekken,</seg> <seg n="42.8.2">dat verkondigde Paulus als werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Bij de stoïcijnen van de Romeinse keizertijd wordt de filosofie vóór alle dingen een zaak van steun en troost tegen de onrust en het lijden van het bestaan.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Inkeer tot zichzelf en opwekking van het beeld Gods in het binnenste belooft hun een zekere bevrijding.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Maar alle zelfopwekking van de wijze overwint niet het gevoel van leegheid en geringheid.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">En terwijl Paulus tot de blijde uitroep kwam:</seg> <seg n="43.4.2">'Zo is er dan nu geen verdoemenis voor degenen,</seg> <seg n="43.4.3">die in Christus Jezus zijn' (Rom. 8 : 1),</seg> <seg n="43.4.4">zinkt de stoïsche school hoe langer hoe meer in moedeloosheid neer en roept het uit:</seg> <seg n="43.4.5">al het menselijke is rook.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dit neemt niet weg dat zulke geesten als Seneca en zijn gelijkgezinden een merkwaardig verschijnsel vormen aan de vooravond van de wedergeboorte der oude wereld.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ook wordt bij de stoïcijnen een verzachting van zeden waargenomen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Bij de algemene trek van de tijd in deze richting waren zij de <pb n="48" ed="VW"/>leidslieden.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Seneca is de enige waarvan we weten dat hij protest heeft aangetekend tegen de spelen der zwaardvechters.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Alle mensen golden hem als broeders en zusters.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Zacht voor zichzelf waren ze overigens niet.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">De stoïcijn Epictetus was slaaf van afkomst.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">In zijn slaventijd kwelde zijn meester hem eens door zijn been in een instrument te zetten.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Epictetus zei:</seg> <seg n="44.9.2">het been zal breken.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Een ogenblik later gebeurde dit werkelijk.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Dat had ik u wel gezegd,</seg> <seg n="44.11.2">zei de wijsgeer.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Tot deze stoïcijnen heeft ook een der keizers,</seg> <seg n="45.1.2">Marcus Aurelius,</seg> <seg n="45.1.3">behoord.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Hij was,</seg> <seg n="45.2.2">wat we in onze tijd een filantroop zouden noemen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Overal trachtte hij de scherpe hoeken die er aan het leven zijn af te vijlen.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Als hij in onze tijd geleefd had zou hij een sterk voorstander geweest zijn van kindervoeding op school enz.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Maar met een kind te voeden op school heeft het nog geen gezellig tehuis.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Daarvoor zijn andere dingen nodig.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Met christelijke en maatschappelijke deugden komt men er niet.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">En juist het krachtige en frisse en blijde ontbrak de heidense wijsgeren.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Er was geen geestdrift,</seg> <seg n="45.9.2">geen dadenlust.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Er is een mooi boek dat ge misschien weleens gelezen hebt of te lezen kunt krijgen.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het is getiteld:</seg> <seg n="46.2.2"><hi rend="italic">Hypatia,</hi></seg> <seg n="46.2.3">en is geschreven door een Engelse predikant,</seg> <seg n="46.2.4">Charles Kingsley.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Misschien de beste historische roman die er ooit geschreven is.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Daarin wordt de wijsbegeerte van die tijd ook op meesterlijke wijze getekend.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Het verhaal speelt iets later,</seg> <seg n="46.5.2">in de zesde eeuw,</seg> <seg n="46.5.3">maar de toestanden die erin getekend worden zijn feitelijk dezelfde.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Terwijl de filosofen met duim en pink de fijne lijnen in de oude letterkunde aanwijzen en in schone woorden de draden van het wereldweefsel laten zien,</seg> <seg n="46.6.2">gaan daarnaast de christenen over tot de aanval op de wereld en gaan in de dood om het geloof.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Aan de ene zijde is beschaving,</seg> <seg n="46.7.2">fijne,</seg> <seg n="46.7.3">ragfijne beschaving,</seg> <seg n="46.7.4">maar tenslotte slapheid en verveling,</seg> <seg n="46.7.5">aan de andere zijde ruwer elementen,</seg> <seg n="46.7.6">maar betoning des geestes en der kracht en hoop voor de toekomst.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">We willen onze beschrijving eindigen.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">We moeten echter eerst nog enkele opmerkingen maken- En dan is dunkt mij de eerste gedachte die bij ons opkomt deze,</seg> <seg n="47.2.2">dat we er na alles wat we gehoord hebben nog ver vanaf zijn om ons nu dat Romeinse rijk goed te kunnen voorstellen met zijn bewoners.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Indien iemand zulk een opmerking maakte zou ik de eerste zijn hem dit toe te stemmen.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">En daarvoor zijn verschillende redenen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Ten eerste moet men om een tijd te kennen zijn leven aan de bestudering daarvan wijden.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">En wij hebben er nog slechts een avond aan besteed.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">En dan in de tweede plaats,</seg> <seg n="47.7.2">al hebt ge alles gelezen en bestudeerd wat op een bepaalde tijd betrekking heeft,</seg> <seg n="47.7.3">dan zijt ge er nog niet.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Hoeveel moeite kost het niet zijn eigen tijd enigszins te verstaan en hoe gebrekkig kennen we die!</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Een tweede opmerking hoor ik.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Hoe was het nu eigenlijk,</seg> <seg n="48.2.2">vraagt ge mij.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">We hoorden van ontzettende rijkdom en weelde,</seg> <seg n="48.3.2">maar ook van armoede en slavernij.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">We kregen een bloeiende handel te zien,</seg> <seg n="48.4.2">maar ook tekenen van <pb n="49" ed="VW"/>verval.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">We hoorden van wreedheid en bloeddorst en tegelijk van verzachting der zeden.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Van goddeloosheid en zedeloosheid en uitspattingen,</seg> <seg n="48.6.2">maar ook van een zoeken en tasten naar God,</seg> <seg n="48.6.3">van goede voornemens en een ingetogen wandel.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Van bijgeloof en wondergeloof,</seg> <seg n="48.7.2">maar tevens van filosofie en verlichting.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Van familiebanden en van bandeloosheid.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Hoe was het nu eigenlijk?</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Ik zou een vraag terug willen doen:</seg> <seg n="49.2.2">kent ge uw eigen tijd?</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">En dan zou ik door willen vragen:</seg> <seg n="49.3.2">hoe is onze tijd?</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Gaat de welvaart vooruit?</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Of nemen de proletariërs toe zoals de socialisten zeggen?</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zal Europa de wereld beheersen,</seg> <seg n="49.6.2">of is het een laatste wedloop die al reeds begint gestuit te worden?</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Wordt onze tijd ruwer,</seg> <seg n="49.7.2">in sport en andere dingen,</seg> <seg n="49.7.3">of worden de zeden zachter?</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Neemt het grootkapitaal toe of het kleinkapitaal?</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Wat is in onze tijd het sterkst,</seg> <seg n="49.9.2">het geloof of het ongeloof.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Neemt het bijgeloof toe,</seg> <seg n="49.10.2">schuift Rome op,</seg> <seg n="49.10.3">of komt er een wijsgerige stroom in onze wereld op?</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Wat zal er van het familieleven worden?</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Ik denk dat ik zeer dankbaar zou zijn als ge mij deze vragen één voor één netjes op kondt lossen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Welnu,</seg> <seg n="50.2.2">zo was het ook in de tijd die ik u beschreef.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Het was geen sprookje,</seg> <seg n="50.3.2">maar geschiedenis.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">En in de geschiedenis is een werking en gisting van allerlei krachten.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En al zeggen we tegenwoordig om het andere woord:</seg> <seg n="50.5.2">onze tijd staat in dit teken of in dat teken,</seg> <seg n="50.5.3">in het teken van het sociale vraagstuk,</seg> <seg n="50.5.4">of van evolutie,</seg> <seg n="50.5.5">of van calvinisme,</seg> <seg n="50.5.6">een tijd staat nooit in een enkel teken,</seg> <seg n="50.5.7">of het moest zijn het teken des kruises.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">En dat kunnen we ook zeggen van de tijd die we thans behandeld hebben.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Allerlei krachten werkten daarin.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Van deze kant bezien leek die tijd zo,</seg> <seg n="51.3.2">aan een andere kant bezien weer anders.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Maar ook van deze tijd kunnen we zeggen:</seg> <seg n="51.4.2">ze stond in het teken des kruises.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Nu we zoveel later leven kennen we de uitkomst.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De grote vrede in dat rijk is niet bestand gebleken tegen de tand des tijds.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">In de vijfde eeuw zijn daarop gevolgd de stormen der volksverhuizing en hebben een beroering op ons halfrond teweeg gebracht zoals later nooit weer.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">De schone wegen,</seg> <seg n="52.4.2">paleizen,</seg> <seg n="52.4.3">badinrichtingen,</seg> <seg n="52.4.4">marmer en graniet zijn vervallen en onder het stof der tijden bedolven en zijn nog slechts een voorwerp van onderzoek voor kenners der oudheid.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">De grote handel is langzamerhand vervallen nadat men nog getracht had de prijzen kunstmatig vast te stellen.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">De landbouw is meer en meer vervallen en het Romeinse rijk heeft nog de lijfeigenschap zien opkomen.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De schatkist is zo leeg geworden dat zilvermunten tenslotte niet meer waarde hadden dan koper,</seg> <seg n="52.7.2">door verslechtering,</seg> <seg n="52.7.3">en de belastingen soms in roerende goederen werden betaald.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Alle pogingen zijn aangewend om de zaken op de been te houden,</seg> <seg n="52.8.2">maar tevergeefs.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">De schone tuin die rondom de Middellandse Zee lag is verwoest geworden en zijn heining is omgeworpen.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Hoe schoon die tuin geweest is. blijkt ook hieruit dat in de middeleeuwen het keizerrijk als een schoon droombeeld de wereld voor bleef zweven.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Het Heilige Roomse Rijk bleef ook voor latere Duitse keizers in de middeleeuwen<pb n="50" ed="VW"/> een naam die hen vervulde van grote geestdrift.</seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">En toen in de vijftiende eeuw de oude beschaving van de Grieken en de Romeinen weer meer bekend werd en een voorwerp van studie begon uit te maken,</seg> <seg n="52.12.2">toen haar dichters en beeldhouwers weer begonnen te spreken,</seg> <seg n="52.12.3">toen heeft Europa weer als een leerjongen schoolgegaan en met jeugdige geestdrift het oude als voorbeeld genomen.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Maar wat ook gevallen is,</seg> <seg n="53.1.2">in die schone tuin die verwoest werd en die verwelkte stond een plant die niet is gestorven.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">En dat was de christelijke kerk.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het Romeinse rijk onder de keizers is de kweekbodem geweest van de christelijke gemeente op aarde.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Die akker was vooraf door God bereid.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">En op die akker heeft deze planting Gods haar eerste groei volbracht.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Het is aan die plant te zien in welke dampkring ze is opgegroeid.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Aan haar dogma's merkt ge,</seg> <seg n="53.7.2">dat het was in een land van filosofen en rechters.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Aan haar inrichting,</seg> <seg n="53.8.2">dat het was in een land van keizers en hiërarchie.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">Dat die inrichting door de tijdsomstandigheden bedongen was,</seg> <seg n="53.9.2">hebben reeds de hervormers ingezien.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">In de dampkring der vrijheid heeft ook de kerk de republikeinse vorm aangenomen.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">En aan een overblijfsel van hiërarchie lijdt thans nog onze Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">Dat de kerk zich ook in haar leerstellingen aan onze westerse beschaving heeft aan te passen en niet te star bij haar Griekse en Romeinse kleed mag zweren,</seg> <seg n="53.12.2">dat wordt tot grote schade van de zaak van Christus nog minder algemeen ingezien.</seg></s> <s n="53.13"><seg n="53.13.1">We blijven geloven dat vooral in dit opzicht onze Nederlandse Hervormde Kerk een grote roeping en een ontzaglijke verantwoordelijkheid heeft.</seg></s> <s n="53.14"><seg n="53.14.1">Maar daartoe is nodig niet in de eerste plaats wijsheid van woorden,</seg> <seg n="53.14.2">maar betoning des geestes en der kracht.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Heiden en christen,</seg> <seg n="54.1.2">het is de grote tegenstelling in de wereld.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">En het mag aangemerkt worden als een bewijs van de ernst,</seg> <seg n="54.2.2">maar ook van de diepte van onze tijd,</seg> <seg n="54.2.3">dat die tegenstelling weer aan het licht treedt.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Het heidendom steekt met kracht het hoofd op,</seg> <seg n="54.3.2">in allerlei gedaante.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Het onderscheid moet ingezien worden.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Of men echter tegenwoordig de scheidingslijn goed trekt?</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Ge kunt die lijn verschillend trekken.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Ge kunt die overlangs trekken,</seg> <seg n="54.7.2">de mensen in twee groepen verdelen,</seg> <seg n="54.7.3">òf ge kunt die overdwars trekken,</seg> <seg n="54.7.4">zodat die lijn door alle mensen heenloopt.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Zou men misschien tegenwoordig ook te veel die eerste lijn trekken en een deel van ons volk voor paganisten,</seg> <seg n="54.8.2">heidenen verklaren?</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Spookt niet in ieder christen de heiden?</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Wat zegt de Schrift van de natuurlijke mens?</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Heidendom is niet altijd iets lelijks.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Dat hebben we vanavond kunnen opmerken.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Heidendom is het natuurlijke leven zonder de Geest van Christus.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">En nu zegt de apostel:</seg> <seg n="55.4.2">'Want zovelen als gij in Christus gedoopt zijt,</seg> <seg n="55.4.3">hebt gij Christus aangedaan' (Gal. 3 : 27).</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Een gedoopte kan niet meer een heiden worden.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Zijn verantwoordelijkheid is groter.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Maar in iedere gedoopte zoekt de heiden die in hem is Christus uit te trekken.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">En daarom is de openbaring van het heidendom in een christelijk land lelijker dan waar <pb n="51" ed="VW"/>Christus niet gekend wordt,</seg> <seg n="55.8.2">het wordt vijandschap.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Tot iedere christen is dan ook de waarschuwing nodig:</seg> <seg n="55.9.2">pas op,</seg> <seg n="55.9.3">dat de heiden die in u is,</seg> <seg n="55.9.4">de natuurlijke mens,</seg> <seg n="55.9.5">u het teken des doops niet van het voorhoofd veegt.</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Dat hij Christus,</seg> <seg n="55.10.2">die gij naar het woord van de apostel aangedaan hebt,</seg> <seg n="55.10.3">niet uitschudt.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">En zo kan ook niet recht een zekere richting in ons volksleven paganistische heidenen genoemd worden.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Die richting zoekt geest en ze zoekt kracht.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Maar bij de christen moet niet alleen zijn zoeken,</seg> <seg n="56.3.2">maar beloning des geestes en der kracht.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">En daarom is het beter de personen geen paganisten of heidenen te noemen,</seg> <seg n="57.1.2">maar hen christenen te blijven heten.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">En hen toe te roepen:</seg> <seg n="57.2.2">'Zovelen als gij in Christus gedoopt zijt,</seg> <seg n="57.2.3">hebt gij Christus aangedaan.'Trekt hem niet uit!</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Schudt hem niet af!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="51" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Misschien dateert de lezing van N. over <hi rend="italic">De bakermat van de christelijke kerk</hi> nog uit zijn studententijd te Utrecht (1898-1902). Ze zal evenwel niet vroeger zijn dan 1902 gezien de wijze waarop N. spreekt over de Boerenoorlog; deze oorlog eindigde op 31 mei 1902. Nadere gegevens over deze in manuscript bewaard gebleven lezing ontbreken.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde merkt N. in het manuscript op (voortaan aangegeven als: Terzijde:): Splitsing van werk.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Het verdient applaus. Opvoedend karakter.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>G. Boissier (1823-1908), Frans classicus, historicus en latinist, vanaf 1857 hoogleraar te Parijs. Hij schreef veelgelezen studies over de Romeinse godsdienst, archeologie en literatuur.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Niet tegen geheelonthouding.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Later ook nog Wallenstein.</p><p>Hiermee doelt N. op Albrecht Wenzel Eusebius baron von Wallenstein (1583-1634), de Duitse veldheer, die in de Dertigjarige Oorlog een belangrijke rol speelde als generaal van keizer Ferdinand II. Wallenstein stond erom bekend zich in alles, zelfs in zijn oorlogsbeleid, te laten leiden door astrologische adviezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Stokbewaarder.</p><p>Hiermee doelt N. op Hand. 16 : 27-30.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n7a" type="end" place="end" n="7a"><p>In het manuscript komt deze aanhaling uit Heines <hi rend="italic">Ideen</hi> niet voor; kennelijk citeerde N. uit zijn hoofd.</p><p>H.Heine, <hi rend="italic">Ideen.</hi> Das Buch Le Grand, hfdst. 14 begin.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-bakermat-van-de-christelijke-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Ch. Kingsley (1819-1875), Brits schrijver en historicus. In 1842 werd K. predikant te Eversley, waar hij geconfronteerd werd met de sociale ellende onder de bevolking. Mede o.i.v. het werk van F. D. Maurice werd K. een van de voortrekkers van de christelijk-sociale beweging in Engeland. In het door N. als historische roman ten tonele gevoerde werk <hi rend="italic">Hypatia</hi> (1853) weerspiegelt zich K.'s geloof in de kracht van het christelijk-sociale denken en zijn kritiek op de romantiserende opvattingen van de Oxford-beweging.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="3" xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid" decls="#bibl-noordmans1.dogmatische-zekerheid">
<pb n="52" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Dogmatische zekerheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Er werd op deze vergadering eens gesproken over oceanische onderwerpen,</seg> <seg n="2.1.2">waarvoor een ieder zich behoorde te wachten.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik ben er niet zo geheel gerust op dat het onderwerp dat ik opgaf voor mijn behandeling zo geheel van die uitgestrekte eigenschap is vrij te spreken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Toch geloof ik dat het ook weer mogelijk is,</seg> <seg n="2.3.2">zelfs in een oceaan,</seg> <seg n="2.3.3">een smal spoor te bewaren;</seg> <seg n="2.3.4">ja,</seg> <seg n="2.3.5">dat het zelfs niet anders te denken is dan dat men daarin een bepaalde koers houdt.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Waarom ik dan dit onderwerp koos,</seg> <seg n="2.4.2">waar het stuurmanskunst vraagt die waarschijnlijk groter is dan waarover referent kan beschikken?</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik denk hier aan die bekende versregel uit Horatius:</seg> <seg n="2.5.2">'Navita de ventis,</seg> <seg n="2.5.3">de tauris narrat arator.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Welke zaak is er die jonge predikanten vaker voor de voeten komt,</seg> <seg n="3.1.2">wat noopt altijd weer tot nadenken en zoeken,</seg> <seg n="3.1.3">dan wat aangewezen wordt met dat woord 'dogmatische zekerheid!'</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wat al vraagstukken</seg> <seg n="3.2.2">- zo we maar eenvoudig de catechismusprediking noemen</seg> <seg n="3.2.3">- komen voor ons te staan!</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En altijd moet er,</seg> <seg n="3.3.2">ook al laat zich hier en daar wel eens een vraag open houden,</seg> <seg n="3.3.3">een mening gezegd worden en niet alleen een <choice><sic>mening. maar eist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mening,</corr></choice></seg><choice><sic>mening. maar eist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="3.3.4"><choice><sic>mening. maar eist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar eist</corr></choice> de prediking dat er een overtuiging zal worden uitgesproken en dat die niet alleen zal worden uitgesproken,</seg> <seg n="3.3.5">maar ook met bezieling zal worden uitgesproken.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En nu geven we dadelijk toe dat zulk een beslissing niet op ieder punt afzonderlijk valt en dat tenslotte ook in dogmatische zekerheid het pleit beslist wordt in een grote,</seg> <seg n="3.4.2">alles beheersende beslissing,</seg> <seg n="3.4.3">aangeduid in Jezus' vraag aan zijn discipelen:</seg> <seg n="3.4.4">'Maar gijlieden,</seg> <seg n="3.4.5">wie zegt gij dat Ik ben?'</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">(Mark. 8 : 29).</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dit neemt echter niet weg dat juist daarmede eerst de rechte activiteit,</seg> <seg n="3.6.2">maar ook de tegenstand van de te bewerken stof geboren wordt.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Dogmatische zekerheid in zijn volkomenheid gedacht is een ideaal dat slechts met de volmaking des levens bereikt kan worden.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dan wordt,</seg> <seg n="3.8.2">tevens van karakter veranderende,</seg> <seg n="3.8.3">het geloof aanschouwen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De socratische bewering dat het goede weten en het goede doen ident zijn heeft meer waarheid in zich dan oppervlakkig schijnt,</seg> <seg n="4.1.2">voorzover daarin uitgedrukt is dat het leven niet bestaat uit volkomen ongelijksoortige helften.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De éne reeds volmaakt,</seg> <seg n="4.2.2">de ándere onvolmaakt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En dat de zonde wel de wil,</seg> <seg n="4.3.2">maar niet het intellect zou hebben aangetast,</seg> <seg n="4.3.3">wat ook volkomen onschriftuurlijk is.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Toch wordt de indruk menigmaal gegeven dat een zodanige <pb n="53" ed="VW"/>deling des levens in sommige kringen aangenomen wordt,</seg> <seg n="4.4.2">alsof Christus zuiver te belijden even gemakkelijk zou zijn als hem volkomen te gehoorzamen moeilijk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En dat dus de openbaring Gods in Jezus Christus een zuiver intellectueel karakter zou dragen,</seg> <seg n="4.5.2">dat nu nog slechts op de wil behoeft te worden toegepast.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Alsof God niet èn ons verstand èn onze wil in eenheid van levensopenbaring voor een gelijke taak stelde,</seg> <seg n="4.6.2">die slechts ten dele</seg> <seg n="4.6.3">- en de een naar mate van de andere</seg> <seg n="4.6.4">- kan worden vervuld.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Alsof niet zowel het weten als het vertrouwen beide tot een geloof behoorden dat uit de aard van de zaak onvolmaakt is.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In de Griekse kerk is dit gewettigd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daar worden de dogma's der kerk als heilige formules in de cultus ingelijfd en staan ze boven het leven,</seg> <seg n="5.2.2">vormen er eigenlijk geen deel van.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze zijn geen uitspraken des geloofs,</seg> <seg n="5.3.2">maar voorwerpen van aanbidding,</seg> <seg n="5.3.3">heilige relikwieën.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dus wordt het dogma beschouwd geheel buiten verband met het menselijk leven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het heeft geen invloed.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dan blijft eigenlijk slechts dit dogma over,</seg> <seg n="5.6.2">waar de leek mee te maken heeft,</seg> <seg n="5.6.3">nl. dat de dogma's goddelijke dingen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ook de R.-K. kerk is met de zekerstelling der dogmata haar doel voorbijgestreefd.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">We geven hier een citaat uit een geschrift van Sabatier,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="6.2.2">te vinden in de <hi rend="italic">Inleiding tot de dogmatiek</hi> van Lobstein,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="6.2.3">dat op treffende wijze de toestand weergeeft.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">"Het dogma",</seg> <seg n="6.3.2">zo luidt het,</seg> <seg n="6.3.3">"is op die wijze gered.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar men moet zien tot welke prijs.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Terwijl men het boven de discussie verheft,</seg> <seg n="6.5.2">neemt men het tegelijk uit het leven weg.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het wijzigt zich niet meer,</seg> <seg n="6.6.2">omdat niemand,</seg> <seg n="6.6.3">noch in de kerk,</seg> <seg n="6.6.4">noch daarbuiten,</seg> <seg n="6.6.5">er zich mee bezig houdt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Het is gewijd.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Men raakt het niet aan,</seg> <seg n="6.8.2">dan om het met veel zorgvuldigheid in te wikkelen in de handboeken der seminaries,</seg> <seg n="6.8.3">waar het rust in formules,</seg> <seg n="6.8.4">die generaties van levieten in hun geheugen zetten,</seg> <seg n="6.8.5">zonder er iets aan te veranderen uit vrees van in enige ketterij te vervallen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Als de mummies van het oude Egypte,</seg> <seg n="6.9.2">gerold in hun doeken en verborgen in hun sarcofagen,</seg> <seg n="6.9.3">moet men ze in de schaduw houden,</seg> <seg n="6.9.4">ver van menselijke disputen;</seg> <seg n="6.9.5">want het contact met de lucht,</seg> <seg n="6.9.6">de regen en de zon zou ze in stukken doen vallen.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Aldus Sabatier.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Op die wijze is volkomen het doel voorbijgestreefd en de R.-K. kerk heeft dan ook feitelijk slechts één dogma,</seg> <seg n="7.1.2">dat direct de gewetens bindt en dat werkzaam is:</seg> <seg n="7.1.3">het dogma van de onfeilbaarheid der kerk.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Waarborgt de kerk aan het geweten de zekerheid der leerbepalingen,</seg> <seg n="7.2.2">dan voldoet van de zijde van de leek de fides implicita.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En zo wordt aan de andere zijde weer de zonderlinge mogelijkheid geboren dat Rome zijn theologen grotere speelruimte kan geven,</seg> <seg n="7.3.2">omdat de consequenties niet in het leven ingaan.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zo zijn <pb n="54" ed="VW"/>heel wat leergeschillen als die tussen thomisten en scotisten in de kerk onbeslist gebleven.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Er wordt in de R.-K. kerk menige mening voorgedragen die ons verbaast.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Reeds Calvijn klaagde erover in de opdracht van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> en ook in de laatste jaren zijn er onder rooms-katholieken wel eens zeer vrije meningen verdedigd.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ook in de wijze waarop Rome zijn ketters dwingt om in te gaan,</seg> <seg n="8.1.2">blijkt dat het het levend verband tussen dogma en geloof heeft opgegeven.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ketterij is ook meer heiligschennis dan dwaling.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Door het dogma te canoniseren heeft Rome het van kracht beroofd.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Doch bij ons protestanten staan deze dingen van meet af geheel anders;</seg> <seg n="9.1.2">er mag geen deling des levens,</seg> <seg n="9.1.3">als waarover we zoëven spraken,</seg> <seg n="9.1.4">voorkomen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het mag bij ons niet voorkomen dat de intellectuele factor,</seg> <seg n="9.2.2">de kennis in het geloof,</seg> <seg n="9.2.3">door boven zijn stand te gaan leven zijn vermogen verliest en straks geruïneerd wordt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">'Die Weltgeschichte ist das Weltgericht' en heeft ook hierover geoordeeld.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar hoe is het dan bij ons met die dogmatische zekerheid?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hoe staan bij ons de verhoudingen tussen de kennis en het vertrouwen in het geloof?</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het intellectuele en het ethische moment?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Eerlijk gezegd zou ik deze vraag liever doen dan beantwoorden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En dat ik het gewaagd heb ze ter sprake te brengen,</seg> <seg n="10.2.2">ligt ook mede hieraan,</seg> <seg n="10.2.3">dat ik slechts gehouden ben de vraag in te leiden,</seg> <seg n="10.2.4">niet te beslissen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het is een feit dat niet alleen dit gebied geldt,</seg> <seg n="11.1.2">dat naarmate het onderzoek naar,</seg> <seg n="11.1.3">maar ook de oplossing van een of ander vraagstuk op het gebied van zedelijk en geestelijk leven voortschrijdt,</seg> <seg n="11.1.4">het niet eenvoudiger,</seg> <seg n="11.1.5">maar meer samengesteld blijkt te zijn dan men eerst wel vermoedde.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat met elk vraagteken dat men terecht of ten onrechte uitwiste er meerdere in de plaats traden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dit moge soms ontmoedigen,</seg> <seg n="11.3.2">voor wie er op ingaat moet het eerder bemoedigend heten.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het bewijst slechts dat de waarheid in werkelijkheid heerlijker is en zich vertoont,</seg> <seg n="11.4.2">groter en omvangrijker,</seg> <seg n="11.4.3">bij elke benadering.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat de diamant,</seg> <seg n="11.5.2">hoe meer ze in het oog gevat wordt,</seg> <seg n="11.5.3">steeds meerdere van haar vlakjes toont,</seg> <seg n="11.5.4">die ieder afzonderlijk in het oog gevat kunnen en moeten worden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zo is het wel in zeer sterke mate gegaan met het vraagstuk der zekerheid in geestelijke,</seg> <seg n="12.1.2">godsdienstige dingen,</seg> <seg n="12.1.3">de feiten en waarheden van het leven des geloofs.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De Reformatie heeft een vraagteken uitgewist.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ze is geen ontkenning geweest,</seg> <seg n="13.2.2">maar een bevestiging.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Geen neen,</seg> <seg n="13.3.2">maar een ja!</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Op de vraag,</seg> <seg n="13.4.2">of de zekerheid des heils een mogelijkheid is voor de persoon,</seg> <seg n="13.4.3">had de middeleeuwse kerk niet met beslistheid durven antwoorden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ik weet niet of Calvijn gelijk heeft wanneer hij zegt dat de uitspraak van Augustinus:</seg> <seg n="13.5.2">'Evangelio non crederem,</seg> <seg n="13.5.3">nisi me commoveret ecclesiae auctoritas' niet in te <pb n="55" ed="VW"/>krasse zin moet worden opgevat,</seg> <seg n="13.5.4">maar zeker geeft de praktijk in de middeleeuwen geen onduidelijk geluid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Op de vraag,</seg> <seg n="14.1.2">of persoonlijke zekerheid mogelijk was,</seg> <seg n="14.1.3">heeft Luther moedig 'ja' geantwoord.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar juist door dat 'ja' ontstonden nieuwe problemen in grote menigte en kracht.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">"Die Hauptwendung Luthers",</seg> <seg n="14.3.2">zegt R. Eucken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="14.3.3">"gegenüber dem mittelalterlichen System besteht darin,</seg> <seg n="14.3.4">dass bei ihm das religiöse Problem erst wesentlich auf den Boden des unmittelbaren persönlichen Lebens versetzt und hier in voller Stärke durchlebt wird.”Niet op de wijze van de middeleeuwen een subjectieve toepassing van een gegeven inhoud,</seg> <seg n="14.3.5">maar een concentratie van de geloofswaarheden in een centrum:</seg> <seg n="14.3.6">het geweten van de mens.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">In zulk een concentratie kwamen de spanningen en contrasten van het christendom veel sterker uit.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De taak wies met de oplossing.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat geldt van het geheel en ook van de delen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Deze nieuwe vragen staan in het tijdvak der Reformatie voor ons niet in dogmatische handboeken,</seg> <seg n="15.4.2">maar in dramatische geschiedkundige momenten.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">We hebben ze aangewezen als we zeggen:</seg> <seg n="15.5.2">Luther en de wederdopers.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Letterknechten-Schwärmgeister.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Toch heeft Luther een lijn getrokken met vaste hand om de nood der tijden.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Ten dele in strijd met de innerlijkste aard van de Reformatie is toen als dogmatische norm gesteld:</seg> <seg n="15.8.2">de letter der Schrift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">We kunnen dan ook zeggen dat pas hier het dogma van de onfeilbare letter der Schrift in al z' n kracht opkomt,</seg> <seg n="16.1.2">het dogma,</seg> <seg n="16.1.3">dat in de Zwitserse confessie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n5a" rend="superscript">5a</ref> met zijn vocaalinspiratie zijn meest krasse consequentie heeft uitgedreven.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Doordat in de middeleeuwse traditie de Schrift terzijde ging,</seg> <seg n="16.2.2">kon het daar al dadelijk niet tot zulk een scherpe bepaling komen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar hiermede is dan ook</seg> <seg n="16.3.2">- na het krachtige 'ja' van Luther op de vraag,</seg> <seg n="16.3.3">of persoonlijke zekerheid mogelijk was</seg> <seg n="16.3.4">- het nieuwe probleem omtrent de verhouding van de intellectuele en de morele factoren in het geloof in al zijn kracht geponeerd,</seg> <seg n="16.3.5">ditmaal op de bodem van het persoonlijke geloofsleven.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het is een vraag die nog altijd de geesten beweegt en niet in het minst in onze dagen een hoofdvraag is die de geesten verdeelt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">En juist omdat ditmaal het probleem staat op de bodem van het persoonlijke leven,</seg> <seg n="17.1.2">kan het niet tot rust komen voor het is opgelost.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De tegenstellingen die mij niet hinderen wanneer ze zich bevinden in een werkelijkheid die buiten mij is,</seg> <seg n="17.2.2">worden tot contrasten zodra het een persoonlijke daad wordt.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De verhouding van twee spijzen kan mij onverschillig zijn als ik er beurtelings iets van nemen mag,</seg> <seg n="17.3.2">maar als het in een vermenging voor mij staat,</seg> <seg n="17.3.3">heb ik belang bij de juiste verhouding.</seg></s></p>
<p><pb n="56" ed="VW"/><s n="18.1"><seg n="18.1.1">En zo komt het dan ook dat wij protestanten bij onze dogmatische bepalingen zo verbazend geïnteresseerd zijn,</seg> <seg n="18.1.2">omdat ze rusten op de bodem van het persoonlijke leven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zo komt het omgekeerd dat het persoonlijk godsdienstig leven rijst en daalt met de juistheid of onjuistheid van onze dogmatische opvattingen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zo begrijpen we dat bij ons het lekenelement een hartig woordje meespreekt over dogmatiek,</seg> <seg n="18.3.2">omdat er eenvoudig bij ons geen leken bestaan.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De gemeente heeft het recht een zuur gezicht te zetten,</seg> <seg n="18.4.2">wanneer het haar eigen voedsel betreft.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Er is op protestants terrein niets zo wansmakelijk,</seg> <seg n="18.5.2">maar ook niets zo verderfelijk als een opgewarmd <choice><sic>clericalisrne</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">clericalisme</corr></choice>,</seg> <seg n="18.5.3">omdat het lijnrecht ingaat tegen het grondbeginsel der Hervorming.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">En zo kunnen we deze tegenstelling constateren,</seg> <seg n="19.1.2">dat enerzijds de intellectuele factor versterkt is en meer op de voorgrond treedt,</seg> <seg n="19.1.3">terwijl aan de andere zijde de morele factor een betekenis kreeg die vroeger ongekend was.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dat wil met andere woorden zeggen dat het probleem gegroeid is,</seg> <seg n="19.2.2">ook in zijn contrasten.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het ‘credo ut intelligam’ met zijn tegenstelling uit de middeleeuwen bekend,</seg> <seg n="19.3.2">kreeg na de Reformatie een niet te bepalen verscherping.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het komt er voor de protestanten,</seg> <seg n="20.1.2">hoofd voor hoofd,</seg> <seg n="20.1.3">meer op aan te weten en te kennen:</seg> <seg n="20.1.4">zijn redelijke godsdienst.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Maar daartegenover staat ook de protestant,</seg> <seg n="20.2.2">bij wie het alles kennis is,</seg> <seg n="20.2.3">beneden de katholiek.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij is kouder.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Kennis en vertrouwen zijn hier duidelijk op elkaar aangewezen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Vandaar ook juist,</seg> <seg n="20.5.2">dat beide aan excessen minder blootstaan.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Hier is noch de onfeilbaarheid van het dogma,</seg> <seg n="20.6.2">noch de alle dogma versmadende mystiek der R.-K. kerk te vinden.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Kennis en vertrouwen bestaan beide voor elkander,</seg> <seg n="21.1.2">elkaar versterkende.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar juist omdat ze elkander als ongelijksoortige elementen naderen,</seg> <seg n="21.2.2">ontstaat het probleem van de nieuwere tijd.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het probleem van de nieuwere wijsbegeerte,</seg> <seg n="21.3.2">de verhouding van theoretische en praktische Vernunft,</seg> <seg n="21.3.3">kon op rooms-katholieke bodem niet opkomen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">In deze zin heeft Paulsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n6" rend="superscript">6</ref> zeker terecht Kant de wijsgeer van het protestantisme genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Als we een beeld mogen gebruiken,</seg> <seg n="22.1.2">zouden we willen zeggen:</seg> <seg n="22.1.3">de <choice><sic>rniddeleeuwse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">middeleeuwse</corr></choice> mens bevindt zich in een ark op de wateren.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Boven zich de sterrenhemel van de geopenbaarde godskennis.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De geopenbaarde waarheden zijn gegeven.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Hij mag ze slechts groeperen,</seg> <seg n="22.4.2">zoals men sterren bijeenvoegt tot sterrenbeelden.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dat is de schitterende arbeid der scholastiek met zijn geweldige systemen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">En beneden zich de golven der mystiek,</seg> <seg n="22.6.2">waarin hij zich kan onderdompelen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Boven zich het firmament,</seg> <seg n="22.7.2">beneden zich een element.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Beide onpersoonlijk.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">En door dat geweldige zijn ook de reuzenfiguren der middeleeuwen gevormd.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Daartussen de ark met reine en onreine dieren,</seg> <pb n="57" ed="VW"/><seg n="22.10.2">zoals paus Gregorius het uitdrukte.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Met de Reformatie is het,</seg> <seg n="22.11.2">alsof God andermaal zeide:</seg> <seg n="22.11.3">'Laat ons mensen maken.'</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">De verhoudingen worden kleiner,</seg> <seg n="22.12.2">maar scherper,</seg> <seg n="22.12.3">geestelijker,</seg> <seg n="22.12.4">persoonlijk.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Zij gaan in de mens in.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Het wordt een naast elkander.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Het weten het mannelijke,</seg> <seg n="22.15.2">het vertrouwen het vrouwelijke deel in het geloof (dr. Kuyper),</seg> <seg n="22.15.3">Maria en Martha (Bavinck).<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Beide niet meer vijandig tegenover <choice><sic>elkander. maar met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">elkander,</corr></choice></seg><choice><sic>elkander. maar met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="22.16.2"><choice><sic>elkander. maar met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar met</corr></choice> elkander sprekende.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Ze verstaan elkander,</seg> <seg n="22.17.2">hebben zin voor elkander,</seg> <seg n="22.17.3">bemoedigen elkander.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">We menen hiermede het karakteristieke van ons vraagstuk op protestantse bodem genoegzaam te hebben aangeduid.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Maar nu de moeilijkheden en problemen die juist op protestantse bodem ontstaan.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het is zeker niet rechtvaardig,</seg> <seg n="23.2.2">maar toch ook niet geheel onbegrijpelijk,</seg> <seg n="23.2.3">dat Pius IX in zijn <hi rend="italic">Syllabus errorum</hi> de dwaling van de nieuwere tijd voor een groot deel op rekening stelde van het protestantisme.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Het zou zeker niet moeilijk zijn een verband aan te wijzen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Een verband in die zin,</seg> <seg n="23.4.2">zoals er verband is tussen de schepping van de mens en de zonde.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Wanneer in het geloof een intellectuele en een morele factor gehuwd zijn,</seg> <seg n="23.5.2">dan ontstaat de vraag,</seg> <seg n="23.5.3">of ook aan één van deze beide de prioriteit toekomt.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Deze vraag bestond reeds in de oude Gereformeerde Kerk.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De meer intellectuele verbonden aan de naam van Comrie,</seg> <seg n="23.7.2">de meer morele verbonden aan de naam van à Brakel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Een naast elkander plaatsing der argumenten vindt men in <hi rend="italic">Het werk van den Heiligen Geest</hi> van dr. Kuyper.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Maar toen heeft dit verschil geen aanleiding gegeven tot diepgaande gevolgen.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Zolang het dogma in onmiddellijke zekerheid vaststond,</seg> <seg n="23.10.2">kon uit de aard der zaak een logische onderscheiding geen grote invloed hebben op het resultaat waartoe men geraakte.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wanneer men de beiderlei redenering nagaat,</seg> <seg n="24.1.2">dan merkt men dat à Brakel,</seg> <seg n="24.1.3">waar hij voor het vertrouwen kiest en de wil als zetel van het geloof aanwijst,</seg> <seg n="24.1.4">reeds de notitia als bestaande veronderstelt.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En omgekeerd blijkt nu bij Comrie,</seg> <seg n="24.2.2">waar hij het geloof een overreding noemt en zegt dat dat het genus van het geloof is en dus het in het intellect als zijn zetel stelt,</seg> <seg n="24.2.3">dat daar reeds het geloofsvermogen als slapende factor wordt verondersteld.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Beide meningen zijn dus slechts mogelijk door eerst één der termen te elimineren,</seg> <seg n="24.3.2">te hypostaseren en dan aan de andere de scepter te reiken.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het verdient opmerking dat dit inzicht niet nalaat zich te wreken.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het is in onze dagen te zien in de eigenaardige opvattingen van de B-kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="25.2.2">dat in de lijn van Comrie,</seg> <seg n="25.2.3">de objectieve,</seg> <seg n="25.2.4">door de eliminering en de hypostasering van de subjectieve factor juist deze laatste tegen de bedoeling een macht krijgt,</seg> <seg n="25.2.5">waardoor de prediking tot een vertoning dreigt te worden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">En omgekeerd,</seg> <seg n="26.1.2">waar de notitia wordt uitgeworpen en apart gesteld,</seg> <seg n="26.1.3">kan dit aanleiding geven tot een nieuw objectivisme,</seg> <seg n="26.1.4">zoals dat in de lutherse kerk wordt aangetroffen,</seg> <seg n="26.1.5">waardoor de bekering en wedergeboorte op de achtergrond treden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">In beide gevallen treedt het persoonlijke op de achtergrond.</seg></s> <pb n="58" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="26.3"><seg n="26.3.1">Voor het echt menselijke en zedelijke treedt een magische werking op de voorgrond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Van meer betekenis wordt dit uiteentreden van kennis en vertrouwen,</seg> <seg n="27.1.2">van de intellectuele en morele factor des geloofs,</seg> <seg n="27.1.3">zodra niet meer een logische onderscheiding en verklaring,</seg> <seg n="27.1.4">maar een constructie van een waarheidsgehalte beoogd wordt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Zodra het een methode wordt van dogmatische bouw,</seg> <seg n="27.2.2">dwz. waar het niet meer alleen dogmatische systemen geldt die wat hun resultaat betreft vrijwel gereed liggen,</seg> <seg n="27.2.3">maar waar een dogmatische arbeid ondernomen wordt die tevens produceert.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Die nieuwe dogmatische arbeid dateert van Schleiermacher.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">"Bij zijn optreden</seg> <seg n="28.1.2">- zo heeft dr. Kuyper in zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie aan</hi> Schleiermacher hulde gebracht</seg> <seg n="28.1.3">- vond hij de Sancta Theologia,</seg> <seg n="28.1.4">nog met het worgkoord van de filosofie om de hals,</seg> <seg n="28.1.5">smadelijk op een uithoek van het kerkhof nederliggen,</seg> <seg n="28.1.6">kariglijk door halve vrienden met wat bloemen uit de polyhistorie en het Humanisme overstrooid."</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar bij zijn dood getuigde Neander <ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n12" rend="superscript">12</ref>van hem:</seg> <seg n="28.2.2">'Heden is de man gestorven,</seg> <seg n="28.2.3">van wie een nieuwe era in de theologie dateert.'</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Orthodoxie en modernisme noemen hem gelijkelijk hun vader.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Waarin bestaat nu het epoque-makende van Schleiermacher?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het ligt hierin dat Schleiermacher de theologie tracht op te bouwen door de morele factor in het geloof te ondervragen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">In zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> ondervraagt hij het christelijk gemoed over zijn inhoud.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het zijn de bewustzijnstoestanden,</seg> <seg n="29.5.2">waaruit hij tracht op te bouwen de uitspraken over God en de wereld.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Om het meest primaire voorbeeld te noemen:</seg> <seg n="29.6.2">het 'Woher',</seg> <seg n="29.6.3">het 'vanwaar' in het afhankelijkheidsgevoel van de mens,</seg> <seg n="29.6.4">dat spelt hij over in de naam van God.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De betekenis van dit 'vanwaar' staat gelijk met God.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De niet-logische factor in het geloof krijgt hier dus de zeggenschap over de logische factor.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Het morele element over het intellectuele.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Maar juist,</seg> <seg n="30.1.2">omdat Schleiermacher uitsluitend het niet-logische element in het geloof ondervroeg en kern en schaal streng scheidde,</seg> <seg n="30.1.3">kreeg hij temeer macht over de antwoorden die hij ontving en wrong ze in zijn filosofisch determinisme.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Zodat Beck<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n13" rend="superscript">13</ref> kon zeggen dat zijn systeem een verbinding is van een gesublimeerd rationalisme met hernhutterse gevoelsmystiek.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">We vermelden even dit scherpe oordeel,</seg> <seg n="30.3.2">omdat we ten strengste willen onderscheiden tussen methode en resultaat.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De gehele theologische beweging die van Schleiermacher dateert kan gekarakteriseerd worden als een reusachtige golf die zich verhief tegen het eenzijdig intellectualisme en die nu eens van de andere zijde begon,</seg> <seg n="30.4.2">maar die tevens met de gehele nieuwere theologie niet tevergeefs zal zijn.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Zij wil een miskend feit (of liever:</seg> <seg n="30.5.2">een nog niet <pb n="59" ed="VW"/>genoeg gekend feit) tot bewustheid brengen en de erkenning van dat feit zal ook als de golf zelf teruggelopen is als vruchtbaarmakend slib achterblijven.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">We zouden dat feit willen noemen:</seg> <seg n="30.6.2">het humaan karakter van de christelijke waarheid.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Dit is het,</seg> <seg n="30.7.2">waarop mannen als wijlen prof. Gunning en D. Chantepie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n14" rend="superscript">14</ref> zo dikwijls de nadruk hebben gelegd tegenover het supranaturalisme in de 'landläufige' orthodoxie.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">En wat door de jongere Chantepie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n15" rend="superscript">15</ref> in de <hi rend="italic">Stichtelijke Uren</hi> geprezen wordt als een overgaan van de theologie in de ethische fase.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Hoor nu slechts een woord van Gunning,</seg> <seg n="30.9.2">door La Saussaye Sr. aangehaald in <hi rend="italic">La crise:</hi></seg> <seg n="30.9.3">"Ofschoon de waarheid op een bovennatuurlijke wijze door God gegeven is,</seg> <seg n="30.9.4">is ze toch daarom niet bovenmenselijk.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Het bovennatuurlijke is volmaakt menselijk,</seg> <seg n="30.10.2">daar de mensen zich bevinden boven de natuur ...</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Elke gave Gods veronderstelt ... de capaciteit ze te ontvangen.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">De geopenbaarde waarheid is oneindig en onuitputtelijk en dwingt aanbidding af,</seg> <seg n="30.12.2">dat is de religieuze zijde ervan.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Maar die oneindige waarheid wil indringen in het leven,</seg> <seg n="30.13.2">schept gevoelens,</seg> <seg n="30.13.3">doet beweegredenen in werking komen.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Dat is de morele zijde van de waarheid."</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Men versta mij hier dus niet verkeerd.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ik bedoel niet die humaniteit die in de Groninger school en meer nog in het modernisme leidde tot een verkorting der christelijke gedachten aan alle zijden en die neerkwam op een humanisme van de zondige mens.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar het is zó bedoeld,</seg> <seg n="31.3.2">dat aan de eeuwige realiteiten van het koninkrijk Gods en aan zijn vastgaande lijnen beantwoordt een religieuze mikrokosmos des harten,</seg> <seg n="31.3.3">met andere woorden het beeld Gods in de mens,</seg> <seg n="31.3.4">het semen religionis van Calvijn.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Deze religieuze mikrokosmos is door de zonde bedorven,</seg> <seg n="31.4.2">niet vernietigd.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Het 'dood in zonden en misdaden' geldt ten volle,</seg> <seg n="31.5.2">maar het is geen koele beschrijving,</seg> <seg n="31.5.3">doch een beschuldiging.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Dat 'dood' wil niet zeggen een dood punt,</seg> <seg n="31.6.2">een nihil,</seg> <seg n="31.6.3">maar het betekent een negativum dat een positivum veronderstelt.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Die structuur des harten,</seg> <seg n="31.7.2">waarvan de erkenning het zondebewustzijn niet uitwist,</seg> <seg n="31.7.3">maar veeleer verdiept,</seg> <seg n="31.7.4">werd in tegenstelling met de dona superaddita der katholieken bijv. door Luther erkend,</seg> <seg n="31.7.5">als hij zegt,</seg> <seg n="31.7.6">dat in de bekering 'der alte aus dem ganzen Menschen' wordt uitgeworpen,</seg> <seg n="31.7.7">maar antropologisch en methodologisch niet genoeg tot gelding gebracht (vergelijk slechts zijn uitlatingen over de menselijke rede als 'die Bestie'),</seg> <seg n="31.7.8">zodat in deze kring kon opkomen een beschouwing als van Flacius,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="31.7.9">dat de zonde het wezen van de mens geworden zou zijn.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Aan deze onverwoestbare structuur des harten werd door onze vaderen meer hulde gebracht dan dat het een genererend principe zou zijn,</seg> <seg n="31.8.2">toen ze spraken van 'kleine overblijfselen'.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Wat in de <pb n="60" ed="VW"/>middeleeuwen in de mystiek schuil moest gaan,</seg> <seg n="31.9.2">komt in het vertrouwen van de Reformatie naar voren,</seg> <seg n="31.9.3">maar het is nog meer een onderstelling dan een erkend feit.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Met de Reformatie heeft de behoefte des harten <choice><sic>eclectiscli</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">eclectisch</corr></choice> gewerkt in de opneming der dogmata.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Sommige stukken werden verwaarloosd als minderwaardig,</seg> <seg n="31.11.2">anderen op de voorgrond gesteld en in 't algemeen heeft deze behoefte gewerkt bij de groepering in de systemen.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Dit is wel lang niet geheel doorgevoerd,</seg> <seg n="31.12.2">maar dat het feit geconstateerd kan worden,</seg> <seg n="31.12.3">bewijst dat de behoefte des harten ondervraagd werd.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Toch is hier in theorie geloof,</seg> <seg n="31.13.2">voor zover het vertrouwen heet,</seg> <seg n="31.13.3">als niet-logische factor gewraakt als getuige.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">We kunnen het vergelijken met het werpen van een beeld in het water.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Het beeld wordt niet gezien als het niet in het water valt,</seg> <seg n="31.15.2">maar toch heeft het water zelf geen lijnen.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">De subjectieve factor is slechts een beweging des gemoeds,</seg> <seg n="31.16.2">een reflex op de objectieve.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">Dat komt vooral sterk uit bij de locus 'de Sacra Scriptura',</seg> <seg n="31.17.2">waar in vele kringen heel weinig ernst is gemaakt met het 'testimonium Spiritus Sancti',</seg> <seg n="31.17.3">maar veelmeer geredeneerd wordt op de lijn van het 'autopistos',</seg> <seg n="31.17.4">dat Bavinck gebruikt en trouwens ook bij Calvijn gevonden wordt.</seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">Die eigenaardige ponering van het objectieve,</seg> <seg n="31.18.2">die men in sommige kringen zo vaak kan tegenkomen en die een einde maakt aan alle redenering.</seg></s> <s n="31.19"><seg n="31.19.1">Ik denk hier aan een kritiek,</seg> <seg n="31.19.2">die op dr. Kuypers <hi rend="italic">Encyclopaedie</hi> geleverd werd.</seg></s> <s n="31.20"><seg n="31.20.1">Een mooi ding,</seg> <seg n="31.20.2">maar het kan niet staan.</seg></s> <s n="31.21"><seg n="31.21.1">Het vertrouwen mist zijn degelijke motivering.</seg></s> <s n="31.22"><seg n="31.22.1">Hier is veel meer dan de fides implicita bij de roomsen.</seg></s> <s n="31.23"><seg n="31.23.1">Men zou kunnen zeggen met een uitdrukking van Schleiermacher:</seg> <seg n="31.23.2">hier is 'Sinn und Geschmack' voor de waarheid.</seg></s> <s n="31.24"><seg n="31.24.1">Er is persoonlijk rapport met de waarheid,</seg> <seg n="31.24.2">maar er is te weinig subjectieve bewustheid.</seg></s> <s n="31.25"><seg n="31.25.1">Wij moeten meer aan psychologie doen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">En dit nu schijnt mij de betekenis der nieuwere theologie sedert Schleiermacher te zijn,</seg> <seg n="32.1.2">dat daarmede ernst gemaakt is.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De godsdienst is een ‘ratio Deum recte cognoscendi et colendi',</seg> <seg n="32.2.2">zo luidt de gangbare bepaling.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Schleiermacher bepaalt daar tegenover:</seg> <seg n="32.3.2">'Die Frömmigkeit ist weder ein Wissen noch ein Thun,</seg> <seg n="32.3.3">sondern eine Bestimmtheit des Gefühls.'</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dus juist het omgekeerde.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Het moet opgemerkt worden dat Schleiermacher hier niet een derde vermogen naast denken en doen poneert,</seg> <seg n="32.5.2">zoals velen na hem gedaan hebben,</seg> <seg n="32.5.3">maar gevoel is bij hem ident met onmiddellijk zelfbewustzijn,</seg> <seg n="32.5.4">wat anderen consciëntie genoemd hebben.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Deze tegenstelling tussen oude en nieuwere theologie lijkt op het eerste gezicht erger dan ze is.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">In de eerste wordt het subjectieve niet ontkend;</seg> <seg n="32.7.2">in de tweede niet het objectieve.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Maar de nadruk valt juist omgekeerd.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">De christelijke waarheid wordt hier bezien van het bewustzijn uit.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Alle zorg is er hier aan besteed dat ze niet zweve boven de mens,</seg> <seg n="32.10.2">maar ruste in zijn hart.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Het is een onderzoek van de <pb n="61" ed="VW"/>bewustzijnstoestanden.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Die worden ondervraagd en moeten spreken als christelijke bewustzijnstoestanden.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Hier is vernieuwde toenadering van de beide factoren van het geloof.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">En nu blijkt de niet-logische,</seg> <seg n="32.14.2">de morele factor,</seg> <seg n="32.14.3">minder onlogisch te zijn en de logische,</seg> <seg n="32.14.4">de intellectuele factor,</seg> <seg n="32.14.5">niet zo helder als men dacht.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Hier wordt als principe,</seg> <seg n="32.15.2">als methode,</seg> <seg n="32.15.3">ernst gemaakt met het reformatorische 'het één voor het andere.'</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Hier wordt het dogma nog veel afhankelijker van het morele en omgekeerd.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Hier gaan we een nieuw stadium binnen.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">Dit moment is epoque makend.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">De erkenning van de structuur van de ziel,</seg> <seg n="32.19.2">die weliswaar van nature geen christinne is,</seg> <seg n="32.19.3">maar daarom toch als Godsbeeld niet ongevormd (die in de middeleeuwen in de mystiek schuil ging,</seg> <seg n="32.19.4">geheel buiten verband met het weten,</seg> <seg n="32.19.5">en die in de Reformatie ondersteld werd in de tweeëenheid weten-vertrouwen),</seg> <seg n="32.19.6">begint nu een principe te worden,</seg> <seg n="32.19.7">als metafysisch feit erkend en beleden,</seg> <seg n="32.19.8">en begint zijn consequenties uit te drijven.</seg></s> <s n="32.20"><seg n="32.20.1">De <hi rend="italic">Reden</hi> van Schleiermacher zijn een pleidooi voor het humaan karakter der religie.</seg></s> <s n="32.21"><seg n="32.21.1">In zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> is het het leidend beginsel.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Hier wordt de vraag wat in de christelijke dogmatiek thuis behoort geheel beslist door de vraag omtrent de mogelijkheid van morele toeëigening.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De morele factor begint hier te spreken in verstaanbare taal die niet geheel onlogisch is en wat ze zegt moet intellectueel overgespeld worden om te kunnen worden gesystematiseerd.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Maar dat intellectuele is dan minder logisch dan vroegere geloofsuitspraken en wordt voor geheel ongelijksoortig gehouden met filosofische uitspraken.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het intellectuele en morele doordringen elkander hier.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Een dogmatische uitspraak is volgens Schleiermacher onderscheiden van een dichterlijke of een retorische,</seg> <seg n="34.1.2">die beide ook de godsdienstige gevoelens vertolken.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Een dogmatische uitspraak is bezonnen,</seg> <seg n="34.2.2">zo juist mogelijk,</seg> <seg n="34.2.3">kritisch,</seg> <seg n="34.2.4">maar ze blijft in aard verscheiden van een filosofische.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Op dit standpunt zijn ontzaglijk grote voordelen behaald,</seg> <seg n="34.3.2">maar wordt ook ontzaglijk gevaar gelopen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Voordelen:</seg> <seg n="34.4.2">de dogmata,</seg> <seg n="34.4.3">de uitspraken des geloofs,</seg> <seg n="34.4.4">staan hier sterk tegenover het rationalisme.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Zij hebben hun eigen karakter,</seg> <seg n="34.5.2">hun eigen recht.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Het zijn getuigenissen zonder dat de letter als autoriteit behoeft te worden ingeroepen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Om nog een woord van wijlen prof. Gunning aan te halen:</seg> <seg n="34.7.2">"Men kan met het supranaturalisme het onmiddellijke,</seg> <seg n="34.7.3">goddelijke karakter van de openbaring erkennen en toch het supranaturalisme veroordelen,</seg> <seg n="34.7.4">voorzover het die openbaring op uitwendige autoriteit doet steunen,</seg> <seg n="34.7.5">alsof het wanhoopte het terrein te vinden,</seg> <seg n="34.7.6">waar de Geest Gods en de geest des mensen elkander ontmoeten."</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Ze hebben niet dat onhandelbare objectieve dat hen aan alle bespreking onttrekt.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">De psychologische wortels kunnen worden blootgelegd.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het Getuigenis ervan heeft meer oordelende<pb n="62" ed="VW"/> of vrijsprekende kracht tegenover het geweten.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ook dit is een groot voordeel:</seg> <seg n="35.1.2">ze onttrekken zich als godsdienstige uitspraken aan al te gemakkelijke verbindingen en consequenties.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Van dit laatste een paar voorbeelden.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">In <hi rend="italic">Het werk van den Heiligen Geest</hi> spreekt dr. Kuyper over de wedergeboorte aldus:</seg> <seg n="35.3.2">"Deze wondere daad van de wedergeboorte kan nu bij tweeërlei soort van personen onderzocht,</seg> <seg n="35.3.3">te weten òf bij een klein kind,</seg> <seg n="35.3.4">òf bij een volwassen mens.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het zuiverst loopt men,</seg> <seg n="35.4.2">door ze te onderzoeken bij een klein kind.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Niet alsof de werking bij een klein kind een andere ware ...</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Maar bij een volwassen persoon lopen voor ons bewustzijn ... de werkingen der wedergeboorte te zeer met de werking der bekering inéén . . ."</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Maar zo zie ik ook kans alle kwesties zuiver op te lossen,</seg> <seg n="35.7.2">wanneer ik juist het gecompliceerde wegdenk en voor mijn redenering of exegese ruim baan maak door alle verifiërende empirie weg te laten.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Ik kan hierin niet anders zien dan een toepassing van de exacte methode der natuurwetenschap op de geestelijke wetenschappen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Dr. Kuyper neemt dan tot voorbeeld Johannes,</seg> <seg n="36.1.2">de zoon van Zacharias en Elizabeth,</seg> <seg n="36.1.3">eer hij geboren werd.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Daar wil hij de wedergeboorte bestuderen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">We merken hoe ver hier de bewustzijnstoestanden van Schleiermacher te zoeken zijn.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">En we vragen:</seg> <seg n="36.4.2">is dat niet een stadium waarin zulke aprioriteiten en al te gemakkelijke redeneringen onmogelijk zijn?</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Het komt mij voor dat hier een scholastiek aan het woord is die</seg> <seg n="36.5.2">- naar ik vermoed,</seg> <seg n="36.5.3">ik kan het niet genoeg beoordelen</seg> <seg n="36.5.4">- achterstaat bij de theologie onzer vaderen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">J. <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> Marck<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n17" rend="superscript">17</ref> bijv. wil van deze dingen niets weten en zegt dat dit voorval met Johannes de Doper al even buitengemeen is als de persoon van Johannes de Doper zelf.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij wil juist bij de kinderen van onbegrijpelijkheid spreken.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Brengt men de bewustzijnstoestanden mee in aanslag,</seg> <seg n="38.1.2">dan wordt de zaak zeker moeilijker en gecompliceerder,</seg> <seg n="38.1.3">maar zal men toch zeker veiliger gaan.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">En hier hebben we ook op het oog die syllogismen waarvan Chantepie de la Saussaye zegt dat hun eenvoudigheid bewijst dat ze onwaar zijn.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik weet niet,</seg> <seg n="39.2.2">of anderen ze wel eens tegengekomen zijn,</seg> <seg n="39.2.3">mij hebben ze vaak gehinderd.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zo bijv. het syllogisme:</seg> <seg n="39.3.2">uitverkiezing is een positieve term.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Een positieve term veronderstelt een negatieve,</seg> <seg n="39.4.2">dus God heeft sommigen verworpen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Logisch is dit zeker.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar het is wat een plat soort logica.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Hier vind ik een zuiver menselijke redenering die in de slechte zin menselijk moet heten.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Wanneer deze dingen eerst de doop des gemoeds hebben ondergaan,</seg> <seg n="39.8.2">dwz. als ze eerst door ermee in het geloofsleven af te dalen met vlees en spieren zijn bekleed,</seg> <seg n="39.8.3">als we ermee van zuiver algebraïsch terrein zijn overgegaan op werkelijk humaan terrein en mede aan het christelijk bewustzijn de inhoud <pb n="63" ed="VW"/>van de positieve term hebben gevraagd,</seg> <seg n="39.8.4">als zo de Schrift geestelijk is verstaan,</seg> <seg n="39.8.5">dan zal zeker niet zo gemakkelijk met een verwisseling van wiskunstige tekens de negatieve term gevonden worden.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">In dit geval van verkiezing en verwerping zouden we eerst heen moeten door de mysteriën van menselijke persoonlijkheid en vrijheid en tenslotte zal,</seg> <seg n="39.9.2">omdat in ons bewustzijn de brug van het ene tot het andere niet te vinden is,</seg> <seg n="39.9.3">Gods heilig en onbegrijpelijk wezen een groter kennis moeten hebben dan ons gegeven is.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">We zouden meer zulke syllogismen kunnen noemen.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Bijv. de kerk heeft een geschreven belijdenis.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Onderschrijft ge niet alle geschreven uitspraken,</seg> <seg n="39.12.2">dan hoort ge niet in de kerk.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Anders,</seg> <seg n="39.13.2">zo zegt men,</seg> <seg n="39.13.3">was de kerk minder dan een vereniging.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">Neen,</seg> <seg n="39.14.2">juist daarom dat het hier niet zo eenvoudig staat,</seg> <seg n="39.14.3">daarom is de kerk meer.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wanneer we dus opkomen voor het humaan karakter der christelijke waarheid,</seg> <seg n="40.1.2">dan is dat hier geen tegenstelling met het goddelijk karakter,</seg> <seg n="40.1.3">maar dan verzetten we ons tegen de benedenmenselijke,</seg> <seg n="40.1.4">de blootverstandelijke,</seg> <seg n="40.1.5">de rationalistische opvatting daarvan.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">En hier geloof ik dat de nieuwere theologie in Schleiermacher een beslissende stap vooruit gedaan heeft waar ze alle rationalisme in de wortel aantastte door op het 'Gefühl' (dat is hier onmiddellijk zelfbewustzijn) terug te gaan.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Daardoor wordt aan iedere christelijke waarheid de eis gesteld om te zeggen wat ze in het christelijk gemoed betekent.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Hoe ze daar met andere waarheden verbonden ligt,</seg> <seg n="40.4.2">hoe ze psychologisch er daar uit ziet en welke levenstoestanden er aanwezig zijn,</seg> <seg n="40.4.3">als zulk een waarheid wordt beleden.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Dat is plastisch denken,</seg> <seg n="40.5.2">van zaak tot zaak redeneren,</seg> <seg n="40.5.3">zoals het volk doet.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Dan wordt de taak van de dogmaticus zeker niet gemakkelijker,</seg> <seg n="41.1.2">maar wel oneindig rijker en schoner.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hier wordt het intellectuele moment minder logisch als de beide factoren elkander meer naderen,</seg> <seg n="41.2.2">maar de logica die verloren gaat is slechts van deze wereld.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De taak van de theoloog is dan om een hogere logica weer te vinden:</seg> <seg n="41.3.2">de lijnen van het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Het dwaze Gods.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">We merken op hoe hier de dogmatiek in belangrijkheid wast;</seg> <seg n="41.5.2">de taak wast met de oplossing en er komt werk aan de winkel zonder einde.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Nadat we op deze grote schrede vooruit hebben gewezen,</seg> <seg n="42.1.2">mogen we ook niet nalaten te wijzen op de grote gevaren die hier schuilen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Dat ze er zijn,</seg> <seg n="42.2.2">is geen wonder;</seg> <seg n="42.2.3">goed bezien is het slechts een aanbeveling.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dogmatisch brengt het protestantisme grote gevaren mee,</seg> <seg n="42.3.2">zoals de historie bewijst.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Maar de toestand der r.-k. landen bewijst dat het niet baat ze te ontlopen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">En zo gaat het hier wederom.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Het is zeker niet moeilijk om aan te wijzen dat de nieuwere theologie menigeen langzamerhand van de waarheid heeft beroofd.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Maar ik geloof dat het niet baat zich hieraan te onttrekken.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ik wil dan op dat gevaar wijzen dat,</seg> <seg n="43.1.2">dunkt mij,</seg> <seg n="43.1.3">hoofdzakelijk daarin ligt dat datgene waardoor alleen de áárd der waarheid bepaald wordt,</seg> <seg n="43.1.4">nu ook de máát der waarheid gaat aangeven.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dat de morele factor in het geloof,</seg> <seg n="43.2.2">na zijn <pb n="64" ed="VW"/>goed recht te hebben gehandhaafd en versterkt,</seg> <seg n="43.2.3">nu het logisch karakter der waarheid gaat ontkennen,</seg> <seg n="43.2.4">dwz. zover gaat beperken dat men slechts zou kunnen spreken van waarderingsoordelen,</seg> <seg n="43.2.5">die dan verder slechts voor kerkelijk gebruik nut zouden hebben,</seg> <seg n="43.2.6">maar in het geheel van menselijke overtuigingen geen plaats kunnen krijgen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Theologie hoort dan in een seminarie thuis.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">En zo loopt hier van de andere zijde het humaan karakter der christelijke waarheid gevaar,</seg> <seg n="43.4.2">dat ze slechts gegeven zou zijn voor praktische levensoefening en niet voor theoretische levensbeschouwing.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Dat de erkenning van het ethische in de waarheid het metafysische zou doen prijsgeven.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">We denken bier vooral aan de school van Ritschl<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n18" rend="superscript">18</ref> (Kant).</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Dus dat men,</seg> <seg n="43.7.2">gekomen voor moeilijker taak,</seg> <seg n="43.7.3">van de oplossing afziet en zich ermee tevreden stelt de vraag gesteld te hebben.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Het metafysische punt mag niet opgegeven worden,</seg> <seg n="44.1.2">maar moet met behulp van psychologische gegevens worden gezocht.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het is niet mogelijk,</seg> <seg n="44.2.2">wanneer men de logische scheiding tussen het metafysische en het psychologische tot een reële gemaakt heeft,</seg> <seg n="44.2.3">om dan door redenering weer uit het psychologische tot het metafysische op te klimmen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Dan heeft men zich gewoonweg de weg afgesneden en de ontkenning van alle metafysica is dan een daad van eerlijkheid.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Wie uit de christelijke gemoedstoestanden door logische redenering zou willen opklimmen tot de realiteiten van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="44.4.2">waarmee die gemoedstoestanden in verband staan,</seg> <seg n="44.4.3">die doet Sisyphusarbeid.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Het gaat ermee als met die bekende Eleatische redenering van Achilles en de schildpad.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Natuurlijk haalt Achilles de schildpad in.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Maar het logisch bewijs schiet tekort.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De laatste,</seg> <seg n="44.8.2">beslissende schrede blijft altijd achterwege.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Dr. Talma<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n20" rend="superscript">20</ref> heeft er zo pas nog op gewezen in een artikel in <hi rend="italic">Theologische Studiën,</hi></seg> <seg n="45.1.2">hoe de fout van deze gehele methode zit in het scheiden van datgene wat slechts logisch onderscheiden is.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Het geloof grijpt zijn voorwerp in eenheid van levensmoment.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">En in dat levensmoment onderscheiden we nu weten en vertrouwen,</seg> <seg n="45.3.2">een intellectuele en een psychologische factor.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Scheid de beide factoren en ge hebt de geheime verbinding opgelost en er is geen weg om van de ene tot de andere te komen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Beide elementen hebben de neiging zich op zichzelf terug te trekken.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Op zichzelf geplaatst zullen de christelijke bewustzijnstoestanden hoe langer hoe minder weten te spreken.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Ze zullen inkrimpen.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Hun logische inhoud zal steeds magerder worden.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Gevraagd naar hun inhoud zullen ze steeds minder weten te antwoorden.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Tot ze slechts een onbestemd gevoel heten te zijn,</seg> <seg n="46.6.2">dat men uit eerbied niet moet aanraken.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Dan krijgen we de binnenkamer in <pb n="65" ed="VW"/>moderne zin ook dogmatisch.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">De onderscheiding tussen kern en schaal is hier het wachtwoord.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Goethe spotte er reeds mee in een tijd toen men meer met de schaal ophad:</seg></s></p>
<lg><l n="47.1"><seg n="47.1.1">“Natur hal weder Kern</seg></l><l n="47.2"><seg n="47.2.1">Noch Schale,</seg></l><l n="47.3"><seg n="47.3.1">Alles ist sie mit einemmale;</seg></l><l n="47.4"><seg n="47.4.1">Dich prüfe du nur allermeist</seg></l><l n="47.5"><seg n="47.5.1">Ob du Kern oder Schale seist.”</seg></l></lg>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">We mogen het nu wel weer zeggen.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Goethe poneert hier de antithese.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">We denken aan dat strenge woord van Jezus tot Nicodemus:</seg> <seg n="48.3.2">"De wind blaast,</seg> <seg n="48.3.3">waarheen hij wil,</seg> <seg n="48.3.4">en gij hoort zijn geluid;</seg> <seg n="48.3.5">maar gij weet niet,</seg> <seg n="48.3.6">van waar hij komt,</seg> <seg n="48.3.7">en waar hij heen gaat;</seg> <seg n="48.3.8">alzo is een iegelijk,</seg> <seg n="48.3.9">die uit de Geest geboren is" (Joh. 3 : 8).</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Eenheid van levensmoment moet vastgehouden worden.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">De illuminatio,</seg> <seg n="48.5.2">het zien van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="48.5.3">is tegelijk met het geloof gegeven.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Zoals een bliksemstraal in eenheid van moment hemel en aarde verbindt.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wanneer de beide factoren van elkander gescheiden worden en de subjectieve factor inkrimpt,</seg> <seg n="49.1.2">dan behoeft ze zeker niet dadelijk tot een nietszeggend gevoel terug te gaan.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Dat is het ergste wat gebeuren kan.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Maar ook daar waar onder de invloed van persoonlijk geloofsleven in de dogmatiek het zelfbewustzijn heel wat weet te vertellen en de lijn hoog opschiet in de richting van de andere pool,</seg> <seg n="49.3.2">daar is toch het gevaar waarover Beek in de inleiding tot zijn dogmatische voorlezingen klaagt bij de zgn.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Vermittlungstheologen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">"Zoals in de filosofie de denkende subjectiviteit vergoddelijkt wordt,</seg> <seg n="49.5.2">- zegt Beek</seg> <seg n="49.5.3">- zo is men tegenwoordig bezig de gelovige subjectiviteit op de troon te zetten,</seg> <seg n="49.5.4">hetzij in individuele zin,</seg> <seg n="49.5.5">of als kerkelijk 'Gesamtbewusstsein'.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zoals in de filosofie God met de wereld wordt vermengd,</seg> <seg n="49.6.2">openbaring en zelfbewustzijn,</seg> <seg n="49.6.3">zo wordt van de zijde der gelovigen Christus met de mensheid verward.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">En christendom met het gelovig bewustzijn,</seg> <seg n="49.7.2">de goddelijke Geest met traditie,</seg> <seg n="49.7.3">het rijk Gods met kerk en zending,</seg> <seg n="49.7.4">in 't algemeen met menselijke toestanden en inrichtingen,</seg> <seg n="49.7.5">produkten en werken,</seg> <seg n="49.7.6">zodat het laatste het eerste domineert <hi rend="italic">."</hi></seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Aldus Beck.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Het gevaar bestaat hierin dat de christelijke waarheid voor de mens</seg> <seg n="49.9.2">- dat wil de nieuwe theologie immers versterken</seg> <seg n="49.9.3">- zal worden opgevat als naar de mens,</seg> <seg n="49.9.4">zo niet uit de mens.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">De waarheid uitgerekt op een menselijk raam.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De nieuwere theologie verzet er zich tegen dat met onze hoge metafysische <pb n="66" ed="VW"/>begrippen als openbaring,</seg> <seg n="50.1.2">wedergeboorte,</seg> <seg n="50.1.3">Zoon Gods zal worden gewerkt alsof het verstandsbegrippen waren.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Ze wil deze betrekken op het gemoed en ze zo doen opzwellen tot realiteiten,</seg> <seg n="50.2.2">waarbij men leeft en waarvan men een eindweegs de lijnen kan nagaan,</seg> <seg n="50.2.3">waarlangs het gemoed zich uitstrekt naar deze opperste ideeën of werkelijkheden.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Maar nu mag de nieuwere theologie,</seg> <seg n="50.3.2">waar ze die lijnen een eindweegs kan volgen,</seg> <seg n="50.3.3">hen niet gaan ombuigen om zo een spits te krijgen waardoor het hoogste punt verloren zou gaan.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Wanneer ik de wedergeboorte bij een klein kind bestudeer,</seg> <seg n="51.1.2">heb ik zeker al te gemakkelijk spel,</seg> <seg n="51.1.3">maar evenmin is het geoorloofd,</seg> <seg n="51.1.4">wanneer ik de psychologie mee in aanslag neem,</seg> <seg n="51.1.5">het feit der wedergeboorte geheel binnen het gebied der ervaring te trekken.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Wanneer ik openbaring bestudeer zuiver als apriorische theorie,</seg> <seg n="51.2.2">dan heb ik mij aan de geschiedenis niet te storen en krijg ik tenslotte een onvruchtbare theorie.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Maar evenmin is het geoorloofd met aanwijzing der psychologische en historische gegevens de zaak voor opgelost te houden.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het geloof alleen als eenheid van levensmoment raakt aan die opperste begrippen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Laat ik dat denken los en zoek ik in opvolging van momenten weer tot die hoogte te komen,</seg> <seg n="52.2.2">dan lukt het niet.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De dogmatiek kan tenslotte niets dan beschrijven wat in het geloofsmoment gegrepen is,</seg> <seg n="52.3.2">al sluit elke goede beschrijving ook kritiek in zich.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Hiermee meen ik ook op het gevaar van de methode der theologie die Schleiermacher heeft ingeluid niet zonder nadruk gewezen te hebben.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Naast het nadruk leggen op de psychologische factor in het geloof kan bij de nieuwere dogmatische arbeid nog op een ander belangrijk ding gewezen worden.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Het is in kiem weer bij Schleiermacher te vinden.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">De Romantiek heeft geleid tot bestudering van de historie.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het belangstellen in toestanden en de onderscheiding van begrippen heeft gevoerd tot grote belangstelling voor die grote schatkamer van toestanden,</seg> <seg n="53.4.2">die de historie is.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Op de theologie toegepast betekent dit een op de voorgrond stellen van het christocentrische standpunt,</seg> <seg n="53.5.2">door Schleiermacher ingeluid,</seg> <seg n="53.5.3">maar in zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre niet</hi> geheel uitgevoerd.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">En hier ligt,</seg> <seg n="53.6.2">dunkt mij,</seg> <seg n="53.6.3">de reden waarom het gevaar,</seg> <seg n="53.6.4">dat Luther in zijn strijd met de wederdopers dwong tot het exegetische standpunt (de letter der Schrift),</seg> <seg n="53.6.5">nu minder groot is,</seg> <seg n="53.6.6">omdat ingezien wordt dat de Heilige Geest werkt door de historie,</seg> <seg n="53.6.7">dat Hij uitgaat van Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Bij de erkenning van de johanneïsche uitspraak:</seg> <seg n="54.1.2">"Niemand heeft ooit God gezien-,</seg> <seg n="54.1.3">de eniggeboren Zoon,</seg> <seg n="54.1.4">Die in de schoot des Vaders is,</seg> <seg n="54.1.5">Die heeft Hem ons verklaard" (Joh. 1 : 18),</seg> <seg n="54.1.6">bij de erkenning daarvan heeft men gemeend,</seg> <seg n="54.1.7">dat het er dan bovenal op aankwam niet alleen de woorden van Christus te horen,</seg> <seg n="54.1.8">maar bovenal door te dringen in zijn zelfbewustzijn en alzo uit zijn woorden,</seg> <seg n="54.1.9">daden en lijden dat zelfbewustzijn te leren kennen.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">En om alzo Christus niet enkel als leraar,</seg> <seg n="54.2.2">maar in de volle zin als openbaring,</seg> <seg n="54.2.3">als Zoon te kennen.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Dit betekent nadruk leggen op het feit dat de waarheid Gods ons <pb n="67" ed="VW"/>niet hoofd voor hoofd en altijd weer door directe openbaring,</seg> <seg n="54.3.2">maar door historisch intermediair toekomt.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Het zou te lang duren als we ook deze gedachte hier verder moesten uitwerken.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">In direct verband hiermee staat het historisch onderzoek naar de geschiedenis van de openbaring in Israël om al de omstandigheden te kennen en alzo beter inzicht te krijgen in het waarheidsgehalte van wet en profeten.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">In direct verband hiermee staat ook het onderzoek naar de wording van het christelijk dogma om niet alleen de woordklank,</seg> <seg n="55.2.2">maar ook de behoeften en noden van hart en geschiedenis te kennen die er toe gebracht hebben om voor deze uitspraken zoveel levenskracht op te brengen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Van al deze dingen zouden we weer kunnen aanwijzen hoe ze onze zekerheid enerzijds hechter grondslagen en voller begrippen schenken,</seg> <seg n="55.3.2">maar aan de andere zijde een blok aan ons been kunnen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Het rationalisme,</seg> <seg n="56.1.2">dat uit het blote intellect zo maar waarheid meent te kunnen fabriceren,</seg> <seg n="56.1.3">kent geen groter vijand dan historie.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Een beetje historie kan zulk een uitnemende remedie zijn tegen grote woorden en apodictische uitspraken.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Het is de dorst naar realiteit en waarheid die ons weer op de baan der geschiedenis heeft gedreven.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Historisch zoekt men de dingen op zich te laten inwerken,</seg> <seg n="56.4.2">ze in hun ware aard te leren kennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Tegenover een spel van begrippen is het bijzonder aangenaam zich op de bodem der historie te plaatsen.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Hier kan men tenminste met eigen ogen zien dat de krachten waarvan onze begrippen de namen aangeven werkelijkheden zijn.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het kan aangegeven worden welke invloed bijv. de belijdenis van de Drieëenheid,</seg> <seg n="57.3.2">van de godheid van Christus,</seg> <seg n="57.3.3">van de rechtvaardigmaking uit het geloof op de volken gehad heeft.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Men kan aanwijzen hoe het leven een andere kleur krijgt onder calvinistische dan onder lutherse leeropvatting.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Als een spons in het water,</seg> <seg n="57.5.2">zo zuigen de begrippen wanneer ze in de geschiedenis gedoopt worden aan alle kanten realiteit op. Ze worden verzadigd met historische toestanden.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Hier is een grote winst aan werkelijkheid.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">We kunnen zeggen dat we hier de morele factor in het geloof bezien,</seg> <seg n="57.7.2">niet bij de enkeling,</seg> <seg n="57.7.3">maar met de christenheid als subject.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Maar ook hier gelden weer bezwaren soortgelijk aan die welke we zoëven noemden.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Rudolf Eucken zegt in zijn <hi rend="italic">Geistige Strömungen der Gegenwart:</hi></seg> <seg n="57.9.2">"Am meisten ersichtlich wird unsere Schwäche bei dem Versuche,</seg> <seg n="57.9.3">einen Übergang von der Vergangenheit zur Gegenwart,</seg> <seg n="57.9.4">von fremdem Streben zu unserem eignen zu finden.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">In der Vergangenheit <choice><sic>tühlen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">fühlen</corr></choice> wir uns sicher und zu Hause,</seg> <seg n="57.10.2">wir wissen genau,</seg> <seg n="57.10.3">wie alles gekommen ist,</seg> <seg n="57.10.4">wir verstehen,</seg> <seg n="57.10.5">wie das eine aus dem anderen hervorging,</seg> <seg n="57.10.6">hervorgehen musste,</seg> <seg n="57.10.7">wir verfolgen solche Betrachtung bis an die Schwelle der Gegenwart;</seg> <seg n="57.10.8">nur ein einziger kleiner Schritt,</seg> <seg n="57.10.9">und die Verbindung ist hergestellt,</seg> <seg n="57.10.10">der Ertrag <choice><sic>tausendjährigerarbeit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">tausendjähriger Arbeit</corr></choice> kann sich uns mitteilen und in eignes Leben verwandlen.</seg></s> <s n="57.11"><seg n="57.11.1">Aber merkwürdig genug</seg> <seg n="57.11.2">- dieser kleine Schritt will nicht gelingen,</seg> <seg n="57.11.3">die Kluft beharrt,</seg> <seg n="57.11.4">Wissen und Leben klaffen <pb n="68" ed="VW"/>auseinander."</seg></s> <s n="57.12"><seg n="57.12.1">Het geldt hier weer de fatale schrede.</seg></s> <s n="57.13"><seg n="57.13.1">Het leven stelt ons wel in verband met de historie,</seg> <seg n="57.13.2">maar het komt ons niet toe uit de historie.</seg></s> <s n="57.14"><seg n="57.14.1">En zo heeft ook hier historische groei vaak dogmatische onzekerheid begeleid en heeft het juiste inzicht in vroegere tijden het inzien in eigen horizon niet altijd geklaard,</seg> <seg n="57.14.2">soms verdonkerd.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">En nochtans mag de winst die psychologisch en historisch verkregen werd niet verloren gaan.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Scholastiek en exegetische enkel op de letter rustende waarheid mogen niet terugkeren,</seg> <seg n="58.2.2">alsof er nooit van iets anders gesproken was.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Komen ze terug,</seg> <seg n="58.3.2">dan worden ze erger,</seg> <seg n="58.3.3">evenals de duivels in de bezetene (Matth. 12 : 45).</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">A. De psychologische winst maakt sterk tegen de scholastiek,</seg> <seg n="59.1.2">wanneer de scholastiek een vlucht is voor mystiek en pantheïsme.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">En in het nadruk leggen op het ethische moment is de persoonlijkheid versterkt,</seg> <seg n="59.2.2">de structuur van het hart erkend.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">De nieuwe theologie loopt minder gevaar voor mystiekerij dan de zeventiende- en achttiende-eeuwse.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">B. De versterking van het historisch besef maakt het bouwen op de letter minder nodig,</seg> <seg n="60.1.2">ofschoon we aan deze dingen misschien een zeker pedagogisch recht zullen moeten laten.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Een groot voordeel reken ik het te zijn in de nieuwere theologie dat ze ons bevrijd heeft van de bekoring van (grote) woorden.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">'Name ist Schall und Rauch.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Es muss sich dabei doch etwas denken lassen."</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Als de kandidaat in de medicijnen in Molières blijspel gevraagd wordt,</seg> <seg n="61.4.2">waarom opium doet slapen,</seg> <seg n="61.4.3">dan antwoordt hij:</seg> <seg n="61.4.4">'Quia est in eo virtus dormitiva cuius est natura sensus assoupire."</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">We hebben het recht om te vragen dat het dogma zich aan ons geweten laat toepassen.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Niet als iets aparts dat erbij komt,</seg> <seg n="62.2.2">maar als christelijke waarheid zelf.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">"Het is iets anders",</seg> <seg n="62.3.2">zegt D. Chantepie de la Saussaye in <hi rend="italic">La crise religieuse,</hi></seg> <seg n="62.3.3">"het leven te prediken als vrucht van het geloof,</seg> <seg n="62.3.4">en weer iets anders,</seg> <seg n="62.3.5">het geloof zelf als principe des levens te beschouwen,</seg> <seg n="62.3.6">in het dogma geen andere elementen te zien dan die het geweten (la conscience morale) zich kan assimileren en die er het niveau van kunnen verhogen."</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Maar prof. Bavinck klaagt dan dat Chantepie de la Saussaye metafysisch en ethisch op verwarrende wijze gelijkstelt.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Bavinck heeft zeker recht te protesteren tegen verwarring,</seg> <seg n="62.5.2">maar het is toch van La Saussaye zeer begrijpelijk waar hij er zo sterk mogelijk op wil wijzen,</seg> <seg n="62.5.3">dat de christelijke waarheid moreel <pb n="69" ed="VW"/>toepasselijk moet zijn.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Het is eigenlijk een paradox.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Hij bedoelt eigenlijk:</seg> <seg n="62.7.2">het metafysische begrip zit vol ethische stof,</seg> <seg n="62.7.3">zoals een vat vol water kan zijn.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Het kan zijn dat de stof slechts voor een uiterst klein gedeelte kan worden geassimileerd,</seg> <seg n="62.8.2">maar daarmede is toch een getuigenis verkregen.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Wanneer Petrus belijdt:</seg> <seg n="62.9.2">'Gij zijt de Christus,</seg> <seg n="62.9.3">de Zoon van de levende God' (Matth. 16 : 16),</seg> <seg n="62.9.4">dan ligt die uitspraak zeker op één lijn met die andere:</seg> <seg n="62.9.5">'Here,</seg> <seg n="62.9.6">tot Wie zullen wij heengaan?</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Gij hebt de woorden des eeuwigen levens' (Joh. 6 : 68).</seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">Dat laatste is zuiver een bewustzijnstoestand.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">Het zegt ingewikkeld het eerste.</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">Maar in het eerste is de metafysische hoogte bereikt.</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">Dat gaat ver uit boven Petrus' ervaring.</seg></s> <s n="62.15"><seg n="62.15.1">Maar de volle ontplooiing zou toch liggen op de lijn van zijn ervaring.</seg></s> <s n="62.16"><seg n="62.16.1">Zijn bewustzijn wijst daarheen als het kompas naar de pool.</seg></s> <s n="62.17"><seg n="62.17.1">Ik denk hier aan een versje van Goethe over het absolute:</seg></s></p>
<lg><l n="63.1"><seg n="63.1.1">" 'Wir streben nach dem Absoluten,</seg></l><l n="63.2"><seg n="63.2.1">Als nach dem allerhöchsten Guten.'</seg></l><l n="63.3"><seg n="63.3.1">Ich stell' es einem jedem frei;</seg></l><l n="63.4"><seg n="63.4.1">Doch merkt' ich mir vor andern Dingen;</seg></l><l n="63.5"><seg n="63.5.1">Wie unbedingt uns zu bedingen,</seg></l><l n="63.6"><seg n="63.6.1">Die absolute Liebe sei."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Zo ook bij de wedergeboorte:</seg> <seg n="64.1.2">tegelijk een metafysisch begrip en een ethisch gebeuren,</seg> <seg n="64.1.3">en daarom ook in tweeërlei zin reeds opgevat in de protestantse dogmatiek van vroeger tijd.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Het ene als een ondeelbare daad Gods,</seg> <seg n="64.2.2">het tweede wat daarvan in de tijd blijkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Het eerste,</seg> <seg n="64.3.2">het metafysische begrip van wedergeboorte,</seg> <seg n="64.3.3">ligt geheel buiten de waarneming.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Het is een zuiver geloofsbegrip,</seg> <seg n="64.4.2">zoals ook de schepping (Hebr. 11 : 3).</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Er kan goed beschouwd niet eens naar de tijd gevraagd worden waarop de wedergeboorte in deze zin plaats heeft,</seg> <seg n="64.5.2">want als metafysisch begrip ligt het niet in de tijd,</seg> <seg n="64.5.3">maar in de eeuwigheid.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">'De wind blaast waarheen hij wil.'</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Er kan niets van gezegd worden dan dit ene:</seg> <seg n="64.7.2">'God doet het.'</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">Maar naar dat metafysische gebeuren,</seg> <seg n="64.8.2">we zouden haast zeggen naar dat metafysische punt,</seg> <seg n="64.8.3">wijzen alle psychologische lijnen heen die zich in de tijd laten zien.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">En buiten die ethische openbaring zou het een ledig begrip zijn,</seg> <seg n="64.9.2">voor ons zonder betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Wanneer op deze wijze de eenheid tussen de beide polen des geloofs gehandhaafd blijft en het zuiver intellectuele niet van het morele wordt <choice><sic>losgemaakt. dan is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">losgemaakt,</corr></choice></seg><choice><sic>losgemaakt. dan is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="65.1.2"><choice><sic>losgemaakt. dan is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan is</corr></choice> er ook meer individuele verscheidenheid mogelijk.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Molières kandidaat in de medicijnen die zo gemakkelijk over opium redeneert is tegelijk methodist.</seg></s> <pb n="70" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="65.3"><seg n="65.3.1">En nu wil ik volstrekt niet beweren dat de nieuwere theologie sedert Schleiermacher hier iets geheel nieuws zou hebben geponeerd.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="65.4.2">ik geloof dat en bij Luther en bij Calvijn deze dingen op heerlijke wijze gevonden worden.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">In Calvijns commentaren treft het mij tenminste sterk.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Maar wat hier meer in de praktijk gevonden dan in de theorie gewettigd is,</seg> <seg n="65.6.2">is spoedig verminderd en de kanttekening<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n25" rend="superscript">25</ref> wijst in dit opzicht een duidelijke achteruitgang aan.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Dit ongelijk moest hersteld worden en dat is,</seg> <seg n="65.7.2">geloof ik,</seg> <seg n="65.7.3">op niet onvruchtbare wijze het streven geweest van de nieuwere theologie.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Het metafysisch tekort der nieuwere theologie is de prijs,</seg> <seg n="65.8.2">die betaald wordt voor het psychologisch tekort der oude theologie.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Maar daarom is het onbillijk haar om dit tekort zonder vorm van proces te veroordelen.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">En haar negeren kan niet zonder nu meer scholastiek te worden dan de oude theologie ooit geweest is.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">De scholastisering van de gereformeerde theologie is o.a. ook door prof. Kleyn<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n26" rend="superscript">26</ref> aan dr. Kuyper verweten.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Zijn de oude dogmatieken vol van teksten,</seg> <seg n="66.4.2">bij dr. Kuyper staan ze meer als motto boven de hoofdstukken en heeft de speculatie veel ruimer baan.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">De vragen van de tijd laten zich zonder schade niet negeren,</seg> <seg n="66.5.2">zonder het leven geweld aan te doen.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">De strakgespannen koorden van de neocalvinistische begripsarbeid vallen mij bij alle eerbied altijd op door hun koele magerheid.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">En waar,</seg> <seg n="66.7.2">zoals in de dogmatiek van prof. Bavinck,</seg> <seg n="66.7.3">de nieuwe arbeid in grote massa is ondergebracht,</seg> <seg n="66.7.4">daar vraagt men zich wel eens af,</seg> <seg n="66.7.5">of het oude begrip hier bezig is te verdrinken of dat het nog meester is van het terrein.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Men komt op voor de ere der theologie.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Vooral hierin,</seg> <seg n="67.2.2">dat voor de dogmatiek de plaats geëist wordt aan de universiteit die haar toekomt.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Maar men kan toch vragen:</seg> <seg n="67.3.2">staat het aan mensen om de dogmatiek op elk ogenblik de ereplaats te geven?</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Is niet het werk op de ethische en historische kant van de theologie een eis des tijds geweest?</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Zal niet juist daardoor het dogmatisch gebouw straks hoger kunnen rijzen?</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Volgens dr. Kuyper hebben we van deze zijden van de dogmatische zijde geen winst te wachten.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">In deel 3 van zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie</hi> zegt hij na het ecclesiologisch en soteriologisch standpunt van Schleiermacher en de Vermittlungstheologie te hebben afgewezen:</seg> <seg n="68.1.2">'Geheel anders wordt het,</seg> <seg n="68.1.3">zo men de theologie weer theologisch opvat . <hi rend="italic">.</hi> .’</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Dan toch wordt niet in abstract-intellectuele zin de realiteit van de geestelijke factor geloochend,</seg> <seg n="68.2.2">maar ontkend wordt dat die geestelijk-reële factor zich zou lenen voor wetenschappelijk onderzoek.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Wel ontvangen we,</seg> <seg n="68.3.2">zegt hij,</seg> <seg n="68.3.3">van die geestelijke realiteit ook aandoeningen en gewaarwordingen en behoudt in zover de mystiek haar onvervreemdbaar recht,</seg> <seg n="68.3.4">maar op wetenschappelijk gebied is met deze mystiek hoegenaamd niets uit te richten.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">In verband hiermee wijzen we even op de beschuldiging van <choice><sic>pantheïsrne</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">pantheïsme</corr></choice>,</seg> <pb n="71" ed="VW"/><seg n="69.1.2">die van deze zijde altijd tegen de nieuwere theologie is ingebracht.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Dit moge z'n reden hebben waar grenzen worden uitgewist (waarop we zo pas aan de hand van Beek wezen),</seg> <seg n="69.2.2">het principe is in het geheel niet pantheïstisch.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Integendeel,</seg> <seg n="69.3.2">juist omgekeerd een versterking van de erkenning der persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Wat de arbeid betreft op de morele zijde:</seg> <seg n="70.1.2">zou het niet mogelijk zijn dat wat tijdelijk aan zekerheid verloren werd door de arbeid op de morele zijde gewonnen werd aan belangstelling?</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Ik denk bijv. aan de Babel-Bibel strijd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n27" rend="superscript">27</ref></seg> <seg n="70.2.2">toen toch een half werelddeel zijn belangstelling deed blijken voor een dogmatische vraag,</seg> <seg n="70.2.3">nl. het dogma der openbaring.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">De dingen komen nooit op dezelfde manier terug.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Men moet ze telkens weer herkennen in hun nieuw kleed.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Zou het ook niet kunnen zijn dat wat bijv. aan intellectuele doorzichtigheid in het dogma der openbaring verloren ging meer dan vergoed werd door morele realiteit?</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Voelen we niet beter waar het om gaat?</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Blijkt het niet duidelijker hoe diepe wortels deze dingen hebben?</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Zijn we er niet méér bij geïnteresseerd?</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">De mechanische theorieën hadden zeker de voorrang in duidelijkheid,</seg> <seg n="71.1.2">maar staat ons thans Israëls profetenreeks niet machtiger voor de geest dan vroeger het geval kon zijn?</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Ofschoon er aarzeling gekomen is om bijv. de messiaanse profetieën zo direct,</seg> <seg n="71.2.2">naar de letter,</seg> <seg n="71.2.3">toe te passen,</seg> <seg n="71.2.4">is toch de eenheid tussen Oud en Nieuw Testament niet vaster geknoopt?</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Zou al de ijver omtrent het O.T. in de grond der zaak niet veel meer vervullen dan ontbinden op het oog hebben?</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Wanneer aan de Vrije Universiteit bij de overdracht van het rectoraat de jaarlijkse wandeltocht wordt ondernomen,</seg> <seg n="71.4.2">dan gaat men toch bij voorkeur wandelen in een nieuwe tuin.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Wel worden bloemen en planten niet onverdeeld geprezen,</seg> <seg n="71.5.2">maar ik zou willen vragen of men op straffe van de belangstelling te verliezen in de oude tuin zou kunnen gaan wandelen?</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Een ding is zeker:</seg> <seg n="72.1.2">de mannelijke factor in het geloof,</seg> <seg n="72.1.3">het intellectuele,</seg> <seg n="72.1.4">het aanwijzen van de systematische bouw van de geestelijke realiteit is het hoogste waarnaar wetenschap en leer streven.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Maar het gaat wel eens zo als bij onze voorouders,</seg> <seg n="72.2.2">dat de man met jagen en vissen een gemakkelijk leven leidt en de vrouw op de akker laat zwoegen.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Hij komt straks toch ook zelf op de akker terecht.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Jagen en vissen is op den duur geen eervol werk.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Naar intellectuele doorlichting dringt ook thans de tijd.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Op elk gebied wordt weer de synthese ter hand genomen.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Maar de gestelde problemen mogen niet ontweken worden.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Ook niet wanneer er een verlies aan doorzichtigheid moet worden geleden.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Jobs vrienden hadden een volkomen doorzichtige leer aangaande de vergelding.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Zo eenvoudig mogelijk.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Het moest passen op alle gevallen.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Maar Job kan zich dit dogma niet realiseren.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Het is moreel niet toepasselijk voor hem en hij verwerpt het.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Daarvoor in de plaats komt nu:</seg> <seg n="74.6.2">'God is groot,</seg> <seg n="74.6.3">en wij <pb n="72" ed="VW"/>begrijpen het niet’ (Job 36 : 26).</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Een verlies aan doorzichtigheid van een geestelijke realiteit,</seg> <seg n="74.7.2">maar een winst in de ruimte voor het leven.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">God zelf wordt ook werkelijk reëler voor Job.</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">Een dogmatisch begrip dat te laag getimmerd is kan soms het leven tegenhouden.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Ik geloof niet dat in onze dagen zulk een heftige strijd over de twee willen in Christus mogelijk zou zijn als in de dagen van keizer Honorius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Maar dat de belangstelling voor de persoon van Christus afneemt,</seg> <seg n="75.2.2">zou ik niet gaarne zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Ik heb grote eerbied voor de systematische arbeid van de neocalvinistische theologen.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Maar ik meen dat men bezig is zich in te spinnen in een scholastiek die niet die steun zal geven aan het christelijk leven der twintigste eeuw die men ervan verwacht.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Zoals we de scholastiek afwijzen,</seg> <seg n="76.3.2">zo ook het construeren uit de letter der Schrift.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Ik vind het tekenend dat dr. Kuyper op de aangehaalde plaats de morele factor als mystiek betitelt en het intellectuele geheel onafhankelijk uit de Schrift wil bearbeiden.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Zo komen we de toestand van grieken en katholieken niet te boven,</seg> <seg n="77.1.2">maar krijgen eigenlijk weer één dogma!</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">De katholieken de kerk;</seg> <seg n="77.2.2">de protestanten de Schrift.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Zoals het reeds bezig is zich te ontwikkelen dat de 'locus de Sacra Scriptura' het schibboleth wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Alle dogma's behalve dat éne moeten dan voor hun zekerheid met een omweg lopen over de Schrift.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Een onmiddellijk contact is er dan niet.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Het 'testimonium Spiritus Sancti' is dan geen getuigenis van de realiteiten der Schrift,</seg> <seg n="77.6.2">maar van het boek.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Populair gezegd betekent dit dat het waar is omdat het in de bijbel staat,</seg> <seg n="77.7.2">zoals de katholiek iets aanneemt omdat de kerk het zegt.</seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">Een nieuwe fides implicita!</seg></s> <s n="77.9"><seg n="77.9.1">Tot welke excessen dit leidt kan ons het feit leren dat Doedes op exegetische gronden de kinderdoop verwerpt.</seg></s> <s n="77.10"><seg n="77.10.1">Waarom niet liever omgekeerd?</seg></s> <s n="77.11"><seg n="77.11.1">De waardij der geestelijke realiteiten leidt tot een waardering van het boek,</seg> <seg n="77.11.2">waarin die geestelijke realiteiten besproken zijn.</seg></s> <s n="77.12"><seg n="77.12.1">Luther beoordeelt de bijbelboeken hiernaar,</seg> <seg n="77.12.2">of ze 'Christus drijven'.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Heeft de R.-K. kerk door het dogma te canoniseren het van kracht beroofd,</seg> <seg n="78.1.2">dan zou ik denken dat op deze weg het gevaar ligt dat het dogma door het te scriptureren van kracht beroofd wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Wanneer tenslotte geëist wordt om tegenover Jona in de walvis in gelijke geloofsverhouding te staan als tegenover de opgestane Christus</seg> <seg n="79.1.2">- beide op grond van uitwendige autoriteit -,</seg> <seg n="79.1.3">dan moet dit uitlopen op vernietiging van de zedelijke dwang der waarheid en uiteindelijk het gezag der Schrift mee vernietigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Het wordt niet ontkend dat er dan nieuwe vragen opstaan in menigte,</seg> <seg n="79.2.2">moeilijkheden groter dan de vorige.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Maar temidden dier vragen staat een bevestiging.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">De vraag,</seg> <seg n="79.4.2">of persoonlijke zekerheid van christelijke waarheden mogelijk is,</seg> <seg n="79.4.3">wordt hier met verdubbelde praktische nadruk nu ook in de methode van onderzoek bevestigd.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Ik ken een stel oude platen waarop voorgesteld zijn de planeten met hun <pb n="73" ed="VW"/>invloed,</seg> <seg n="80.1.2">zoals het naar oude trant heet.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">We zien dan op elke plaat de levensverschijnselen en toestanden,</seg> <seg n="80.2.2">zoals die geacht worden te staan onder de invloed van de betreffende planeet.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Welnu,</seg> <seg n="80.3.2">zó,</seg> <seg n="80.3.3">dunkt mij,</seg> <seg n="80.3.4">heeft iedere christelijke waarheid zijn sfeer en invloed.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Men merkt het,</seg> <seg n="80.4.2">of men zich in de sfeer bevindt of niet.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Men kan tenslotte de levensverschijnselen aanwijzen die een christelijke waarheid wekt,</seg> <seg n="80.5.2">als zij in waarheid beleden wordt.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Op die wijze bestaan die waarheden elk suo iure,</seg> <seg n="80.6.2">al is het dan in onderling verband.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Wanneer in die richting de zekerheid ook wetenschappelijk wordt gezocht,</seg> <seg n="80.7.2">dan zal het voor de prediking van direct nut zijn.</seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">Dat het ongeloof aan Christus de hoogste zonde is komt ons soms,</seg> <seg n="80.8.2">wanneer het uitgesproken wordt,</seg> <seg n="80.8.3">als een weinig toepasselijke waarheid voor.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Dit acht ik het vruchtbare in de nieuwere methode,</seg> <seg n="81.1.2">dat op deze wijze de waarheid meer oordelende en vrijsprekende macht krijgt.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">De klove die er bestaat tussen dogmatische en morele zekerheid moet kleiner worden.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Op die wijze zal men ook meer werken met de brede voet,</seg> <seg n="81.3.2">de sfeer en invloed,</seg> <seg n="81.3.3">en niet alleen met de hoge top der waarheid.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Zoals Jezus zelf zijn Christusambt naar alle zijden betoont,</seg> <seg n="81.4.2">zodat hij de Christusbelijdenis eer voor verontreiniging bewaart dan haar uitlokt.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Zoals Calvijn het uitdrukt:</seg> <seg n="81.5.2">hij doet meer zijn schatkamers open dan dat hij spreekt van zijn eigen persoon.</seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Dan zal men zich kunnen verblijden over een ieder die zich beweegt in de invloedssfeer van de waarheid zonder al te haastig een belijdenis af te dwingen en daardoor af te stoten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.dogmatische-zekerheid.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Achter het woord toenadering zal niet direct een vraagteken worden gezet,</seg> <seg n="82.1.2">maar een uitroepteken.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Op die wijze zal een antithese diepe zin hebben,</seg> <seg n="82.2.2">maar minder begripsmatig zijn.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Ieder mens leeft tenslotte nog onder tweeërlei invloedssfeer,</seg> <seg n="82.3.2">ook dogmatisch,</seg> <seg n="82.3.3">en die sferen kunnen in elkander schuiven en zo is hier plaats ook voor gradueel verschil.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Een verschil,</seg> <seg n="82.4.2">dat in onze Hervormde Kerk mogelijk is.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">En waardoor ik geloof dat het christelijk leven zich te rijker ontplooien kan.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Maar toch blijft onder dit alles de taak der christelijke kerk in te dringen in de bouw van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">De vraag is altijd weer:</seg> <seg n="83.2.2">wat staat er achter de gaven,</seg> <seg n="83.2.3">de bedieningen,</seg> <seg n="83.2.4">de werkingen,</seg> <seg n="83.2.5">die in de gemeente uitgaan?</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">"Dit alles weten we",</seg> <seg n="83.3.2">zegt onze Geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="83.3.3">"zo uit de getuigenissen der Heilige Schrift,</seg> <seg n="83.3.4">als ook uit hun werkingen en voornamelijk uit degene,</seg> <seg n="83.3.5">die wij in ons gevoelen."</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">Dat is de trits:</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Schrift</seg> <seg n="84.1.2">- belijdenis der <choice><sic>kerk- getuigenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kerk</corr></choice></seg><choice><sic>kerk- getuigenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="84.1.3"><choice><sic>kerk- getuigenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">- getuigenis</corr></choice> des Heiligen Geestes (ervaring).</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">of:</seg> <seg n="85.1.2">bijbel</seg> <seg n="85.1.3">- historie</seg> <seg n="85.1.4">- psychologie.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Maar door deze drie die in opklimmende mate onze eerbied verdienen komt tot ons het Woord Gods <choice><sic>persoonlijk. waaraan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">persoonlijk,</corr></choice></seg><choice><sic>persoonlijk. waaraan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="86.1.2"><choice><sic>persoonlijk. waaraan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waaraan</corr></choice> alleen en volstrekt gezag <pb n="74" ed="VW"/>toekomt:</seg> <seg n="86.1.3">het spreken van de heilige God.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Daar is de metafysische hoogte bereikt.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Daar ligt het zegel der dogmatische zekerheid.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="74" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Dogmatische zekerheid</hi> is de titel van het referaat, dat N. op 12 april 1906 hield te Leeuwarden voor de Friesche Predikantenvereeniging. Een verslag van zijn referaat verscheen in <hi rend="italic">De Banier.</hi> Orgaan van de bond van kiesverenigingen op christelijk-historische grondslag 33 (1906) nr. 14.</p><p><hi rend="italic">De Banier</hi> was in 1874 opgericht door L. Tinholt (1825-1886), hervormd predikant: van 1898-1908 was het het orgaan van de Fries-christelijk-historischen.</p><p>De lezing van N. is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>L. A. Sabatier (1839-1901), Frans protestants theoloog, vanaf 1866 hoogleraar te Straatsburg, vanaf 1877 te Parijs. In zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Esquisse d'unephilosophie de la religion d'après la psychologie et 1'histoire,</hi> Parijs 1897, zette hij zijn theologisch stelsel uiteen, het zgn. 'symbolo-fideïsme'. Dit wordt gekenmerkt door psychologische verklaring van de openbaring: geloofskennis en dogma zijn de symbolische uitdrukking van onze religieuze gevoelens.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>P. Lobstein (1850-1922), protestants theoloog, vanaf 1877 hoogleraar te Straatsburg. Theologisch kan hij tot de ritschlianen gerekend worden. Terwijl de dogmatiek voor hem beschrijft hoe de mens in zijn religieus-zedelijk leven zich de heilsopenbaring toeëigent, laat de ethiek zien hoe dit innerlijk bezit in gezindheid en handeling doorwerkt. L. had een bijzondere belangstelling voor het werk van Calvijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>R. Chr. Eucken (1846-1926), Duits filosoof, vanaf 1871 hoogleraar te Bazel, vanaf 1874 te Jena. Met zijn noölogische methode als eigenlijke wetenschap van de 'geest' probeerde E. de eenzijdigheid van het gangbare neokantianisme en psychologisme te doorbreken en het populaire materialisme van Haeckel te bestrijden. Met zijn nieuwe idealisme wilde hij de bevrijding van de ziel uit een onpersoonlijke cultuur dienen om zo de voorwaarden te scheppen voor een echte 'persoon'-wording van de mens in geestesleven en cultuur.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Dit is beter dan scholastiek, bij Kuyper scholastieke exegese.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n5a" type="end" place="end" n="5a"><p>N. doelt op de door J. H. Heidegger en F. Turrettini geschreven <hi rend="italic">Formula consensus Helvetica</hi> van 1675.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>F. Paulsen (1846-1908), Duits filosoof, vanaf 1878 hoogleraar te Berlijn. P. werd behalve door zijn filosofie-historische werken (met name over Kant) vooral bekend door zijn <hi rend="italic">Geschichte des gelehrten Unterrichts,</hi> Leipzig 1885, en zijn <hi rend="italic">System der Ethik,</hi> Berlijn 1889.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>A. Kuyper (1837-1920), gereformeerd theoloog en antirevolutionair staatsman, vanaf 1880 hoogleraar aan de door hem opgerichte Vrije Universiteit te Amsterdam. H. Bavinck (1854-1921), gereformeerd theoloog, vanaf 1883 docent aan de Theologische School te Kampen, in 1902 benoemd tot hoogleraar aan de V. U. als opvolger van Kuyper.</p><p>Kuypers <hi rend="italic">Encyclopaedie der heilige godgeleerdheid,</hi> 3 dln., Amsterdam 1893-1894, en Bavincks <hi rend="italic">Gereformeerde dogmatiek,</hi> 4 dln., Kampen 1894-1901, kunnen getypeerd worden als pogingen om gestalte te geven aan een gereformeerde theologie en als zodanig oefenden deze werken ook invloed uit op hervormde theologen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Alexander Comrie (1706-1774), Schots-Nederlands gereformeerd theoloog van voetiaans-piëtistische richting. Ook de Nederlandse gereformeerde theoloog Willem <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> Brakel (1635-1711) behoorde tot deze richting. In zijn <hi rend="italic">Redelijke godsdienst</hi> (1700, vele malen herdrukt) gaf hij echter blijk van een meer praktisch gerichte vroomheid, zodat zijn aanhangers als 'Brakelse Voetianen' onderscheiden werden van de meer intellectualistische 'Marckse Voetianen', genoemd naar Johannes <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> Marck.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Met B-kerk worden de dolerende kerken van 1886 (Kuyper) bedoeld ter onderscheiding van de zgn. A-kerken, die teruggingen op de Afscheiding van 1834. Weliswaar gingen beide <pb n="75" ed="VW"/>kerken in 1892 samen tot de Gereformeerde Kerken in Nederland, maar de onderscheiding A en B bleef nog geruime tijd een rol spelen in deze kerken.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Terzijde: Bijv. Neokohlbruggianen -'t woord - luthers.</p><p>Neocalvinisten - geloofsvermogen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p>F. E. D. Schleiermacher (1768-1834), Duits protestants theoloog, vanaf 1810 hoogleraar te Berlijn. S. kan worden beschouwd als de vader van de nieuwere theologie. Hij is de eerste geweest die methodisch de structuur van het bewustzijn in het theologisch ontwerp betrok. In <hi rend="italic">Dogmatische zekerheid</hi> zien we N. de lijn van S. opnemen en verwerken binnen een voor heel zijn latere ontwikkeling typerende pneumatologische vraagstelling.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n12" type="end" place="end" n="12"><p>J. A. Neander (1789-1850), Duits kerkhistoricus, vanaf 1813 hoogleraar te Berlijn. Tegenover een meer rationalistische geschiedschrijving zag hij als thema van de kerkgeschiedenis de dialectische confrontatie van de Geest van Christus en de Geest van de wereld. Hij stond onder invloed van Schleiermacher.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J T. Beek (1804-1878), Duits protestants theoloog, vanaf 1836 hoogleraar te Bazel, vanaf 1843 te Tübingen. Zijn denken wortelt in het Zuidduitse biblicisme van J. A. Bengel. ‘grondelement' van de christelijke wetenschap vindt B. in het geloof, dat subjectief en objectief tegelijk is. Het geloof is onzichtbaar en ondoorgrondelijk leven, dat zich in de wereld als openbaring <choice><sic>"eeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">heeft</corr></choice>. Dit geloof heeft oorspronkelijk en wezenlijk zijn door God bepaalde plaats in het geweten.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n14" type="end" place="end" n="14"><p>D. Chantepie de la Saussaye (1818-1874), hervormd theoloog, vanaf 1872 hoogleraar te Groningen. C. d. 1. S. was redactiesecretaris van het tijdschrift <hi rend="italic">Ernst en Vrede.</hi> Maandschrift voor de Nederlandsche Hervormde Kerk (1853-1858), het orgaan van de ethisch-irenische richting. In <hi rend="italic">La crise religieuze en Hollande.</hi> Souvenirs et impressions. Leiden 1860, gaf hij rekenschap van zijn ontwikkeling.</p><p>J.H. Gunning Jr. (1829-1905), hervormd theoloog, vanaf 1882 hoogleraar te Amsterdam, vanaf 1889 te Leiden.</p><p>De la Saussaye en Gunning ontwikkelden samen de zgn. ethische theologie door hun theologische verantwoording van de grondstelling, dat de waarheid een ethisch karakter draagt. Het was later vooral Gunning die de ethische opvattingen ook ten aanzien van het kerkelijke vraagstuk in toenemende concreetheid tot uitdrukking bracht.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n15" type="end" place="end" n="15"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye (1848-1920), hervormd theoloog, zoon van D. Chantepie de la Saussaye (noot 14). In 1878 werd hij hoogleraar te Amsterdam, in 1899 te Leiden. Hij was de grondlegger van de godsdienstfenomenologie. Hij wordt gerekend tot de groep van de 'latere ethischen'.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Matthias Flacius Illyricus (1520-1575), afkomstig uit Istrië, maar vooral in Duitsland actief als luthers theoloog. Kwam in moeilijkheden door zijn radicale theologische opvattingen, vooral door zijn opvatting dat de erfzonde zou behoren tot het wezen van de (gevallen) menselijke natuur. Hij was de leider van de fel-lutherse'gnesiolutheranen'.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Johannes <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> Marck (1656-1731), gereformeerd theoloog, vanaf 1682 hoogleraar te Groningen. vanaf 1689 te Leiden. Zijn <hi rend="italic">Compendium theologiae christianae didactico-elenchticum</hi> (1686) vormde de hele achttiende eeuw door de grondslag voor het dogmatisch onderwijs. (Vgl. noot 8).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n18" type="end" place="end" n="18"><p>A. B. Ritschl <choice><sic>(1 822</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1822</corr></choice>-1889), Duits protestants theoloog, vanaf 1852 hoogleraar te Bonn, vanaf 1864 te Göttingen. Zijn dogmatische interesse gold allereerst de soteriologie. Hij probeerde de zelfstandigheid van de theologie zeker te stellen door 1. uit te gaan van de openbaring in Christus, 2. door scherp onderscheid te maken tussen zijns- en waarderingsoordelen. De theologie moet zich tot de laatste beperken. Op basis van dit methodische uitgangspunt van R. kwam het tot schoolvorming. Bekende ritschlianen zijn Von Harnack en Herrmann.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n19" type="end" place="end" n="19"><p>De Eleatische redenering van Achilles en de schildpad is ontwikkeld in de school van Elea, een van de belangrijkste Griekse wijsgerige scholen. Haar hoofdvertegenwoordigers zijn Parmenides en Zeno.</p></note>
<pb n="76" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n20" type="end" place="end" n="20"><p><pb n="76" ed="VW"/>A. S. E. Talma (1856-1907), hervormd predikant, vanaf 1889 te Groningen. Hij behoorde vanaf 1900 tot de medewerkers van <hi rend="italic">Theologische studiën,</hi> een tijdschrift dat in 1882 werd opgericht door o.a. F. E. Daubanton en C. H. van Rhijn en dat als theologisch-wetenschappelijk orgaan wilde functioneren voor allen, die 'met ons verenigd waren door het geloof in Jezus Christus, de Heer, zoals Hij uit de Heilige Schriften gekend wordt'. Het werd uitgegeven te Utrecht. Na 1918 heette dit orgaan van de ethische richting <hi rend="italic">Nieuwe Theologische Studiën,</hi> na 1946 <hi rend="italic">Nederlands Theologisch Tijdschrift.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n21" type="end" place="end" n="21"><p>De Vermittlungstheologie was de meest invloedrijke theologische richting in het midden van de negentiende eeuw. Tussen liberale en confessionele theologie in zochten de vertegenwoordigers van deze theologie naar bemiddeling tussen vrije, wetenschappelijke geest en de specifieke christelijke subjectiviteit. Voornaamste vertegenwoordigers zijn K. Ullmann, F. W. K. Umbreit, K. I. Nitzsch, R. Rothe, Alexander Schweitzer. Voor Nederland kan genoemd worden J. J. van Oosterzee.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Terzijde: H. Lhotzky, <hi rend="italic">Der Weg zum Vater,</hi> p. 24: 'Es gibt nur eine einzige mögliche Erklärung der Bibel, das ist die Geschichte.'</p><p>H. Lhotzky (1859-1930), Duits pedagoog, vooral bekend door de drie door hem herschreven boeken van de Blumhardt-biograaf T. Zündel, nl. diens boek over Jezus <hi rend="italic">Der Weg zum Vater</hi> (1904), diens boek over de apostelen <hi rend="italic">Religion oder Reich Gottes</hi> (1904) en diens boek over Joh. Chr. Blumhardt <hi rend="italic">Der Wunderpfarrer</hi> (1922). De hoofdtegenstelling in L.'s religieuze geschriften is die tussen religie ( = kerk, autoriteit, instituut) enerzijds, rijk Gods (=levend contact met de Vader) anderzijds.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Terzijde verwijst N. naar J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Blikken in de openbaring,</hi> Amsterdam 1866, dl. 1, p. 222-223.</p><p>Gunning zegt hier: "Over het geheel - wij merken dit in het voorbijgaan op - is een ernstig doorreizen van het veld der historie een heerlijke sterking van de geest, die door allerlei schermutselingen met het ongeloof vermoeid is. Een overzicht van dit grote veld in samenvattende ruimte van blik, leert met frisse minachting, met een sterk en vrolijk levensgevoel de afgetrokken redeneringen der geleerden tegen het Wonder, tegen de Evangeliegeschiedenis, enz. enz. tot haar eigen kleinheid terugwijzen.".</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Terzijde: Door Van Leeuwen de tijdsvraag bijna, maar niet principieel afgewezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n25" type="end" place="end" n="25"><p>'Kanttekening' lijkt de meest aannemelijke lezing van de - hier nauwelijks te ontwarren tekst van het manuscript. N. zou dan doelen op de kanttekeningen van de Statenbijbel die door de vertalers in margine opgenomen zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n26" type="end" place="end" n="26"><p>H. G. Kleyn (1859-1896), hervormd kerkhistoricus, vanaf 1888 hoogleraar te Utrecht, bestreed o.a. de kerkrechtelijke ideeën van de Doleantie, en wel in zijn <hi rend="italic">Algemeene kerk en plaatselijke gemeente,</hi> Dordrecht 1888.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Babel-Bibel strijd is de aanduiding voor de wetenschappelijke controverse in het begin van deze eeuw over de invloed van de Babylonisch-Assyrische religie op de godsdienst van Israël. Op basis van opgravingen kwam F. <choice><sic>Delitzseh</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Delitzsch</corr></choice> tot de opvatting dat Babel in geestelijk opzicht het moederland van de bijbel is en dat daarom de religie van Israël verre achterstaat bij de oude wijsheid van Babel. Deze opvatting zette D. in drie voordrachten uiteen, die alle onder de titel <hi rend="italic">Babel und Bibel</hi> resp. verschenen in Leipzig 1902, Stuttgart 1903, Stuttgart 1905.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n28" type="end" place="end" n="28"><p>N. bedoelt ongetwijfeld <hi rend="italic">paus</hi> Honorius 1 (625-638). Deze koos in 634 de kant van het monotheletisme dat stelde dat er in Jezus Christus tijdens zijn aardse leven slechts één wil was. Maar reeds in 649 op de Lateraansynode van paus Martinus I te Rome werd het monotheletisme verworpen en koos de synode de kant van Maximus Confessor, de grote voorvechter voor het duotheletisme. Dit besluit werd bekrachtigd op het 6e oecumenische concilie te Constantinopel (680-681), wat leidde tot het uitspreken van de banvloek over paus Honorius in 682 door paus Leo II.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Terzijde: Bij een synode zou dat het schibboleth zijn.</p></note>
<pb n="77" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n30" type="end" place="end" n="30"><p><pb n="77" ed="VW"/>Terzijde: Vgl. J. H. Gunning in zijn <hi rend="italic">Blikken in de openbaring, dl.</hi> 1, p. 239: "De zekerheid des geloofs is geen sluitrede, op enige schriftwoorden die men tot een redenering samenvoegt, gegrond."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Terzijde: Vgl. Gunnings <hi rend="italic">Blikken in de openbaring, dl.</hi> l.. p. 171-172: '... gezag is de macht, die een persoon op ons heeft, . . .'</p><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 178: 'Het geschreven Woord heeft. . . een sacramentele betekenis.'</p><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 179: 'Hier is een cirkelgang des levens. . .'</p><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 183: 'Gezag eist gehoorzaamheid ... gehoorzaamheid is geloof.'</p><p>A.w., p. 220: "Want de verstandelijke vooropstelling van het onfeilbaar gezag der Schrift, om dan eerst daarna, als dit uitwendige in ons levend zal geworden zijn, tot de levende Heer te komen, gelijk de latere orthodoxie dit wilde en wil, deze weg heeft consequent tot <choice><sic>hetRationalisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">het Rationalisme</corr></choice> geleid."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.dogmatische-zekerheid.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Terzijde: Vgl. Lavater over Fichte in Gunnings <hi rend="italic">Blikken in de openbaring, dl.</hi> 1, p. 225: ' ... indien Fichte twijfelt, zo ligt de sterkste wederlegging van zijn twijfel in hemzelf.'</p><p>J.K. Lavater (1741-1801), predikant te Zürich, vertegenwoordigde een romantische gevoelsvroomheid.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="4" xml:id="noordmans1.beslistheid" decls="#bibl-noordmans1.beslistheid">
<pb n="78" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Beslistheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.beslistheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Toen,</seg> <seg n="2.1.2">nu ongeveer twintig jaar geleden,</seg> <seg n="2.1.3">de Doleantie een scheuring in onze kerk veroorzaakte die we nog altijd,</seg> <seg n="2.1.4">vooral op kleinere plaatsen,</seg> <seg n="2.1.5">smartelijk gevoelen,</seg> <seg n="2.1.6">toen heeft men wel weinig verwacht van de zijde der gescheidenen dat in de Hervormde Kerk zulk een krachtige toeneming van de invloed van het Evangelie te wachten stond.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Eer dacht men aan die zijde:</seg> <seg n="2.2.2">Israël is uitgetrokken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zij zijn achtervolgd door synodale wagenen en paarden en wat overblijft is hopeloos verkocht aan vreemde overheersing.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Hoe geheel anders hebben de toestanden zich ontwikkeld en hoe moeilijk is het ook voor het scherpste verstand de geest des tijds te kennen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Altijd weer blijkt het dat alleen een profetische geest,</seg> <seg n="3.2.2">een Da Costa,</seg> <seg n="3.2.3">(dwz. een geest die niet wil loslaten maar vasthouden) het meest gezien heeft van Gods raad.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Niet omdat daar scherper kijk,</seg> <seg n="3.3.2">maar groter hart aan het woord is.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Omdat Gods gedachten altijd hoger zijn dan onze gedachten.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zijn hart altijd ruimer en voller van barmhartigheid is dan het ruimste christenhart.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarom krijgen altijd weer die berekenende geesten ongelijk die u met getallen en cijfers aanwijzen dat het zo komen moet.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En komt er omgekeerd zo véél van wat de christelijke liefde die niet wil loslaten voorspelt,</seg> <seg n="4.2.2">- niet omdat men zo wijs en verstandig was,</seg> <seg n="4.2.3">maar omdat men iets had gezien van de verbondstrouw van God die werkelijk niet gemakkelijk loslaat.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">En zo heeft het er in onze tijd veel meer van dat deze hooggeroemde reformatie,</seg> <seg n="5.1.2">deze uittocht,</seg> <seg n="5.1.3">volstrekt niet is geweest de uittocht uit het land der slavernij,</seg> <seg n="5.1.4">maar veeleer de tocht van een woelige stam,</seg> <seg n="5.1.5">van Dan,</seg> <seg n="5.1.6">die niet tevreden met zijn woonplaatsen van de ene zijde der vaderlijke erve zich heeft verplaatst naar de andere en naar het noorden is getrokken en daar zich gevestigd heeft in de woonplaatsen van een stil en zeker volk en zo een gemakkelijke overwinning zich heeft bevochten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Maar intussen heeft de strijd in het midden des lands niet stilgestaan en heeft op Efraïms bergen (waar het gaat om het land en niet om een buitenpost,</seg> <seg n="5.2.2">waar het gaat om de wijnbergen,</seg> <seg n="5.2.3">om berg en heiligdom) steeds doorgewerkt de langzame doordringing van de Geest van de God van Israël en is dan weer deze,</seg> <seg n="5.2.4">dan weer die post in handen gekomen van de wettige bezetters.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Waar op dit ogenblik de verovering van het land Kanaän door Israëls stammen ons voor ogen staat,</seg> <seg n="5.3.2">denken we er aan hoe langzamerhand die plaatsen,</seg> <seg n="5.3.3">die door de vijand bezet bleven,</seg> <seg n="5.3.4">als vanzelf werden opgenomen in de rij van Israëls steden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Er waren in die dagen vele plaatsen in Israël,</seg> <seg n="5.4.2">waar de invloed gedeeld was,</seg> <seg n="5.4.3">half Israëlitisch,</seg> <seg n="5.4.4">half Kanaänitisch.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zelfs werd eenmaal een koningschap beproefd<pb n="79" ed="VW"/> op deze grondslag.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Abimelech,</seg> <seg n="5.6.2">uit een Israëlitische vader en een Kanaänitische moeder gesproten.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar dit koningschap bleek geen kracht te hebben en tenslotte is het de nationale koning David die alle stammen onder zich verenigt.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dan komt ook Dan zijn volk richten als een der stammen Israëls.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Naar de oude profetie.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Waar we enkele ogenblikken samengekomen zijn om de belangen onzer vereniging te bespreken en ik door het bestuur werd uitgenodigd iets te zeggen wat tot uitgangspunt van een bespreking zou kunnen dienen,</seg> <seg n="6.1.2">daar kan het dunkt me zijn nut hebben om in verband met het evangelisatiewerk dat ons op de handen gelegd is na te denken over de aard van de beslistheid die ons hierbij moet dragen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Toen de bekende professor Doedes<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.beslistheid.n2" rend="superscript">2</ref> zijn professorale werkzaamheid begon,</seg> <seg n="7.1.2">trad hij op met een rede waarin hij ook deze woorden gebruikte:</seg> <seg n="7.1.3">'Mihi constat',</seg> <seg n="7.1.4">dwz. het staat voor mij vast."</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Een woord,</seg> <seg n="7.2.2">dat toenmaals zeer de aandacht trok en zelfs een van onze dichters aanleiding gaf tot een puntdicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.beslistheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Welnu,</seg> <seg n="7.3.2">zonder zulk een 'mihi constat',</seg> <seg n="7.3.3">het staat voor mij vast,</seg> <seg n="7.3.4">is geen arbeid,</seg> <seg n="7.3.5">allerminst een arbeid in het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="7.3.6">denkbaar.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het is in andere vorm hetzelfde als het apostolische woord:</seg> <seg n="7.4.2">"Wij zijn geen kunstelijk verdichte fabelen nagevolgd,</seg> <seg n="7.4.3">als wij u bekend gemaakt hebben de kracht en toekomst van onze Here Jezus Christus,</seg> <seg n="7.4.4">maar wij zijn aanschouwers geweest van zijn majesteit" (2 Petr. 1 : 16).</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor alle arbeid in het koninkrijk Gods is nodig dat we gezien hebben de heerlijkheid van Jezus Christus.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dan alleen is ook een getuigenis mogelijk.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De Heer vraagt van zijn discipelen ook niets meer dan eenvoudig van Hem te getuigen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Niet het woord op zichzelf,</seg> <seg n="8.4.2">niet de overredingskracht van de christen,</seg> <seg n="8.4.3">al is zijn woord nog zo welsprekend,</seg> <seg n="8.4.4">is in staat om datgene te doen wat geschieden moet:</seg> <seg n="8.4.5">het koninkrijk Gods uit te breiden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Alleen het beeld van Christus zelf,</seg> <seg n="8.5.2">dat in het woord is,</seg> <seg n="8.5.3">doet deze werking.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En dit geldt niet alleen van de prediking des Woords,</seg> <seg n="8.6.2">maar tegelijk van alle arbeid in het koninkrijk Gods.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Van deze zijde schijnt dus de voorwaarde voor een vruchtbare christelijke werkzaamheid gemakkelijk te voldoen,</seg> <seg n="9.1.2">namelijk Christus te laten zien,</seg> <seg n="9.1.3">van Hem te getuigen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar er komt een voorwaarde bij:</seg> <seg n="9.2.2">dat wij</seg> <seg n="9.2.3">- zo we Christus zullen laten zien</seg> <seg n="9.2.4">- Hem eerst zelf moeten gezien hebben en aanschouwd.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En hier geldt ten volle wat de bekende Deen Sören Kierkegaard<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.beslistheid.n4" rend="superscript">4</ref> ons geleerd heeft.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij spreekt over de discipel-tijdgenoot en de discipel uit de <pb n="80" ed="VW"/>tweede hand en hij stelt,</seg> <seg n="9.4.2">dat voor beiden de voorwaarden tot geloof dezelfde zijn.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ons komt het zo gemakkelijk voor alsof allerlei bezwaren die er voor Jezus' tijdgenoten bestonden om in Hem te geloven,</seg> <seg n="10.1.2">voor ons niet meer bestaan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wij hebben zo gemakkelijk het woord over méér licht,</seg> <seg n="10.2.2">dat ons geschonken is.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het schijnt ons,</seg> <seg n="10.3.2">of de dienstknechtgestalte na de opstanding des Heren geen beletsel meer voor ons behoeft te zijn om in Hem te erkennen degene die van de Vader gezonden is en die ons de Vader openbaart.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Als het laatste geslacht,</seg> <seg n="10.4.2">zegt Sören Kierkegaard,</seg> <seg n="10.4.3">bij het beschouwen van het eerste en het bijna ziende bezwijken onder de verschrikking,</seg> <seg n="10.4.4">er toe komen zou om te zeggen:</seg> <seg n="10.4.5">"Dat is onbegrijpelijk,</seg> <seg n="10.4.6">want het geheel is toch niet zo zwaar of men zou het kunnen oppakken en er mee weglopen",</seg> <seg n="10.4.7">dan antwoordt Kierkegaard:</seg> <seg n="10.4.8">"Het laatste geslacht heeft het voordeel van het gemakkelijke;</seg> <seg n="10.4.9">maar zodra het ontdekt dat die gemakkelijkheid juist het hachelijke is,</seg> <seg n="10.4.10">waaruit de moeilijkheid ontstaat,</seg> <seg n="10.4.11">dan beantwoordt die moeilijkheid aan de moeilijkheid der verschrikking."</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Dat lijkt een beetje orakeltaal en we zullen trachten het in verstaanbaar Hollands nog eens te zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het gemakkelijke is het hachelijke,</seg> <seg n="11.1.2">horen we.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Er is werkelijk niets wanhopigers dan dat het geloof in Christus ons iets gemakkelijks toeschijnt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Er bestaat werkelijk tegenover de dingen van het koninkrijk Gods geen hulpelozer gevoel dan wanneer ze zó voor iemand staan,</seg> <seg n="11.3.2">dat hij zegt:</seg> <seg n="11.3.3">nu ja,</seg> <seg n="11.3.4">ik wil het laten gelden</seg> <seg n="11.3.5">- en dan merkt dat,</seg> <seg n="11.3.6">gelden of niet,</seg> <seg n="11.3.7">hij zelf dezelfde blijft.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dat is,</seg> <seg n="11.4.2">dat hij als 'natuurlijk' mens voor 'geestelijke' dingen staat.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat betekent,</seg> <seg n="11.5.2">dat hij niet voor de zaak,</seg> <seg n="11.5.3">maar enkel voor de naam der dingen staat.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Dit is ook een gevaar bij allerlei leerbepalingen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Kierkegaard zegt:</seg> <seg n="11.7.2">als het zo gemakkelijk gaat,</seg> <seg n="11.7.3">let goed op of hetgeen,</seg> <seg n="11.7.4">waarmede gij wegloopt,</seg> <seg n="11.7.5">werkelijk datgene is waarover gesproken wordt.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">En hierover twisten we <choice><sic>immers niet. dat de wind</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">immers niet,</corr></choice></seg><choice><sic>immers niet. dat de wind</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="11.8.2"><choice><sic>immers niet. dat de wind</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat de wind</corr></choice> licht genoeg is om mede weg te lopen.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Dan pas is het de moeite waard een overtuiging te hebben,</seg> <seg n="11.9.2">zo we merken,</seg> <seg n="11.9.3">dat van onze heiliging ons leven,</seg> <seg n="11.9.4">ons doen,</seg> <seg n="11.9.5">onze handelwijze afhangen;</seg> <seg n="11.9.6">zo we gevoelen:</seg> <seg n="11.9.7">voor of tegen de Christus is een zedelijke beslissing.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik stel eens een ogenblik dat in een koninkrijk een vreemde overheersing bestaat.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De herinnering aan de verdreven vorst is bijna vergeten.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar er bestaat een verwachting dat hij terugkomt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Die koning komt echter niet met uiterlijke pracht en praal,</seg> <seg n="12.4.2">maar alleen aan zijn karakter zal hij herkend kunnen worden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wie hem echter herkent is geroepen tot arbeid.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En nu gaat het dubbel op:</seg> <seg n="12.6.2">wie iets van hem ziet,</seg> <seg n="12.6.3">begint voor hem te werken.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En wie iets voor hem doet,</seg> <seg n="12.7.2">komt in zijn geest en bedoeling in,</seg> <seg n="12.7.3">wordt vaster in de overtuiging dat hij het is.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Wat het éérst is,</seg> <seg n="12.8.2">kan men niet zeggen.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het gaat <pb n="81" ed="VW"/>samen.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">'Wie de wil deszelfs wil doen,</seg> <seg n="12.10.2">die zal. <hi rend="italic">. .'</hi></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo gevoelen we dat bij de dingen van het koninkrijks Gods ons gehele leven meer in beweging komt.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij beslissen niet alleen met het hoofd en we beslissen niet alleen met het hart,</seg> <seg n="13.2.2">niet alleen met overwegingen of alleen met onze wil,</seg> <seg n="13.2.3">maar bij de dingen van het koninkrijk Gods is de gehéle mens in de beslissing gegrepen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ja,</seg> <seg n="13.3.2">nog sterker:</seg> <seg n="13.3.3">in deze beslissing wordt een nieuwe mens geboren.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daarom zegt de Heer:</seg> <seg n="13.4.2">'Tenzij dat iemand wederom geboren worde,</seg> <seg n="13.4.3">hij kan het koninkrijk Gods niet zien' (Joh. 3 : 3).</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En de Heer wil door deze dingen niet scheiden,</seg> <seg n="13.5.2">maar ze gaan tegelijk en het ene door het andere.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het zijn deze dingen die (dunkt mij) de aard bepalen van de beslistheid,</seg> <seg n="13.6.2">die bij het evangelisatiewerk ons dragen moet.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Christus te laten zien is niet zulk een eenvoudige zaak en zo vanzelfsprekend dat men het zou kunnen oppakken en er mede weglopen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het zou blijken dat men wind droeg en geen Geest.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">En theologische wind is er genoeg in ons goede vaderland!</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het kan er menigmaal mee gaan,</seg> <seg n="14.4.2">met de christen,</seg> <seg n="14.4.3">als met de bloemen in Psalm 103.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wanneer de wind zich over't veld laat horen,</seg> <seg n="14.5.2">dan knakt haar steel,</seg> <seg n="14.5.3">haar schoonheid gaat verloren.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">En zo is er naar we vrezen menige gemeente in ons vaderland waar een sterke theologische wind waait en waar men toch zou moeten vinden dat de temperatuur er vrij laag was,</seg> <seg n="14.6.2">een koude noordenwind.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Geest daarentegen werkt gans anders.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Geest werpt niet neder,</seg> <seg n="15.2.2">maar richt op. Geest kleedt een ander niet uit,</seg> <seg n="15.2.3">maar bekleedt hem.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Geest maakt niet koud,</seg> <seg n="15.3.2">maar verwarmt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Lees maar in Ezechiël,</seg> <seg n="15.4.2">waar de verspreide doodsbeenderen door het waaien van de geest worden opgericht,</seg> <seg n="15.4.3">met spieren en vlees bekleed en levend gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze onderscheiding bedoelt niet te zijn een woordenspel,</seg> <seg n="16.1.2">ofschoon voor beiden in de Schrift hetzelfde woord gebruikt wordt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ook daarin ligt een gedachte.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het is op het eerste gezicht niet te onderscheiden.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Een zelfde woord geldt voor beiden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De tegenstelling is echter ontzaglijk.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En ze spoort aan tot zelfonderzoek en verootmoediging.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Er is misschien niets dat hiertoe zozeer dringt als juist het evangelisatiewerk.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het komt tot uiting in deze regels van onze Beets<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.beslistheid.n5" rend="superscript">5</ref>:</seg></s></p>
<lg><l n="17.1"><seg n="17.1.1">"Met God in 't hart,</seg> <seg n="17.1.2">zult ge alle ding vermogen;</seg></l><l n="17.2"><seg n="17.2.1">God in 't verstand,</seg> <seg n="17.2.2">is God niet,</seg> <seg n="17.2.3">maar een naam;</seg></l><l n="17.3"><seg n="17.3.1">God in de mond een valsheid en een logen,</seg></l></lg>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Die 't hart zich schaam! " <pb n="82" ed="VW"/>Juist bij het evangelisatiewerk komt het aan op ontwikkeling van kracht,</seg> <seg n="18.1.2">omdat de dwaling moet worden teruggedreven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Christus wordt gepredikt.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En dat is volgens de apostel de kracht Gods.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Ook zegt dezelfde apostel:</seg> <seg n="18.4.2">"Mijn rede,</seg> <seg n="18.4.3">en mijn prediking was niet in bewegelijke woorden der menselijke wijsheid,</seg> <seg n="18.4.4">maar in betoning des geestes en der kracht" (1 Kor. 2 : 4).</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">En dergelijke woorden kunnen we telkens en telkens aantreffen in de brieven van de apostel.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Wanneer hij behoefte gevoelt om daarop zo de nadruk te leggen,</seg> <seg n="18.6.2">dan moet hij iets in zijn werk hebben waarvan hij gevoelt dat het er de hoofdzaak van uitmaakt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Welnu,</seg> <seg n="19.1.2">deze kracht is in het werk,</seg> <seg n="19.1.3">die er het een en al van uitmaakt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Zo we geld hebben,</seg> <seg n="19.2.2">dat is iets.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zo we een plaats hebben om samen te komen,</seg> <seg n="19.3.2">we kunnen er niet buiten.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Zo er bijeenkomsten zijn,</seg> <seg n="19.4.2">ze zijn onontbeerlijk.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar in en door deze dingen moet komen de kracht,</seg> <seg n="19.5.2">Christus als kracht.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">En dan denk ik dat we allen wel eens enige zwakheid gevoeld hebben.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In een gesprek of anderszins.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">We wilden het ongeloof bestrijden;</seg> <seg n="20.3.2">we wilden Christus laten zien om de dwaling te doen wijken.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">We grepen om ons heen,</seg> <seg n="20.4.2">half angstig of we wel het rechte woord zouden vinden,</seg> <seg n="20.4.3">half zoekende.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En we vonden iets,</seg> <seg n="20.5.2">maar gevoelden zelf dat de rechte kracht er niet in zat.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het was misschien een woord,</seg> <seg n="20.6.2">maar geen kracht.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Misschien een argument,</seg> <seg n="20.7.2">maar geen kracht.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Het was misschien wat zwaar en onhandig in onze handen.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">De gedachte was wel groot,</seg> <seg n="20.9.2">maar ze viel vlak voor onze voeten neder.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Misschien was het beter geweest,</seg> <seg n="20.10.2">wanneer we een pijl hadden gevonden</seg> <seg n="20.10.3">- wat kleiner,</seg> <seg n="20.10.4">maar echt uit de pijlkoker des levens.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Een pijl in eenvoudigheid,</seg> <seg n="20.11.2">zodat hij de lever doorsneed van degene die we wilden treffen.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Van argumenten gesproken:</seg> <seg n="20.12.2">ze zijn eigenzinnig,</seg> <seg n="20.12.3">nukkig.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Soms doen ze wat ge wilt.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Straks weer in 't geheel niet. 't Zit in de taaiheid van de huid van de tegenstander,</seg> <seg n="20.14.2">maar ook in de kracht van eigen boog.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">De Heer Jezus gebruikt zo nu en dan argumenten.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Hij spreekt met Sadduceeën,</seg> <seg n="20.16.2">degenen die de opstanding der doden loochenden.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">En dan gebruikt hij dit argument:</seg> <seg n="20.17.2">"En wat aangaat de opstanding der doden,</seg> <seg n="20.17.3">hebt gij niet gelezen,</seg> <seg n="20.17.4">hetgeen van God tot ulieden gesproken is,</seg> <seg n="20.17.5">Die daar zegt:</seg> <seg n="20.17.6">Ik ben de God Abrahams,</seg> <seg n="20.17.7">en de God Izaäks,</seg> <seg n="20.17.8">en de God Jakobs!</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">God is niet een God der doden,</seg> <seg n="20.18.2">maar der levenden."</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">En we lezen:</seg> <seg n="20.19.2">"De scharen,</seg> <seg n="20.19.3">dit horende,</seg> <seg n="20.19.4">werden verslagen over zijn leer.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">En de Farizeeën,</seg> <seg n="20.20.2">gehoord hebbende,</seg> <seg n="20.20.3">dat Hij de Sadduceeën de mond gestopt had. . ."</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">(Matth. 22 : 31-34).</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Eerlijk gezegd:</seg> <seg n="21.1.2">ons verbaast op een afstand die verbazing des volks.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">En ik geloof niet dat het ons gelukken zou met dit argument een tegenstander de mond te stoppen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">We begrijpen het alleen wanneer we bedenken dat de grote kracht achter het argument ligt in de sterke levenspees waardoor deze pijl wordt gedreven,</seg> <seg n="21.3.2">zodat hij harnas en hart doordringt.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">'God is niet een God der doden,</seg> <seg n="22.1.2">maar der levenden',</seg> <seg n="22.1.3">dat klinkt uit de mond des Heren,</seg> <seg n="22.1.4">zo vol van eeuwig leven,</seg> <seg n="22.1.5">en overtuigt zo de tegenstanders <pb n="83" ed="VW"/>van eigen doodsstaat,</seg> <seg n="22.1.6">dat direct voor hen de vraag geworden is,</seg> <seg n="22.1.7">niet meer een kwestie om over te debatteren,</seg> <seg n="22.1.8">maar een gewetenskwestie:</seg> <seg n="22.1.9">zijt ge dood of zijt ge levend?</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Niet de logische,</seg> <seg n="22.2.2">maar de zedelijke kracht doet het hier.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zulk een bewijs uit de mond treft allereerst het hart.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Van deze dingen is de Schrift vol. We mogen zeggen:</seg> <seg n="23.1.2">er staat niets anders in.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat is de Heilige Schrift in zijn heerlijk karakter.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ik weet niet,</seg> <seg n="23.3.2">of ge wel eens met aandacht het begin van Joh. 3 gelezen hebt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Nicodemus komt tot Jezus met een vraag.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Hij begint vrij plechtig,</seg> <seg n="23.5.2">maar de vraag komt niet ten einde.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Met een wonderlijke wending,</seg> <seg n="23.6.2">maar op de man af,</seg> <seg n="23.6.3">zijn de rollen verwisseld en staat Nicodemus voor het geheimenis van het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Niet anders doet de apostel Paulus in 1 Kor. 15,</seg> <seg n="23.7.2">wanneer het gaat over de opstanding der doden.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Ge kent zijn betoog.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">'Indien de doden niet opgewekt worden,</seg> <seg n="23.9.2">dan is Christus niet opgewekt,</seg> <seg n="23.9.3">dan is onze prediking ijdel,</seg> <seg n="23.9.4">enz.'</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Wat doet hier de apostel?</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Hij doet eigenlijk niets anders dan een consciëntiekreet slaken.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Hij laat een toon horen uit zijn apostolisch hart.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">In zijn volle apostolische lengte richt hij zich op om de dwaling te bestraffen eerder dan haar te weerleggen.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Om haar waar karakter bloot te leggen eerder dan haar weg te redeneren.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">De Schrift toont ons altijd de zonde in de dwaling.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">En wanneer de Heer of zijn apostelen de dwaling bestraffen,</seg> <seg n="23.16.2">dan is het de morele verontwaardiging die ge in hun woorden gevoelt.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Ook de tegenstander gevoelt dat.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Ik wil nog op een ander voorbeeld wijzen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Bekend zijn de brieven,</seg> <seg n="24.2.2">die Blaise Pascal<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.beslistheid.n6" rend="superscript">6</ref> geschreven heeft tegen de Jezuïeten.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De Jezuïeten die in de zeventiende eeuw bezig waren zich van de consciëntie meester te maken en de wet Gods met hun redeneringen verkrachtten waren wel eerder bestreden,</seg> <seg n="24.3.2">maar op hetzelfde niveau,</seg> <seg n="24.3.3">op dezelfde hoogte.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Wanneer ik een rede stel tegenover een drogrede wordt mijn rede eveneens een drogrede.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Wanneer ik op straat door iemand word lastig gevallen,</seg> <seg n="24.5.2">kan ik alleen fatsoenlijk burger blijven door niet te gaan vechten,</seg> <seg n="24.5.3">maar de politie er bij te roepen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De dwaling kan eerst recht bestreden worden,</seg> <seg n="24.6.2">als ik een punt boven de dwaling gevonden heb.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Zo heeft Pascal de Jezuïeten bestreden.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Zijn redenering is logisch als geen andere.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Maar de kracht ligt in de verontwaardiging,</seg> <seg n="24.9.2">waardoor de dwaling zedelijk geoordeeld werd en die hem woorden deed vinden die nog altijd de bewondering gaande maken.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">En zijn tegenstanders hebben gezwegen,</seg> <seg n="24.10.2">veertig jaar lang;</seg> <seg n="24.10.3">ze zijn zedelijk dood gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zulk een verontwaardiging na te doen zou niet baten,</seg> <seg n="25.1.2">zou alleen bespottelijk maken.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ze kan er alleen zijn,</seg> <seg n="25.2.2">wanneer we het zondige in de dwaling zien.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Die verontwaardiging kan alleen ons heel persoonlijk eigendom zijn,</seg> <seg n="25.3.2">wanneer wij zien.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En dat zien van het koninkrijk Gods moet altijd weer vernieuwd worden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het is met deze dingen als met het manna in de woestijn.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Het brood van gisteren is morgen verdorven.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">En het is evenmin andersom,</seg> <seg n="25.7.2">dat het alleen op de sabbat vergaderd wordt en de gehele week dienen kan.</seg></s> <pb n="84" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="25.8"><seg n="25.8.1">Het is dagelijks brood.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Ook dat merkt de tegenstander en,</seg> <seg n="25.9.2">merkt iemand zelf.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Een wapen dat mij heden dient in de strijd kan over enige tijd onbruikbaar geworden zijn,</seg> <seg n="25.10.2">wanneer het alleen in mijn herinnering is en niet levend.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Het wreekt zich altijd wanneer ge iemand beschimmeld brood aanbiedt.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Het moet vers zijn.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">En nu vragen we:</seg> <seg n="26.1.2">staan we tegenover het modernisme,</seg> <seg n="26.1.3">dat we bestrijden,</seg> <seg n="26.1.4">hoog genoeg?</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="26.2.2">beslist genoeg?</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Want dit is m.i. de rechte beslistheid:</seg> <seg n="26.3.2">boven de dwaling staan.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En nu bedoelen we daarmede niet alleen een persoonlijke vraag,</seg> <seg n="26.4.2">maar ook en vooral in 't algemeen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Staat de orthodoxie in deze zin beslist genoeg boven het modernisme?</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Naar mijn overtuiging komt een verschijnsel als het modernisme niet geheel zonder reden op. Er is veel ongeloof in,</seg> <seg n="26.6.2">zeker,</seg> <seg n="26.6.3">maar tevens stelt zulk een verschijnsel een vraag.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Het modernisme heeft een vraag gesteld aan de christelijke kerk en die vraag komt,</seg> <seg n="26.7.2">dunkt mij,</seg> <seg n="26.7.3">hierop neer:</seg> <seg n="26.7.4">geef ons de christelijke waarheden eenvoudig,</seg> <seg n="26.7.5">zodat we aan ons hart kunnen gevoelen dat ze waar zijn.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het gebeurt menigmaal dat iemand sprekende met een ongelovige hem plaatsen moet voor de geheimenissen van het kruis,</seg> <seg n="27.1.2">want geheimenissen blijven het.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar kan het dan niet menigmaal gebeuren,</seg> <seg n="27.2.2">en gebeurt het feitelijk niet menigmaal dat hier de gelovige aan de ongelovige iets voorlegt en voorhoudt en wel zo dat het hier op neerkomt:</seg> <seg n="27.2.3">dat moet ge nu maar geloven?</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En dat de ene partij eenvoudig bevestigt wat de andere ontkent.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Geen overwicht.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">En dan gebeurt het dikwijls,</seg> <seg n="27.5.2">dat het modernisme aanvaller is en de orthodoxie verdediger.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Omgekeerde wereld!</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het is mij wel eens gebeurd dat iemand uit moderne kring,</seg> <seg n="27.7.2">maar die onder invloed der waarheid gekomen was,</seg> <seg n="27.7.3">niet een gezicht dat werkelijk medelijden opwekte verklaarde als over deze dingen gesproken werd:</seg> <seg n="27.7.4">ja,</seg> <seg n="27.7.5">men moet het maar gelóven.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Wat hierop neerkomt:</seg> <seg n="27.8.2">omdat het nu eenmaal in de bijbel staat.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">In zo'n geval zou ik willen schreeuwen:</seg> <seg n="27.9.2">niet geloven.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Gij kunt u overtuigen van de waarheid.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">De waarheid wil zich kenbaar maken aan het hart.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">De waarheid zal u vrijmaken.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Wat in zo'n geval het medelijden opwekt,</seg> <seg n="27.13.2">dat is dit,</seg> <seg n="27.13.3">dat men op het gezicht de vraag ziet spelen die het modernisme gesteld heeft:</seg> <seg n="27.13.4">geef ons de christelijke waarheid eenvoudig en niet wonderlijk,</seg> <seg n="27.13.5">zodat we voelen dat het waar is.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">En dat we gevoelen dat deze vraag teruggedrongen wordt en niet beantwoord,</seg> <seg n="27.14.2">dat wekt iemands medelijden,</seg> <seg n="27.14.3">neen,</seg> <seg n="27.14.4">zijn toorn op.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Want dat is verlies van waarheid en verlies van leven en verlies van toekomst.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">En nu geloven we en weten we dat vele christenen ook hierin geoefend zijn de waarheid aan het hart van de tegenstander te leggen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">En hoe zou ook,</seg> <seg n="28.3.2">waar de liefde van Christus werkt,</seg> <seg n="28.3.3">hierin de waardigheid geheel gemist worden?</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Nu vragen we:</seg> <seg n="29.1.2">komt de orthodoxie ons hierin te hulp,</seg> <seg n="29.1.3">dwz. worden de gangbare opvattingen gevormd naar deze eerste behoefte aan uitbreiding van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="29.1.4">omdat ze het kenmerk dragen eenvoudig overtuigende<pb n="85" ed="VW"/> waarheid te zijn?</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Of dragen ze nog vaak te veel sporen van de achttiende eeuw,</seg> <seg n="29.2.2">toen men zo hoog deze waarheden verhief,</seg> <seg n="29.2.3">de bovennatuurlijkheid zo op de voorgrond stelde,</seg> <seg n="29.2.4">dat ze feitelijk uit het leven werden weggenomen?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">En ze wel voor de poort van het hart werden geplaatst</seg> <seg n="29.3.2">- maar zonder dat iemand merkte,</seg> <seg n="29.3.3">dat ze aanklopten om binnen gelaten te worden?</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik vrees dat deze trek de orthodoxie nog te veel aankleeft.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Voor de ethiek,</seg> <seg n="30.2.2">het zedelijk leven,</seg> <seg n="30.2.3">het leven der gehoorzaamheid,</seg> <seg n="30.2.4">is de bevrijding reeds lang een feit.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Bij de vraag naar goed en kwaad beslist onder ons overwegend het christelijk geweten.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De casuïstiek,</seg> <seg n="30.4.2">de gevallenleer,</seg> <seg n="30.4.3">ligt al lang gebroken ter aarde.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Die richting moeten we ook uit met de geloofsleer.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Het modernisme heeft ons gevraagd dat te doen.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Die vraag zal niet van de baan komen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Zeg mij de waarheid zó,</seg> <seg n="30.8.2">dat ik haar in mijn hart kan gevoelen.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">De christelijke waarheid moet opnieuw worden bevestigd,</seg> <seg n="30.9.2">maar met het oog op evangeliseren.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Ze zal er bij winnen.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Het is niet te doen oude kringetjes eenvoudig weer te herstellen.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">De waarheid moet uitgesproken worden met het oog op het modernisme.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Dat gebiedt reeds de christelijke liefde,</seg> <seg n="30.13.2">dat ge de dwaling antwoordt op de vraag waarvan ze het slachtoffer geworden is.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Ik zou willen dat men zich daarin oefende.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">We kunnen dit thans niet in bijzonderheden aanwijzen,</seg> <seg n="30.15.2">maar willen dit zeggen,</seg> <seg n="30.15.3">dat we bijv. bij Christus' wonderen kunnen beginnen.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Niet het wonderlijke,</seg> <seg n="30.16.2">maar het helpende en genezende op de voorgrond stellen.</seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">In de achttiende eeuw bouwde men het christendom op het wonderlijke. ‘t Is er nog niet uit.</seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">We kunnen bij Christus' koningschap deze waarheid op de voorgrond stellen,</seg> <seg n="30.18.2">dat de Heer gezegd heeft:</seg> <seg n="30.18.3">'Wie van ulieden de meeste wil zijn,</seg> <seg n="30.18.4">die zij aller dienaar' (vgl<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Matth.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><choice><sic>23 : 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">23 : 11</corr></choice>).</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Hij heeft zich het diepst vernederd.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wie zou vrezen daarmee Christus' koningschap te na te komen,</seg> <seg n="32.2.2">die zal zich kunnen troosten met de gedachte dat,</seg> <seg n="32.2.3">wanneer hij op deze wijze een zondaar aan Christus' voeten brengt,</seg> <seg n="32.2.4">hij een onderdaan heeft gewonnen en dat hij meer voor Christus' koningschap heeft gedaan dan wanneer hij er tienduizend woorden over gesproken had.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">We kunnen bij het behandelen van de Heilige Schrift ophouden met te zeggen:</seg> <seg n="32.3.2">alles geloven of niets,</seg> <seg n="32.3.3">en de hoofdlijnen waarin wereld en leven voor ons gesteld zijn in hun waarheid tot uitdrukking trachten te brengen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De Schrift zal aan invloed winnen!</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Het zijn slechte pleitbezorgers Gods,</seg> <seg n="32.5.2">die naijveriger zijn op Gods eer dan Hijzelf.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wij wijzen thans slechts de richting aan waarin we bedoelen dat gewerkt zou moeten worden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Maar sommigen achten dit een hellend vlak.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik denk hier aan twee mensen die elkander tegenkomen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De een heeft een ledig vat en de ander een vat gevuld met kostbare vloeistof.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En de een wil niet voor de ander uit de weg.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Als ze gaan worstelen,</seg> <seg n="33.6.2">gaat de inhoud verloren en de vaten worden verbroken.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Maar zie,</seg> <seg n="33.7.2">daar giet de beter bedeelde iets van zijn schat over in het ledige vat.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Maar dan krijgt hij immers zelf minder?</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Ge kent echter de geschiedenis van de weduwe van Sarphat.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Juist dan wordt de olie <pb n="86" ed="VW"/>niet verminderd.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Zulk een ledig vat draagt ook het modernisme als vraag aan de gemeente.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Zelf heeft het geen kracht.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">De vraag is zijn betekenis.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Geef ons zó de waarheid Gods,</seg> <seg n="33.14.2">dat we aan ons hart gevoelen dat het waar is.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Laten we dan overgieten in dat ledige vat,</seg> <seg n="33.15.2">ook al schijnt het dat onze voorraad vermindert.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Het is schijn,</seg> <seg n="33.16.2">in werkelijkheid is het winst.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Alleen zo blijft de voorraad strekken.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Zo worden we van ons modernisme verlost.</seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">Anders is er het gevaar,</seg> <seg n="33.19.2">dat de beslistheid en de ijver meer verwant zijn aan het genot dat aan elke strijd verbonden is dan aan de lust om de waarheid te hebben.</seg></s> <s n="33.20"><seg n="33.20.1">Ik denk hier nog eens terug aan de stam Dan,</seg> <seg n="33.20.2">waarover we spraken.</seg></s> <s n="33.21"><seg n="33.21.1">Dan is als een jonge leeuw.</seg></s> <s n="33.22"><seg n="33.22.1">Hij zal uit Bazan voortspringen (Deut. 33).</seg></s> <s n="33.23"><seg n="33.23.1">En we kunnen van Dan in dat opzicht veel leren.</seg></s> <s n="33.24"><seg n="33.24.1">Maar de andere zijde van Dans karakter is,</seg> <seg n="33.24.2">dat hij is als een slang,</seg> <seg n="33.24.3">een adderslang aan de weg bijtende in de verzenen van het paard zodat zijn berijder achterover valt (Gen. 49 : 17).</seg></s> <s n="33.25"><seg n="33.25.1">Die eigenschap moeten we niet mede hebben.</seg></s> <s n="33.26"><seg n="33.26.1">We spreken hiermee over de gescheiden kerken.</seg></s> <s n="33.27"><seg n="33.27.1">En we geloven dat dit karakter</seg> <seg n="33.27.2">- deze strijdlust,</seg> <seg n="33.27.3">maar ook bitterheid</seg> <seg n="33.27.4">- en deze strijdwijze,</seg> <seg n="33.27.5">die niet altijd de toets doorstaat,</seg> <seg n="33.27.6">samenhangt met de aard der beslistheid.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Men wil de waarheid bevestigen,</seg> <seg n="34.1.2">maar met een zekere jaloersheid die een ander geen droppen waarheid gunt.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het neocalvinisme erkent de vraag niet in het modernisme.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Overgieten!</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Pascal zegt:</seg> <seg n="34.4.2">men moet de mensen toegeven dat ze van één kant gelijk hebben.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Iemand geeft wel toe dat hij niet alle kanten ziet,</seg> <seg n="34.5.2">maar ongaarne gedupeerd.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Wij,</seg> <seg n="34.6.2">die hervormd willen zijn,</seg> <seg n="34.6.3">wij moeten in ons zelf het modernisme overwinnen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">De Baälsdienst is niet buiten,</seg> <seg n="34.7.2">maar in Israël overwonnen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het profetisch woord,</seg> <seg n="34.8.2">dat de strijd beheerst,</seg> <seg n="34.8.3">dat de drank kent en de droesem laat,</seg> <seg n="34.8.4">dát voert verder en verenigt en behoudt.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Onze leerbepaling,</seg> <seg n="34.9.2">onze prediking,</seg> <seg n="34.9.3">ons gesprek moeten staan in het teken der evangelisatie.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="86" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.beslistheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn referaat <hi rend="italic">Beslistheid</hi> eind 1906. Verdere gegevens ontbreken. De lezing is als manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.beslistheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. I. Doedes (1817-1897), hervormd theoloog, vanaf 1859 hoogleraar te Utrecht. Met Van Oosterzee was hij de voornaamste vertegenwoordiger van de 'apologetische richting', die de geloofwaardigheid van de bijbelse grondwaarheden wilde verdedigen met de middelen van het historisch-kritisch onderzoek.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.beslistheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Doedes hield in 1859 bij de aanvaarding van het hoogleraarschap te Utrecht een inaugurele onder de titel <hi rend="italic">Oratio de critica studiose a theologis exercenda,</hi> waarin hij het recht van de historische kritiek verdedigde, maar tegelijk de wijsgerige methode van zijn tijd bestreed die meende op grond van de 'vaste, onveranderlijke natuurwetten' het wonder te mogen ontkennen. Voor Doedes zijn de wonderen één van de zaken in het christendom die boven onze kritiek uitgaan en de waarheid van het christendom bewijzen.</p><p>Dit standpunt ondervond met name van de kant van Allard Pierson scherpe bestrijding. Pierson diepte uit Doedes' inaugurele de uitdrukking 'mihi constat' op en noemde het in zijn artikel <hi rend="italic">Een programma van theologisch onderwijs</hi> (in <hi rend="italic">De Gids,</hi> 23 (1859), p. 472-529) <pb n="87" ed="VW"/>professoraal-aanmatigend als iemand dit zomaar in de wetenschappelijke wereld durfde te poneren. In dit verband maakte hij mede bezwaar tegen een door Doedes in 1847 neergeschreven stelregel die inhield dat men bij hem nooit <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>onwetenschappelijke'bewering kon aantreffen dat iets onmogelijk zou zijn. In Piersons voetspoor persifleerde P. A. de Genestet de oratie van Doedes en wel in zijn <hi rend="italic">Leekedichtjes</hi> nrs. XXIX, XXX, XXXI en XXXVIII. Leekedichtje nr. XXIX gaat als volgt:</p><p>Mihi constat.</p><p>Daar wordt eensklaps de strijder opgenomen in de rij der Theologiae professores.</p><p>Mihi constat (bij mij staat het vast) klinkt het uit de wolk, en de stem der profetie roept ons vertroostend toe:</p><p>"Vindt mijne methode ingang, dan houden alle twisten weldra op, enz."</p><p>Dr. Pierson. 'Een programma van theologisch onderwijs.' <hi rend="italic">Gids,</hi> okt. 1859.</p><p>Bravo, dat's orakeltaal!</p><p>Dat klinkt recht professoral!</p><p>Dat zijn weer de goede zeden Van een vijftig jaar geleden!</p><p>Groot Goôn! zoo je ook niet meer Wist, besliste en profeteerde Dan een ZEER GELEERDE heer-Waarvoor wasje een HOOGGELEERDE?</p><p><hi rend="italic">Volledige dichtwerken van P. A. de Génesiet,</hi> Amsterdam 1917<hi rend="superscript">20</hi> p. 281. Voor deze noot is gebruik gemaakt van P. L. Schram, <hi rend="italic">Jacobus Isaac Doedes,</hi> Wageningen 1952, p. 38-40.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.beslistheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>S. A. Kierkegaard (1813-1855), Deens wijsgeer en theoloog, die wordt beschouwd als voorloper en grondlegger der moderne existentiefilosofie. In Nederland werd hij rond de eeuwwisseling bekend door de Jonkers en Van Dijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.beslistheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>N. Beets (1814-1903), hervormd predikant, van 1874 tot 1884 hoogleraar te Utrecht, waar hij onder andere ethiek doceerde. Als letterkundige werd B. behalve door zijn <hi rend="italic">Camera Obscura</hi> (1839) vooral bekend als stichtelijk dichter. Hij ontwikkelde zich tot een der voormannen van de ethisch-irenische richting.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.beslistheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Blaise Pascal (1623-1662) schreef tegen de Jezuïeten eerst anoniem, later onder pseudoniem tussen 23 januari 1656 en 24 maart 1657 achttien brieven. Deze polemische brieven verschenen gebundeld onder de titel <hi rend="italic">Lettres écrites par Louis </hi><choice><sic>Montalte á un</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Montalte à un</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Provincial de ses amis et aux RR.PP. Jésuites sur la morale et la politique de ces Pères.</hi> Zij werden bekend als <hi rend="italic">Les provinciales.</hi> In zijn lezing <hi rend="italic">Blaise Pascal,</hi> gehouden op 14 februari 1936 te Laren, houdt N. zich uitvoerig met deze brieven bezig, die naar zijn mening daarom werkten, omdat P. de taal wist te spreken van het grote publiek.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="5" xml:id="noordmans1.willem-de-clercq" decls="#bibl-noordmans1.willem-de-clercq">
<pb n="88" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Willem de Clercq<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De apostel Paulus zegt dat de ene stem in heerlijkheid verschilt van de andere.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dit geldt in het bijzonder ten opzichte van degenen die door Jezus Christus nieuwe schepselen geworden zijn.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De bekende Duitse schrijver Otto Funcke<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n2" rend="superscript">2</ref> heeft eens gezegd dat er onder tien christenen meer oorspronkelijke mensen zijn dan onder honderd mensen van de wereld.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het nieuwe leven dat door de Heilige Geest gewerkt wordt heeft z'n eigen karakter en zoals God geen twee bladeren aan de boom gelijk maakt,</seg> <seg n="2.4.2">zo maakt hij nog veel minder twee van zijn kinderen gelijk.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dit komt het duidelijkst uit,</seg> <seg n="2.5.2">wanneer er krachtig geestelijk leven openbaar wordt,</seg> <seg n="2.5.3">wanneer God van zijn Geest uitstort op alle vlees.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Paulus en Petrus en Johannes zijn zeer verschillende figuren.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Allen zijn ze apostelen des Heren.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wij merken dit verschijnsel der verscheidenheid ook zeer sterk op bij de mannen van het Réveil.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het Réveil noemen wij die godsdienstige opwekking,</seg> <seg n="3.2.2">die plaats had in de eerste helft van de negentiende eeuw omstreeks het jaar 1830.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De meest bekende namen zijn die van De Clercq,</seg> <seg n="3.3.2">Da Costa,</seg> <seg n="3.3.3">Capadose,</seg> <seg n="3.3.4">Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="3.3.5">De Liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ieder die niet geheel onbekend is met de geschiedenis van ons christelijk volksleven uit de laatste eeuw kent die namen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wat zijn dat verschillende mannen geweest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Da Costa,</seg> <seg n="4.2.2">de Jood en de dichter,</seg> <seg n="4.2.3">de man van de beroemde bijbellezingen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Capadose,</seg> <seg n="4.3.2">de Jood en de dokter.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="4.4.2">de vader van de antirevolutionaire en christelijk-historische partijen en van de confessionele richting in ons land.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De Liefde,</seg> <seg n="4.5.2">meer de methodist,</seg> <seg n="4.5.3">de schrijver van werkjes over het bloed van Jezus en andere.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De gehele christelijke beweging der negentiende eeuw is door deze mannen bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Onder degenen die we noemden is echter een meer stille figuur:</seg> <seg n="5.1.2">De Clercq.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zijn naam is bij ons christelijk volksdeel veel minder bekend.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Van hem is niet zulk een machtige invloed uitgegaan.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hij heeft meer allerlei invloeden ondervonden.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De invloed van Da Costa allereerst,</seg> <seg n="5.5.2">van Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="5.5.3">eindelijk zeer sterk de invloed van Kohlbrugge.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Daardoor is hij ook minder eenzijdig geworden.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hij is nooit partijmens <choice><sic>geworden. maar mens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geworden,</corr></choice></seg><choice><sic>geworden. maar mens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="5.7.2"><choice><sic>geworden. maar mens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar mens</corr></choice> gebleven,</seg> <seg n="5.7.3">voor de waarheid toegankelijk,</seg> <seg n="5.7.4">voor invloeden vatbaar.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Een geschiedenis van Willem de Clercq is allereerst een inwendige geschiedenis,</seg> <seg n="6.1.2">een hartsgeschiedenis.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zijn fijngevoelig hart deed hem de dingen <pb n="89" ed="VW"/>des levens in al hun scherpte gevoelen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Met de geestelijke stromingen van zijn tijd moest hij vaak afrekenen ten koste van veel strijd en tranen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En zo staat hij voor ons getekend in zijn eigen dagboek,</seg> <seg n="6.4.2">waarin hij elke dag aantekende wat er in zijn hart en daarbuiten gebeurde.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zelden zal het ons wel gegeven worden van iemands geestelijke strijd zo van nabij getuige te zijn als bij De Clercq,</seg> <seg n="6.5.2">omdat hij van dag tot dag die strijd aan het papier toevertrouwde.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">We willen heel kort trachten u hiervan iets mede te delen en iets te zeggen van de personen die invloed op hem hebben gehad.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Willem de Clercq werd de 15e januari 1795 te Amsterdam geboren.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zijn ouders waren Gerrit de Clercq en Maria de Vos.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">We willen nu even rondzien wat de algemene geest is die er op godsdienstig gebied heerst in de dagen van De Clercqs jeugd.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het was de tijd van het oude liberalisme.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Modernisme bestond nog niet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het is niet zo gemakkelijk dat oude liberalisme zo maar in het kort te karakteriseren.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Enkele trekken mogen hier genoemd worden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men was hogelijk ingenomen met de toestand van land en kerk.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De Algemene Synode der Nederlandse Hervormde Kerk werd in 1817 geopend met de volgende woorden:</seg> <seg n="9.2.2">"Gezegend is voor ons opgedaagd het einde van de derde eeuw der christelijke verlichting.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Europa's volken,</seg> <seg n="9.3.2">ontslagen van dwinglandij en vreze,</seg> <seg n="9.3.3">rusten in diepe vrede uit van de gevoerde worstelstrijd voor de zaak der vrijheid.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De belangen van de godsdienst hebben ... de aandacht getrokken van de groten der aarde.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De milde geest,</seg> <seg n="9.5.2">door de Hervorming opgewekt,</seg> <seg n="9.5.3">heeft landen en vorsten van verschillende christelijke geloofsbegrippen,</seg> <seg n="9.5.4">meer dan ooit,</seg> <seg n="9.5.5">tot elkander geneigd ...</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Hoe zouden zich,</seg> <seg n="9.6.2">indien zij konden opstaan uit hun graven,</seg> <seg n="9.6.3">met ons die onvergelijkelijke mannen verheugen,</seg> <seg n="9.6.4">wier heilige ijver deze staat van zaken heeft voorbereid ... !"</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In zulke hoogdravende taal werd de tevredenheid gepredikt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het oude liberalisme was verdraagzaam,</seg> <seg n="10.2.2">maar wee hem,</seg> <seg n="10.2.3">die een andere toon wilde doen horen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Als een spelbreker werd hij uitgestoten.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hoe het oude liberalisme leerstelling stond,</seg> <seg n="11.1.2">hoe het dacht over de hoofdpunten der belijdenis,</seg> <seg n="11.1.3">drukt Groen van Prinsterer zeer kort en krachtig uit.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hij zegt:</seg> <seg n="11.2.2">geen waarheid,</seg> <seg n="11.2.3">die onaangerand bleef.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Christus werd een schepsel,</seg> <seg n="11.3.2">de Heilige Geest een kracht,</seg> <seg n="11.3.3">de zonde een zwakheid,</seg> <seg n="11.3.4">Christus' lijden was enkel liefdebetoning,</seg> <seg n="11.3.5">wedergeboorte werd zedelijke verbetering.</seg></s></p>
<p><pb n="90" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Soms maakt in deze dampkring een zekere verveling zich meester van zekere predikers.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En om die te verdrijven hield een zekere dominee Scharp zich bezig met het maken van een preek zonder R.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n4" rend="superscript">4</ref> De preek bestaat nog.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ge kunt ze lezen,</seg> <seg n="12.3.2">als ge wilt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Onder deze beademing,</seg> <seg n="12.4.2">waarin het krachtige van de waarheid Gods weinig uitkwam,</seg> <seg n="12.4.3">groeide De Clercq op.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zijn jeugdjaren gingen rustig voorbij.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Nu eens vertelt De Clercq ons van een catechisatie waar het Spaans toegaat,</seg> <seg n="13.2.2">omdat de dominee geen orde kan houden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Een andere keer is het een reisje waarvan hij vertelt.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dingen,</seg> <seg n="13.4.2">die in ieder leven voorkomen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">We willen de gelegenheid waarnemen om even te letten op Bilderdijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In het koor van grote tevredenheid van die dagen deed Bilderdijk niet mee.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Bilderdijk is een reus,</seg> <seg n="14.3.2">wiens hand was tegen allen en de hand van allen was tegen hem.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hij haatte z'n tijdgenoten en zij haatten hem.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Enkele leerlingen en geestverwanten verafgoodden hem.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De mannen van het Réveil zijn zijn leerlingen gedeeltelijk.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zeldzamer genie dan Bilderdijk is er nauwelijks te bedenken.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij was thuis in schier alle vakken der wetenschap.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Alles wat hij dacht en gevoelde werd een gedicht.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zijn leven is bijna een klacht van het begin tot het einde.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Arm is hij,</seg> <seg n="15.5.2">laten we zeggen,</seg> <seg n="15.5.3">als de mieren en hij kan soms niet uitgaan,</seg> <seg n="15.5.4">omdat zijn kleed in de lommerd is.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Van omgang met mensen en uitgaan heeft hij vaak een afschuw.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hij haat tot op zekere hoogte de mensen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De gedachte dat hij op zijn tijdgenoten zou gelijken kan hij niet verdragen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hij scheldt op Holland en kan er toch niet buiten.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Hij lijkt niet op de Hollanders en is toch de meest Hollandse Hollander.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Hij heeft Holland lief met een schier krankzinnige liefde en Holland stelt hem elk ogenblik teleur en verbittert hem.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Elders is alles mij onverschillig,</seg> <seg n="15.12.2">hier kan niets het zijn,</seg> <seg n="15.12.3">zegt hij.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Zo is de liefde tot zijn vaderland hem een kwelling.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Bilderdijk was erfelijk Hollands belast,</seg> <seg n="15.14.2">zegt Kuyper.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Alles in z'n bloed is Oudhollands.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Op de schoot zijner moeder heeft hij Cats gelezen.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">De pit en het merg van de bijbel heeft hij lief en hij gruwt van de flauwe waterigheid der liberale theologie.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">In sommige opzichten is hij levenslang een kind gebleven.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zenuwachtig,</seg> <seg n="16.2.2">onpraktisch,</seg> <seg n="16.2.3">onbeholpen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Onder leiding van zijn vrouw.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Bilderdijk heeft grote fouten gehad.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Z'n levensgeschiedenis is bekend.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Z'n tijdgenoten en nazaten hebben die fouten breed uitgemeten en ze nooit vergeten.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Toch was hij beter dan zij.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zonde was er in z'n leven,</seg> <seg n="16.8.2">maar ook dat waardoor de zonde openbaar wordt.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Ook verlangen,</seg> <seg n="16.9.2">verlangen naar de levende God.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Hij walgde van de flauwe,</seg> <seg n="16.10.2">zelfgenoegzame braafheid zonder geestdrift van zijn tijdgenoten.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Hij wenste met een Paulus gerechtvaardigd te worden.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Wonderlijk <pb n="91" ed="VW"/>woelde en gistte het in dat grote leven,</seg> <seg n="16.12.2">dat dorstte naar liefde en verzadiging.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Dat het goede tot verzadiging wilde ontvangen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit was de wondere Willem Bilderdijk,</seg> <seg n="17.1.2">die tegen alles wat in zijn tijd geldig was,</seg> <seg n="17.1.3">heeft gestreden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">In de politiek,</seg> <seg n="17.2.2">in de kerk,</seg> <seg n="17.2.3">in de wetenschap.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De hand van allen tegen hem en zijn hand tegen allen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Hij staat als een reus op de achtergrond van de tijd waarin Willem de Clercq opgroeit.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Willem de Clercq gevoelt soms ook iets van deze dingen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hij klaagt:</seg> <seg n="18.2.2">niets is kouder dan de mensen hier:</seg> <seg n="18.2.3">een vriendschap zonder warmte,</seg> <seg n="18.2.4">een liefde zonder ideaal,</seg> <seg n="18.2.5">een poëzie zonder durf.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Men doet niets dan de mensen en de roep over iemand bepraten en besnuffelen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Dit bewijst ons dat er gevoelens in hem schuilden die ons doen begrijpen dat hij straks een kind van het Réveil kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De Clercq is bekend geworden in het gehele land door een eigenaardige,</seg> <seg n="19.1.2">heerlijke gave,</seg> <seg n="19.1.3">die God hem geschonken had.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De gave om in dichtmaten,</seg> <seg n="19.2.2">in verzen te improviseren.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Op z'n twintigste jaar kwam deze gave aan het licht,</seg> <seg n="19.3.2">zoals een wel,</seg> <seg n="19.3.3">een bron uitbreekt en het water opspuit.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">In het Hoogduits.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dit improviseren werd begeleid door een zenuwachtige spanning,</seg> <seg n="19.5.2">zodat zijn a.s. vrouw en zijn grootouders hem aanrieden het nooit meer te doen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">We willen trachten u hier enig denkbeeld te geven van dit zeldzaam vermogen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het begon in de familiekring.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">En vandaar breidde het zich uit tot alle groten des lands zich de gelegenheid wensten te verschaffen hem te horen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">In den beginne moest De Clercq altijd beginnen met iets zots te doen,</seg> <seg n="20.4.2">een stoel om te gooien of iets dergelijks.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Later was dit niet meer nodig.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Zeldzaam was de gave.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Zonder een ogenblik weifelen stroomden de krachtigste verzen lange tijd over de lippen van de dichter.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Landgenoot en vreemdeling stond ervan verplet.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Dat het niet ieders werk is,</seg> <seg n="20.9.2">moet ge maar eens ondervinden door het te proberen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Eens op een partij waar ook Tollens<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n6" rend="superscript">6</ref> was,</seg> <seg n="21.1.2">hitste deze ieder tot improviseren aan.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Er was iemand die met veel moed opstond.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij bracht twintig regels tot stand,</seg> <seg n="21.3.2">doch gedurig naar zijn kuif grijpende en toen die afgelopen waren,</seg> <seg n="21.3.3">biggelde hem het zweet langs de wangen en verklaarde hij doodop te zijn.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Een ander rees op met een gezicht alsof hij ijzer wilde eten,</seg> <seg n="21.4.2">zei drie zeer goede regels,</seg> <seg n="21.4.3">doch de vierde stuitte en hij ging bedaard weer zitten.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Bij De Clercq was het een gave Gods.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Als water uit een bron sprongen in dichtmaten de heerlijkste gedachten en overspatten de hoorders.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Nooit ontbrak het de improvisator aan denkbeelden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Hierbij kwam hem te hulp zijn reusachtige belezenheid.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Hij kende bijna alle schrijvers van oude en <pb n="92" ed="VW"/>nieuwe tijd.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het zou onmogelijk zijn al de onderwerpen te noemen waarover hij zo maar,</seg> <seg n="22.6.2">voor de vuist,</seg> <seg n="22.6.3">zonder er eerst over te hebben nagedacht,</seg> <seg n="22.6.4">en dan nog wel in dichtmaat,</seg> <seg n="22.6.5">gesproken heeft gedurende een dertig jaren achtereen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De onderwerpen zijn de meest verschillende.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Men kan zeggen:</seg> <seg n="22.8.2">over alles.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">In den beginne was het meer het letterkundige en het schone,</seg> <seg n="22.9.2">dat in deze improvisaties de hoofdzaak was.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Langzamerhand werd het voor De Clercq,</seg> <seg n="22.10.2">in verband met de verandering die hij onderging,</seg> <seg n="22.10.3">meer een middel tot Evangelieprediking,</seg> <seg n="22.10.4">tot aanprijzing van het ene nodige.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Machtig was menigmaal de kracht die ervan uitging.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Een der ongeloofsmannen uit ons vaderland,</seg> <seg n="23.2.2">Kinker,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="23.2.3">was een tijdlang buitenslands geweest en hij hoorde bij zijn terugkomst van De Clercq.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij was nieuwsgierig deze christelijke dichter eens te horen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Als een echte keurmeester kwam hij op de partij waar ook De Clercq genodigd was.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De Clercq improviseerde,</seg> <seg n="23.5.2">Kinker stond vlak tegenover hem en kwam hoe langer hoe nader.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De Clercq had het gevoel alsof hij hem met verzen van zich af moest houden.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Daar kon de geest der eeuw,</seg> <seg n="23.7.2">de geest der verlichting niet bij,</seg> <seg n="23.7.3">dat zulk een machtige gave in dienst stond van het aloude Evangelie.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Zoiets begreep Kinker niet.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Er is iets in de mens,</seg> <seg n="23.9.2">dat getuigenis geeft van het Evangelie.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Want juist andersom ging het de dichter Loots<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n8" rend="superscript">8</ref> die mede op een bijeenkomst van letterkundigen afgaf op de waarheid der Heilige Schrift en toen hij gesproken had,</seg> <seg n="23.10.2">zweeg een ieder.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het leven van De Clercq heeft zich voor een goed deel bewogen om Da Costa.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Da Costa,</seg> <seg n="24.2.2">de bekeerde Jood.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het ging hier:</seg> <seg n="24.3.2">de bekeerder werd bekeerd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Toen bij een ontmoeting De Clercq met Da Costa wilde spreken over Christus,</seg> <seg n="24.4.2">toen bij hun gesprek zij elkander hoe langer hoe meer naderden,</seg> <seg n="24.4.3">toen bleek dat Da Costa reeds christen was en nu was het de beurt van Da Costa om de volle waarheid des bijbels aan het hart van De Clercq te leggen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Van dit ogenblik aan dagtekent de toenadering van De Clercq tot het Réveil.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De Clercq zegt:</seg> <seg n="24.6.2">"Nooit was de overtuiging levendiger bij mij,</seg> <seg n="24.6.3">dat het christendom geen kleed moet zijn dat wij af- en aannemen,</seg> <seg n="24.6.4">maar wel de innige overtuiging van ons hart,</seg> <seg n="24.6.5">zodanig,</seg> <seg n="24.6.6">dat ons gehele leven christendom wordt."</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dat kenmerkt nu het Réveil,</seg> <seg n="25.1.2">die beide mannen,</seg> <seg n="25.1.3">nobel van zin en fijn van ziel,</seg> <seg n="25.1.4">die daar tegenover elkander staan,</seg> <seg n="25.1.5">elkander met schroom naderen,</seg> <seg n="25.1.6">hun geestelijk leven tenslotte voor elkander openen en één worden in de erkenning van de waarheid Gods.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Vergeleken bij de adel der ziel van Groen van Prinsterer en Da Costa en De Clercq zijn de harten in onze kerkelijke partijschappen ruw en werelds geworden.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Had maar in plaats van de wereldse<pb n="93" ed="VW"/> macht van ons politiek christendom,</seg> <seg n="25.3.2">dat heel machtig is geworden,</seg> <seg n="25.3.3">maar hoe langer hoe wereldser wordt,</seg> <seg n="25.3.4">zich uitgebreid dat fijne gemoedsleven van de mannen van het Réveil.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">We zouden verder zijn in het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="25.4.2">ofschoon misschien minder ver naar de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De verhouding tussen Da Costa en De Clercq was een van de hoogste orde,</seg> <seg n="26.1.2">maar vol van moeilijkheden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hoe oprechter het leven geleefd wordt,</seg> <seg n="26.2.2">hoe meer de moeilijkheden zich zullen openbaren.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Groen,</seg> <seg n="26.3.2">Da Costa,</seg> <seg n="26.3.3">De Clercq,</seg> <seg n="26.3.4">Beets,</seg> <seg n="26.3.5">La Saussaye,</seg> <seg n="26.3.6">ze hebben tenslotte elk hun eigen leven geleefd.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Dienstknechten van de levende God,</seg> <seg n="26.4.2">hebben ze elk hun eigen licht,</seg> <seg n="26.4.3">hun eigen boodschap ontvangen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Partijwezen is een vloek waaronder de geesten worden afgeknot.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wij zeiden:</seg> <seg n="27.1.2">de verhouding tussen De Clercq en Da Costa was vol van moeilijkheden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Da Costa was vaak pessimistisch,</seg> <seg n="27.2.2">klaagde dat hij geen gelukkige dag in zijn leven gekend had.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hij maakt zich vele vijanden door zijn hoekig karakter.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Da Costa dringt aan op een kantige,</seg> <seg n="27.4.2">scherp belijnde geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Hij vormt partij.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Een dacostiaan te heten geldt voor een schande.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Men raakt daardoor wat van de andere mensen af.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De Clercq met zijn humaan karakter en zijn fijne beschaving gevoelt sterk het knellende van de band met Da Costa.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij gevoelt meer het voor en het tegen van de dingen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hij heeft de mensen liever dan de denkbeelden.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Hij kiest de stemming des harten boven de geloofsbegrippen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Hij vindt Da Costa soms overdreven en nodeloos hard.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het is heerlijk getuige te zijn van de omgang van deze beide oprechte zielen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De ene meer hard,</seg> <seg n="29.2.2">de andere meer zacht.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De ene meer voortvarend,</seg> <seg n="29.3.2">de andere meer schoorvoetend.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Hun oprechtheid bewaart hen voor een scheiding en telkens vinden ze elkander weer in hogere eenheid,</seg> <seg n="29.4.2">waar ze beiden zichzelf kunnen blijven en waar voor hen beiden plaats is.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het is of De Clercq reeds iets vooraf gevoelt van wat later dagen zullen doen zien.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Hij zegt:</seg> <seg n="29.6.2">"Ik beken,</seg> <seg n="29.6.3">dat onder het masker van liberaliteit dikwijls oproer tegen God gepredikt wordt.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Doch vloekbaarder nog is het gedrag van hen die in hun huichelende ontwerpen de heiligste namen tot werktuigen van hun verlangen zoeken te maken.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Ik weet hoe edel gij de taak aanvat,</seg> <seg n="29.8.2">maar er zijn ook edelen aan de andere zijde."</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Deze woorden heeft de antirevolutionaire politiek later met voeten vertreden.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het leven van De Clercq wordt steeds sterker naar binnen gekeerd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hij geeft zich nauwkeurig rekenschap van alles.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Sprekende over zijn zoon Gerrit zegt hij:</seg> <seg n="30.3.2">'Gerrit heeft die trots,</seg> <seg n="30.3.3">waarvan men liberalen maakt.'</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Voor hemzelf verbleken langzamerhand wetenschap en kunst en letterkunde bij de lichtgloed,</seg> <seg n="31.1.2">die de heilige bladen omzweeft.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Die tegenstelling <pb n="94" ed="VW"/>tussen het schone en het heilige heeft in het leven van De Clercq,</seg> <seg n="31.2.2">evenals in dat van vele anderen,</seg> <seg n="31.2.3">Pascal,</seg> <seg n="31.2.4">Gunning,</seg> <seg n="31.2.5">een tweestrijd gebracht waarvan men niet zonder ontroering getuige kan zijn.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ze roepen ons beide:</seg> <seg n="31.3.2">de schoonheid van Gods schepping,</seg> <seg n="31.3.3">in kunst en muziek en taal tot uitdrukking gebracht,</seg> <seg n="31.3.4">en de heiligheid Gods die ons terugroept tot de verborgen kamers van ons eigen hart.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Moeten deze dingen dan gescheiden zijn en blijven in het leven?</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Moet het ene voor Kaïns kinderen en het aanroepen Gods,</seg> <seg n="31.5.2">zonder kunst en muziek,</seg> <seg n="31.5.3">voor de kinderen van Seth zijn?</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Moeilijke vraag.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het schijnt soms wel zo.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">En toch kan het zo niet wezen.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Maar wie onzer heeft nooit de beiderlei trekking gevoeld?</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Gevoeld dat hij niet ontrouw mocht worden aan het heilige?</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Gevoeld dat ook het schone uit God is?</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">En gevoeld dat hij vaak door die beide naar twee zijden wordt heengetrokken?</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Deze dingen doen in het hart van De Clercq een onzekerheid geboren worden die een deel van de kracht van zijn leven breekt.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Een dichter enkel om te dichten durft hij niet te zijn;</seg> <seg n="31.14.2">hij voelt dat hij getuigen moet.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">En zijn improvisaties verliezen hun gloed en worden eentonig.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">Hij gevoelt tenslotte dat hij op die wijze evengoed in proza kan spreken.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">En aan de andere zijde is hij te humaan,</seg> <seg n="32.1.2">ziet hij te veel schoonheid om profeet te zijn en hard te worden als een hamer,</seg> <seg n="32.1.3">die de steenrotsen verbrijzelt.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Dit bracht tweestrijd en verlies van kracht.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Laten we niet vragen waarom.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">God antwoordt niet van zijn weg met de zielen der mensen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Allard Pierson<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n9" rend="superscript">9</ref> heeft gezegd:</seg> <seg n="32.5.2">'Het edelste in de menselijke ziel is onpraktisch,</seg> <seg n="32.5.3">blijft onvruchtbaar.’</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Misschien is het wel zo,</seg> <seg n="32.6.2">dat het beste als een offerande voor God in rook moet opgaan en we niet moeten vragen waarom.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Maar we begrijpen zo goed dat een van zijn zonen de volgende regels schreef na lezing van het dagboek van zijn vader:</seg></s></p>
<lg><l n="33.1"><seg n="33.1.1">"Ach waarom is het 'Durft te leven'</seg></l><l n="33.2"><seg n="33.2.1">Niet doorgedrongen tot die ziel?</seg></l><l n="33.3"><seg n="33.3.1">Waar is het stralend licht gebleven</seg></l><l n="33.4"><seg n="33.4.1">Dat eenmaal op zijn jonkheid viel?</seg></l><l n="33.5"><seg n="33.5.1">Hoe werd dat helder oog verduisterd,</seg></l><l n="33.6"><seg n="33.6.1">Dat eens zo blijde staarde in 't rond?</seg></l><l n="33.7"><seg n="33.7.1">Naar welke stem heeft hij geluisterd,</seg></l><l n="33.8"><seg n="33.8.1">Totdat hij nergens ruste vond?</seg></l><l n="33.9"><seg n="33.9.1">Wij weten 't niet;</seg> <seg n="33.9.2">of zo wij 't weten,</seg></l><l n="33.10"><seg n="33.10.1">Ons voegt het niet,</seg> <seg n="33.10.2">met onze maat</seg></l><l n="33.11"><seg n="33.11.1">De lijnen van 't genie te meten</seg></l><l n="33.12"><seg n="33.12.1">Dat zo verheven voor ons staat. <pb n="95" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note>Wij zwijgen,</seg> <seg n="33.12.2">en ons peinzend harte</seg></l></lg>
<lg><l n="34.1"><seg n="34.1.1">Ziet in het beeld,</seg> <seg n="34.1.2">voor ons ontvouwd,</seg></l><l n="34.2"><seg n="34.2.1">De volg'ling van de Man der Smarte,</seg></l><l n="34.3"><seg n="34.3.1">Door vuur gelouterd,</seg> <seg n="34.3.2">al van goud."</seg></l></lg>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De Clercq geeft zich nauwkeurig rekenschap van alles wat in zijn gemoed gevoeld wordt.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Zodat onwillekeurig de vraag bij ons opkomt of dit ook te ver kan gaan en de kracht des levens daardoor kan worden ingeboet.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">16 januari 1826 tekent hij aan:</seg> <seg n="35.3.2">" 's Ochtends beviel ik mijzelf niet zoals ik wel gedacht en gehoopt had.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Ik had zo naar oude gewoonte eens heiligje willen spelen,</seg> <seg n="35.4.2">maar het was mis en de ochtend beduidde niet veel."</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wanneer hij er zich op betrapt hoe spoedig de indrukken,</seg> <seg n="35.5.2">in de godsdienstoefening opgedaan,</seg> <seg n="35.5.3">verdwijnen zegt hij:</seg> <seg n="35.5.4">"Wij zijn als de kinderen,</seg> <seg n="35.5.5">die,</seg> <seg n="35.5.6">terwijl zij nog aan hun schoolboeken zitten,</seg> <seg n="35.5.7">reeds met de gedachten bij hun knikkers zijn."</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Hebben anderen de mensen naast zich getekend,</seg> <seg n="36.1.2">De Clercq tekent zichzelf.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dan klaagt hij weer eens over z'n weinig doorzettingsvermogen,</seg> <seg n="36.2.2">om dan over te gaan in een gebed om de hulp Gods.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Geen wonder,</seg> <seg n="36.3.2">dat een vreemdeling die ons land bezocht zich aldus uitliet:</seg> <seg n="36.3.3">'Er is niets trots in De Clercq,</seg> <seg n="36.3.4">maar Isaäc da Costa heeft de fierheid van Ezra <hi rend="italic">.’</hi></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">In deze tijd,</seg> <seg n="37.1.2">1828,</seg> <seg n="37.1.3">is het ook dat De Clercq klaagt dat zijn improvisaties eentonig worden.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Na een gehouden improvisatie schrijft hij:</seg> <seg n="37.2.2">"Er werd niet over gesproken en dit is bijna even moeilijk als met een dominee over zijn preek te spreken.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het is een zaad in de harten gestrooid."</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Een andere keer schrijft hij dat hij liever in proza zal improviseren.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Omstreeks 1828 is het ook dat De Clercq het eerst met Kohlbrugge in aanraking komt.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ge kent natuurlijk de naam.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De verhouding tussen Kohlbrugge en de mannen van het Réveil is een hoogst eigenaardige geweest.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Men zou kunnen zeggen dat hij als een donderwolk heeft gehangen boven de hoofden der mannen van het Réveil.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Er was een belangrijk verschil tussen de geest in Da Costa's kring en de geest van Kohlbrugge.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">De botsing tussen beiden is dan ook hard en lang geweest.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Kohlbrugges banbliksems sloegen tussen hen in en verbitterden hen bijwijlen het leven.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Volgens Kohlbrugge waren ze allen afgeweken,</seg> <seg n="38.8.2">tezamen waren ze onnut geworden.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Het smartte <pb n="96" ed="VW"/>hem dat De Clercq Beets nog naliep:</seg> <seg n="38.9.2">Beets was geen christelijk prediker;</seg> <seg n="38.9.3">De Liefde liep over van de Sadduceeën naar de Farizeeën;</seg> <seg n="38.9.4">Da Costa verhardde zich tegen de waarheid.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Met de hardheid van een profeet trad Kohlbrugge tussen de schare van deze mannen en predikte hun zijn inzichten van de waarheid Gods.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Het zou ons te ver voeren zo we trachtten een uiteenzetting te geven van Kohlbrugges denkbeelden.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Iets er over.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Kohlbrugges eigenaardigheid ligt in zijn beschouwing van de heiligmaking.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Hij spreekt in de toon van een woord van de bekende Engelse godgeleerde Owen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="39.4.2">die in z'n verklaring van Psalm 130 opmerkt:</seg> <seg n="39.4.3">'Evangelische heiligmaking te bezitten is nodig,</seg> <seg n="39.4.4">maar zulks te weten somtijds een verzoeking.'</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Kohlbrugge denkt er natuurlijk niet aan te zeggen dat er geen nieuwe mens geboren moet worden;</seg> <seg n="39.5.2">hij vreest alleen maar dat het een farizeeër zal zijn.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Daarom slaat hij hem altijd weer de benen stuk.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Of Kohlbrugge zou ontkennen dat er een inwonende hebbelijkheid tot heiligmaking in de gelovigen zijn moet,</seg> <seg n="39.7.2">is nog de vraag.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Dr. Vos<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n11" rend="superscript">11</ref> in zijn <hi rend="italic">Groen van Prinsterer</hi> drukt zich voorzichtiger uit:</seg> <seg n="39.8.2">zijn leerlingen hebben hem er nooit van horen spreken.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Hij is bang erover te spreken.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Liet het geloof hem al niet ledig in goede werken;</seg> <seg n="39.10.2">zijn eigenlijke zelf bleef toen een arm zondaar en bevond zich al onbekwamer en onheiliger.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Hij lag daar ‘dood en verrot',</seg> <seg n="39.11.2">maar dat verrotte ik was toch zo fris als een cederplant en zijn niets dan slijk en modder opwerpend hart was niettemin rein.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Het was Christus die eigenlijk zonder dat hij het zelf mocht merken het goede in hem werkte.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Wie het opmerkte was dadelijk farizeeër.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">Tot de vruchten der dankbaarheid behoorde de heiliging,</seg> <seg n="39.14.2">niet de heiligmaking.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">Die hadden we in Christus.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Het is niet te ontkennen dat in Kohlbrugges prediking een machtige waarheid schuilt,</seg> <seg n="40.1.2">waarvoor niemand doof mag blijven.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Het is goed het te weten en telkens weer te horen,</seg> <seg n="40.2.2">dat er in ieder hart veel is en blijft van die trots waarvan men liberalen maakt.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Er is echter eveneens een groot gevaar aan verbonden,</seg> <seg n="40.3.2">dat men zo bang is voor het gevaar van een waarheid,</seg> <seg n="40.3.3">dat men ze niet durft te erkennen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De gehele waarheid Gods is gevaarlijk .</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De leer van de rechtvaardigmaking is gevaarlijk,</seg> <seg n="40.5.2">van de goede werken,</seg> <seg n="40.5.3">van het geloof.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">In de waarheid Gods gaat men altijd tussen twee afgronden.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Maar het is Gods weg.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Tijdelijk het gevaar van de ene of andere waarheid naar voren te brengen,</seg> <seg n="40.8.2">kan eis zijn van de omstandigheden.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Het mag nooit blijvend zijn.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Er is een opwassen in de genade van Jezus Christus,</seg> <seg n="40.10.2">een afsterven van de oude en een opstaan van de nieuwe mens.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Met hoeveel gevaar dan ook:</seg> <seg n="40.11.2">het moet.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">En zo wij in het natuurlijk leven weten,</seg> <seg n="40.12.2">dat wij er <pb n="97" ed="VW"/>zijn,</seg> <seg n="40.12.3">zouden we dan in het geestelijk leven blind en doof en stom geboren worden?</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Zoveel is zeker,</seg> <seg n="41.1.2">de schuchtere en zelfontledende natuur van De Clercq heeft onder zijn aanraking met Kohlbrugge geleden.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">We willen niet ontkennen dat het ook zijn geestelijk leven verdiept heeft.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Maar het heeft hem ook veel vrijmoedigheid doen missen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Hij was reeds geneigd om altijd in zichzelf in te keren,</seg> <seg n="41.4.2">zodat zijn uitgaande levensdaden daardoor werden benadeeld.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Voor De Clercq heeft het niet gediend om de aandacht van zichzelf af te trekken.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Maar het heeft hem steeds meer in eigen binnenste doen wroeten en hem van veel van z'n vrijheid in Christus beroofd.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">De Clercq voelt dat bij de eerste oefening door Kohlbrugge geleid.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het onderwerp was de doodsbeenderen van Ezechiël.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Krachttermen kwamen er in voor,</seg> <seg n="41.9.2">niet altijd even kies.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Het gebed was buitengewoon lang met veel gezochte uitdrukkingen.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Dit hinderde De Clercq.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De betrekking tot Kohlbrugge heeft De Clercq in de laatste jaren zijns levens veel innerlijke strijd gekost.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Enerzijds heeft hij een welbehagen in zwakheid en in de verbreking van alle eigen werk en bezit,</seg> <seg n="42.2.2">anderzijds wil hij met Da Costa het derde stuk,</seg> <seg n="42.2.3">het stuk der dankbaarheid,</seg> <seg n="42.2.4">gehandhaafd zien.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Hij wil ook gaarne Gods gebaande wegen zien en er met bewustheid intreden.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Zijn hart weifelt tussen Da Costa en Kohlbrugge.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Zeer juist gevoeld is,</seg> <seg n="42.5.2">wat hij zegt:</seg> <seg n="42.5.3">"In vele dingen ziet Da Costa dieper,</seg> <seg n="42.5.4">met meer onderscheiding,</seg> <seg n="42.5.5">zal ik het nu eens zeggen,</seg> <seg n="42.5.6">interessanter,</seg> <seg n="42.5.7">verkwikkender voor verstand en gevoel."</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Aan de andere zijde klaagt hij wel eens dat Da Costa hem wel voor heerlijke tafels brengt,</seg> <seg n="42.6.2">maar hem niet aan het eten brengt.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">De verwijdering tussen Da Costa en Kohlbrugge heeft De Clercq veel smart veroorzaakt.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Kohlbrugge was hard als een hamer en zei maar:</seg> <seg n="43.2.2">'Mijn preek moet waarheid worden.'</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Da Costa is,</seg> <seg n="43.3.2">zoals De Clercq het zo mooi zegt:</seg> <seg n="43.3.3">'Liberaal in het mystieke.’</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Al deze invloeden gaan over De Clercq heen en zij grijpen diep in zijn leven in.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Het is in deze latere tijd dat Beets,</seg> <seg n="44.1.2">die veel jonger was,</seg> <seg n="44.1.3">met De Clercq kennis maakt.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Beets wil graag over de letteren spreken,</seg> <seg n="44.2.2">over schrijvers en boeken,</seg> <seg n="44.2.3">maar De Clercq is er moeilijk meer toe te brengen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Hij heeft slechts gedachten en woorden voor de dingen die zijn hart beroeren,</seg> <seg n="44.3.2">de vragen waarmede hij zijn hart bereidt.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zijn vrienden begrepen dit niet altijd.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Beets allerminst.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Later werd het hem duidelijk;</seg> <seg n="44.6.2">De Clercq bereidde zich zonder het te weten voor op de grote ontmoeting met zijn Heer en Koning.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Hij was bezig zich inwendig te bereiden om zijn Koning te ontvangen.</seg></s> <pb n="98" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea loopt door over de pagina (nagekeken in het boek); in eerdere versies hier een nieuwe alinea</note><s n="44.8"><seg n="44.8.1">Al dieper boog hij,</seg> <seg n="44.8.2">al armer wenste hij zijn hart,</seg> <seg n="44.8.3">steeds minder krachtig ging zijn leven naar buiten.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Steeds dieper en ingewikkelder werd het onderzoek van eigen leven.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Later wist Beets er wel van te zingen:</seg></s></p>
<lg><l n="46.1"><seg n="46.1.1">“Wij hebben onder de eikenbomen</seg></l><l n="46.2"><seg n="46.2.1">Wij hebben in de lindenschaûw</seg></l><l n="46.3"><seg n="46.3.1">Wel menigmaal de klacht vernomen</seg></l><l n="46.4"><seg n="46.4.1">Dier ziele,</seg> <seg n="46.4.2">die naar boven woû;</seg></l><l n="46.5"><seg n="46.5.1">Wij zagen 't smachten van dat harte,</seg></l><l n="46.6"><seg n="46.6.1">Het worst'len van die tere ziel</seg></l><l n="46.7"><seg n="46.7.1">En menig' ondoorstrijdbre smarte,</seg></l><l n="46.8"><seg n="46.8.1">Die loodzwaar op haar nederviel.</seg></l><l n="46.9"><seg n="46.9.1">Wij zagen 't;</seg> <seg n="46.9.2">onze boezem treurde</seg></l><l n="46.10"><seg n="46.10.1">Maar onze kleinheid merkte niet,</seg></l><l n="46.11"><seg n="46.11.1">Dat God haar zwakke windsels scheurde</seg></l><l n="46.12"><seg n="46.12.1">Dat God haar vleuglen wassen liet.”</seg></l></lg>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">We hebben u thans de voornaamste invloeden getekend die op De Clercq hebben gewerkt.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Hadden we niet gelijk toen we zeiden dat zijn geschiedenis een hartsgeschiedenis is?</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Al de richtingen die uit het Réveil zijn opgekomen hebben op hem hun invloed doen gelden en hier zien we voor ons een oprecht gemoed,</seg> <seg n="47.3.2">dat geen partijmens wil worden,</seg> <seg n="47.3.3">maar ze keurt op hun gehalte aan zuiver goud.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Hij staat in de branding en lijdt.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">De anderen laten zich allen voeren door een der stromen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Omdat De <choice><sic>Ciercq</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Clercq</corr></choice> meer naar binnen leeft en hoe langer hoe minder naar buiten,</seg> <seg n="48.1.2">stonden we nog niet stil bij zijn verhouding tot Groen van Prinsterer.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Men mene echter niet dat De Clercq een kluizenaar was.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Rijk zijn zijn betrekkingen geweest.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Hij was een bekwaam handelsman,</seg> <seg n="48.4.2">stond aan het hoofd van de Nederlandse Handelmaatschappij,</seg> <seg n="48.4.3">werd eenmaal zelfs genoemd voor minister.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Maar deze dingen zijn het niet,</seg> <seg n="48.5.2">die hem voor ons belangrijk maken.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Met Groen was hij bevriend,</seg> <seg n="48.6.2">maar het was nog in de dagen van Groens opkomst.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Een enkel woord nog over zijn verhouding tot de Afscheiding.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Ook deze vroeg zijn aandacht.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Hoe kon het anders.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">We lezen ergens in zijn dagboek,</seg> <seg n="49.4.2">dat een zekere Kaatje<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.willem-de-clercq.n12" rend="superscript">12</ref> bij hem geweest is en sprak over grove en fijne Baälspriesters.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Precies als in later tijden.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zelf leed hij onder de kerkelijke toestanden.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Hij hield zich echter bij de kerk,</seg> <seg n="49.7.2">ofschoon hij in de laatste tijden de godsdienstoefeningen niet meer bezocht.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Ook hier weer dezelfde tweestrijd.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Geen oplossing,</seg> <seg n="49.9.2">maar strijd en lijden.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Over de kinderdoop weifelde <pb n="99" ed="VW"/>hij,</seg> <seg n="49.10.2">tot hij zelf zijn zoon doopte toen het kind ziek was.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">"Het kind scheen stervende.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Daar zaten we toen.</seg></s> <s n="49.13"><seg n="49.13.1">Een moeder is dan gezegend.</seg></s> <s n="49.14"><seg n="49.14.1">Ze is zo recht waar ze zijn moet,</seg> <seg n="49.14.2">om te helpen en te lijden.</seg></s> <s n="49.15"><seg n="49.15.1">Een man zit daar zo ellendig."</seg></s> <s n="49.16"><seg n="49.16.1">Nu werd de vraag wegens de kinderdoop plotseling beslist.</seg></s> <s n="49.17"><seg n="49.17.1">Hij was van meniste afkomst.</seg></s> <s n="49.18"><seg n="49.18.1">Hij doopte zelf het kind.</seg></s> <s n="49.19"><seg n="49.19.1">Overal:</seg> <seg n="49.19.2">alles zelf doormaken.</seg></s> <s n="49.20"><seg n="49.20.1">Alles strijd en drang des harten.</seg></s> <s n="49.21"><seg n="49.21.1">Met zijn zeldzame gave van zichzelf te ontleden heeft De Clercq dit gevoeld en het gezegd:</seg> <seg n="49.21.2">'Ik ben nog in niets een man.</seg></s> <s n="49.22"><seg n="49.22.1">Ik ben een kind.</seg></s> <s n="49.23"><seg n="49.23.1">Jegens God een kind te zijn,</seg> <seg n="49.23.2">dat is heerlijk.</seg></s> <s n="49.24"><seg n="49.24.1">Maar het zij ook zijn gave om met opzicht tot de mensen als man ontwikkeld te worden."</seg></s> <s n="49.25"><seg n="49.25.1">Beminnelijk getuigenis.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De Clercq mist,</seg> <seg n="50.1.2">wat iemand eens genoemd heeft:</seg> <seg n="50.1.3">de gave en de kracht der eenzijdigheid.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Hij vreest geduriglijk voor het aangezicht Gods,</seg> <seg n="50.2.2">vreest om iets te worden,</seg> <seg n="50.2.3">bang dat het Gode niet goed zal zijn.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Dat verklaart hoe hij zo onder bekoring van Kohlbrugge kon komen.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">'Goethe',</seg> <seg n="50.4.2">zo zeiden Da Costa en De Clercq,</seg> <seg n="50.4.3">'was een heerlijk man,</seg> <seg n="50.4.4">zo er geen God ware.'</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">In een reus als Goethe,</seg> <seg n="50.5.2">behalve nog dat Goethe geen christen was,</seg> <seg n="50.5.3">voelt De Clercq iets godetergends,</seg> <seg n="50.5.4">iets van hemelbestorming en torenbouw.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Hij is bang voor torenbouw.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">(Het is een uitdrukking uit zijn dagboeken).</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Zelfs in besloten kring,</seg> <seg n="50.8.2">in een zogenaamd gezelschap,</seg> <seg n="50.8.3">zoals men die in de dagen van het Réveil gaarne hield,</seg> <seg n="50.8.4">wordt hij gedrongen tot zelfbeschouwing.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">En meent,</seg> <seg n="50.9.2">dat het er wel wat op lijkt dat men zich geestelijk gaat ontspannen en vermaken,</seg> <seg n="50.9.3">zoals anderen lichamelijk.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Dit hindert hem.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">We geven hier tenslotte het woord aan Allard Pierson om zijn indruk te vertolken na de bewerking van De Clercqs dagboek:</seg> <seg n="51.1.2">"De Clercq",</seg> <seg n="51.1.3">zo zegt hij heel eigenaardig,</seg> <seg n="51.1.4">"is een man,</seg> <seg n="51.1.5">die niet moede wordt goed te zijn.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">In dit hart,</seg> <seg n="51.2.2">van ootmoed vervuld,</seg> <seg n="51.2.3">is alles zuiver en gaaf.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het Evangelie der genade was voor hem gemaakt.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Zoveel reinheid kan slechts aantrekkelijk blijven,</seg> <seg n="51.4.2">wanneer wij haar gedurig naast de Magdalena's zien nederknielen aan de voet van het kruis.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Met volle nadruk was hij een man van Gods genade.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Was hij verstandig,</seg> <seg n="52.1.2">was hij krachtig?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Hij was goed,</seg> <seg n="52.2.2">weergaloos,</seg> <seg n="52.2.3">altijd in eigen oog de minste;</seg> <seg n="52.2.4">de fouten van anderen nog terugbrengende tot zijn eigen,</seg> <seg n="52.2.5">zo dikwerf vermeende,</seg> <seg n="52.2.6">fouten;</seg> <seg n="52.2.7">in het geestelijke altijd struikelende over zichzelf,</seg> <seg n="52.2.8">maar om des te begeriger naar de Vaderhand te grijpen;</seg> <seg n="52.2.9">een christen van de onvervalste stempel:</seg> <seg n="52.2.10">onpraktisch,</seg> <seg n="52.2.11">niet zalig dan in het wenen,</seg> <seg n="52.2.12">in het hongeren,</seg> <seg n="52.2.13">in het dragen van smaadheid,</seg> <seg n="52.2.14">in de armoede van geest.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het 'lijden vervullende' van zijn Heiland,</seg> <seg n="52.3.2">het voor grote vreugde achtende wanneer hij in vele beproevingen viel,</seg> <seg n="52.3.3">zich het liefst een zondaar <pb n="100" ed="VW"/>gevoelende om door goddelijk mededogen getroost,</seg> <seg n="52.3.4">een zwakke om door de goede Herder in zijn armen gedragen te worden.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Een uitzondering in ons redenerend protestantisme,</seg> <seg n="53.1.2">een broeder en geestelijk tijdgenoot van de heiligen der middeleeuwen."</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="100" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De lezing <hi rend="italic">Willem de Clercq</hi> dateert waarschijnlijk van voor 1910. Nadere gegevens ontbreken. Zij is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n2" type="end" place="end" n="2"><p>O. J. Funcke (1836-1910), Duits predikant, die ook in Nederland bekend werd als schrijver van talrijke stichtelijke werkjes.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. de Clercq (1795-1844), secretaris en directeur van de Nederlandse Handelmaatschappij, vooral betrokken bij het opzetten van de textielindustrie in Twente.</p><p>Is. da Costa (1798-1860), geboren uit een Portugees-Joods geslacht, werd onder invloed van Bilderdijk in 1822 protestant.</p><p>A.Capadose (1795-1874) was eveneens van Portugees-Joodse afkomst en liet zich tegelijk met Da Costa in 1822 dopen.</p><p>G.Groen van Prinsterer (1801-1876) was de leider van de antirevolutionaire en confessionele richting binnen het Réveil.</p><p>J. de Liefde (1814-1869) was vooral actief als evangelist in Amsterdam.</p><p>H.F. Kohlbrugge (1803-1875) probeerde na zijn schorsing door de hersteld Evangelisch Lutherse Gemeente te Amsterdam vergeefs predikant te worden bij de Nederlandse Hervormde Kerk. Vanaf 1846 tot zijn dood was hij predikant bij een vrije gemeente te Elberfeld, die later de naam 'Niederländisch-Reformierte Gemeinde' aannam.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. Scharp (1756-1828), hervormd theoloog, vanaf 1789 tot zijn dood (op een korte onderbreking na) predikant te Rotterdam. Zijn preek zonder R is een bewerking van een nogal stijf vertaalde leerrede van Müllner, waarin de letter R niet voorkwam. S. publiceerde deze preek over Hooglied 1 : 3: 'Uw naam is een uitgegoten olie' onder de naam J. Welgeslepen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n5" type="end" place="end" n="5"><p>W. Bilderdijk (1756-1831). Nederlands dichter. Na van 1795-1806 vanwege oranjegezindheid in ballingschap verkeerd te hebben, vestigde hij zich tenslotte in 1817 te Leiden als privaatdocent in de vaderlandse geschiedenis. Daar vond zijn antiliberalisme weerklank bij mensen als Da Costa en Capadose. Hij wordt beschouwd als één der vaders van het Réveil.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n6" type="end" place="end" n="6"><p>H. Tollens (1780-1856), Nederlands dichter, wiens uiterst huiselijke poëzie grote opgang maakte in het - zelfgenoegzame - Nederland van na de Franse tijd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. Kinker (1764-1845), Nederlands dichter, taalkundige en filosoof, van 1817-1830 hoogleraar te Luik. Hij behoorde toentertijd tot de weinigen in Nederland die Kant kenden en verdedigden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n8" type="end" place="end" n="8"><p>C. Loots (1765-1834), Nederlands dichter, die nogal breedsprakig de nieuwe godsdienstige en maatschappelijke ideeën van de Verlichting bezong en aanprees.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n9" type="end" place="end" n="9"><p>A. Pierson (1831-1896), geboren te Amsterdam in een milieu waar de geest van het Réveil heerste. Hij gaf daarvan rekenschap in zijn <hi rend="italic">Oudere tijdgenooten</hi> (1882-1886 verschenen in <hi rend="italic">De Gids,</hi> later in boekvorm, Amsterdam 1922<hi rend="superscript">3</hi>) en in het door hem uitgegeven <hi rend="italic">Willem de Clercq naar zijn dagboek,</hi> 2 dln., Haarlem 1889<hi rend="superscript">3</hi>.</p><p>Hij koos als theoloog principieel voor de moderne theologie, waardoor hij niet alleen brak met zijn jeugd, maar tenslotte door radicalisering van deze keuze ook met het ambt van predikant (1865).</p><p>In 1870 werd hij hoogleraar aan de theologische faculteit van Heidelberg, in 1877 aan de faculteit der letteren van Amsterdam.</p></note>
<pb n="101" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n10" type="end" place="end" n="10"><p><pb n="101" ed="VW"/>John Owen (1616-1683), Engels puriteins theoloog. Hij stond bekend als een prediker van praktisch gerichte vroomheid. Er verschenen van zijn stichtelijke werken diverse vertalingen in het Nederlands en er bestonden in de negentiende eeuw nog kringen van vrienden van Owen in Nederland.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n11" type="end" place="end" n="11"><p>G. J. A. Vos (1836-1912), hervormd kerkhistoricus, vanaf 1875 predikant te Amsterdam, waar hij zich van aanvankelijk medestander van Kuyper ontwikkelde tot diens grote tegenspeler tijdens de Doleantie van 1886. Hij was een volgeling van Groen van Prinsterer en een medestander van Hoedemaker.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.willem-de-clercq.n12" type="end" place="end" n="12"><p>N. heeft hier de volgende passage uit <hi rend="italic">Willem de Clercq naar zijn dagboek,</hi> dl. 2, p. 178 v. voor ogen staan, waar De Clercq aantekent: "Ik maakte mij in de geest boos op Kaatje Sjonket, die bij mijn vrouw geweest was, zeer uit de hoogte over grove en fijne Baälspriesters had gesproken, en gereed scheen, om uit de Kerk te gaan. Ik dacht, dat ik nu de Scheiding kon dragen en ziet, ik lag daar neder bij de eerste aanval." Pierson commentarieert, dat uit deze aantekening blijkt, dat hoewel Da Costa en De Clercq beide tegen de Afscheiding waren gekant, 'de laatste. . . haar verdediging nog niet goed (kon) lijden'.</p><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 2, p. 81 zegt Pierson, dat De Clercq onder andere daarom vroeg opstond om te schrijven aan Kaatje, 'die vroeger bij hem had gediend en reeds toen ijverig theologiseerde'.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="6" xml:id="noordmans1.catechismusprediking" decls="#bibl-noordmans1.catechismusprediking">
<pb n="102" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Catechismusprediking<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Enige tijd geleden viel mij het voorrecht te beurt een paar dagen,</seg> <seg n="2.1.2">waaronder een zondag,</seg> <seg n="2.1.3">in Heidelberg te mogen doorbrengen.</seg></s></p>
<lg><l n="3.1"><seg n="3.1.1">"Alt Heidelberg du feine</seg></l><l n="3.2"><seg n="3.2.1">Du Stadt an Ehren reich</seg></l><l n="3.3"><seg n="3.3.1">Am Neckar und am Rheine</seg></l><l n="3.4"><seg n="3.4.1">Kein andre kommt dir gleich."</seg></l></lg>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">We wensen ons in het schoonheidsgeding dat in de laatste regel aan het woord komt geen partij te stellen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Van Homerus' tijden af is het een zich telkens weer voordoende geschiedenis dat verschillende steden elkander de een of andere prijs betwisten.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En een beslissen in een schoonheidswedstrijd sleept sedert eeuwenheugenis droevige gevolgen achter zich.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar gerust mag gezegd worden dat de aloude keurvorstelijke residentie,</seg> <seg n="4.4.2">beheerst door de machtigste ruïne van Duitsland,</seg> <seg n="4.4.3">wel geschikt is het hart van ons,</seg> <seg n="4.4.4">bewoners der vlakke velden van Friesland,</seg> <seg n="4.4.5">met blijdschap en bewondering te vervullen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De stad zij bij deze aan mijn collega's aanbevolen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Onder de doodenkele gebouwen die in het einde van de zeventiende eeuw ontsnapten aan het vandalisme van de legers van de allerchristelijkste koning Lodewijk XIV,</seg> <seg n="5.1.2">koning van een natie die zich gaarne een leidende rol toekent in de gang der beschaving,</seg> <seg n="5.1.3">maar wier verwoestingen in dit gedeelte van Duitsland misschien alleen door die der Hunnen worden overtroffen,</seg> <seg n="5.1.4">onder de enkele overgebleven gebouwen behoort ook de Heilig-Geist Kirche.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze wordt gedeeltelijk door de protestanten,</seg> <seg n="5.2.2">gedeeltelijk door de oud-katholieken gebruikt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Door de vriendelijke hulp van collega De Vries was het mij op 1 augustus jl. des morgens mogelijk daar een dienst bij te wonen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik hoorde er een sociale preek over de bekende perikoop uit de Jakobusbrief,</seg> <seg n="5.4.2">betrekking hebbende op de achterstelling der armen in de gemeentelijke samenkomsten (Jak. 2 : 1-13).</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Op mijn informatie bij de koster of ook catechismus gepreekt werd,</seg> <seg n="5.5.2">ontving ik geen duidelijk bescheid.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hetzij ik bij mijn informeren enigszins nalatig geweest ben,</seg> <seg n="5.6.2">of dat de informaties niet duidelijk waren,</seg> <seg n="5.6.3">ik heb die middag geen catechismus gehoord en weet tot op de huidige dag niet of die nog in Heidelberg verklaard wordt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Misschien ook had het slot daaraan schuld dat mij naar boven wenkte en de heerlijke oevers van de Neckar die uitnodigden tot een zondagmiddagwandeling.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Zondagmiddag van 1 augustus was een unicum in deze zomer en niet gemakkelijk zal ik de heerlijke tocht vergeten,</seg> <seg n="5.8.2">eerst naar het slot tot op de <pb n="103" ed="VW"/>500 meter hoge Kuh-Kopf,</seg> <seg n="5.8.3">dan langs de Neckar naar het twee en een halve kilometer hogerop gelegen Neckargemünd.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Een vriendelijke jonge Duitser die een bezoek ging brengen aan 'seine Braut' op genoemde plaats was zo goed mij de weg te wijzen en zeer opgewekt gingen wij samen,</seg> <seg n="5.9.2">hij in het vooruitzicht zijn meisje te ontmoeten,</seg> <seg n="5.9.3">ik opgetogen door het heerlijke panorama.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar hoe het komt weet ik niet,</seg> <seg n="6.1.2">maar sedert die middag gevoel ik mij enigszins beschaamd,</seg> <seg n="6.1.3">wanneer ik de oude Heidelberger opsla,</seg> <seg n="6.1.4">heb ik zekere 'Gewissensbisse' onder de zondagmiddagdienst,</seg> <seg n="6.1.5">als ik het boekje verklaren moet,</seg> <seg n="6.1.6">vooral als er weinig mensen zijn.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is een soort boete die ik doe,</seg> <seg n="6.2.2">wanneer ik thans uw aandacht vraag voor het onderwerp:</seg> <seg n="6.2.3">catechismusprediking,</seg> <seg n="6.2.4">in de hoop weer op goede voet te komen met het oude leerboek.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik hoop dat straks uw op- en aanmerkingen mij deze boete niet te gemakkelijk zullen maken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">En daarom nu terzake!</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Alles wat op het ontstaan van de Heidelberger catechismus betrekking heeft,</seg> <seg n="7.2.2">laten we thans terzijde.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Iedereen kan het nalezen bijv. in Bargers leerboek,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="7.3.2">uitvoeriger in Gooszens <hi rend="italic">Heidelberger Catechismus,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="7.3.3">of bij Doedes<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n4" rend="superscript">4</ref> en vele anderen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij nemen thans het boekje kant en klaar.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik stel mij ook niet voor iets te zeggen over de wijze waarop in verschillende tijden over de catechismus werd gepreekt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zoiets zou een aardig onderwerp van studie zijn dat allicht tot een niet onaardige schets aanleiding kon geven,</seg> <seg n="8.2.2">waarvan ik niet durf beslissen of ze wel eens gegeven werd.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wie er prijs op stelt een volledige collectie catechismussen te bezitten zal goed doen een goede plank in zijn boekenkast daarvoor te reserveren want er zijn er heel wat.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Tot geruststelling van de verzamelaar kunnen we er echter bijvoegen dat veel bundels voor enkele stuivers te koop zijn,</seg> <seg n="8.4.2">of ook wel gratis door de bezitters worden afgestaan.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hiermee wil niets ten nadele gezegd zijn van de goede bundels.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men kan wat men in die wijde zin een catechismus noemt indelen in verklaring- en preekbundels.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Onder de eerste noemen we het <hi rend="italic">Schatboek van Ursinus</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n5" rend="superscript">5</ref> natuurlijk het eerst.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Voor ons land is zo ongeveer de officiële kerkelijke verklaring die van Bastingius (een arbeid ontstaan door samensmelting van zijn arbeid met die van Corputius).<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze is ontstaan op verzoek van de synode van Middelburg in 1581 en is maatgevend geworden voor de catechismusverklaring in ons land<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><s n="9.5"><seg n="9.5.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">Ieder</corr></choice> die enigszins op de hoogte is met de zgn. oude schrijvers herinnert zich verder de namen van Van der Kemp,</seg> <seg n="9.5.2">Curtenius,</seg> <seg n="9.5.3">Smytegelt,</seg> <seg n="9.5.4">d'Outrein en vele anderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Welke reeks in de negentiende eeuw werd voortgezet door Knap,</seg> <seg n="9.6.2">Koorders,</seg> <seg n="9.6.3">Van Oosterzee,</seg> <seg n="9.6.4">bundels leerredenen,</seg> <seg n="9.6.5">terwijl dr. Kuyper in <hi rend="italic">E voto Dordraceno</hi> weer een volledige verklaring gaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Op zichzelf vormt dit alles een vrij uitgebreide literatuur.</seg></s> <pb n="104" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.8"><seg n="9.8.1">Evenmin als wij deze bundels en verklaringen willen opslaan,</seg> <seg n="9.8.2">zullen we ons bezighouden met de vraag naar de plaats die aan de catechismus toekomt onder de verschillende nuances in de geestelijke stromingen van de hervormingstijd.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Bekend is in dit opzicht het onderzoek van prof. Gooszen,</seg> <seg n="9.9.2">de trots van zijn hooggeleerd,</seg> <seg n="9.9.3">goedmoedig professoraal leven.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Het resultaat van deze geleerde,</seg> <seg n="9.10.2">die de richting een soteriologisch-bijbelse noemde en die het boek in nauw verband bracht met Bullinger,</seg> <seg n="9.10.3">is echter niet onweersproken gebleven.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Wij laten al deze vragen rusten,</seg> <seg n="9.11.2">tenminste brengen die niet opzettelijk ter sprake.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Het is slechts onze bedoeling in de engste zin iets te zeggen over catechismusprediking en sommige opmerkingen die we voor ons zelf wel eens maakten in uw midden ter opening van een gedachtenwisseling neer te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij beginnen met de vraag:</seg> <seg n="10.1.2">is het gewenst de zondagmiddag te wijden aan de verklaring van de catechismus?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En dan moet hier een historische herinnering voorop gaan.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De verplichting tot het prediken van de catechismus werd aangenomen door de nationale synode te 's-Gravenhage in 1586.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Deze bepaling is echter niet zo maar voetstoots doorgegaan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De synodale acta voor en na 1586 tonen op menige bladzij dat ook in dit opzicht de Reformatie niet zonder moeite doorwerkte.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Allerlei oude,</seg> <seg n="10.6.2">ingewortelde toestanden stonden haar in de weg en op menig punt is,</seg> <seg n="10.6.3">wat in de Gouden Eeuw een wens was,</seg> <seg n="10.6.4">pas in onze tijd werkelijkheid geworden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Zo heeft het ook tot op de synode van Dordt geduurd voor vrij algemeen de catechismusprediking op de zondagmiddagen was ingeburgerd.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Er waren verschillende bezwaren.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Sommigen zeiden:</seg> <seg n="10.9.2">alles goed en wel!</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Ik wil wel,</seg> <seg n="10.10.2">maar ik sta in een gecombineerde gemeente.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Moet dan de ene plaats,</seg> <seg n="10.11.2">waar ik 's middags ben,</seg> <seg n="10.11.3">enkel catechismus horen?</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Dan moet ge het om beurten doen,</seg> <seg n="10.12.2">zo besliste herhaaldelijk een synode.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">De synode van 1574 te Dordrecht vond het zelfs gewenst om na het Avondmaal 's middags de catechismuspreek te doen doorgaan."</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Anderen zeiden:</seg> <seg n="10.14.2">maar er komt niemand in de kerk!</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Ook voor hen had de kerk een antwoord:</seg> <seg n="10.15.2">de synode te Deventer anno 1609 vermaande:</seg></s></p>
<lg><l n="11.1"><seg n="11.1.1">" ... dat volgents d'ordre,</seg> <seg n="11.1.2">in synodo nationali,</seg> <seg n="11.1.3">op alle</seg></l><l n="11.2"><seg n="11.2.1">plaetsen soowel in de dorpen als steden,</seg> <seg n="11.2.2">op de Sondagen des</seg></l><l n="11.3"><seg n="11.3.1">namiddaechs de Catechismus sal geleert worden sonder ije</seg></l><l n="11.4"><seg n="11.4.1">mants uijtneeminghe,</seg> <seg n="11.4.2">al waert oock dat niemandt meer ter</seg></l><l n="11.5"><seg n="11.5.1">kercken en quaeme dan de predicant ende schoelmeester met</seg></l><l n="11.6"><seg n="11.6.1">haere huisgesinnen ende schoolkinderen."</seg></l></lg>
<p><pb n="105" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Men wendde zich tot de overheid om steun:</seg> <seg n="12.1.2">een provinciale synode in Overijssel in 1620 verzocht onder meer ten opzichte van:</seg></s></p>
<lg><l n="13.1"><seg n="13.1.1">"De onderhoudinge ende frequenteringe der Catechismus-</seg></l><l n="13.2"><seg n="13.2.1">praedicatien. Sall int placcaet mede gedacht worden. dat</seg></l><l n="13.3"><seg n="13.3.1">onder deselve praedicatie nijet getapt worde."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dit herinnert mij aan een ervaring in Zurich onder de vorige vacature,</seg> <seg n="14.1.2">toen ik uit de kerk komende op de volgende wijze werd toegesproken:</seg> <seg n="14.1.3">'Bliid dat dûmny dien hat.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De keatsers wachtsje der op.' Een verbod om te tappen bracht echter alle onwilligen niet ter kerke.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">En daarom werd in 1583 op de synode te Doesburgch de wens uitgesproken:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">" ... dat die predige der Catechismi op den dorperen muchte ingefuret werden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Und opdat sulcks fuglick geschiede is van noeden,</seg> <seg n="15.2.2">das van dem magistraet den officirn operleght werde,</seg> <seg n="15.2.3">die huijsluijten des morgens oder naemittages,</seg> <seg n="15.2.4">daernaer die gelegentheit des plaetses sulckes vordert. daertoe te halden."</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hier kwam het dus althans in de synodale wens tot een:</seg> <seg n="16.1.2">dwingt ze om in te gaan,</seg> <seg n="16.1.3">en zou in plaats van het schone vers:</seg></s></p>
<lg><l n="17.1"><seg n="17.1.1">"Ik ben verblijd,</seg> <seg n="17.1.2">wanneer men mij</seg></l><l n="17.2"><seg n="17.2.1">godvruchtig opwekt:</seg> <seg n="17.2.2">Zie wij staan</seg></l><l n="17.3"><seg n="17.3.1">gereed,</seg> <seg n="17.3.2">om naar Gods huis te gaan."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">meer gevoeglijk kunnen worden begonnen met het psalmvers:</seg></s></p>
<lg><l n="19.1"><seg n="19.1.1">"Bindt d'offerdieren dan met touwen</seg></l><l n="19.2"><seg n="19.2.1">tot aan de hoornen van 't altaar."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Of een dergelijke drijfjacht wel eens heeft plaatsgehad,</seg> <seg n="20.1.2">weet ik niet.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De meesthardnekkige tegenstand tegen de synodale besluiten werd te Gouda geboden,</seg> <seg n="21.1.2">in de vergaderbak der ketteren.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De oud-monnik Hermannus Herbertss<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n9" rend="superscript">9</ref> was hier predikant.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Van lange adem zijn de onderhandelingen gevoerd door de Zuidhollandse synode en hem en de overheid te Gouda.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De <pb n="106" ed="VW"/>geschiedenis begon na het besluit van 1586.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Op een synode te Delft werd over Gouda geklaagd.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Uitgezonden deputaten ontvingen ten antwoord dat men bereid was catechismus te preken.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Maar eerst moest de brief van Petrus uit zijn waarmee men bezig was.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">In 1589 vergaderde men in het broeinest zelf,</seg> <seg n="21.8.2">in Gouda.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Nog geen catechismusprediking.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De Petrusbrief zou toch nu wel uit zijn.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">1590:</seg> <seg n="21.11.2">nog is de brief niet uit.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">In 1591 komt er tenslotte iets dat op een verklaring gelijkt:</seg> <seg n="21.12.2">alles was in orde;</seg> <seg n="21.12.3">wat echter de catechismus betrof,</seg> <seg n="21.12.4">zo verklaarde men aan de synode van 's-Gravenhage van dat jaar,</seg> <seg n="21.12.5">men liet de prediking daarvan niet na 'wt verachtinge maer om der stichtinge willen'.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">We gevoelen:</seg> <seg n="21.13.2">hier moet iets achter zitten.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">En dat iets is het calvinistisch cachet,</seg> <seg n="21.14.2">dat de catechismus draagt.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Dat was niet naar de smaak van Herbertss.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">Er is zo iets onzegbaars tussen Herbertss en de synode,</seg> <seg n="21.16.2">want in 1592 antwoordt hij dat hij er niet tegen is als het recht geschiedt.</seg></s> <s n="21.17"><seg n="21.17.1">Ge gevoelt,</seg> <seg n="21.17.2">hier liggen voetangels en klemmen over het karakter waarvan zich niemand licht zal vergissen die iets van de geestelijke stromingen weet,</seg> <seg n="21.17.3">die straks heenleiden naar de synode van Dordt.</seg></s> <s n="21.18"><seg n="21.18.1">De overheid steunde Herbertss.</seg></s> <s n="21.19"><seg n="21.19.1">De synoden zijn dan eens verwijtend,</seg> <seg n="21.19.2">dan mild en soepel.</seg></s> <s n="21.20"><seg n="21.20.1">Tegen de overheid zegt ze:</seg> <seg n="21.20.2">handen thuis.</seg></s> <s n="21.21"><seg n="21.21.1">Aan Herbertss merkt ze op,</seg> <seg n="21.21.2">dat het niet te doen is om juist deze vragen en antwoorden,</seg> <seg n="21.21.3">maar dat van de dagen der apostelen een aaneengeschakelde voorstelling der <choice><sic>hoofdwaarbeden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hoofdwaarheden</corr></choice> altijd aan de gemeente is voorgehouden.</seg></s> <s n="21.22"><seg n="21.22.1">De synode stelde hem voor,</seg> <seg n="21.22.2">hoeveel het zou bijdragen aan zijn goede naam buiten Gouda,</seg> <seg n="21.22.3">wanneer hij er toe overging.</seg></s> <s n="21.23"><seg n="21.23.1">Al verder vermaande de synode hem,</seg> <seg n="21.23.2">toen ze haar zin niet kon doorzetten omdat de overheid Herbertss steunde,</seg> <seg n="21.23.3">zich met zijn verklaringen van de vijf hoofdstukken te houden zo dicht mogelijk bij de stijl van de voorstellingswijze van de Heidelberger.</seg></s> <s n="21.24"><seg n="21.24.1">Hoe lankmoedig de synoden zich echter betoonden,</seg> <seg n="21.24.2">toch kon dit niet verhinderen,</seg> <seg n="21.24.3">dat de bom de verkeerde kant uit sprong.</seg></s> <s n="21.25"><seg n="21.25.1">Het liep uit op de opstelling van de bekende <hi rend="italic">Catechismus van ter Gou.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="21.26"><seg n="21.26.1">Maar we laten deze affaire verder rusten.</seg></s> <s n="21.27"><seg n="21.27.1">In haar verdere ontwikkeling gaat ze ons niet aan.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">We moeten echter nog even wijzen op een eigenaardig gebruik bij de catechismusprediking dat vrij algemeen in zwang schijnt geweest te zijn.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het betreft de voorlezing van de vijf hoofdstukken der christelijke religie.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De synode van Campen o.a. van 1593 bepaalde:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="23.1"><seg n="23.1.1">"Diewijle tott die Catechismi praedicatie des Sondages veele jonge personen verschijnen,</seg> <seg n="23.1.2">weijnich of niet erfaren zijnde in stucken der christelycker religion,</seg> <seg n="23.1.3">is goetgevonden dat,</seg> <seg n="23.1.4">so het die tytt eenichsins mach,</seg> <seg n="23.1.5">dienaers na haer discretie die viff hooffstucken dess Catechismi die ghemeenten voor die predicatie na older manieren voorlesen,</seg> <seg n="23.1.6">ten eijnde <pb n="107" ed="VW"/>alle toehoorders door lange gebruijck daerin gewinne ende dieselvige uthwendich lehren mogen."</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">We zullen hier wel niet mistasten wanneer wij aannemen dat hiermede bedoeld zijn de Wet,</seg> <seg n="24.1.2">de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="24.1.3">de instellingswoorden van Doop,</seg> <seg n="24.1.4">van Avondmaal,</seg> <seg n="24.1.5">en het Onze Vader.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ik moet bekennen dat ik verrast was. toen ik een paar dagen geleden deze dingen nasnuffelende tot de ontdekking kwam dat de voorlezingen van Wet en Twaalf artikelen in onze godsdienstoefeningen,</seg> <seg n="24.2.2">op de meeste plaatsen wet van Meden en Perzen,</seg> <seg n="24.2.3">resten zijn,</seg> <seg n="24.2.4">overblijfselen van een oud gebruik van veel groter omvang.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Thans leest men ‘s morgens de Wet,</seg> <seg n="24.3.2">'s middags de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Men heeft de lezing verdeeld en toch nog Doop,</seg> <seg n="24.4.2">Avondmaal en Onze Vader er afgelaten.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Wanneer dit juist is,</seg> <seg n="24.5.2">en er kan wel geen twijfel aan zijn,</seg> <seg n="24.5.3">valt er een geheel ander licht op deze handelingen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Het was,</seg> <seg n="24.6.2">zoals de synode van Campen ons leerde,</seg> <seg n="24.6.3">om ze de jonge mensen van buiten te leren,</seg> <seg n="24.6.4">aansluitend aan het catechetische karakter van de middaggodsdienstoefening.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Men heeft er van gemaakt een palladium van rechtzinnigheid en met name in de voorlezing van de Wet iets bijzonders gezocht,</seg> <seg n="24.7.2">waar de Wet of als tuchtmeester tot Christus moet aangemerkt,</seg> <seg n="24.7.3">of anders aan het slot zou moeten gelezen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">De lezing van de Twaalf artikelen draagt bij ons een weinig duidelijk karakter.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Geloofsbelijdenis is het niet en voor oriëntering op de preek is het onvolledig.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Ik ben door deze ontdekking bevestigd in mijn gevoel dat mij er steeds in deed zien een oud gebruik,</seg> <seg n="24.10.2">aangehouden zonder veel zin en betekenis,</seg> <seg n="24.10.3">waarom ik het meestal naliet,</seg> <seg n="24.10.4">het in sommige gemeenten uit beleefdheid toeliet.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Mijn historische uitstap moet echter broodnodig afgebroken worden,</seg> <seg n="24.11.2">zal er nog tijd overblijven voor de beloofde opmerkingen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik vraag daarom:</seg> <seg n="25.1.2">had de kerk gelijk met haar aandrang tot het houden van catechismuspreken?</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En daar aarzel ik geen ogenblik met volmondig ja! te antwoorden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ik wil u zeggen,</seg> <seg n="26.1.2">waarom.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">In de eerste plaats zou ik er niet gaarne toe overgaan van een ander gevoelen te zijn dan de synodes van drie eeuwen in onze Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wat 'de gereformeerde kerk van alle tijden' heeft gezegd,</seg> <seg n="26.3.2">is meer dan een peuleschilletje en men doet wel zich goed te bedenken voor men van een ander gevoelen is.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar dit ontheft ons niet van de roeping zelf overtuigd te zijn van het voor en tegen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Welnu,</seg> <seg n="26.5.2">we willen het gewenste van de catechismusprediking eerst bezien uit het oogpunt,</seg> <seg n="26.5.3">waaruit de synode van Leiden de zaak bezag:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">" ...</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Hermannus (is) mede vermaent,</seg> <seg n="27.2.2">hoewel het leeren des Catechismi op den predickstoel,</seg> <seg n="27.2.3">in sulcke forme van vraghen ende andtwoorden <pb n="108" ed="VW"/>ghestelt,</seg> <seg n="27.2.4">in hemselven gheen bevel heeft in de heylighe schreftuere,</seg> <seg n="27.2.5">dat nochtans een forme van Catechismus,</seg> <seg n="27.2.6">dat is van een sommier vervat der fondamenten der christelycker religie in de kercken te hebben ende te leeren een apostolisch ghebruyck is,</seg> <seg n="27.2.7">als blyckt uyt Heb.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">6 : 1,</seg> <seg n="27.3.2">ende t'allen tyden in de kercke is onderhouden . . <hi rend="italic">. "</hi></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dit behoort volgens de synode niet tot de adiaphora,</seg> <seg n="28.1.2">niet tot de middelmatige dingen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">We willen nu niet spreken over systemen,</seg> <seg n="28.2.2">maar geheel praktisch,</seg> <seg n="28.2.3">zoals hier is aangegeven,</seg> <seg n="28.2.4">een 'sommier vervat der fondamenten der christelycker religie in de kercken te hebben'.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Daarop wil ik thans de nadruk leggen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Wij hebben niet het perikopenstelsel in onze kerk.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Dat heeft zijn voor.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Er is ruimte gelaten voor afwisseling.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De individualiteit van de prediker mag zich ook in de keuze van de stof uiten.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Dit zal allicht de behandeling ten goede komen.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Maar het heeft ook zijn schaduwzijde.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Er bestaat gevaar dat alle eenheid in de prediking gemist wordt.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">De gemeente begeert opgebouwd te <choice><sic>worden. zegt J. H. Gunning</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">worden,</corr></choice></seg><choice><sic>worden. zegt J. H. Gunning</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="28.11.2"><choice><sic>worden. zegt J. H. Gunning</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zegt J. H. Gunning</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n11" rend="superscript">11</ref> in de voorrede van zijn prekenbundel <hi rend="italic">God is liefde,</hi></seg> <seg n="28.11.3">en hoe kan dat geschieden,</seg> <seg n="28.11.4">wanneer zij nu eens in de geslachtsregisters der aartsvaders,</seg> <seg n="28.11.5">dan weer in de hoornen van het apocalyptisch beest,</seg> <seg n="28.11.6">een ander maal weer tussen de leliën van de mystieke bruidegom wordt rondgeleid,</seg> <seg n="28.11.7">zonder enig vast plan.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Hós efa.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Aan dit bezwaar komt nu wel ons kerkelijk jaar tegemoet en ook zou desnoods een reeks vervolgstoffen hierin enige orde kunnen scheppen,</seg> <seg n="29.1.2">maar ook zo blijven allerlei onderwerpen van de prediking uitgesloten en komt het niet tot een uiteenzetting van de christelijke waarheid in enig organisch verband.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">En zulk een verband heeft toch ieder christen nodig te kennen,</seg> <seg n="29.2.2">opdat hij wete,</seg> <seg n="29.2.3">dat ook de herschepping geen chaos,</seg> <seg n="29.2.4">maar een kosmos is.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Neem hierbij nu nog in aanmerking,</seg> <seg n="29.3.2">hoe menig prediker maar één snaar op zijn instrument heeft,</seg> <seg n="29.3.3">of altijd ellende predikt,</seg> <seg n="29.3.4">of steeds de rechtvaardigmaking,</seg> <seg n="29.3.5">of altijd op de dankbaarheid komt,</seg> <seg n="29.3.6">dan springt het in het oog,</seg> <seg n="29.3.7">hoe goed het is dat althans voor één dienst een organische behandeling tegelijk tot eenheid en veelzijdigheid dwingt.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Dit kan niet anders dan stichtelijk zijn en de gemeente bouwen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Onder de redenen,</seg> <seg n="30.1.2">waarom we de catechismusprediking zo gewenst vinden,</seg> <seg n="30.1.3">zouden we ons nog eens willen bedienen van een zinsnede uit het rapport van de gedeputeerden te Dordrecht,</seg> <seg n="30.1.4">waar gezegd wordt,</seg> <seg n="30.1.5">dat het is</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">" ... oock tot groote nutticheydt ....,</seg> <seg n="31.1.2">insghelycx dienende tot volcommen ende vaste eenicheydt,</seg> <seg n="31.1.3">tot wechneminghe van alle quaet vermoeden ende oock erghernisse . . <hi rend="italic">. "</hi> <pb n="109" ed="VW"/>De catechismus kan,</seg> <seg n="31.1.4">doordat hij gepredikt wordt,</seg> <seg n="31.1.5">in de rechte zin een formulier van enigheid zijn.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er is in de kerk altijd groot geluid om die formulieren van enigheid.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">En toch kwam het voor,</seg> <seg n="31.3.2">in de tijd der Doleantie,</seg> <seg n="31.3.3">en zou het ook nu en nog in meerdere mate het geval zijn,</seg> <seg n="31.3.4">dat velen,</seg> <seg n="31.3.5">ja de meesten die er hard over roepen,</seg> <seg n="31.3.6">alleen de Heidelberger kennen en de beide andere niet of nauwelijks onder ogen kregen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Ik ben niet te overtuigen dat dergelijke slapende stukken de grondslag kunnen vormen voor de eenheid van Christus' kerk,</seg> <seg n="31.4.2">of dat zij naar de letter als wet zouden kunnen gelden om te oordelen over levenden en doden.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Dat doet Christus alleen maar.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Hij alleen is gisteren en heden dezelfde tot in eeuwigheid.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Hij leeft.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">En ook in de kerk van heden zal zijn oordeel niet op zulk een houterige en dode wijze uitgaan,</seg> <seg n="31.8.2">als waarop menig schreeuwend partijmens dat wil,</seg> <seg n="31.8.3">wel wetend dat het toch niet van hem gevraagd zal worden het toe te passen,</seg> <seg n="31.8.4">maar er een middel in vindend een reuk van rechtzinnigheid van zich te doen uitgaan.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Een formulier van enigheid zal op veel levender wijze de band moeten zijn in de kerk,</seg> <seg n="31.9.2">meer sluiten om de bewegelijke leden van Hein die werkt tot nu toe,</seg> <seg n="31.9.3">omdat Hij ook de Vader zulks ziet doen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Zoiets doet de catechismus ons zien.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daar hebt ge een voorbeeld van die band die we bedoelen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Hier is een formulier in actie dat de harten onwillekeurig naar elkaar toebuigt.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Want dat doet de catechismus waar hij gepredikt wordt.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dan moet ge spreken over de toorn Gods,</seg> <seg n="32.5.2">over schepping en voorzienigheid,</seg> <seg n="32.5.3">over Drieëenheid,</seg> <seg n="32.5.4">over de Zone <choice><sic>Gods. over rechtvaardigmaking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Gods,</corr></choice></seg><choice><sic>Gods. over rechtvaardigmaking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="32.5.5"><choice><sic>Gods. over rechtvaardigmaking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">over rechtvaardigmaking</corr></choice>,</seg> <seg n="32.5.6">over Doop en Avondmaal.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Gij zijt vrij in uw behandeling.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Ge moogt ook de antwoorden bestrijden.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Hoe woudt ge het anders inrichten.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Een prediker zal toch nooit een automaat mogen zijn.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">En wanneer onze kerkelijke moeilijkheden en de Doleantie ons iets zullen leren,</seg> <seg n="32.10.2">dan zullen we toch dit moeten inzien,</seg> <seg n="32.10.3">dat we nooit terug moeten hebben een belijdeniskerk in de zin van formulierdwang,</seg> <seg n="32.10.4">maar in veel levender zin.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Goed,</seg> <seg n="33.1.2">ge kunt die antwoorden bestrijden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Maar juist,</seg> <seg n="33.2.2">wanneer gij het moogt doen,</seg> <seg n="33.2.3">zult ge er niet gemakkelijk toe komen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dan kan zich ontwikkelen een spontane piëteit voor de klassieke taal van het heerlijke leerboek onzer vaderen,</seg> <seg n="33.3.2">die er eerbiedig mee omgaat.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Dan doet zich voor hen die bedenkingen mogen hebben de vraag in de praktijk op:</seg> <seg n="33.4.2">hoe zult ge het beter zeggen?</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Zijt gij dieper ingeleid?</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Meer van de Schriften doorvoed?</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Dan is er plaats voor daden als waarvan mij bekend is bij wijlen prof. Gunning die als kandidaat in zijn eerste gemeente toegekomen aan de behandeling van vraag en antwoord over de toorn Gods,</seg> <seg n="33.7.2">voor zichzelf het antwoord zocht op de zaterdag in het bos bij zijn gemeente,</seg> <seg n="33.7.3">alleen met zijn God.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Zulk een formulierband vind ik levend,</seg> <seg n="33.8.2">christelijk,</seg> <seg n="33.8.3">Gode waardig.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Hij buigt de harten.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ik moet het daarom jammer vinden,</seg> <seg n="34.1.2">al weet ik welk een moeilijke zaak het hier geldt,</seg> <seg n="34.1.3">dat in 1863 door de synode bepaald werd dat de predikanten,</seg> <pb n="110" ed="VW"/><seg n="34.1.4">zowel bij de leiding der openbare godsdienstoefening in het algemeen,</seg> <seg n="34.1.5">als met betrekking tot het gebruik van de Heidelbergse catechismus naar eigen oordeel te rade gaan met de godsdienstige behoefte der gemeente.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik vraag u:</seg> <seg n="34.2.2">is het aan te nemen dat er zo weinig continuïteit is in de christelijke kerk dat er een tijd komt dat een deel der predikanten niet meer kan spreken over de Wet,</seg> <seg n="34.2.3">de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="34.2.4">de inzetting van Doop en Avondmaal en het Onze Vader?</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Is men dan op de rechte weg als men gevoelt:</seg> <seg n="34.3.2">we kunnen een eenvoudig leerboek geschreven door een kerk in strijd,</seg> <seg n="34.3.3">in het geboorteuur van de Reformatie,</seg> <seg n="34.3.4">niet meer tot leidraad gebruiken?</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Een boekje,</seg> <seg n="34.4.2">zo beknopt,</seg> <seg n="34.4.3">in zo sobere stijl,</seg> <seg n="34.4.4">zo klassiek van uitdrukking,</seg> <seg n="34.4.5">in zo'n bijbelse taal geschreven?</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Heeft men dan iets beters gegrepen?</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">En is het een weldaad,</seg> <seg n="34.6.2">wanneer men iemand daarvan vrijstelt?</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Deze band,</seg> <seg n="34.7.2">deze levende band,</seg> <seg n="34.7.3">zou ik willen bewaren.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Iedereen mag de antwoorden tegenspreken,</seg> <seg n="34.8.2">maar het is de vraag,</seg> <seg n="34.8.3">of niet menigeen het zou opgeven.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="34.9.2">wanneer men er toe kwam voor de vrije stoffen de bijbel terzijde te leggen,</seg> <seg n="34.9.3">zou men zichzelf een brevet uitreiken van het staan op een plaats,</seg> <seg n="34.9.4">waar men niet thuis hoort.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">En zo ook ligt er een oordeel in,</seg> <seg n="34.10.2">wanneer men zegt een korte uiteenzetting van de christelijke waarheid niet meer te kunnen gebruiken,</seg> <seg n="34.10.3">waarin de bekende vijf hoofdstukken der christelijke religie warm en sober worden besproken.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Bestond de verplichting,</seg> <seg n="35.1.2">dan zou men in stede van de kloeke,</seg> <seg n="35.1.3">verzekerde taal van de catechismus over de hope die in ons is,</seg> <seg n="35.1.4">zijn eigen woord moeten stellen en men zou op den duur tot een vergelijking zich voelen genoopt,</seg> <seg n="35.1.5">die niet steeds in eigen voordeel uitviel.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Naast de catechismus als summier vervat der fundamenten der christelijke religie in de kerken,</seg> <seg n="35.2.2">waardeer ik dus de catechismusprediking,</seg> <seg n="35.2.3">dat ze is 'dienende tot volcommen ende vaste eenicheydt' in levende,</seg> <seg n="35.2.4">werkende zin.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Nog in andere zin bevordert de catechismusprediking de 'eenicheydt'.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Ze dient als het ware als stemvork voor de prediking.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Ze geeft een toon aan.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het is in onze tijd niet onnodig daarop te wijzen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Er bestaat en ontstaat een evangelieprediking in allerlei tijden en wijzen.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Een van die is de evangelieprediking in de optativus.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Zij drukt zich uit in de wensende wijs en zegt niet:</seg> <seg n="36.7.2">ik weet dat mijn verlosser leeft,</seg> <seg n="36.7.3">maar:</seg> <seg n="36.7.4">och,</seg> <seg n="36.7.5">mocht ik weten,</seg> <seg n="36.7.6">dat mijn verlosser leeft.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Ze spreekt niet tot de gemeente,</seg> <seg n="36.8.2">maar bidt,</seg> <seg n="36.8.3">dat er toch maar één mocht zijn die Christus toebehoort.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Dit evangelie in de optativus,</seg> <seg n="36.9.2">dat nergens in de Schrift gevonden wordt,</seg> <seg n="36.9.3">maar uit enkele ziekelijke schrijvers van de achttiende eeuw in sommige hoeken van ons vaderland is blijven hangen,</seg> <seg n="36.9.4">is bezig (naarmate de predikantsplaatsen schaarser worden) uit de mond der Veluwse boeren over te gaan in de mond onzer evangeliepredikers.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Hier kan de catechismusprediking een correctief zijn.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Men moet ze dan toch voorlezen de krachtige antwoorden onzer vaderen,</seg> <seg n="37.2.2">waarin de verzekerdheid aan het woord is,</seg> <seg n="37.2.3">al zal men misschien in de verklaring daarvan heel wat afbreuk doen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">In dit opzicht is de toon van de Heidelberger gekenmerkt<pb n="111" ed="VW"/> door het woord van één der opstellers op zijn sterfbed;</seg> <seg n="37.3.2">toen aan Olevianus gevraagd werd op zijn doodsbed,</seg> <seg n="37.3.3">of hij zeker was in Christus voor God rechtvaardig te zijn,</seg> <seg n="37.3.4">antwoordde hij:</seg> <seg n="37.3.5">'Certissimus.'</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Dat is de toon van de catechismus en van de Schrift.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Ook de proportie waarin ellende,</seg> <seg n="37.5.2">verlossing en dankbaarheid behandeld worden,</seg> <seg n="37.5.3">kan dienen de toon aan te geven voor de prediking.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Doch we laten dit alles hier rusten.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">We menen dat de catechismus door dit alles in levende,</seg> <seg n="37.7.2">effectieve zin een formulier van eenheid is.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Thans wensen we nog iets te zeggen over de wijze van behandeling.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">We noemden reeds even de tegenspraak.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Het kan zijn,</seg> <seg n="38.3.2">dat men gravamina heeft,</seg> <seg n="38.3.3">of een of ander antwoord niet gelukkig vindt.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Wat dan te doen?</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wat het eerste betreft noem ik bijv. de verklaring van het 'nedergedaald ter helle',</seg> <seg n="38.5.2">waaraan de oude kerk een gans andere bedoeling hechtte dan onze opstellers.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Me dunkt,</seg> <seg n="38.6.2">in zo'n geval moeten we het noemen.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Daarvoor zijn we protestanten.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Wat we anders mochten inzien,</seg> <seg n="38.8.2">spreken we uit.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Daarvoor zijn we leraars van de gemeente.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Deze tegenspraak moet echter modeste et reverenter geschieden.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Ik heb mij bij zulk een gelegenheid wel eens geërgerd wanneer men aan toon en wijze merkte dat de prediker niet aequo animo,</seg> <seg n="38.11.2">maar met een zekere 'Groll' in zijn gemoed tegen het leerboek te velde trok en dan nog wel over dingen,</seg> <seg n="38.11.3">die van vrij theoretische aard waren.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">In zulk een geval legt de prediker voor de vierschaar zijner hoorders het geregeld tegen het boekje af.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Bij z'n hoorders ontwikkelt zich 'Groll' tegen hem.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Op de modus quo is hier dus zeer te letten.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Men gevoele,</seg> <seg n="38.15.2">wat men verplicht is tegenover een zo klassieke samenvatting der christelijke waarheid.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">En men zij met z'n tegenspraak niet te spoedig gereed.</seg></s> <s n="38.17"><seg n="38.17.1">Houde ze echter wanneer het nodig is niet achter om geen letterknecht te worden,</seg> <seg n="38.17.2">maar een Verbi Divini minister te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Vergun mij hier een anekdote in te voegen ten bewijze,</seg> <seg n="39.1.2">hoe men tegenover eenvoudige mensen soms een omgekeerde indruk kan wekken van wat men wenst.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Een predikant in Friesland voerde iemand sprekend in met een tegenwerping tegen de catechismus.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Hij was van plan die te beantwoorden.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Terwijl echter de tegenwerping nog lopende was,</seg> <seg n="39.4.2">nam een oude vrouw haar vouwstoeltje op,</seg> <seg n="39.4.3">ging de kerk uit met de woorden:</seg> <seg n="39.4.4">'Se moatte my net oan de Katechismus komme.'</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Dit stemt tot voorzichtigheid.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar,</seg> <seg n="39.6.2">vraagt ge,</seg> <seg n="39.6.3">waar moet de catechismus dan tegengesproken worden?</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Ik antwoord:</seg> <seg n="39.7.2">persoonlijk gevoel ik daar zelden behoefte aan.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De catechismus is een praktische verklaring van de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="39.8.2">Doop en Avondmaal,</seg> <seg n="39.8.3">Wet en Gebed,</seg> <seg n="39.8.4">in apostolische taal voorgedragen.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Ik heb meestal volstrekt geen behoefte daar iets tegen te zeggen.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">De dingen worden in zo sobere vorm voorgedragen,</seg> <seg n="39.10.2">dat men meestal moet zeggen:</seg> <seg n="39.10.3">'Sint ut sunt,</seg> <seg n="39.10.4">aut non sint.'</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Een enkele maal <pb n="112" ed="VW"/>echter sticht de gang van vragen en antwoorden mij minder.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Hier en daar vindt men een scholastieke haal,</seg> <seg n="39.12.2">die m.i. de catechismus ontsiert.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Zo bij de bekende overgang in zondag vijf en het begin van zes,</seg> <seg n="39.13.2">waar het leerboek op Jezus Christus wil komen die wij kennen uit het heilig Evangelie en waar het die Middelaar eerst tracht te construeren om Hem dan in Christus te vinden.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">Mij heeft deze constructie nooit behaagd.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">Petrus is werkelijk niet door de weg van het ontologisch bewijs tot zijn bekende belijdenis gekomen,</seg> <seg n="39.15.2">maar door omgang met de Heer.</seg></s> <s n="39.16"><seg n="39.16.1">Laten we de gemeente ook langs die weg tot Hem voeren.</seg></s> <s n="39.17"><seg n="39.17.1">Christus geopenbaard openbaart,</seg> <seg n="39.17.2">waarom we Hem nodig hebben,</seg> <seg n="39.17.3">niet andersom.</seg></s> <s n="39.18"><seg n="39.18.1">Laten we er allerminst ons fort van maken deze scholastieke introïtus tot de Twaalf artikelen nog met redenen zonder wetenschap te verduisteren.</seg></s> <s n="39.19"><seg n="39.19.1">Zo ook in zondag achttien.</seg></s> <s n="39.20"><seg n="39.20.1">Wanneer men zich heeft gesticht en,</seg> <seg n="39.20.2">naar we hopen,</seg> <seg n="39.20.3">ook de gemeente door te bedenken wat het is,</seg> <seg n="39.20.4">dat Christus naar zijn majesteit,</seg> <seg n="39.20.5">godheid,</seg> <seg n="39.20.6">genade en geest nimmermeer van ons wijkt,</seg> <seg n="39.20.7">nadat men de gemeente iets heeft willen doen gevoelen van de mystieke kracht van het apostolisch woord 'in Christus' te zijn,</seg> <seg n="39.20.8">dan verwart ineens het leerboek ons met de verbijsterende vraag:</seg> <seg n="39.20.9">"Maar zo de mensheid niet overal is,</seg> <seg n="39.20.10">waar de Godheid is,</seg> <seg n="39.20.11">worden dan die twee naturen in Christus niet van elkander gescheiden?" en antwoordt:</seg> <seg n="39.20.12">"Ganselijk niet,</seg> <seg n="39.20.13">want mitsdien de Godheid onbegrijpelijk (d.i. binnen grenzen niet te beperken) en overal tegenwoordig is,</seg> <seg n="39.20.14">zo moet volgen,</seg> <seg n="39.20.15">dat zij wel buiten hare aangenomen mensheid is en nochtans ook in dezelve is en persoonlijk met haar verenigd blijft."</seg></s> <s n="39.21"><seg n="39.21.1">Hier komt ineens een bijna wiskundige constructie onze stichting verstoren op een ogenblik dat de mystiek haar rechten liet gelden.</seg></s> <s n="39.22"><seg n="39.22.1">Wat heb ik op zulk een moment met deze houterige vraag te maken?</seg></s> <s n="39.23"><seg n="39.23.1">In zulk een geval maak ik er mij met een handbeweging af.</seg></s> <s n="39.24"><seg n="39.24.1">J'en passe et des meilleures.</seg></s> <s n="39.25"><seg n="39.25.1">Ik memoreer even,</seg> <seg n="39.25.2">dat we onze stichting niet gaarne willen verliezen,</seg> <seg n="39.25.3">zonder dat ik uitvaar tegen de opstellers.</seg></s> <s n="39.26"><seg n="39.26.1">Want dat laatste zou evenzeer de stichting bederven.</seg></s> <s n="39.27"><seg n="39.27.1">Het is niet beleefd een wratje op een overigens schoon gelaat te fixeren.</seg></s> <s n="39.28"><seg n="39.28.1">In deze geest zou ik de tegenspraak willen doen plaatsvinden.</seg></s> <s n="39.29"><seg n="39.29.1">Men gevoelt er zelden behoefte aan en dan nog zou het niet een eigenlijke tegenspraak behoeven te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">In aansluiting aan deze opmerkingen die ons herinneren aan de tijd waarin het boek opgesteld werd,</seg> <seg n="40.1.2">zou ik in overweging willen geven of het niet gewenst is,</seg> <seg n="40.1.3">- waar we toch nooit,</seg> <seg n="40.1.4">zoals eigenlijk de bedoeling is,</seg> <seg n="40.1.5">in een jaar klaar komen -,</seg> <seg n="40.1.6">enkele zondagen over de paapse Mis,</seg> <seg n="40.1.7">over de eed en zo ook zondag vijf en zes samen te trekken.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">De uitvoerigheid op genoemde punten hangt met de tijd samen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Ik althans spreek niet driemaal over Avondmaal en paapse Mis.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Dit vermoeit gemeente en prediker in onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Een andere vraag is of er niet een tijd komt dat de catechismus gaat vervelen,</seg> <seg n="41.1.2">vooral wanneer een en dezelfde predikant op dezelfde plaats hem telkens weer van de ene zijde op de andere moet leggen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hierin kan werkelijk<pb n="113" ed="VW"/> iets vermoeiends liggen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Maar me dunkt dat dit niet onvermijdbaar is.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Ik wil eerst zeggen hoe men daartoe niet moet doen.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Men moet niet doen als een heel vroegere predikant te Gaast,</seg> <seg n="41.5.2">die een stapeltje geschreven catechismuspreken had.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Een stapeltje geheel uitgeschreven.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Altijd kwamen dezelfde voorbeelden in dezelfde volgorde terug.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Bekend was zijn preek over het stelen,</seg> <seg n="41.8.2">waarbij de ene ouderling de ander al aanstiet,</seg> <seg n="41.8.3">zeggende:</seg> <seg n="41.8.4">nu komt de varkensdief en dan zr.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">W. en dan is er nog de man die het varken stal;</seg> <seg n="41.9.2">ja werkelijk,</seg> <seg n="41.9.3">dat wisten de hoorders,</seg> <seg n="41.9.4">die was er ook nog,</seg> <seg n="41.9.5">en ze slikten man en varken voor de zoveelste maal ...</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Maar ook op andere wijze zou er een zekere verveling kunnen ontstaan:</seg> <seg n="42.1.2">wanneer de waarheid van de catechismus als 'lehrbares Wissen' louter werd behandeld,</seg> <seg n="42.1.3">eenvoudig als beknopte dogmatiek werd voorgedragen,</seg> <seg n="42.1.4">zonder meer.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zo kwam het dezer tijden in een dolerende gemeente in onze omstreken voor dat een kerkeraadslid tot zijn predikant zei,</seg> <seg n="42.2.2">dat om hem de catechismusprediking wel gestaakt kon worden,</seg> <seg n="42.2.3">hij kende hem al.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De voorganger heel gemoedelijk:</seg> <seg n="42.3.2">ja,</seg> <seg n="42.3.3">maar de jongelui zie je,</seg> <seg n="42.3.4">de jongelui zie je!</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De gehele catechismuspreek zou dus dan in het groot zijn,</seg> <seg n="42.4.2">wat vroeger door de voorlezing van de vijf hoofdstukken bedoeld werd:</seg> <seg n="42.4.3">hem tenslotte te kennen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Men voelt:</seg> <seg n="42.5.2">dit is geen gezonde beschouwing en geen waardige prediking.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">We vragen daarom tenslotte:</seg> <seg n="43.1.2">van welke aard moet de catechismusprediking zijn?</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">En dan maak ik onderscheid tussen de aard van de morgenpreek en de middagpreek.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het komt mij voor dat daartussen in zekere zin een principieel onderscheid moet zijn om meer dan een reden.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Ten eerste is het teveel wanneer op een zondag twee vrije stoffen worden behandeld.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Voor beiden is dit teveel,</seg> <seg n="43.5.2">voor prediker en hoorders.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De morgenpredikatie moet een profetisch karakter dragen.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Zij moet zich tot een zekere hoogte of diepte van geestelijk uitzicht verheffen.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Nu eens stijgt ze op van deze,</seg> <seg n="43.8.2">dan van die plaats.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Altijd streeft ze naar een geestelijk uitzicht en inzicht.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Dit vordert van een predikant veel,</seg> <seg n="43.10.2">wanneer hij er niet mee tevreden is een stukje dogmatiek te geven.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Het is een geestelijke inspanning van de hoogste orde.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Nu is het van niemand te vergen dat,</seg> <seg n="44.1.2">wanneer hij zich ingedacht en geleefd heeft in zijn stof,</seg> <seg n="44.1.3">wanneer hij in zekere mate is opgestegen tot enige hoogte in het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="44.1.4">dat hij dat ogenblikkelijk herhalen zal.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Om dezelfde reden zal het bij de hoorders een schadelijk effect hebben.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De ene indruk zal de andere uitwissen.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Bij de catechismusprediking dient daarom het didactisch karakter te overwegen:</seg> <seg n="44.4.2">het is een leerdienst.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Het is geen 'bis in idem' van de morgendienst.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het betekent niet eenvoudig verandering van tekst.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Men spreekt anders over de rechtvaardigmaking uit het geloof naar Rom. 5 <hi rend="italic">:</hi> 1 dan naar zondag 23.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Dit te verwarren achten wij een fout.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Dit is de fout die juist aan de overzijde ligt van die andere,</seg> <seg n="44.9.2">die er een les van maakt die men tenslotte kent.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Wij bedoelen hier een medium quid,</seg> <seg n="44.10.2">waarbij men vooral rekening houde met het gehoor dat men voor zich krijgt.</seg></s> <pb n="114" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="44.11"><seg n="44.11.1">Het is er om te doen om het christelijk geloof te doen verstaan,</seg> <seg n="44.11.2">goede kennis bij te brengen aan de gemeente,</seg> <seg n="44.11.3">opdat ze niet mede gevoerd wordt met allerlei wind van leer.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">In onze tijd is dit niet onnodig.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">De catechismuspreek moet daarbij echter meer zijn dan een parafrase.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Die zou werkelijk een zekere eentonigheid meebrengen en zou neerkomen op een aanmengen van de krachtige wijn van de catechismus met het water van onze meer of mindere bespraaktheid.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">Er zijn hier allerlei relaties aan te wijzen,</seg> <seg n="44.15.2">opmerkingen te maken,</seg> <seg n="44.15.3">vergezichten te tonen,</seg> <seg n="44.15.4">achtergronden aan te wijzen.</seg></s> <s n="44.16"><seg n="44.16.1">Er kan gewezen worden op de strijd der geesten van onze tijd.</seg></s> <s n="44.17"><seg n="44.17.1">Er worde gestreefd naar actualiteit.</seg></s> <s n="44.18"><seg n="44.18.1">De zondagen van het Avondmaal bieden gelegenheid de grondgedachte van Rome aan de gemeente te verduidelijken.</seg></s> <s n="44.19"><seg n="44.19.1">De eed geeft prachtige aanleiding te spreken over het doperse beginsel in onderscheiding van het gereformeerde.</seg></s> <s n="44.20"><seg n="44.20.1">De behandeling van de Twaalf artikelen brengt ons nu en dan in aanraking met de hoofdgedachten van het modernisme.</seg></s> <s n="44.21"><seg n="44.21.1">En de wet kan dienen een korte ethiek voor de gemeente te behandelen waarbij allerlei ter sprake komt.</seg></s> <s n="44.22"><seg n="44.22.1">Maar ook buiten deze relaties is de samenhang en de diepte der eenvoudige,</seg> <seg n="44.22.2">diepe,</seg> <seg n="44.22.3">bijbelse waarheden die in de catechismus behandeld worden van zoveel rijkdom,</seg> <seg n="44.22.4">diepte en veelzijdigheid,</seg> <seg n="44.22.5">dat zeker geen eenvormigheid behoeft te ontstaan.</seg></s> <s n="44.23"><seg n="44.23.1">Hoe dan ook iemand zou kunnen zeggen:</seg> <seg n="44.23.2">ik ken dat alles,</seg> <seg n="44.23.3">is mij een raadsel.</seg></s> <s n="44.24"><seg n="44.24.1">Wat zoudt ge denken van iemand die beweerde onze 'natura artis magistra' te kennen,</seg> <seg n="44.24.2">wanneer hij ook al alle nummers daarin voorkomende van buiten kende.</seg></s> <s n="44.25"><seg n="44.25.1">Het blijft een wonder.</seg></s> <s n="44.26"><seg n="44.26.1">Uit iedere nieuwe behandeling zal moeten blijken dat men deze dingen dieper verstaat.</seg></s> <s n="44.27"><seg n="44.27.1">Ik herinner mij hier een beminnelijke uiting van onze overleden Van der Schans,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.catechismusprediking.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="44.27.2">die na een behandeling van de Drieëenheid aan het slot tot zijn gemeente zeide:</seg> <seg n="44.27.3">'Een volgende maal hoop ik er u iets meer van te kunnen zeggen.'</seg></s> <s n="44.28"><seg n="44.28.1">In die toon moet hier het didactische gehouden blijven.</seg></s> <s n="44.29"><seg n="44.29.1">Dan blijft er plaats voor de uitroep bij de Twaalf artikelen:'Uwe kennis is mij te wonderbaar' (Ps. 139 : 6),</seg> <seg n="44.29.2">en bij de Tien geboden:</seg> <seg n="44.29.3">'Uw gebod is zeer wijd' (Ps. 119 : 96).</seg></s> <s n="44.30"><seg n="44.30.1">Dan is het didactische tegelijk stichtelijk,</seg> <seg n="44.30.2">opbouwend.</seg></s> <s n="44.31"><seg n="44.31.1">Een wiskundig vraagstuk te beredeneren zal misschien een koel hoofd en hart vragen en dan bewaren,</seg> <seg n="44.31.2">maar zo is het toch niet gesteld met het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="44.32"><seg n="44.32.1">Koel beredenerend mag daarom de catechismuspreek niet zijn.</seg></s> <s n="44.33"><seg n="44.33.1">Ze wordt vanzelf warm door de stof,</seg> <seg n="44.33.2">ook al blijft ze didactisch.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Om ruimte te laten voor beweging en afwisseling mogelijk te maken zou ik dus willen zeggen:</seg> <seg n="45.1.2">laat althans de catechismuspreek van een uitgewerkte schets gesproken worden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Twee preken geheel uit te schrijven elke week is teveel,</seg> <seg n="45.2.2">althans op den duur.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het gevaar ontstaat dan dat men,</seg> <seg n="45.3.2">zijn ze geheel geschreven,</seg> <seg n="45.3.3">zijn toevlucht neemt tot herhaling van het eens gezegde.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Dit is vermoeiend en beslist afkeurenswaardig.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Men bewerke daarom een schets die men later kan wijzigen en aanvullen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Resumerend poneer ik enige stellingen:</seg></s></p>
<list>
<item><pb n="115" ed="VW"/><s n="47.1"><seg n="47.1.1">1. Catechismusprediking is gewenst,</seg> <seg n="47.1.2">opdat er een summier vervat van de fundamenten der christelijke religie in de kerk zij.</seg></s></item>
<item><s n="48.1"><seg n="48.1.1">2. Ze is gewenst,</seg> <seg n="48.1.2">opdat er zij een formulier van enigheid in actie.</seg></s></item>
<item><s n="49.1"><seg n="49.1.1">3. Ze is gewenst om mede de goede toon aan te geven waarin de prediking moet geschieden.</seg></s></item>
<item><s n="50.1"><seg n="50.1.1">4. Men vreze niet te corrigeren als het nodig is,</seg> <seg n="50.1.2">doch zij hierbij bescheiden.</seg></s></item>
<item><s n="51.1"><seg n="51.1.1">5. Men rekene bij de lengte der behandeling met de vragen die nu en in de zestiende eeuw aan de orde waren.</seg></s></item>
<item><s n="52.1"><seg n="52.1.1">6. Een steeds herhaalde catechismusprediking behoeft niet vervelend te worden.</seg></s></item>
<item><s n="53.1"><seg n="53.1.1">7. Er is een principieel onderscheid tussen de catechismuspreek en de morgendienst.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">De eerste draagt een didactisch karakter.</seg></s></item>
<item><s n="54.1"><seg n="54.1.1">8. Men geve niet enkel parafrase,</seg> <seg n="54.1.2">maar onderrichte als man van studie de gemeente,</seg> <seg n="54.1.3">die dit nodig heeft.</seg></s></item>
<item><s n="55.1"><seg n="55.1.1">9. Men geve blijk heilig doordrongen te zijn van het besef,</seg> <seg n="55.1.2">dat de dingen Gods een mysterie zijn,</seg> <seg n="55.1.3">opdat ieder gesticht worde.</seg></s></item>
</list>
<div type="notes">
<pb n="115" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. was in augustus 1909 alleen in Heidelberg; in 1910 was hij er met zijn vrouw Johanna Hillegonda Oosterhuis (1886) op huwelijksreis. Naar alle waarschijnlijkheid geeft N. in deze lezing over <hi rend="italic">Catechismusprediking</hi> de indrukken weer van zijn eerste reis naar Heidelberg. Dat wordt bevestigd door het feit dat 1 augustus 1909 op een zondag viel. Op grond daarvan lijkt een datering eind 1909 of begin 1910 aannemelijk. Verdere gegevens over deze in manuscript bewaard gebleven lezing ontbreken.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Met 'Bargers leerboek' doelt N. waarschijnlijk op <hi rend="italic">Ons kerkboek,</hi> Groningen 1900, waarvan hoofdstuk 8 (p. 144-168) over <hi rend="italic">De catechismus</hi> gaat. De schrijver van het boek was H.H. Barger (1855-1939), hervormd predikant. B. wordt gewoonlijk tot de ethischen gerekend, al had hij zich veeleer zelfstandig ontwikkeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n3" type="end" place="end" n="3"><p>M. A. Gooszen (1837-1916), hervormd theoloog, vanaf 1878 hoogleraar te Leiden. In zijn <hi rend="italic">De Heidelbergsche Catechismus.</hi> Textus receptus met toelichtende teksten. Bijdrage tot de kennis van zijne wordingsgeschiedenis en van het Gereformeerd Protestantisme, Leiden 1890, en in zijn <hi rend="italic">De Heidelbergsche Catechismus en Het boekje van de breking des broods in het jaar 1563-64 bestreden en verdedigd.</hi> Oorkonden en dogmenhistorisch onderzoek. Nieuwe bijdrage tot de kennis van het Gereformeerd Protestantisme, Leiden 1892, poneerde G. dat de Heidelbergse catechismus binnen de zgn. bijbels-soteriologische stroming (een stroming naast het lutheranisme en calvinisme) gesitueerd moet worden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Naar aanleiding van het derde eeuwfeest van de Heidelbergse catechismus schreef Doedes <hi rend="italic">De Heidelbergsche Catechismus in zijne eerste levensjaren 1563-1567.</hi> Historische en bibliografische nalezing met zes en twintig fac-similes, Utrecht 1867. Aangevuld en verbeterd in <hi rend="italic">Nieuwe bibliografisch-historische ontdekkingen,</hi> Utrecht 1876.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zacharias Ursinus (1534-1583), hoogleraar te Heidelberg, was met Caspar Olevianus (1536-1587) de opsteller van de Heidelbergse catechismus. Zijn - als college gegeven en door een leerling opgetekend - commentaar op de Heidelbergse catechismus is in Nederland vele malen uit het Latijn vertaald en aangevuld (het zgn. <hi rend="italic">Schatboek van Ursinus).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Jeremias Bastingius (1551-1595) en Hendrik vande Corput (1536-1601) studeerden beiden theologie te Heidelberg; na 1585 gezamenlijk predikant te Dordrecht. In 1588 gaf B. een verklaring van de Heidelbergse catechismus (<hi rend="italic">Exegemata in Catechesis Religionis</hi>), welke <pb n="116" ed="VW"/>door Vande Corput in 1591 - op vrije wijze bewerkt - in het Nederduits werd vertaald onder de titel <hi rend="italic">Verclaringe op den Catechisme der Christelicker Religie.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Johannes van der Kemp (1664-1718), gereformeerd predikant. Tot in de twintigste eeuw toe vonden zijn catechismuspreken aftrek, die voor het eerst in 1717 verschenen onder de titel <hi rend="italic">De Christen geheel en al het eigendom van Christus in leven en sterven, verklaard in 53 predikatien over den Heidelbergschen Catechismus.</hi> Petrus Curtenius (1717-1789) was hoogleraar aan de Illustere School te Amsterdam. Zijn <hi rend="italic">Leerredenen over den Heidelbergschen Catechismus</hi> verschenen in vier delen in 1790-1793. Bernardus Smytegelt (1665-1739), vanaf 1695 gereformeerd predikant te Middelburg. Zijn (uit zijn mond opgetekende) preken over de Heidelbergse catechismus verschenen voor het eerst in 1747 onder de titel <hi rend="italic">Des Christens eenige troost in leven en sterven, of verklaringe over den Heidelbergschen Catechismus in 52 predicatien; benevens 5.belijdenispredicatien.</hi> Johan d'Outrein tenslotte (1662-1722) was vanaf 1708 gereformeerd predikant te Amsterdam. In 1719 verscheen zijn <hi rend="italic">Het gouden kleinoot van de leere der waarheid die naar de Godsaligheid is, vervattet in den Heidelbergschen Catechismus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. J. Knap (1806-1865), hervormd predikant, behorend tot het zgn. Fryske Réveil. Hij schreef <hi rend="italic">De Heidelbergsche Catechismus in 52 predikatiën,</hi> Gorinchem 1858-1860, nieuwe uitgave Nijkerk 1864. S. H. Koorders (1796-1866), hervormd predikant. Zijn verklaring verscheen als <hi rend="italic">Het leerstelsel der Hervormde Kerk naar den Heidelbergschen Catechismus ontwikkeld,</hi> 4 dln., <choice><sic>Gorinchern</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Gorinchem</corr></choice> 1848-1849, ook uitgegeven als <hi rend="italic">De Heidelbergsche Catechismus verklaard,</hi> Amsterdam 1860. J. J. van Oosterzee (1817-1882), vanaf 1863 hoogleraar te Utrecht, behoorde met Doedes tot de apologetische school. Zijn <hi rend="italic">De Heidelbergsche Catechismus in 52 leerredenen</hi> verscheen in 1882 te Utrecht. A. Kuyper publiceerde zijn catechismusverklaring eerst als een serie artikelen in <hi rend="italic">De Heraut</hi> (vanaf 1886), daarna in boekvorm in <choice><sic>E volo Dordraceno</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">E voto Dordraceno</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> 4 dln., Amsterdam 1892-1895.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Hermannus Herbertss (1540-1607). In 1577 predikant te Dordrecht, waar hij o.m. de catechismusprediking naliet en daardoor in conflict kwam met zijn collega's. In 1582 werd hij uitgeleend aan Gouda, waar hij steun vond voor zijn standpunten. Op theologisch gebied was hij een eclecticus.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n10" type="end" place="end" n="10"><p><hi rend="italic">De Catechismus van ter Gou</hi> (ook wel <hi rend="italic">Goudse Catechismus</hi>) verscheen in 1607 na de dood van Herbertss, die met andere Goudse predikanten tot de opstellers behoorde. In plaats van 'heidelbergse' termen werden alleen bijbelwoorden gebezigd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n11" type="end" place="end" n="11"><p>J.H. Gunning J.Hzn. (1858-1940), hervormd predikant, zoon van J. H. Gunning Jr., vooral bekend door zijn weekblad <hi rend="italic">Pniël</hi>. N. noemt hier zijn <hi rend="italic">God is liefde.</hi> De Eerste brief van de apostel Johannes voor de gemeente des Heeren verklaard, Nijmegen zj.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.catechismusprediking.n12" type="end" place="end" n="12"><p>W. M. van der Schans (1872-1908), hervormd predikant. N. was bevriend met Van der S., die als predikant te Gaast en Terwoude in dezelfde ring stond als N., die van 1903-1910 predikant te Idsegahuizen en Piaam was. Na zijn vroege overlijden leidde N. de begrafenis. Een verslag daarvan in <hi rend="italic">De Banier.</hi> Orgaan van de bond van kiesverenigingen op christelijk-historische grondslag in Friesland, 35 (1908) nr. 13.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="7" xml:id="noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s" decls="#bibl-noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s">
<pb n="117" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Communisme bij de Toradja's<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ik wens u hedenavond iets mede te delen omtrent de indrukken die een bekend zendeling,</seg> <seg n="2.1.2">Alb.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">C. Kruyt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.2">bij zijn arbeid heeft opgedaan.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De heer Kruyt gaf in 1907 vier lezingen uit onder de titel <hi rend="italic">De inlander en de zending.</hi></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">We willen uit één dier lezingen enkele grepen doen,</seg> <seg n="2.4.2">die over het communisme bij de Toradja's.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Eerst iets over de persoon van de zendeling Kruyt zelf.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zendeling A.C.Kruyt,</seg> <seg n="3.2.2">wel te onderscheiden van zijn vader en broer,</seg> <seg n="3.2.3">heeft gearbeid op Poso,</seg> <seg n="3.2.4">midden op Celebes,</seg> <seg n="3.2.5">daar waar ook de heer Adriani<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n2" rend="superscript">2</ref> van het Nederlands Bijbelgenootschap werkt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is een eigenaardig arbeidsveld,</seg> <seg n="3.3.2">dat Poso.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Nog niemand is gedoopt;</seg> <seg n="3.4.2">men werkt er Fries-christelijk-historisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het zou ons thans te ver voeren wanneer we het terrein in bijzonderheden trachtten te beschrijven.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Genoeg,</seg> <seg n="3.6.2">men heeft het hier te doen met heidenen,</seg> <seg n="3.6.3">die nog niet in aanraking gekomen zijn met de islam,</seg> <seg n="3.6.4">de mohammedanen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Onder deze vrij wilde inlanders bleef zendeling Kruyt,</seg> <seg n="4.1.2">nadat hij er door de assistent-resident Jellesma gebracht was,</seg> <seg n="4.1.3">alleen achter.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Op eenzame post begon hij hier zijn arbeid.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wij mogen er wel eens aan denken,</seg> <seg n="4.3.2">wat deze mannen over hebben voor het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En wanneer iemand die wel eens iets doet voor de zending,</seg> <seg n="4.4.2">of bij gelegenheid een kleine gave afzondert,</seg> <seg n="4.4.3">misschien zou menen dat hij al heel veel deed voor dit werk,</seg> <seg n="4.4.4">die stelle zich eens voor hoe hij zich gevoeld zou hebben alleen midden op Celebes tussen deze heidenen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">We moeten niet te spoedig denken dat we al heel ijverig zijn,</seg> <seg n="4.5.2">maar hebben menigmaal reden ons te schamen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">In 1895 kwam Adriani.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Meer in het binnenland.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Tegelijk een paar inlandse helpers uit de Minahassa.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zoals we reeds opmerkten:</seg> <seg n="5.1.2">de methode van zendeling Kruyt</seg> <seg n="5.1.3">- en op dezelfde wijze werkt dr. Adriani</seg> <seg n="5.1.4">- is een eigenaardige.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men jaagt niet naar een dopeling,</seg> <seg n="5.2.2">maar zoekt het heidendom te ondermijnen en de grond voor te bereiden voor het Evangelie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De verwachting en hoop van deze beide mannen is dat deze wijze van doen bekroond zal worden met een overgang tot het christendom van het volk in massa.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het kan natuurlijk niet anders dan belangrijk zijn te vernemen wat iemand,</seg> <seg n="6.1.2">die een zo goed opmerker is als de heer Kruyt en een zo nauwgezet arbeider,</seg> <seg n="6.1.3">over zijn werk heeft te zeggen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In een der lezingen waarover ik u sprak spreekt hij over het communisme der Toradja's,</seg> <seg n="6.2.2">dwz. over de manier waarop de bewoners van Poso,</seg> <seg n="6.2.3">want die heten Toradja's,</seg> <seg n="6.2.4">onder elkander verkeren ten opzichte van hun arbeid,</seg> <seg n="6.2.5">hun goederen enz.</seg></s></p>
<p><pb n="118" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wij christenen en Nederlanders van de twintigste eeuw verkeren in een zekere middentoestand.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In de toestand waarin de Toradja's zich bevinden,</seg> <seg n="7.2.2">in de natuurtoestand,</seg> <seg n="7.2.3">hebben de mensen zo ongeveer alle dingen gemeen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar dat is de gemeenschap van de natuurlijke mens,</seg> <seg n="7.3.2">gegrond op welbegrepen eigenbelang.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En het moet er ook weer heen,</seg> <seg n="7.4.2">dat we alle goederen gemeen hebben,</seg> <seg n="7.4.3">maar dan niet op grond van welbegrepen eigenbelang,</seg> <seg n="7.4.4">maar in de liefde geworteld en gegrond.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Niet meer als een natuurstaat,</seg> <seg n="7.5.2">maar in gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De opmerkingen van zendeling Kruyt geven ons hiervan het bewijs.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De Toradja's dan kennen geen andere band dan die der bloedverwantschap en alleen die op gelijke graad van afkomst staan zijn volkomen aan elkander gelijk.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Broeders,</seg> <seg n="8.3.2">neven,</seg> <seg n="8.3.3">achterneven zijn gelijk aan elkaar.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een achterneef staat tot een neef in de verhouding als een zoon tot zijn vader en noemt hem ook oom of vader.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wordt tenslotte een stam te groot,</seg> <seg n="8.5.2">dan splitst ze zich vanzelf in tweeën,</seg> <seg n="8.5.3">niet met opzet,</seg> <seg n="8.5.4">maar als van zelf,</seg> <seg n="8.5.5">zoals een grote waterdroppel in tweeën zich deelt.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Want een droppel moet rond blijven en in een stam moet de een om de ander geven.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Een vreemde geldt dan ook evenals bij alle natuurvolken als een vijand.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Komt nu een zendeling of komen inlandse helpers in deze gemeenschap binnen dan worden ze gewantrouwd,</seg> <seg n="8.8.2">of wanneer men ze niet meer vreest geëxploiteerd,</seg> <seg n="8.8.3">men zoekt er voordeel van te halen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Zijn fouten worden meer dan die der stamgenoten uitgemeten en onbetaalde hulp krijgt hij moeilijk.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer dan ook zendeling Kruyt of dr. Adriani een reis ondernamen in Midden-Celebes waren de bevriende Toradja's steeds verbaasd dat ze er heelhuids afkwamen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zelf zouden ze zo iets niet wagen,</seg> <seg n="9.2.2">wanneer ze niet een vriend en beschermer in de vreemde stam hadden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Kan iemand echter van de mensen bewijzen,</seg> <seg n="9.3.2">dat hij familie van hem is,</seg> <seg n="9.3.3">dan zal hij hun het nodige beslist geven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ge moet daarom echter niet denken dat de Toradja's onbeleefd zouden zijn tegenover vreemdelingen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Plompweg iets weigeren doen ze niet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ze zullen bijv. zeggen:</seg> <seg n="10.3.2">wanneer wij het hadden,</seg> <seg n="10.3.3">zou u het niet behoeven te kopen,</seg> <seg n="10.3.4">we zouden het u geven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Voor wie hen echter beter leert kennen blijkt dat deze beleefdheid het gevolg is van vrees in menig geval.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij is altijd bang dat een beledigde hem zal vervloeken en dat van die vloek iets zal nakomen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Een dorp,</seg> <seg n="11.1.2">dat is eigenlijk één grote familie.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zo gevoelt men het ook.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Stel dat iemand een misslag heeft begaan of schulden heeft gemaakt,</seg> <seg n="11.3.2">dan sluiten allen zich aaneen om het gevaar af te wenden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">En bij zulk een gelegenheid komt het uit wie de flinkste is,</seg> <seg n="11.4.2">de dapperste,</seg> <seg n="11.4.3">wie het meest geschikt is voor anderen op te treden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">In moeilijke omstandigheden komt zulk een man vanzelf naar voren.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Is hij een krachtige persoonlijkheid,</seg> <seg n="11.6.2">dan schikken zijn dorpsgenoten zich gaarne onder zijn leiding en zonder dat hij in rechte iets meer te zeggen heeft dan de anderen,</seg> <seg n="11.6.3">zien we hoe zulk een zeggenschap als <pb n="119" ed="VW"/>vanzelf ontstaat.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Van dwang is geen sprake.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het gaat alles als vanzelf.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Geen eigenlijk gezag,</seg> <seg n="11.9.2">maar leiding gegrond op invloed en berekening.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">We kunnen bij deze dingen telkens opmerken dat veel wat in onze tijd door sommigen begeerd wordt,</seg> <seg n="12.1.2">eigenlijk behoort tot de natuurstaat.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zeker,</seg> <seg n="12.2.2">het zou heerlijk zijn wanneer in onze menselijke samenleving de hoogste eenvoud heerste,</seg> <seg n="12.2.3">wanneer als vanzelf de beste naar voren kwam,</seg> <seg n="12.2.4">maar we moeten nooit vergeten dat deze dingen niet maar zo neergezet kunnen worden,</seg> <seg n="12.2.5">maar dat wat velen zoeken in de natuurlijke weg eigenlijk het Koninkrijk der hemelen is.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dat het verwezenlijkt moet worden langs geestelijke wegen en door geestelijke groei.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar we keren tot ons stamhoofd terug.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ontstaat er oorlog dan heeft hij de leiding.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Moet er onderhandeld worden met een tegenpartij die het dorp wil beboeten,</seg> <seg n="13.3.2">dan zal daarbij blijken wie het handigste zijn argumenten weet te vinden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wanneer hij een energiek mens is,</seg> <seg n="13.4.2">kan zijn invloed op zijn dorpsgenoten zeer groot worden,</seg> <seg n="13.4.3">want de Toradja's zijn vreesachtig en onderwerpen zich gaarne aan een krachtige natuur.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Bij dat alles is echter van dwang geen sprake.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Men gehoorzaamt omdat het belang van het dorp het meebrengt.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Voordeel geniet het dorpshoofd dan ook minder dan eer.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Wel krijgt hij een deel van iedere boete die geïnd wordt,</seg> <seg n="13.8.2">maar daar heeft hij ook heel wat voor moeten lopen en praten en tijd en arbeid aan zijn rijstveld moeten onttrekken.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Bovendien schenkt men hem gaarne deze vergoeding,</seg> <seg n="13.9.2">want deed men het niet,</seg> <seg n="13.9.3">dan zou men straks misschien tevergeefs zijn hulp inroepen.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Alweer dus hier het goed begrepen eigenbelang.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze gewillige gehoorzaamheid heeft echter een schaduwzijde ook.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wij belijden in onze Geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="14.2.2">'dat de overheid het zwaard niet tevergeefs draagt'.'</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">En nu is juist dat vrijwillige bij de Toradja's een reden waarom hun maatschappij niet vooruitkomt.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Vele van hun hoofden staan boven het volk in inzicht en ontwikkeling.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ze zien wel in dat veel verbeterd zou kunnen worden,</seg> <seg n="14.5.2">maar ze kunnen hun volk er niet toe dwingen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Ze zouden hun invloed verliezen en daar ze eerzuchtig zijn,</seg> <seg n="14.6.2">zouden ze daar moeilijk tegen kunnen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">We zien dus ook hier weer wat er waar is van het voorgeven dergenen die zeggen dat de dwang in onze maatschappij uit den boze is.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Integendeel,</seg> <seg n="14.8.2">ze is uit God en de overheid is Gods dienaresse.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het treedt ons hier aanschouwelijk voor ogen.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Zeker,</seg> <seg n="14.10.2">er is een vrijheid der kinderen Gods die hoger staat.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Christus bereidt zich een gewillig volk op de dag zijner heirkracht.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Maar dat is de vrijheid des Geestes en niet der natuur,</seg> <seg n="14.12.2">zoals men het wil;</seg> <seg n="14.12.3">de vrijheid der liefde en niet van het goed begrepen eigenbelang.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Men vergeet met de zonde te rekenen als men terug wil naar de natuurstaat en wanneer men meent dat dwang en gezag uit den boze zijn.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En nu letten we nog op een andere zijde van het leven der Toradja's. <pb n="120" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note>Doordat de Toradja's communistisch,</seg> <seg n="15.1.2">d.i. gemeenschappelijk leven,</seg> <seg n="15.1.3">hebben de leden van zulk een broederschap of stam alle goederen gemeen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zo is het bij de Toradja's. Persoonlijk bezit van de Toradja's is eigenlijk alleen z'n hakmes.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Buffels behoren aan de broederschap,</seg> <seg n="15.3.2">aan het dorp.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Stel dat iemand voor geld dat hij verdiend heeft een kist met kleren koopt,</seg> <seg n="15.4.2">dan is hij die binnen zeer korte tijd kwijt,</seg> <seg n="15.4.3">want ze wordt hem eenvoudig afgevraagd en weigeren doet men niet.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Men geeft wat gevraagd wordt.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Kledingstukken,</seg> <seg n="15.6.2">wapenen enz. rollen het gehele dorp door,</seg> <seg n="15.6.3">nu eens het zgn. eigendom van de een,</seg> <seg n="15.6.4">dan van de ander,</seg> <seg n="15.6.5">tot zij hem weer afgevraagd worden.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Wil de Toradja iets voor zichzelf behouden,</seg> <seg n="15.7.2">dan moet hij het verbergen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Soms ook brengt hij het bij de zendeling.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zo gaan de Toradja's soms naar de bossen van de Soemara-vallei,</seg> <seg n="15.9.2">niet alleen,</seg> <seg n="15.9.3">maar in gezelschap.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Ze verzamelen daar gom.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Zij doen dit om schulden die ze hebben te delgen,</seg> <seg n="15.11.2">want om rijk te worden,</seg> <seg n="15.11.3">daaraan denken ze niet.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Komen ze nu met hun verdienste thuis,</seg> <seg n="15.12.2">dan moeten ze die weer delen met degenen die thuis gebleven zijn.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Weigeren mag men niet.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit vragen strekt zich zelfs uit buiten de broederschap.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zodra de Toradja met iemand op voet van vriendschap is gekomen,</seg> <seg n="16.2.2">vraagt hij u van alles.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar dan neemt men een weigering niet kwalijk.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De Toradja zelf weigert aan vreemdelingen zelfs niet licht;</seg> <seg n="16.4.2">zo is hij doordrongen van het gevoel dat niets zijn absoluut eigendom is.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Er is zelfs onder die Toradjastammen een stam die berucht is door het stoute vragen dat hij doet.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dekens en hoofddoeken vragen ze de mensen en als ze bezwaar maken omdat ze er niet buiten kunnen brengen ze er een oude voor in de plaats.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De To Napoe,</seg> <seg n="16.7.2">zo heten ze,</seg> <seg n="16.7.3">zijn daartegenover ook weer goedgeefs.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zo waren er eens vierjonge Toradja's uit een andere plaats met hun hoofden meegegaan naar Napoe.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Hun werd schier alles afgevraagd.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">En uit balorigheid gingen ze op een wandeling door de rijstvelden overal de drinkpotten en de drinknappen afvragen.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Niets werd hun geweigerd.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Ze waren er verbaasd over.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Maar ze konden er niets mee en wierpen ze op hun tocht door de wildernis weg.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De gemeenschap van goederen bij de Toradja's doet ons eigenaardig aan.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">We worden genoopt om te vergelijken met onze toestanden.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">We denken onwillekeurig aan de christelijke gemeente in dorpen in ons vaderland en vergelijken met de gemeenschap van goederen de toestanden onder ons.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">We denken aan de vrijgevigheid onder ons.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hoe geheel anders.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Hoe zou het iemand vergaan die hier ging vragen:</seg> <seg n="17.6.2">geef mij dit eens of geef mij dat?</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Zou het lang duren voor hij een weigerend antwoord kreeg?</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Of reeds dadelijk?</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">We moeten eerlijk zeggen dat het in onze christelijke dorpen vaak moeite kost iets los te krijgen en dat er van gemeenschap van goederen wel heel weinig gezien wordt.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">We mogen ons wel eens schamen.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Maar zouden we terug moeten naar deze natuurtoestanden?</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Moeten we socialist zijn?</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Neen!</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">De weg ligt voorwaarts,</seg> <seg n="17.14.2">niet terug.</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Eigendom is vooruitgang vergeleken bij <pb n="121" ed="VW"/>een communisme,</seg> <seg n="17.15.2">een gemeenschap van goederen als de Toradja's. Want wat zijn de gevolgen van dit communisme?</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">Het doodt alle energie bij deze natuurmensen.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Waarom zouden de energieken zich inspannen daar toch van hun resultaten het meest geprofiteerd wordt door de minder energieke leden van de stam.</seg></s> <s n="17.18"><seg n="17.18.1">Waarom zouden ze hun best doen?</seg></s> <s n="17.19"><seg n="17.19.1">Het wordt hun toch afgevraagd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In tijden dat er schaarste van rijst was vroeg zendeling Kruyt wel eens,</seg> <seg n="18.1.2">waarom een der meer gegoeden niet een van zijn buffels verruilde tegen een goede hoeveelheid rijst.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men antwoordde niet veel daarop,</seg> <seg n="18.2.2">men zei:</seg> <seg n="18.2.3">we kunnen het nog wel een poosje uithouden met sago en boombladeren.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De eigenlijke reden ontdekte hij later.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men dacht:</seg> <seg n="18.4.2">het geeft mij niet.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Ik moet het toch weer weggeven.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ge gevoelt dat deze gemeenschap van goederen niet rust op het gebod der liefde,</seg> <seg n="18.6.2">maar geworteld staat in het goed (of slecht) begrepen eigenbelang.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Het is niet:</seg> <seg n="18.7.2">al het mijne is het uwe,</seg> <seg n="18.7.3">maar al het uwe is het mijne.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Het rust op het vragen meer dan op het geven.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Men moet geven en gevoelt er zich niet toe gedrongen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">En zo zeggen we ook weer hier:</seg> <seg n="19.1.2">niet terug!</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Eigendom is vooruitgang tegenover deze natuurlijke gemeenschap van goederen,</seg> <seg n="19.2.2">evenals het gezag tegenover de natuurlijke vrijheid en vrijwilligheid.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zoals die vrijwilligheid de vooruitgang terughoudt,</seg> <seg n="19.3.2">zo hier de gemeenschap van goederen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Tot zulk een gemeenschap van goederen moeten we niet terug.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dat zou zijn een terugval tot de natuur en tot nog groter egoïsme.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De eigendom schept tenminste de gelegenheid om uit vrije wil iets te geven,</seg> <seg n="19.6.2">dwz. uit liefde en niet uit eigenbelang.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">We denken aan Petrus' woord tot Ananias en Saffira:</seg> <seg n="19.7.2">was het niet het uwe?</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">(Hand. 5 : 4).</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">En daarom:</seg> <seg n="19.9.2">de gemeenschap van goederen ligt vóór ons.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Alle goederen gemeen te hebben,</seg> <seg n="19.10.2">daarvoor is eigendom de onmisbare voorwaarde.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Het is een gemeenschap van geven en niet van nemen.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Een gemeenschap des Geestes en niet van natuur.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">In het geven betoont de Geest de liefde die dringt en die de gave vergroot om zich te uiten.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Maar met zulk een beschouwing zijn we nog niet gereed.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">We mogen dan niet zeggen:</seg> <seg n="20.2.2">ziet,</seg> <seg n="20.2.3">nu zet ik mij rustig weer neer bij mijn bezit en zeg:</seg> <seg n="20.2.4">mijn is mijn en gij blijft er af.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Neen,</seg> <seg n="20.3.2">pardon,</seg> <seg n="20.3.3">daar zijn we allerminst mee klaar.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">We moeten ons zelf afvragen,</seg> <seg n="20.4.2">wanneer we dan niet terug willen naar de natuur en de natuurstaat met zijn eigenbelang,</seg> <seg n="20.4.3">maar naar de staat des Geestes en der liefde:</seg> <seg n="20.4.4">waar,</seg> <seg n="20.4.5">waar zijn dan de vruchten des Geestes?</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Waar de werken der liefde?</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Men moet met de Geest toch verder komen dan met de natuur en met de liefde meer bewerken dan met het welbegrepen eigenbelang?</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Hebben we anders het recht zendelingen uit te zenden?</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">En we vragen het niet zonder ontroering:</seg> <seg n="20.8.2">zou er niet in menig opzicht omgekeerd veel voor een Toradja-zendeling onder ons te doen zijn?</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Wij mogen dan ook nooit,</seg> <seg n="20.9.2">ook niet op sociaal of maatschappelijk gebied,</seg> <pb n="122" ed="VW"/><seg n="20.9.3">conservatief zijn.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">We mogen niet eenvoudig zweren bij de eigendom en zeggen:</seg> <seg n="20.10.2">mijn is mijn.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Eigendom is middel tot liefdebetoon.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">De gulden of rijksdaalder,</seg> <seg n="20.12.2">het dubbeltje of het kwartje dat ik in mijn beurs heb heeft voor mijn leven een zekere betekenis.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Ik kan er voedsel voor kopen of kleding,</seg> <seg n="20.13.2">omdat het 't mijne is.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Maar dat is de geringste betekenis.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Dat heeft de Toradja ook en dat kan hij ook.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Maar het bezit heeft voor ons een hogere betekenis ...</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Het is middel tot geven.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">Wij kunnen geven.</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">De Toradja niet.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">Omdat zij eigenlijk geen eigendom hebben.</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">Hem wordt alles afgevraagd.</seg></s> <s n="20.22"><seg n="20.22.1">Wij kunnen vrijwillig geven.</seg></s> <s n="20.23"><seg n="20.23.1">De eigendom moet ons zijn middel tot betoning des Geestes en der liefde.</seg></s> <s n="20.24"><seg n="20.24.1">Anders is het ballast die ons ter helle trekt.</seg></s> <s n="20.25"><seg n="20.25.1">Er wonen genoeg mensen op christelijke dorpen die toonbeelden zijn dat de eigendom hen bederft en in hen de liefde doodt.</seg></s> <s n="20.26"><seg n="20.26.1">Het was beter voor hen Toradja's te zijn,</seg> <seg n="20.26.2">al sieren ze zich met christelijke namen.</seg></s> <s n="20.27"><seg n="20.27.1">De liefde werd dan tenminste niet gedood,</seg> <seg n="20.27.2">maar bleef sluimeren.</seg></s> <s n="20.28"><seg n="20.28.1">De eigendom moet de liefde wekken.</seg></s> <s n="20.29"><seg n="20.29.1">De huisvader werkt allereerst voor zijn gezin.</seg></s> <s n="20.30"><seg n="20.30.1">Dat maakt hem de arbeid zacht.</seg></s> <s n="20.31"><seg n="20.31.1">Dat is het naaste.</seg></s> <s n="20.32"><seg n="20.32.1">Maar daaroverheen moet zijn hart verwijd om de wereld te omvatten,</seg> <seg n="20.32.2">zoals Christus hem de einden der aarde heeft aanbevolen.</seg></s> <s n="20.33"><seg n="20.33.1">En zo zegt het het formulier,</seg> <seg n="20.33.2">dat hij arbeidt om iets te hebben om mede te delen tot nooddruft van anderen en het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="20.34"><seg n="20.34.1">Zo worden we heengewezen naar de gemeenschap des Geestes en van goederen van de eerste christelijke gemeente.</seg></s> <s n="20.35"><seg n="20.35.1">En zo verstaan we bovenal het Lukasevangelie,</seg> <seg n="20.35.2">dat zo vol is van waarschuwingen tegen de gevaren van de eigendom.</seg></s> <s n="20.36"><seg n="20.36.1">De eigendom is middel voor het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="20.36.2">tot betoning van liefde.</seg></s> <s n="20.37"><seg n="20.37.1">Dan wordt de dode gulden,</seg> <seg n="20.37.2">of het kwartje,</seg> <seg n="20.37.3">of het dubbeltje,</seg> <seg n="20.37.4">of ook de cent opgenomen in de levende gemeenschap des Geestes.</seg></s> <s n="20.38"><seg n="20.38.1">Dan wordt het een instrument voor de bewegingen uws gemoeds.</seg></s> <s n="20.39"><seg n="20.39.1">Maar dan versta ieder de gelijkenis van het penningske van de weduwe.</seg></s> <s n="20.40"><seg n="20.40.1">Alles moet naar evenredigheid zijn.</seg></s> <s n="20.41"><seg n="20.41.1">En wie iets geeft en er niets van merkt dat hij iets geeft,</seg> <seg n="20.41.2">omdat de gave hem geen enkele opoffering kost,</seg> <seg n="20.41.3">die geeft niet,</seg> <seg n="20.41.4">maar geeft in schijn.</seg></s> <s n="20.42"><seg n="20.42.1">Die oefent zich niet in de liefde,</seg> <seg n="20.42.2">maar in zelfbedrog en in hebzucht.</seg></s> <s n="20.43"><seg n="20.43.1">Daar ligt onze weg vooruit.</seg></s> <s n="20.44"><seg n="20.44.1">Niet terug,</seg> <seg n="20.44.2">maar 'vergetende,</seg> <seg n="20.44.3">hetgeen achter is,</seg> <seg n="20.44.4">zich uitstrekkende tot de prijs der roeping Gods' (Fil. 3 : 14).</seg></s> <s n="20.45"><seg n="20.45.1">Want achter ligt de zelfzucht en het egoïsme.</seg></s> <s n="20.46"><seg n="20.46.1">In het communisme der Toradja's ligt op de bodem de zelfzucht.</seg></s> <s n="20.47"><seg n="20.47.1">Zo brengt men voor het huwelijk van een der dorpsgenoten gemeenschappelijk de bruidsschat bijeen.</seg></s> <s n="20.48"><seg n="20.48.1">Maar men hoopt dan omgekeerd,</seg> <seg n="20.48.2">als er later een bruidsschat te verdelen valt,</seg> <seg n="20.48.3">daarin ook te delen.</seg></s> <s n="20.49"><seg n="20.49.1">En het is verwonderlijk zo goed als men al die bijdragen,</seg> <seg n="20.49.2">klein en groot,</seg> <seg n="20.49.3">weet te onthouden.</seg></s> <s n="20.50"><seg n="20.50.1">Zo ook wanneer iemand door schulden dreigt geruïneerd te worden.</seg></s> <s n="20.51"><seg n="20.51.1">Dan betaalt men gezamenlijk zijn schuld.</seg></s> <s n="20.52"><seg n="20.52.1">Maar daarna staan deze 'losgekochten',</seg> <seg n="20.52.2">zoals men hen noemt,</seg> <seg n="20.52.3">niet meer geheel vrij tegenover de gemeenschap.</seg></s> <s n="20.53"><seg n="20.53.1">Ze mogen zich niet elders vestigen.</seg></s> <s n="20.54"><seg n="20.54.1">Zelfs een kleinkind van zulk een 'losgekochte' niet.</seg></s> <s n="20.55"><seg n="20.55.1">Hier is dus niets te bespeuren van wat de Heiland <pb n="123" ed="VW"/>wil:</seg> <seg n="20.55.2">'Laat uw linkerhand niet weten,</seg> <seg n="20.55.3">wat uw rechter doet' (Matth. 6 : 3).</seg></s> <s n="20.56"><seg n="20.56.1">En we denken aan de heerlijke woorden des bijbels,</seg> <seg n="20.56.2">dat God 'mildelijk geeft,</seg> <seg n="20.56.3">en niet verwijt' (Jak. 1 : 5).</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Op één gebied gaat het gemeenschappelijke bij de Toradja's niet zo sterk door.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Bij het onroerend goed,</seg> <seg n="21.2.2">het landbezit.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Daar spannen ze zich dan ook voor in.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wel geschiedt de landbouw ook gemeenschappelijk,</seg> <seg n="21.4.2">maar men is verzekerd dat men er de vruchten van eigen inspanning genieten zal.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Iedere Toradja kiest zijn eigen gebied uit.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Wanneer hij bosgrond heeft gezien dat hij in het komende voorjaar wil ontginnen hakt hij op sommige plaatsen een stuk van een boom en klemt in de ontstane spleet een bosje gras of bladeren vast.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Zolang iemand een veld in gebruik heeft is het van hem.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Heeft hij dan de geplante rijst geoogst,</seg> <seg n="21.8.2">dan maakt hij een gedeelte van hetzelfde veld schoon voor een tweede aanplant,</seg> <seg n="21.8.3">maar daarna verliest hij het en verliest daarmee alle recht op die grond.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Het kan dan dadelijk niet weer gebruikt worden om het vele onkruid dat er opschiet.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Eerst moet er weer hout op groeien en het onkruid doden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Voor de aanplant van een rijstveld is heel wat arbeid nodig.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het hakken van hout en het beteugelen van de enorme groei,</seg> <seg n="22.2.2">ook van het onkruid,</seg> <seg n="22.2.3">vordert heel wat inspanning.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Moest ieder nu zijn eigen veld alleen doen,</seg> <seg n="22.3.2">dan zou er geen egaal rijstveld ontstaan.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Bijv. bij het zaaien dat met gepunte stokken geschiedt zou het ene al zijn opgekomen als het andere nog gezaaid moest worden.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">En voor het wieden gereed was zou een gedeelte van de rijst er reeds door verstikt zijn.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Daarom doet men het samen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Eerst het ene veld,</seg> <seg n="22.7.2">dan het andere.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">We merken dus dat ook klimaat en andere invloeden een woord meespreken bij het bepalen van de maatschappelijke verhoudingen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zo bouwt men ook gezamenlijk een huis.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Soms gebeurt het dat de oogst zo totaal mislukt,</seg> <seg n="23.3.2">dat men rijst om te zaaien lenen moet.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het hoofd van het dorp koopt dan vaak voor allen en deelt het uit voor niets.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Ook hier komen weer allerlei overwegingen bij te pas.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Allereerst geeft men meestal wat tot onderhoud van de soort moet dienen cadeau.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Dan weet men dat men later zelf ook geholpen zal worden.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">En bovendien wordt hij niet graag gierig genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Weer worden we tot vergelijking gedrongen en dan denken we aan de speculatiezucht in onze christelijke maatschappij om in tijden van schaarste de prijzen zo veel mogelijk op te drijven en het koren in te houden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En we denken aan het woord van de Spreukendichter:</seg> <seg n="24.2.2">'Wie koren inhoudt,</seg> <seg n="24.2.3">dien vloekt het volk' (Spr.11 : 26).</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Men heeft in de negentiende eeuw zich warm gemaakt voor de onbeteugelde concurrentie en gemeend dat het een onbetwistbaar mensenrecht was,</seg> <seg n="24.3.2">dat de een de ander dood mocht drukken.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">We willen deze vraagstukken thans niet behandelen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar onwillekeurig gaat men over zulke beweringen eens nadenken en vraagt of dat nu de vruchten <pb n="124" ed="VW"/>des Geestes zijn en of er ook een Toradja's zendeling nodig is.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wanneer we nog eens samenvatten,</seg> <seg n="25.1.2">dan merken we dat de zgn. natuurtoestand,</seg> <seg n="25.1.3">het alles gemeenschappelijk hebben,</seg> <seg n="25.1.4">het vrijwillig gehoorzamen,</seg> <seg n="25.1.5">het bereidwillige geven,</seg> <seg n="25.1.6">uit de verte schoon schijnt.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het is dan ook niet geheel onbegrijpelijk dat men in de achttiende eeuw,</seg> <seg n="25.2.2">toen men met zulke volkeren meer en meer in aanraking kwam,</seg> <seg n="25.2.3">er een poos mee gedweept heeft en dat Rousseau en anderen geroepen hebben:</seg> <seg n="25.2.4">tot de natuur terug.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Maar zij die het Evangelie hebben te brengen aan deze volkeren weten wel anders.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zij ontdekken niet altijd dadelijk,</seg> <seg n="25.4.2">maar op den duur het eigenbelang dat hier de grondslag uitmaakt en soms breekt dit dan ook uit,</seg> <seg n="25.4.3">wanneer een of ander stamhoofd zich sterk genoeg voelt om het masker af te werpen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Dan wordt hij een tiran.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">We merkten dit op bij het bereidwillige geven,</seg> <seg n="26.1.2">bij het ontbreken van gezag en de vrijwillige gehoorzaamheid,</seg> <seg n="26.1.3">in het algemeen bij het ontbreken van de eigendom.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wij zagen hoe hierin bij dit natuurvolk geen drijfveer naar hoger,</seg> <seg n="26.2.2">maar een hindernis gelegen is om verder te komen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">We merkten op,</seg> <seg n="26.3.2">dat het gezag en de eigendom goddelijke instellingen zijn,</seg> <seg n="26.3.3">waarvan we niet terug te vallen hebben in de natuurstaat,</seg> <seg n="26.3.4">maar verder te gaan tot het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar dan hebben we ook deze instellingen slechts als middel te beschouwen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Om der zonde wil slechts.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het zijn oefenscholen.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Geboren moet worden het rijk des Geestes en der vrijheid.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">'Daar is Eén uw Meester,</seg> <seg n="26.8.2">en gij zijt allen broeders' (Matth. 23 : 8).</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Daar geldt het:</seg> <seg n="26.9.2">'Wie van ulieden de meeste wil zijn,</seg> <seg n="26.9.3">die zij aller dienaar' (Matth. 20 : 27).</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Daar heet het:</seg> <seg n="26.10.2">'Maar indien gij aalmoes doet,</seg> <seg n="26.10.3">zo laat uw linkerhand niet weten,</seg> <seg n="26.10.4">wat uw rechter doet' (Matth. 6 : 3).</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">En:</seg> <seg n="26.11.2">'Het is zaliger te geven,</seg> <seg n="26.11.3">dan te ontvangen' (Hand. 20 : 35).</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dat moet in ons geboren worden en in de Toradja.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Alles wat uit dit geloof niet is,</seg> <seg n="27.2.2">is zonde.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En alles wat we buiten Christus hebben of houden,</seg> <seg n="27.3.2">is stof en kaf,</seg> <seg n="27.3.3">ergernis en dood.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Zo bidden wij dan:</seg> <seg n="27.4.2">'Uw Koninkrijk kome' (Matth. 6 : 10).</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Dat zij zo!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="124" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De lezing <hi rend="italic">Communisme bij de Toradja's</hi> werd waarschijnlijk door N. gehouden in 1909 of 1910 voor een gemeentesamenkomst te Suawoude, waar zijn (aanstaande) <choice><sic>schoonvader- ds.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">schoonvader ds.</corr></choice> Oosterhuis predikant was.</p><p>N. heeft voor deze lezing gebruik gemaakt van A. C. Kruyt, <hi rend="italic">De inlander en de zending.</hi> Vier lezingen door Alb. C. Kruyt, zendeling-leeraar te Posso (Celebes), Amsterdam 1907, en vooral van de tweede lezing daaruit geheten <hi rend="italic">Het communisme der Toradja's</hi> (p. 45-80).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. C. Kruyt (1869-1949), zendeling en etnoloog, werkte vanaf 1892 op Midden-Celebes (Poso), vanaf 1895 in samenwerking met de door het Nederlands Bijbelgenootschap uitgezonden theoloog en taalgeleerde N.Adriani (1865-1926) en diens vrouw M.L. Adriani-Gunning (1862-1939). Hun gezamenlijke zendingsarbeid leverde talloze etnologische gegevens over de Toradja's op. Door Adriani werd met name het Bare'e, de taal van de Toradja's, bestudeerd.</p><p><pb n="125" ed="VW"/>A.C. Kruyt was de zoon van J. Kruyt (1835-1918), zendeling op Java. Deze J.Kruyt had behalve A.C. Kruyt nog twee zoons die zendeling waren, nl. A. Kruyt (1861-1916), zendeling op Java, en H. C. Kruyt (1862-1922), zendeling in Deli op Sumatra, die evenwel in 1892 ontslag nam.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.communisme-bij-de-toradja-s.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Fries-christelijk-historisch is de aanduiding voor een van de oorspronkelijk zelfstandige stromingen, die in 1908 definitief samengingen tot de Christelijk-Historische Unie, en wel voor de Bond van kiesverenigingen op christelijk-historische grondslag in de provincie Friesland. Deze in 1898 opgerichte Bond stond onder invloed van Hoedemaker, die in oppositie tot Kuyper pleitte voor een christelijke staat in de zin van art. 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="8" xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog" decls="#bibl-noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog">
<pb n="126" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het getuigenis van De Hartog<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Toen ik in de beurt mijner dagorde geroepen een onderwerp op deze vergadering in te leiden,</seg> <seg n="2.1.2">mij moest bezinnen op een onderwerp,</seg> <seg n="2.1.3">werd mijn hart heen getrokken naar dat waarvan op de agenda mededeling werd gedaan.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik zal u niet lastig vallen met de opgave van de verschillende oorzaken van mijn belangstelling in dit onderwerp en van mijn keuze voor deze vergadering.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar één reden wens ik toch te noemen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het is de woede waarmede men naar oudvaderlandse zede weer dadelijk een klopjacht heeft geopend op dr. De Hartog.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Wie bij deze jacht het hardst de ratel hebben geroerd is bekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Maar zulk een verschijnsel staat niet op zichzelf.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is een algemeen protestants verschijnsel.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Heet ge August Hermann Francke,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="3.3.2">dan zijt ge piëtist en staat eigenlijk half buiten de officiële orthodoxie.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Heet ge Daniël Chantepie de la Saussaye,</seg> <seg n="3.4.2">dan zijt ge ethisch en dan staat uw linkerbeen,</seg> <seg n="3.4.3">zo zegt men,</seg> <seg n="3.4.4">eigenlijk op de bodem van pantheïsme of modernisme.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Op die wijze stoten de protestantse kerken telkens hun beste krachten van zich af en drijven de ketterjacht nog veel erger dan ooit door Romes kerk is geschied.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Zijt ge daar een ketter,</seg> <seg n="3.6.2">dan wordt ge ook voor een volle ketter aangezien,</seg> <seg n="3.6.3">maar er is grote speelruimte gelaten en geesten van velerlei kracht en kleur kunnen hun gaven aan de kerk ten goede doen komen en worden door moeder ecclesia allen voor volberechtigde leden aangezien.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Naast de doctor angelicus heeft de doctor subtilis zijn rechtmatige plaats en mystiek en scholastiek worden beide in hun rechten erkend.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Niet alzo in de protestantse en 't allerminst in onze Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Wel wordt het doel niet bereikt en tiert het partijwezen er in ongeëvenaarde bloei,</seg> <seg n="3.9.2">maar dat partijwezen wordt juist in het leven geroepen door een te nauw getrokken begrip van wat een volberechtigd lid of leraar in de kerk mag geloven en belijden.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De eis wordt gesteld,</seg> <seg n="3.10.2">niet dat ge samen op een grote heirweg zult trekken,</seg> <seg n="3.10.3">de grote koninklijke weg van Christus,</seg> <seg n="3.10.4">de koning,</seg> <seg n="3.10.5">zodat ge ook iemand naast u kunt zien en dulden aan uw rechter- of linkerhand,</seg> <seg n="3.10.6">maar de eis wordt gesteld dat ge in ganzenmars zult optrekken,</seg> <seg n="3.10.7">zodat uit een gegeven punt de één de ander precies dekt.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Niet zuiver <choice><sic>in de leer. dat is wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in de leer,</corr></choice></seg><choice><sic>in de leer. dat is wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="3.11.2"><choice><sic>in de leer. dat is wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat is wel</corr></choice> een der grootste schrikbeelden voor aankomende en gevestigde predikanten,</seg> <seg n="3.11.3">een zonde,</seg> <seg n="3.11.4">die bezocht wordt in het derde en vierde geslacht.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Wij zien hierin een kanker voor ons kerkelijk leven.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Het doet schade zoals niets anders.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Er is op die wijze geen ruimte voor leven en beweging en God is toch groot genoeg om in Hem niet alleen te leven,</seg> <seg n="3.14.2">maar ook zich te bewegen.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Men moet toch <pb n="127" ed="VW"/>armslag hebben,</seg> <seg n="3.15.2">bovenal in het geestelijk leven.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Bovendien wordt zo het rechte,</seg> <seg n="3.16.2">vruchtbare verkeer benadeeld.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Het is het meest vruchtbaar verkeren met iemand met wie ge niet in alle opzichten homogeen zijt en op wie ge niet gelijkt als het ene blad aan de boom op het andere.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Ik geloof dat al die genoeglijke gedachtenwisselingen juist tussen degenen die precies homogeen zijn,</seg> <seg n="3.18.2">die hoogtijden,</seg> <seg n="3.18.3">ja springtijden soms van rechtzinnigheid op vergaderingen van juist gelijkgezinden al bijzonder onvruchtbaar zijn.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">Men heeft elkander niets te zeggen.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Men is er eigenlijk eenzaam,</seg> <seg n="3.20.2">hoe talrijk men ook moge zijn.</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">Men moet kunnen verschillen en toch elkander voor vol aanzien.</seg></s> <s n="3.22"><seg n="3.22.1">Wij hebben daarom een onoverwinnelijke sympathie voor ieder wiens theologische haren wat bruusk en wild op zijn hoofd wassen,</seg> <seg n="3.22.2">gelijk we een aangeboren aversie hebben van geestelijke fatterigheid,</seg> <seg n="3.22.3">waarbij de kerkelijke pommade zorgt dat er op de misschien ietwat gedunde schedel althans geen haartje overdwars zit.</seg></s> <s n="3.23"><seg n="3.23.1">En hiermede hebben we de keuze van ons onderwerp van één zijde gemotiveerd.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Voor wat de behandeling betreft hoop ik dat ge bij uw beoordeling zult willen bedenken,</seg> <seg n="4.1.2">dat de kwesties die hier ter sprake komen de diepste vraagstukken raken en dat uit de aard der zaak mijn uiteenzetting zeer onvolledig zal moeten zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">We willen trachten althans drie <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> vier hoofdpunten zo duidelijk mogelijk uiteen te zetten en er onze gedachten over te zeggen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">We zullen hierbij om uw aandacht niet te verbeuren zeer op kortheid ons moeten toeleggen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dadelijk begeven we ons daarom in medias res.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">'Suprahistorisch' noemt men het standpunt van dr. De Hartog en deze heeft tegen deze benaming geen bezwaar,</seg> <seg n="5.1.2">al merkt hij op dat men even goed ‘achterhistorisch' mag zeggen.'</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">In elk geval is het woord een uitstekend uitgangspunt om de bedoeling van de schrijver te verduidelijken op het kardinale punt zijner opvattingen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De grote grief van dr. De Hartog tegen onze tijd,</seg> <seg n="5.3.2">niet het minst tegen onze orthodoxie is,</seg> <seg n="5.3.3">dat ze te historisch leeft en denkt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het is een tijd,</seg> <seg n="5.4.2">zegt hij,</seg> <seg n="5.4.3">van terug tot die en terug tot die,</seg> <seg n="5.4.4">tot Hegel,</seg> <seg n="5.4.5">tot Kant,</seg> <seg n="5.4.6">terug und kein Ende.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Men zou de bezwaren die hij heeft tegen het godsdienstig leven der hedendaagse vromen kunnen samenvatten en typeren op deze wijze,</seg> <seg n="5.5.2">dat het eigenlijk bij hen geldt:</seg> <seg n="5.5.3">'Terug tot Jezus!'</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">2000 jaar terug met uw gedachten,</seg> <seg n="5.6.2">met uw aandacht,</seg> <seg n="5.6.3">met uw gehele leven.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het kruis u voorstellen als staande op de heuvel Golgotha.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">In uw gedachten daarbij staan,</seg> <seg n="5.8.2">de toepassing maken op uw toestand,</seg> <seg n="5.8.3">al redenerende,</seg> <seg n="5.8.4">en zo tot de conclusie komen dat ge zalig zult worden.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Komt dan zulk een feit in geding en komt de kritiek daaraan met haar onderzoek,</seg> <seg n="5.9.2">'dan vreest',</seg> <seg n="5.9.3">zegt De Hartog,</seg> <seg n="5.9.4">'het gevoel zijn levensschatten te verliezen'.'</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Dan zou men de <pb n="128" ed="VW"/>geliefde,</seg> <seg n="5.10.2">gewone toepassingen niet meer kunnen maken.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Dat is al verdacht,</seg> <seg n="5.11.2">zo meent De Hartog.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Want als uw geloof stoelt op drie wortelen:</seg> <seg n="5.12.2">Schrift,</seg> <seg n="5.12.3">historie en getuigenis des Heiligen Geestes en ge zegt dan,</seg> <seg n="5.12.4">wanneer er één,</seg> <seg n="5.12.5">al is het schijnbaar,</seg> <seg n="5.12.6">weggenomen wordt:</seg> <seg n="5.12.7">'Nu is alles weg',</seg> <seg n="5.12.8">dan blijkt dat het u met die beide andere geen ernst was.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Dr. De Hartog voelt daarom behoefte om een krasse paradox te zeggen om daarmede een prikkel te stoten in het lieve luie historische zekerstaan.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Hij zegt daarom:</seg> <seg n="5.14.2">al bestond er omtrent geen enkel historisch feit zekerheid,</seg> <seg n="5.14.3">dan nog zou alles voor mij even zeker blijven.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Men maakt van Gods heilsdaden,</seg> <seg n="5.15.2">zo klaagt hij,</seg> <seg n="5.15.3">een schouwburgbezoek naar de geest.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Uit de verte,</seg> <seg n="5.16.2">zo bedoelt hij,</seg> <seg n="5.16.3">staat men er naar te kijken en meent dat dat iets geeft.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">Met mijn innerlijk,</seg> <seg n="5.17.2">alleronmiddelijkst wezen heeft Mozes of Jezus van voor zoveel eeuwen niets meer te maken dan wanneer een rijke sinjeur de passiespelen van Ober-Ammergau bezoekt.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Zulk een leven met de heilsdaden Gods vindt De Hartog een christen,</seg> <seg n="5.18.2">een gezalfde,</seg> <seg n="5.18.3">onwaardig.</seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">Hij zou in dit verband met Schopenhauer<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n4" rend="superscript">4</ref> kunnen uitroepen:</seg> <seg n="5.19.2">'Is de wereld dan een kijkkast?'</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Stichtelijk is dit in de slechte zin,</seg> <seg n="5.20.2">bij wijze van flauwe toepasselijkheid.</seg></s> <s n="5.21"><seg n="5.21.1">Komt er dan iemand die deze feiten waaruit gij uw stichting put u ontneemt en ontkent hij ze botweg,</seg> <seg n="5.21.2">dan kunt ge niets anders doen dan tegenover zijn neen uw ja stellen.</seg></s> <s n="5.22"><seg n="5.22.1">Daarmee is het dan uit.</seg></s> <s n="5.23"><seg n="5.23.1">Het debat en het getuigenis heeft een vlak historisch-kritisch karakter en uw woord heeft geen waarheidsklank in zich.</seg></s> <s n="5.24"><seg n="5.24.1">Hou er mee op,</seg> <seg n="5.24.2">zegt De Hartog.</seg></s> <s n="5.25"><seg n="5.25.1">Bij die feiten is niemand bij geweest.</seg></s> <s n="5.26"><seg n="5.26.1">Uw fout is dat ge ze als toevalligheden neemt.</seg></s> <s n="5.27"><seg n="5.27.1">En dat zijn ze niet.</seg></s> <s n="5.28"><seg n="5.28.1">Ge komt op die wijze in vreemd gezelschap,</seg> <seg n="5.28.2">in gezelschap van de atheïst Schopenhauer,</seg> <seg n="5.28.3">die om zijn atheïsme (ten dele) de historie minacht en zegt dat men bij historisch onderzoek de feiten één voor één moet oplezen,</seg> <seg n="5.28.4">omdat er maat noch regel in is,</seg> <seg n="5.28.5">gang noch gooi.</seg></s> <s n="5.29"><seg n="5.29.1">Elk feit is weer iets anders waarvan ge geen flauw idee hebt voor het zich vertoont.</seg></s> <s n="5.30"><seg n="5.30.1">Als zulke toevalligheden worden nu volgens De Hartog de feiten bezien.</seg></s> <s n="5.31"><seg n="5.31.1">'Inde illae lacrimae.'</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze moeilijkheden en deze klachten zijn niet nieuw.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Gelukkig,</seg> <seg n="6.2.2">dat we niet om de paar jaar spiksplinternieuwe kwesties krijgen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Prof. Visscher<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n5" rend="superscript">5</ref> heeft in <hi rend="italic">Feit of fictie</hi> herinnerd aan het gevleugelde woord van Lessing,</seg> <seg n="6.3.2">dat 'historische feiten nooit het bewijs kunnen worden van noodzakelijke redewaarheden'.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Alleen is het een fout wanneer hij onder één hoed met het rationalisme dr. De Hartog meent te vangend De oplossing van het rationalisme lag diesseits de historische feiten.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De oplossing van De Hartog <pb n="129" ed="VW"/>jenseits die feiten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dit maakt groot verschil.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Het rationalisme besnoeit de feiten,</seg> <seg n="6.7.2">De Hartog wil ze ondervragen als uitingen van God zelf,</seg> <seg n="6.7.3">hij wil vragen naar de wijsheid van de Dader,</seg> <seg n="6.7.4">onderzoeken de diepten Gods door de Geest.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De feiten,</seg> <seg n="6.8.2">zegt hij,</seg> <seg n="6.8.3">verkondigen de wijsheid en de raad Gods.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Onder de golven rust de diepe zee en is hier en ginds dezelfde.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Veelal ging de strijd hierover of het zou zijn:</seg> <seg n="6.10.2">feit óf idee,</seg> <seg n="6.10.3">werkelijkheid of blote gedachte.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Maar zo staat het niet,</seg> <seg n="6.11.2">zegt De Hartog.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">En was de school van Chantepie de la Saussaye er op uit om te wijzen hierop,</seg> <seg n="6.12.2">dat het menselijke reeds boven de natuur uitgaat,</seg> <seg n="6.12.3">De Hartog wil boven dit bovennatuurlijke uitgaan en noemt zijn standpunt het metafysische.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Achter de denking die zich boven de natuur verheft,</seg> <seg n="6.13.2">staat de denking Gods.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Daarvan zijn de heilsfeiten de uiting.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Achter de feiten ligt niet een ideële schijn,</seg> <seg n="6.15.2">maar de realiteit van de kracht Gods die ze doet met zijn machtige arm.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Met Fichte wil hij uitroepen:</seg> <seg n="6.16.2">'Nicht das Historische,</seg> <seg n="6.16.3">sondern das Metaphysische macht uns selig.'</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Op het verstaan van deze beide termen komt het in de gedachtengang van dr. De Hartog aan:</seg> <seg n="7.1.2">metafysisch en realistisch.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Met de kenschetsing van zijn standpunt als metafysisch verzet hij zich tegen het empirisme dat aanziet wat voor ogen is en niet weet van redelijke bezinning tot op de grond der dingen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Nog meer tegen het empirisme op de tweede trap,</seg> <seg n="7.3.2">het historicisme,</seg> <seg n="7.3.3">dat ten opzichte van de verschijnselen op geestelijk gebied blijft staan bij datgene wat voor ogen is en zodoende op dit hoger gebied de oppervlakkigheid kweekt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Tegenover verstandelijke vervlakking en onbestemde gevoelsmystiek wil hij in redelijke zin de christelijke religie verdedigen en verdiepen om zo te komen tot een systeem van de kennisse Gods in de eigenlijke zin des Woords en om de theologie te maken tot de wetenschap aangaande God zelf.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Realistisch noemt hij zijn standpunt,</seg> <seg n="7.5.2">omdat hij staande houdt dat wanneer we willen verstaan wat voor ogen is</seg> <seg n="7.5.3">- de harde,</seg> <seg n="7.5.4">zware feiten der geschiedenis</seg> <seg n="7.5.5">- we ons niet moeten tevreden stellen daarvan een gedachtenschema te ontwerpen waaruit alle wanklanken zijn weggelaten en naar het rijk van het onlogische verwezen,</seg> <seg n="7.5.6">maar dat onze moeilijke wereld van strijd en tranen,</seg> <seg n="7.5.7">zonde en verlossing,</seg> <seg n="7.5.8">geworteld staat in de onzienlijke dingen Gods,</seg> <seg n="7.5.9">waarin evengoed strijd is en worsteling,</seg> <seg n="7.5.10">waar niet alleen de idee is,</seg> <seg n="7.5.11">helder als kristal,</seg> <seg n="7.5.12">maar waarin ook het alogische,</seg> <seg n="7.5.13">het wilsbeginsel aanwezig is.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De zware werkelijkheid.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">In één woord:</seg> <seg n="7.7.2">het conflict.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dr. De Hartog haat daarom alle gnosis,</seg> <seg n="7.8.2">maar pleit voor de pistis,</seg> <seg n="7.8.3">waarin ook het onredelijke een plaats heeft,</seg> <seg n="7.8.4">omdat ze wortelt in de werkelijkheid.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De grote vijanden ziet De Hartog daarom in het optimisme en in het subjectivisme.</seg></s></p>
<p><pb n="130" ed="VW"/><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het eerste laten we,</seg> <seg n="8.1.2">als meer in het bijzonder de zonde van het modernisme zijnde,</seg> <seg n="8.1.3">thans terzijde.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het subjectivisme,</seg> <seg n="8.2.2">de grote zonde der hédendaagse orthodoxie,</seg> <seg n="8.2.3">moet echter in het licht gesteld.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Want hoezeer dat ook het verwijt is tegen allen die de objectiviteit Gods zoeken,</seg> <seg n="8.3.2">de orthodoxie is bij uitnemendheid subjectief.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dat is geen fout van methode,</seg> <seg n="8.4.2">maar een zonde van geestelijk leven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Deze zondige subjectiviteit dekt zichzelf met valse objectiviteit.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Men is bang van God,</seg> <seg n="8.6.2">zoals een plant onder een afdak opgegroeid bang is voor het zonlicht en het afdak als zijn hemel beschouwt.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Diepe zin had het toen Luther,</seg> <seg n="8.7.2">in de ban gedaan en gevraagd waar hij nu blijven zou,</seg> <seg n="8.7.3">antwoordde:</seg> <seg n="8.7.4">'Sub coelo.'</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Laat het kerkdak instorten.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Dat is objectiviteit.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Subjectief is onze tijd.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zoals degene subjectief is die het toevallige beeld in de caleidoscoop dat hem bijzonder behaagt tot elke prijs wil vasthouden en daarom alle zorg besteedt aan de onbewegelijkheid van het instrument.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maurice<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n6" rend="superscript">6</ref> zegt,</seg> <seg n="9.3.2">dat de grootste zorg der theologen is te verhinderen dat het enthousiasme onder het volk opwaakt.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Volkomen terecht vraagt ook De Hartog:</seg> <seg n="9.4.2">'Is men soms bang om de brand des Geestes onder ons te ontsteken?’</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De godsdienst,</seg> <seg n="9.5.2">klaagt hij,</seg> <seg n="9.5.3">is een troost geworden voor wankelmoedigen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Waar zijn de sterken Gods,</seg> <seg n="9.6.2">de krachtige helden,</seg> <seg n="9.6.3">die de middaghitte kunnen verdragen en zijn Woord doen?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Metafysisch-realistisch wil nu dr. De Hartog de christelijke wereldbeschouwing verdedigen en verdiepen door te wijzen,</seg> <seg n="10.1.2">Hollands gezegd,</seg> <seg n="10.1.3">op de werkelijkheid,</seg> <seg n="10.1.4">de goddelijke redelijkheid achter de historie.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Waarom,</seg> <seg n="10.2.2">zo is de bedoeling van De Hartog,</seg> <seg n="10.2.3">blijven staan bij het enkele kruis op Golgotha,</seg> <seg n="10.2.4">bij het toevallige wonder van Jezus Christus?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Christus is altijd bij ons naar zijn Majesteit,</seg> <seg n="10.3.2">Godheid,</seg> <seg n="10.3.3">Genade en Geest.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Niet dit is het voornaamste:</seg> <seg n="10.4.2">dat voor 1900 jaren op een der heuvelen in Judea het kruis is opgericht,</seg> <seg n="10.4.3">maar dit:</seg> <seg n="10.4.4">dat balk en dwarsbalk Gods ganse schepping doorkruisen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zwaar steunt onder ons en achter de historie het kruis Gods ganse wereld door.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">In uw eigen hart en leven staat het geplant.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">'Nabij u is het woord,</seg> <seg n="10.7.2">in uw mond en in uw hart' (Rom. 10 : 8).</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het is geen symbool van een gedachte,</seg> <seg n="10.8.2">maar uit de zware werkelijkheid heft het zich op bij de dood van Jezus Christus.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Die betrekkelijk toevallige verschijning kan voorbijgaan;</seg> <seg n="10.9.2">het kruis blijft.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De vlam op het hoofd van de elven is niet het voornaamste,</seg> <seg n="10.10.2">maar de volheid des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="10.10.3">die in hen is.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">De vlam verraadt slechts die volheid.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Zo staat in Gods raad,</seg> <seg n="10.12.2">van eeuwigheid,</seg> <seg n="10.12.3">in werkelijkheid,</seg> <seg n="10.12.4">het kruis met het geslachte Lam en is van den beginne het teken waarin de wereld leeft.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Daarom kunnen deze dingen ook nu,</seg> <seg n="10.13.2">in het heden,</seg> <seg n="10.13.3">beleefd worden,</seg> <seg n="10.13.4">kan ervan getuigd worden,</seg> <seg n="10.13.5">zodat niet ja en neen,</seg> <seg n="10.13.6">maar getuigenis der waarheid en <pb n="131" ed="VW"/>oppervlakkige leugen tegen elkander overstaan.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Het historische feit is als de enkele dronk,</seg> <seg n="10.14.2">zij komt voort uit de wateren,</seg> <seg n="10.14.3">van welke niemand meer dorsten zal en die verzadigen ten eeuwigen leven.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Niet het historische,</seg> <seg n="10.15.2">maar het metafysische maakt ons zalig.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dr. De Hartog haat daarom het woord 'einmalig' en wat er door aangeduid wordt.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Met dat woord heeft men willen weergeven de gedachte dat in de historie en de mensenwereld alle dingen maar eens voorkomen,</seg> <seg n="11.2.2">zoals men de golven van een stroom niet tweemaal kan aanraken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dit is een gans andere gedachtenreeks.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dr. De Hartog haat ze met een volkomen haat.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">'Einmalig' is de eeuwigheid,</seg> <seg n="11.5.2">zegt hij.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Jezus was er eens,</seg> <seg n="11.6.2">Christus altijd.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De profeten spraken vele malen,</seg> <seg n="11.7.2">door de Zoon sprak God éénmaal,</seg> <seg n="11.7.3">van eeuwigheid tot eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Christus is nu en tot in alle eeuwigheid dezelfde.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Wanneer men zo in Gods werkelijkheid staat ingeplant,</seg> <seg n="11.9.2">gelijk de rank in de wijnstok,</seg> <seg n="11.9.3">dan is het bewustzijn secundair,</seg> <seg n="11.9.4">het zijn primair.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Dan wordt ook de geloofsverzekerdheid een andere,</seg> <seg n="11.10.2">een minder toevallige.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Zoals man en vrouw door de band van het huwelijk niet enkel in het bewustzijn,</seg> <seg n="11.11.2">maar onverbrekelijk verbonden zijn,</seg> <seg n="11.11.3">zoals deze zekerheid hun diepe rust geeft onder hun bewustzijn en door stoornissen heen,</seg> <seg n="11.11.4">zo ook staat het met de eenheid met God:</seg> <seg n="11.11.5">ze ligt dieper dan het bewustzijn.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Die eenheid kan niet bestaan in een gedachtenbeeld dat tussen beide staat,</seg> <seg n="11.12.2">maar ze moet een constante werkelijkheid zijn,</seg> <seg n="11.12.3">waaruit diepe rust geboren wordt.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Van die eeuwige wereld Gods nu achter de historie waarin wij in het heden geworteld staan kan ons de idee opgaan,</seg> <seg n="11.13.2">meent De Hartog.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">God zou zich niet openbaren,</seg> <seg n="11.14.2">wanneer het zijn bedoeling niet was dat we uit de openbaring iets zouden opmaken omtrent Hem en zijn eeuwige raad.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">De diepten Gods.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Eeuwige stilten en toch altijd werkende principes,</seg> <seg n="11.16.2">logisch zedelijk en toch door de onlogische kracht van de wil altijd uitdrijvend tot werkelijkheid.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Zich daarop te bezinnen is volgens De Hartog de taak van de theoloog,</seg> <seg n="11.17.2">de volmaking der christelijke wetenschap.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Met die wereld kunnen alle wetenschappen in contact gezet:</seg> <seg n="11.18.2"><hi rend="italic">De redelijkheid der religie.</hi></seg></s> <s n="11.19"><seg n="11.19.1">De ideeën kunnen nagespeurd worden in de feiten,</seg> <seg n="11.19.2"><hi rend="italic">De heilsfeiten.</hi></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In het enthousiasme waarmede De Hartog deze dingen naar voren brengt,</seg> <seg n="12.1.2">gevoel ik iets bijzonder weldadigs.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En voordat iemand daarover zonder meer de staf zou breken of daarin een 'kettingreeks van verschrikkelijke dwaling' zou vinden of spreken van 'verdamping der feiten',</seg> <seg n="12.2.2">moet men toch eens die schone pagina van Harnack lezen,</seg> <seg n="12.2.3">die Bavinck overschrijft.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">We nemen er enkele zinsneden uit over.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Sprekend over de eerste christenen zegt hij:</seg> <seg n="12.4.2">"Wir sind aus der Finsternis zum Licht empor gerettet worden,</seg> <seg n="12.4.3">das ist der Jubelruf eines Chors von Christen in jenen ersten Jahrhunderten gewesen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Es war die intellektuelle Wahrheit und Klarheit,</seg> <seg n="12.5.2">deren sie sich freuten und rühmten ... <pb n="132" ed="VW"/>die helle Sonne stand am Himmel!... alles empfing ... von dem lebendigen Gott Klarheit und Gewissheit...</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Sie richten ihren Blick auf die Natur und freuen sich der gesetzmässigen Einheit ihrer Bewegung ... alles stimmt harmonisch zusammen;</seg> <seg n="12.6.2">nichts wird dem Menschen auferlegt,</seg> <seg n="12.6.3">was nicht schon in ihm liegt,</seg> <seg n="12.6.4">nichts offenbart,</seg> <seg n="12.6.5">was nicht bereits in seinem inneren Bestande gegeben ist ... die Religion meta logou ist wieder aufgedeckt!</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Sie blicken auf Christus,</seg> <seg n="12.7.2">und wie Schuppen fällt es von ihren Augen:</seg> <seg n="12.7.3">das,</seg> <seg n="12.7.4">was in ihm tätig war,</seg> <seg n="12.7.5">ist der Logos,</seg> <seg n="12.7.6">derselbe Logos,</seg> <seg n="12.7.7">durch den die Welt geschaffen ist . . .</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Nicht Last für den Verstand war die neue Lehre,</seg> <seg n="12.8.2">sondern Befreiung ...</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Das Christentum ist göttliche Offenbarung,</seg> <seg n="12.9.2">aber es ist zugleich die reine Vernunft,</seg> <seg n="12.9.3">die ware Philosophie."</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Mijne hoorders.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Waar is die jeugdige en intellectuele moed gebleven in de christelijke gemeente?</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Heeft men niet omgekeerd een welgevallen in het maken van mysteries waar ze niet zijn?</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">In het de mensen lasten opleggen die zwaar om te dragen zijn,</seg> <seg n="13.4.2">zonder dat hun innerlijk zijn er door versterkt wordt,</seg> <seg n="13.4.3">alleen om de last?</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Moet men ook thans niet spreken van de scharen die onder het juk gebracht worden en geen herder hebben?</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">We lazen juist enige tijd geleden (in een bekend weekblad) van een Amsterdams predikant die gesproken had over de laatste dingen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">En als hoogste prijs werd hem de lof toegedeeld:</seg> <seg n="13.7.2">'Geen spoor van dialectiek of filosofie.'</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Alles platweg gezegd:</seg> <seg n="13.8.2">aanpakken of eruit!</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Geen innerlijke doorlichting,</seg> <seg n="13.9.2">geen evidentie,</seg> <seg n="13.9.3">die zijn onnodig en schadelijk!</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Zo raakt men de gave der onderscheiding kwijt.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Men staat tot de dingen slechts in een formele betrekking,</seg> <seg n="13.11.2">tot alles op dezelfde wijze.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">De zonde is dan:</seg> <seg n="13.12.2">die betrekking aan te raken.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Het gaat niet om de zaak.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Jona is even heilig en nodig als Christus.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Jonakieten kunnen we met evenveel recht heten als christenen.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">'Alles was im Buche steht.'</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Zo verleert men de geesten te beproeven of ze uit God zijn (1 Joh. 4 : 1) en keurt slechts met uitwendige maatstaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Zo ontwikkelt zich onder ons een leerstuk van de inscripturatie van de Logos,</seg> <seg n="13.18.2">waaraan onze kerken of zullen bezwijken of ze zullen de moed moeten hebben evenals vroeger bij de broodwording van de Logos te zeggen:</seg> <seg n="13.18.3">vervloekte afgoderij!</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">En onder dit alles ontwikkelt zich een handigheid des harten,</seg> <seg n="13.19.2">waarop ook de meest ernstige betuigingen niets meer vermogen en de overtuiging voorzit:</seg> <seg n="13.19.3">'Toch ben ik heiliger dan gij!’</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Tegenover deze droevige toestanden mogen we dr. De Hartog dankbaar zijn dat hij in heroïsch pogen,</seg> <seg n="14.1.2">naar zijn vermogen,</seg> <seg n="14.1.3">de christelijke waarheid voor hoofd en hart evident tracht te maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ook zal,</seg> <seg n="14.2.2">naar wij vertrouwen,</seg> <seg n="14.2.3">na deze uiteenzetting die nog alleen maar de methode heeft besproken dr. De Hartog zich niet kunnen beklagen,</seg> <seg n="14.2.4">dat we heimelijk de stukken van zijn wapenrusting hebben zoeken te vernagelen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Integendeel hebben we hier en daar beelden en argumenten tot steun,</seg> <seg n="14.3.2">heel broederlijk,</seg> <seg n="14.3.3">gezet tussen de beelden en argumenten uit de geschriften van De Hartog.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Niet om afbreken,</seg> <pb n="133" ed="VW"/><seg n="14.4.2">maar om opbouwen is het ons te doen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Maar dan moge mij toch thans in deze geest een broederlijke kritiek geoorloofd zijn.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Die kritiek zal inzetten bij de kennisleer van dr. De Hartog,</seg> <seg n="15.1.2">uiteengezet in een hoofdstuk van <hi rend="italic">De redelijkheid der religie.</hi></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">We moeten daarom die kennisleer even met een paar woorden kenschetsen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dr. De Hartog is hier hartmanniaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik weet niet of al mijn collega's hun kennistheoretische eruditie hebben bijgehouden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar een grondige uiteenzetting mogen we om des tijds wille niet geven.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De meeste mensen van vroeger en later tijd zijn naïef realist.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zij zeggen:</seg> <seg n="15.7.2">'Ik zie een boom.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Derhalve',</seg> <seg n="15.8.2">zeggen ze niet eens,</seg> <seg n="15.8.3">‘staat hij er';</seg> <seg n="15.8.4">neen,</seg> <seg n="15.8.5">zij zeggen:</seg> <seg n="15.8.6">'Ik zie een boom.'</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Een redenering komt hierbij niet te pas.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Nu heeft 'der gute Berkeley',<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="15.10.2">zoals Kant hem noemt,</seg> <seg n="15.10.3">het eerst gezegd:</seg> <seg n="15.10.4">"Ge ziet geen boom.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Maar in uw geest ontstaat op niet te controleren wijze een beeld,</seg> <seg n="15.11.2">dat ge boom noemt.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Want ge kunt toch nooit verder komen dan tot het zeggen:</seg> <seg n="15.12.2">ik zie,</seg> <seg n="15.12.3">ik gevoel,</seg> <seg n="15.12.4">ik hoor,</seg> <seg n="15.12.5">alles louter subjectieve gewaarwordingen."</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Kant is het hiermee,</seg> <seg n="15.13.2">vooral in de eerste uitgave van zijn <hi rend="italic">Kritik der reinen Vernunft</hi> volkomen eens.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Het 'Ding an sich',</seg> <seg n="15.14.2">zegt hij,</seg> <seg n="15.14.3">krijgt ge nooit te zien.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Het is onkenbaar.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Tijd,</seg> <seg n="15.16.2">ruimte en causaliteit zijn begrippen die ge meebrengt.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Met behulp van die plooien in uw geest doet ge een greep uit het grote onbekende,</seg> <seg n="15.17.2">zodat dat gedeelte voor u kenbaar is.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Maar dat ge de dingen na elkaar ziet gebeuren in de tijd en naast elkander in de ruimte en dat ge een kettingreeks van oorzaken en gevolgen ziet,</seg> <seg n="15.18.2">die orde legt ge zelf in uw gedachtenbeeld.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Nu liggen daar wel de grote begrippen der rede achter:</seg> <seg n="15.19.2">God,</seg> <seg n="15.19.3">de ziel en de onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="15.20"><seg n="15.20.1">Maar dat zijn grensbegrippen,</seg> <seg n="15.20.2">dwz. die verwijzen u naar een werkelijkheid waarvan ge geen theoretische kennis hebt.</seg></s> <s n="15.21"><seg n="15.21.1">Door uw wilsleven,</seg> <seg n="15.21.2">uw zedelijk leven,</seg> <seg n="15.21.3">uw geloofsleven,</seg> <seg n="15.21.4">ethisch staat ge daarmee in betrekking.</seg></s> <s n="15.22"><seg n="15.22.1">Maar van die kant kunt ge uw wetenschap niet vermeerderen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Uit was het met de metafysica,</seg> <seg n="16.1.2">met het construeren van een beeld der dingen achter de verschijnselen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Daarmede was men echter niet tevreden.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En de filosofie heeft nadien niets gedaan dan de metafysica terug te zoeken.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hegel zei:</seg> <seg n="16.4.2">'Man soll Vertrauen zur Vernunft fassen.'.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Denk maar zuiver,</seg> <seg n="16.5.2">dan construeert ge de wereld achter de verschijnselen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Schopenhauer echter had voor zulk een pogen de diepste verachting.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Wanneer we iets van dat raadselachtige wezen dat achter de verschijnselen zit te weten zullen komen,</seg> <seg n="16.7.2">zo leert hij,</seg> <seg n="16.7.3">dan moeten we die verschijnselen gebruiken.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Dat is de poort waar we door moeten.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">We moeten door de deuren het slot binnen.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">'Die Welt als Vorstellung' moet mij onderwijzen over 'die Welt als Wille'.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Maar,</seg> <seg n="16.11.2">zegt hij,</seg> <seg n="16.11.3">nu mag men daar niet een gelijke wereld achter zetten,</seg> <seg n="16.11.4">niet zeggen:</seg> <seg n="16.11.5">ik zie een boom en daar achter staat de werkelijke boom,</seg> <seg n="16.11.6">ook hoog en dik,</seg> <seg n="16.11.7">ook groeiende bij dagen en <choice><sic>jaren. ook de oorzaak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">jaren,</corr></choice></seg><choice><sic>jaren. ook de oorzaak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="16.11.8"><choice><sic>jaren. ook de oorzaak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ook de oorzaak</corr></choice> van verschijnselen,</seg> <seg n="16.11.9">maar <pb n="134" ed="VW"/>daarachter is 'der Wille',</seg> <seg n="16.11.10">een geestelijke aandrift,</seg> <seg n="16.11.11">niet tijdelijk en niet ruimtelijk,</seg> <seg n="16.11.12">heel anders.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Schopenhauer zegt niet dat 'der Wille' de oorzaak is van 'die Vorstellung'.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Oorzaak en gevolg,</seg> <seg n="16.13.2">zegt hij,</seg> <seg n="16.13.3">liggen in de voorstelling zelf.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Maar van 'der Wille' ben ik mij onmiddellijk bewust.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Niet door een besluit,</seg> <seg n="16.15.2">maar in mijn eigen zelf,</seg> <seg n="16.15.3">zoals ik mij ken als lichaam en als wil,</seg> <seg n="16.15.4">als strevende wil.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Hartmann echter wil weer besluiten tot datgene wat achter de verschijnselen is.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Hij zegt:</seg> <seg n="16.17.2">wanneer ik iets zie is mij onmiddellijk alleen de voorstelling gegeven,</seg> <seg n="16.17.3">maar middellijk klim ik van de effectus tot de causa op. Achter de wereld die voor ogen is vindt hij dan een andere waartoe men besluit;</seg> <seg n="16.17.4">een realiteit,</seg> <seg n="16.17.5">waar ook ruimte en tijd en causaliteit gelden.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Hij herstelt dus het gewone scholastische begrip dat men per causa en effectus de hemel- en helleladder bestijgt en afdaalt,</seg> <seg n="16.18.2">opklimt en afdaalt in de diepten der werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wég is de vondst van Kant en de moeite van Schopenhauer.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hier hebt ge de wereld mijner voorstellingen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Daarachter de oorzaak,</seg> <seg n="17.3.2">de vrij gelijke,</seg> <seg n="17.3.3">maar nu werkelijke wereld der realiteiten,</seg> <seg n="17.3.4">waarvan deze de kopie,</seg> <seg n="17.3.5">de afdruk is zoals het boek van de letters uit de letterkast.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dit heet transcendentaal realisme en hiervan is dr. De Hartog een aanhanger.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het is gelukkig dat Schopenhauer hier niet aanwezig is,</seg> <seg n="17.5.2">want hij zou met zijn gebrul de schapen van De Herder<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n12" rend="superscript">12</ref> verschrikken.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Schopenhauer zouden de haren te berge rijzen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Hij zou zeggen:</seg> <seg n="17.7.2">wat hebben we nu gewonnen?</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Weer causa en effectus:</seg> <seg n="17.8.2">verticaal,</seg> <seg n="17.8.3">niet horizontaal!</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Dr. De Hartog zou zich echter kunnen redden door te zeggen:</seg> <seg n="17.9.2">ik heb Schopenhauer niet begrepen.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">En hij zou waarheid spreken,</seg> <seg n="17.10.2">want tot mijn grote verbazing heeft dr. De Hartog op dit alles beslissende punt Schopenhauer totaal misverstaan.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Ik kan dit bewijzen uit het hoofdstuk van de kennisleer van De Hartog.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Schopenhauer,</seg> <seg n="18.1.2">zegt hij,</seg> <seg n="18.1.3">heeft betoogd dat een repetitie van de objectieve wereld in het subject des mensen een overbodige verdubbeling zou zijn.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat heeft Schopenhauer niet gezegd.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat zou ook weinig inslaan.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Op het standpunt van het naïef realisme is zulk een verdubbeling naar de kant van het object juist nodig.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar Schopenhauer heeft het andersom gezegd.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Hij zegt dat niet in te zien is waartoe het zou dienen om achter mijn voorstellingswereld een precies gelijke wereld en dan een zgn. werkelijke mij voor te stellen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Wat daarachter is,</seg> <seg n="18.7.2">is van gans andere natuur,</seg> <seg n="18.7.3">zegt hij.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Dat is boven de categorieën uit.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Hij noemt dan ook de voorstelling niet een 'gespensterhaftes Lustbild',</seg> <seg n="18.9.2">zoals De Hartog meent,</seg> <seg n="18.9.3">maar zegt dat het dat zou zijn als de 'Wille' er niet was.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De wereld is geen kijkkast.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Hij zegt:</seg> <seg n="18.11.2">er moet toch iets anders achter zijn.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hier ligt voor ons het zwakke punt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Met dat deftige woord van Von Hartmann<pb n="135" ed="VW"/> 'affizieren' krijgen we weer heel gewoon het naïef realisme terug.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De categorie der causaliteit marcheert deftig over de grens.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En we stellen er prijs op dat niet terug te hebben,</seg> <seg n="19.4.2">al is het dan ook het beredeneerde.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">We moeten niet van de lijn Kant en Schopenhauer af,</seg> <seg n="19.5.2">al is het dan ook alleen de methode die goed is.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Bavinck heeft dit gevoeld wanneer hij er op wijst,</seg> <seg n="19.6.2">ik meen in zijn <hi rend="italic">Psychologie,</hi></seg> <seg n="19.6.3">dat het al fout is te zeggen:</seg> <seg n="19.6.4">mij is de voorstelling gegeven.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Neen,</seg> <seg n="19.7.2">zegt hij,</seg> <seg n="19.7.3">dan zijt gij al verloren.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Ge moet zeggen:</seg> <seg n="19.8.2">mij is de boom gegeven.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Geeft ge het eerste toe,</seg> <seg n="19.9.2">dan krijgt ge de boom nooit meer terug.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Geen beredeneerde,</seg> <seg n="19.10.2">maar een directe 'intellektuelle Anschauung' hebben we nodig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Nu is dat waar.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">We laten ons waarlijk door een filosoof die boom niet ontnemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Maar wat geeft dan heel die filosofische golfbeweging?</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Zeer veel.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Ze vergezelt de groei van de menselijke geest;</seg> <seg n="19.15.2">het is de polsslag der gedachte die het levensproces vergezelt.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Niet het eerst in de filosofie,</seg> <seg n="19.16.2">maar in het leven,</seg> <seg n="19.16.3">in de werkelijkheid staan object en subject minder naïef tegenover elkander.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Zij zijn meer uit elkander getreden,</seg> <seg n="19.17.2">wat verhoogde levensspanning betekent en geestelijke groei,</seg> <seg n="19.17.3">hogere bewustwording.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Wat vroeger overvloeide,</seg> <seg n="19.18.2">moet thans overspringen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">Het subjectief idealisme is een eenzijdigheid.</seg></s> <s n="19.20"><seg n="19.20.1">Maar de bewustwording die er aan ten grondslag ligt moet vrucht dragen en mag niet verloren gaan.</seg></s> <s n="19.21"><seg n="19.21.1">Nu subject en object meer uiteentreden kijken ze elkander meer in 't aangezicht dan toen ze tegen elkander gedrukt stonden.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hieruit volgt tweeërlei<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ten eerste moet de zekerheid nu vaster worden,</seg> <seg n="20.2.2">niet meer zo naïef objectief.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Met geestelijker,</seg> <seg n="20.3.2">persoonlijker en beslister zekerheid moeten we nu het object bevestigen,</seg> <seg n="20.3.3">anders is de uiteentreding louter schade.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dan is het winst.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Dat is,</seg> <seg n="20.5.2">en nu duiken we als vanzelf uit de abstracte kennisleer weer een beetje op,</seg> <seg n="20.5.3">ook juist de eis en de nood van onze tijd.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Vernieuwde,</seg> <seg n="20.6.2">maar ook versterkte geestelijke,</seg> <seg n="20.6.3">meer persoonlijke zekerheid.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hoe ziet die zekerheid er nu uit wanneer men het naïef realisme te boven is en wanneer men niet meer zegt:</seg> <seg n="21.1.2">daar staat het?</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">We willen trachten het te formuleren.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De dingen die tegenover ons treden spreken ons toe,</seg> <seg n="21.3.2">dabar is zaak én woord.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De taal zegt het alrede.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Dat is minder objectief,</seg> <seg n="21.5.2">zegt de naïef realist.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De dingen hebben niet te spreken.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Objectief moeten ze in massiviteit voor u staan,</seg> <seg n="21.7.2">anders krijgt uw subjectief gevoel zeggenschap (schriftleer).<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar wie de taal der dingen gehoord heeft,</seg> <seg n="21.8.2">zegt:</seg> <seg n="21.8.3">nu staan ze juist voor mij vast,</seg> <seg n="21.8.4">als ze mij toespreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">En nu laat ik mij deze dingen eerst recht niet ontnemen.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Daar komt geen 'affizieren' en geen redeneren bij te pas.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Ge zijt opnieuw bevestigd met directe zekerheid,</seg> <seg n="21.11.2">niet met indirecte zoals De Hartog wil,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="21.11.3">maar nu is het object tegelijk voor u geestelijken geworden.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Het spreekt,</seg> <seg n="21.12.2">er komt diepte in en achter;</seg> <seg n="21.12.3">ge kijkt door de ramen en ziet er door.</seg></s> <pb n="136" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="21.13"><seg n="21.13.1">Object en subject zijn beide verrijkt,</seg> <seg n="21.13.2">vergeestelijkt,</seg> <seg n="21.13.3">verdiept,</seg> <seg n="21.13.4">ontvankelijker.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Dat dit niet alleen voor het hogere leven,</seg> <seg n="21.14.2">maar voor geheel ons bestaan geldt willen we even illustreren,</seg> <seg n="21.14.3">omdat we van de meer eenvoudige dingen der kennisleer uitgingen en men zou kunnen menen dat we onze winst behaalden door er de hogere voor in de plaats te schuiven.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">We nemen de beschouwing van het menselijk lichaam en der natuur bij de ouden en in de nieuwere tijden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het Griekse beeld vindt zijn volmaking in de vorm.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">In de rust van de pose is het volmaakt in zichzelf,</seg> <seg n="22.2.2">naar buiten gesloten,</seg> <seg n="22.2.3">geconcentreerd.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het is vol vuur,</seg> <seg n="22.3.2">maar gekoeld vuur;</seg> <seg n="22.3.3">de gloed is gedoofd tot de onwrikbare vorm.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Daarom is de beeldhouwkunst het meest volmaakt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">En daarom moeten we voor de nieuwe tijd verwisselen van beeld.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Goethe ligt op zijn bed in de stad Dresden.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hij heeft de ganse dag doorgebracht met het zien van Hollandse meesters.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n20" rend="superscript">20</ref> ‘s Avonds ligt hij in zijn antiek gemeubileerde slaapkamer te bed en kan niet slapen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De ganse kamer schijnt hem bezield.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hij ziet de oude meubels met de ogen der Hollandse schilders.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Ze spreken hem toe;</seg> <seg n="22.10.2">'magische Haltung' nemen ze aan,</seg> <seg n="22.10.3">zegt hij.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Het is of ze leven en spreken.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Daarachter is het mysterie dat ze openbaren.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Object en subject vergeestelijken zich,</seg> <seg n="22.13.2">verenigen zich tot vaster en levende eenheid,</seg> <seg n="22.13.3">nadat ze uiteengetreden zijn.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Er ontstaat geestelijk verkeer tussen beide.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Ze oefenen kritiek op elkander uit.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Zo brengen ze elkanders wezen tot uiting.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Maar alleen zo wordt de ware objectiviteit geboren.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Zo alleen oefent ook het object kritiek op het subject.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">Al het andere is valse objectiviteit.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">En hiernevens 'veroordelen ende condamneren' wij de dwalingen van Von Hartmann en De Hartog die zeggen dat men middellijk moet naderen tot de metafysische dingen,</seg> <seg n="23.1.2">indirect,</seg> <seg n="23.1.3">door een redenering.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">En die causa en effectus weer in werking stellen in verticale richting en zo weer Aristoteles.,</seg> <seg n="23.2.2">de Griek,</seg> <seg n="23.2.3">over ons doen heersen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Kant en Schopenhauer hebben hier het rechte.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">In die weg kunnen natuur en schriftuur ons werkelijk in geestelijke zin tot een woord worden,</seg> <seg n="23.4.2">niet in de zin van gramma,</seg> <seg n="23.4.3">maar van logos.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En nu zegge dr. De Hartog niet dat wanneer hij de werkelijkheid eenmaal geconstrueerd heeft achter de verschijnselen hij er mede in direct contact treedt.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Dit moge schijnbaar zo zijn.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Maar het directe is er af.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Wij leggen er de nadruk op dat de dingen na het naïef realisme door de verdieping en uitzetting van het geestelijk leven meer tot wóórd worden.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Dr. De Hartog beschouwt ze meer als dáden,</seg> <seg n="23.9.2">wil dan van de daad tot de Dader opklimmen en dan met deze zich in verbinding stellen.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Zijn beschouwing staat in het teken van Goethes woord:</seg> <seg n="23.10.2">'Im Anfang war die That.'</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Het onze in het teken van 't Johannes' woord:</seg> <seg n="23.11.2">‘In den beginne was het Woord' (Joh. 1 : 1).</seg></s></p>
<p><pb n="137" ed="VW"/><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dit maakt groot verschil.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Beschouwt ge de openbaringen (met Schopenhauer) als woorden,</seg> <seg n="24.2.2">dan ligt in die woorden het zwaartepunt bij uw zoeken.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Beschouwt ge ze (met Von Hartmann) als effectus,</seg> <seg n="24.3.2">dan ligt het zwaartepunt achter die effectus in de causa.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dan moet ge zelf de betekenis construeren.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">In het eerste geval is het een venster waar ge door kijkt en dat u juist dient om in te zien.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">In het andere geval is het een deur die ge eigenlijk eerst open moet doen,</seg> <seg n="24.6.2">wegduwen om binnen te komen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Dan begint pas het zien.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">In het eerste geval houdt het zien op als ge uw aangezicht afkeert.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">In het laatste geval begint het daarmee.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Iemands daden moet ik zelf terecht leggen en eruit besluiten tot zijn bedoeling.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Iemands woord geeft mij uitsluitsel over zijn bedoeling.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Mijn belangstelling is dan geconcentreerd op het woord en door het woord op degene die mij toespreekt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Hier ligt de sleutel tot de opvatting van dr. De Hartog.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hier ligt de reden van zijn te grote geringschatting van de historie.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Hier ligt de reden waarom men hem gnosticisme verwijt en hij er aanleiding toe geeft,</seg> <seg n="25.3.2">ofschoon hij de pistis wil,</seg> <seg n="25.3.3">aansluiting aan het onredelijke.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het is dan ook volkomen onwaar wat dr. De Hartog zegt,</seg> <seg n="25.4.2">dat de versterking van het zedelijk leven door de neokantianen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n21" rend="superscript">21</ref> is geschied niettegenstaande hun kennisleer. ‘t Is andersom.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De waarheid die luide spreekt uit wat dr. De Hartog schrijft is er in zijn geschriften niettegenstaande zijn kennisleer en wordt er in hare werking door verlamd.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">(We bezweren dan ook dr. De Hartog ter wille van de goede,</seg> <seg n="25.6.2">broodnodige zaak die hij dient van deze bedenkingen ernstig nota te nemen).</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Het Ding an sich is te kennen,</seg> <seg n="25.7.2">maar in de openbaringen die er van uitgaan.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Achter die openbaringen een soortgelijk zelf te construeren geeft een zotte verdubbeling van het wereldbeeld.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Men meent er dan heel ver achter te komen,</seg> <seg n="25.9.2">maar het gaat er mee als wanneer iemand een put boort naar het hart der aarde:</seg> <seg n="25.9.3">gemeten op de straal der aarde valt de hele verdieping weg.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De heerlijke redelijkheid Gods ligt voor zover ons geopenbaard op het rond der aarde uitgespreid,</seg> <seg n="25.10.2">op die dunne korst,</seg> <seg n="25.10.3">waar de wijsheid Gods die sluimert in de diepte uitbreekt tot zichtbaarheid in de enkele lijn van de historie.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Het doublet daarachter is altijd kleiner en is niets dan een abstracte herhaling.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">De kennis van wat daarachter ligt is van geheel andere aard en ge ontvangt ze in en door de uitingen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dr. De Hartog doet anders.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">En nu gaan we,</seg> <seg n="26.2.2">omdat we ons niet langer mogen ophouden,</seg> <seg n="26.2.3">op meer theologisch terrein terug.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wat doet nu dr. De Hartog?</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">In plaats dat hij zegt:</seg> <seg n="26.4.2">de raad Gods openbaart zich door het Woord in eeuwigheidszin,</seg> <seg n="26.4.3">zich uitend in de tijd,</seg> <seg n="26.4.4">in het heilsfeit dat ons toespreekt en de raad vertolkt,</seg> <seg n="26.4.5">in plaats daarvan stelt hij zoals we gezien hebben de raad Gods op de voorgrond.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Deze raad is voor hem niet ineffabilis.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het feit,</seg> <seg n="26.6.2">de heilsfeiten als geschiedenis,</seg> <seg n="26.6.3">zijn bij hem vergeleken bij die raad <pb n="138" ed="VW"/>eerder moeilijker te verstaan.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Daarachter,</seg> <seg n="26.7.2">zegt hij gaarne,</seg> <seg n="26.7.3">wáákt de wereld Gods.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Achter de daad ligt en waakt de gedachte en natuurlijk,</seg> <seg n="26.8.2">de gedachte is helderder dan de daad.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Een daad heeft iets donkers,</seg> <seg n="26.9.2">iets ondoorgrondelijks.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het is uiting van de wil.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">De redelijkheid zoekt de gedachte.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Daarom is de verhouding van wil en rede bij dr. De Hartogs metafysica ook bijzonder onduidelijk.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Eensdeels wil hij het onredelijke in de wil met kracht poneren,</seg> <seg n="26.13.2">anderdeels omgekeerd.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Bavinck zegt hier zeer goed:</seg> <seg n="26.14.2">"Deze besluiten Gods worden ons niet in het afgetrokkene,</seg> <seg n="26.14.3">maar in de historie zelve voor ogen gesteld.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Men ziet verkiezing en verwerping plaats hebben."</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Niet het historische,</seg> <seg n="27.1.2">maar het metafysische maakt ons zalig,</seg> <seg n="27.1.3">zegt dr. De Hartog.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het gaat als wanneer een gids u op een berg brengt;</seg> <seg n="27.2.2">dan ziet ge,</seg> <seg n="27.2.3">bovengekomen,</seg> <seg n="27.2.4">zelf.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Zo kunnen we Jezus van voor 2000 jaar missen;</seg> <seg n="27.3.2">Christus blijft.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Maar als het nu met dat metafysische eens zo gesteld was dat men,</seg> <seg n="27.4.2">zodra men de gids niet meer in't aangezicht ziet,</seg> <seg n="27.4.3">niets meer zag!</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Als we eens door een spiegel moesten zien in een duistere rede!</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">En er zelf met de' rug naar toe stonden,</seg> <seg n="27.6.2">pro modulo derivationis!</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">We raken hier een der grondproblemen van de theologie,</seg> <seg n="27.7.2">de vraag hoe men God in dit leven kan kennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Over deze kwesties zegt Calvijn weinig.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Ze worden uitvoerig en grondig behandeld in de <hi rend="italic">Summa</hi> van Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">P Thomas zegt:</seg> <seg n="28.3.2">in cognitionem aeternitatis oportet nos venire per tempus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Is God kenbaar,</seg> <seg n="28.4.2">vraagt Thomas?</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">En hij antwoordt:</seg> <seg n="28.5.2">als actus purus is God natuurlijk uitermate kenbaar (maxime cognoscibilis),</seg> <seg n="28.5.3">maar hij is ieder intellect niet kenbaar,</seg> <seg n="28.5.4">propter excessum,</seg> <seg n="28.5.5">zoals het zonlicht ons verblindt.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De vraag is nu of men God per essentiam kan kennen:</seg> <seg n="28.6.2">dat is zo direct,</seg> <seg n="28.6.3">zoals Semele Zeus wil zien.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Thomas antwoordt:</seg> <seg n="28.7.2">de engelen en de zaligen wel,</seg> <seg n="28.7.3">maar wij niet.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">De engelen kunnen het ook nog niet eens per sua naturalia,</seg> <seg n="28.8.2">maar in zijn genade kan God zich met zulk een intellectus creatus verenigen.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Een engel ziet God per similitudinem eius in ipso refulgentem.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Gods beeld schijnt hem op grond van zijn eigen wezen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Die genade is dus niet een formele toevoeging.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Het licht der genade is niet een medium,</seg> <seg n="28.12.2">in quo Deus videatur,</seg> <seg n="28.12.3">sed sub quo videtur:</seg> <seg n="28.12.4">et hoc non tollit immediatum visionem Dei.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Dit is echter geen begrip van God,</seg> <seg n="28.13.2">maar een attingere Deum mente;</seg> <seg n="28.13.3">en dit is magna beatitudo.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Dit beantwoordt aan de hoop,</seg> <seg n="28.14.2">zoals de visio aan het geloof en de fruitio aan de liefde.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">In dit leven kan men God niet per essentiam zien,</seg> <seg n="28.15.2">zegt Thomas.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Naturalis nostra cognitio a sensu principium sumit.</seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">De genade geeft wel een perfectior cognitio,</seg> <seg n="28.17.2">maar niet per essentiam.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Ze geeft echter betere blijken.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">Hier blijkt de betekenis van het leven door geloof.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Geheel fout is dan ook wat dr. De Hartog zegt,</seg> <seg n="29.1.2">dat het geloof in verband <pb n="139" ed="VW"/>met de wil zijn betekenis krijgt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het geloof ligt als species op het gebied van de facultas intelligendi,</seg> <seg n="29.2.2">ofschoon de wil er wel in is,</seg> <seg n="29.2.3">en staat tegenover het kennen van God per essentiam.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het is God leren kennen door een medium.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Diepzinnig zegt dan ook Chantepie de la Saussaye,</seg> <seg n="29.4.2">aangehaald bij Brouwer:<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="29.4.3">"Het is een teken,</seg> <seg n="29.4.4">dat de gemeente nog niet in de heerlijkheid is .... dat ze bij de schriftelijke getuigenis moet leven."</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">In deze gedachtengang leren we zulk een woord waarderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Meest wordt dit beschouwd te geschieden om der zonde wil.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Maar wij zouden willen vragen:</seg> <seg n="29.7.2">is de zonde dan zulk een toevalligheid?</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Is dit niet juist het onderscheid tussen engel en mens?</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Voor mij is een engel een ongeorganiseerde geestelijke macht.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">(Ik hoop niet dat men er om zal lachen als ik hem een geestelijk weekdier noem).</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wij zijn organisch,</seg> <seg n="30.1.2">georganiseerd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">En het is voor mij de vraag of de zonde ons alleen een medium doet nodig hebben.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">In dit opzicht is merkwaardig een citaat van dr. Kuyper door De Hartog aangehaald:</seg> <seg n="30.3.2">"Nu God in de revelatio aan de door de zonde verduisterde geestesblik des mensen niet meer verschijnen kon,</seg> <seg n="30.3.3">moest die verschijning uit het mysterie van het gemoedsleven naar het uitwendige overgaan,</seg> <seg n="30.3.4">met tot middelpunt de incarnatie ...</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ving de revelatio oorspronkelijk aan in het mystieke wezen van de enkele mens,</seg> <seg n="30.4.2">om eerst alzo tot een gemeenschappelijke openbaring uit te groeien .... thans is ze gebonden aan de methode om zich eerst te vestigen in het gemeenschappelijke bewustzijn,</seg> <seg n="30.4.3">en kan eerst van hieruit tot het bewustzijn van de enkele doordringen."'</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Dr. De Hartog noemt dit decreteren,</seg> <seg n="30.5.2">maar we vinden zijn verweer zwak.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Afgezien van het feit dat we niet weten of dit alleen om der zonden wil geschiedt,</seg> <seg n="30.6.2">vinden we hierin een zeer vruchtbaar gezichtspunt.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Zo zegt Calvijn:</seg> <seg n="30.7.2">'Buiten de lijn van het Woord is Gods aangezicht een labyrint voor ons.'</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wij kunnen de essentia Dei niet kennen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Alleen als Vader,</seg> <seg n="31.2.2">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="31.2.3">zoals Hij zich openbaart in schepping en herschepping.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Wij geloven dan ook en mogen dat misschien hier in het voorbijgaan opmerken,</seg> <seg n="31.3.2">dat het misschien een grote verwarrende fout is om achter de (oeconomische) openbaringstriniteit een wezenstriniteit te zoeken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Dat is die noodlottige verdubbeling.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Daarachter staat de essentia Gods ineffabilis.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Wezen en personen liggen niet in hetzelfde vlak.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Deze neoplatonische achtergrond van de christelijke theologie ligt opgedroogd,</seg> <seg n="31.7.2">vastgelegd in de leer van de eigenschappen Gods,</seg> <seg n="31.7.3">die men vaak laat voorafgaan aan de behandeling der triniteit.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Ze hangt er bij.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">In de triniteitsleer zit schot naar schepping en historie.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Daarin ontplooit zich de christelijke theologie in al haar rijkdom en <pb n="140" ed="VW"/>toepassing.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Daarom zeggen wij per fidem.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Door het medium van schepping en herschepping heen.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">De personen (van Vader,</seg> <seg n="31.13.2">Zoon en Heilige Geest) niet naast <choice><sic>elkaar. maar achter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">elkaar,</corr></choice></seg><choice><sic>elkaar. maar achter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="31.13.3"><choice><sic>elkaar. maar achter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar achter</corr></choice> elkaar in orde van openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Nu we in kennisleer en antropologie ons standpunt tegenover dr. De Hartog hebben blootgelegd,</seg> <seg n="32.1.2">welke ons beide tot de conclusie hebben gevoerd dat onze weg tot de metafysica leidt door een medium quid,</seg> <seg n="32.1.3">organisch,</seg> <seg n="32.1.4">menselijk,</seg> <seg n="32.1.5">komen we op de waarde der historie als het voornaamste voertuig of medium waardoor God zich openbaart.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">En daar staan we nu oog om oog met dr. De Hartog.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">We zijn even onbevredigd over de vlakke historiebeschouwing.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">We zijn het van harte met dr. De Hartog eens dat onze tijd weinig met de realiteit Gods zelf in aanraking komt.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ze ziet het licht niet dat er door valt en wordt niet gekruisigd als gezalfde.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ze gaat vaak uit plaatjes kijken ook in de lijdensweken.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Maar we gaan niet mee met dr. De Hartog,</seg> <seg n="32.7.2">wanneer hij meent dat dit euvel te verhelpen is door de feiten op deze 'Wijze tot spijze en drank te maken ook voor deze tijd,</seg> <seg n="32.7.3">voor het heden;</seg> <seg n="32.7.4">dat men een beschrijving,</seg> <seg n="32.7.5">een complex van ideeën,</seg> <seg n="32.7.6">daarvoor in de plaats zet en die dan de raad Gods noemt,</seg> <seg n="32.7.7">die men eten kan ook heden ten dage.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Zo gemakkelijk gaat het niet.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Zo redelijk is de religie niet.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Dit te doen hangt af van een zekere virtuositeit niet het minst in de taal.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">(We zullen straks zeggen wat we vermoeden dat er achter schuilt).</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="33.1.2">het feit is het woord.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Men moet het woord niet achter het feit zetten.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Daar is de spreker;</seg> <seg n="33.3.2">de redelijkheid ligt in zijn woord.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Te zeggen dat het Lam van eeuwigheid is geslacht,</seg> <seg n="33.4.2">is een ware en diepe gedachte.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En zulke gedachten die in de Schrift liggen bewijzen dat er meer is dan de vlakke historiebeschouwing van onze tijd.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Maar het ligt daar op andere,</seg> <seg n="33.6.2">donkere en verborgen wijze.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De wereld der relaties ligt daar,</seg> <seg n="33.7.2">waar de realiteit (opdoemende uit het punt der eeuwigheid) als woord ontmoet de realiteit der menselijke persoonlijkheid;</seg> <seg n="33.7.3">waar object en subject elkaar ontmoeten in het vlak.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Daar ligt de redelijkheid,</seg> <seg n="33.8.2">aan beide zijden;</seg> <seg n="33.8.3">zowel naar de kant van het object als naar de kant van het subject nadert men het mysterie,</seg> <seg n="33.8.4">ineffabilis.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Nu construeert echter dr. De Hartog achter de heilsfeiten een net van relaties,</seg> <seg n="34.1.2">een gedachtenschema en zegt:</seg> <seg n="34.1.3">dat is de raad Gods,</seg> <seg n="34.1.4">dat is uwe spijze.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="34.2.2">neen,</seg> <seg n="34.2.3">dan is het feit veel rijker,</seg> <seg n="34.2.4">voller.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Veel voller telkens dan het schema,</seg> <seg n="34.3.2">dat ge er uithaalt.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Als dat schema eens het brood der gemeente moest zijn ...</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Het geslachte Lam dat het brood is der gemeente blijft Jezus Christus.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Daarvan af te gaan is niet goed,</seg> <seg n="34.6.2">zegt de apostel:</seg> <seg n="34.6.3">"Doch gij hebt Christus alzo niet geleerd;</seg> <seg n="34.6.4">Indien gij maar Hem gehoord hebt,</seg> <seg n="34.6.5">en door Hem geleerd zijt,</seg> <seg n="34.6.6">gelijk de waarheid in Jezus is" (Ef. 4 : 20 V.).<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Paulus komt dan mede op tegen de abstracte Christusspeculaties.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wij hebben hetzelfde bezwaar tegen de gedachtenconstructies van dr. Kuyper die het liefst bij kleine kinderen de wedergeboorte bestudeert en een <pb n="141" ed="VW"/>net van lijnen trekt onder het bewuste leven en de historie,</seg> <seg n="35.1.2">waar men de vrije hand heeft.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ook hij meent daar een zijn gevonden te hebben dat ons zekerder is dan het zijn in historie en ervaring.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hier onder het bewuste leven,</seg> <seg n="35.3.2">zegt hij,</seg> <seg n="35.3.3">ligt de realiteit.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Hier liggen geen mogelijkheden maar zekerheden.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Zulk realisme slaat om in idealisme,</seg> <seg n="35.5.2">omdat men relaties maakt en zoekt,</seg> <seg n="35.5.3">waar de ons gegeven realia,</seg> <seg n="35.5.4">de ons toegesproken woorden,</seg> <seg n="35.5.5">nog stil zijn in de eeuwige sigè Gods.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Nog slapen deze realia in de diepe raad Gods.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Klaar en helder zien ze ons echter aan,</seg> <seg n="36.2.2">duidelijk spreken ze ons toe in de feiten.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Wie naar de stem kan horen en in het oog kan lezen,</seg> <seg n="36.3.2">die ontgaat de Geest van de grote spreker niet,</seg> <seg n="36.3.3">maar hij ziet in het oog en hij hoort naar de stem.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Een idee van de rijkdom ontvangt men,</seg> <seg n="36.4.2">wanneer men let op de eeuwenlange toepassing der feiten in de prediking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Bij de hemelvaart leeft men veel voller en dieper dan wanneer men nu daardoor leert of nu voortaan weet dat Gods heiligen tot hem wederkeren.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En dat anders Gods schepping zou verwaaien,</seg> <seg n="36.6.2">zoals wanneer de wind van het oosten heenvaart naar het westen.'</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Dat de vleeswording steunt op de gedachte dat waar schuld en val geworteld staan in de persoonlijkheid ze ook door verzoening in de persoonlijkheid in werkelijkheid moeten weggenomen worden,</seg> <seg n="36.7.2">is een ietwat zonderlinge proportie tussen twee grootheden.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">De vleeswording zelf is zulk een wonderlijk Godswoord.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Het Woord is vlees geworden,</seg> <seg n="36.9.2">men make daarvan geen formule.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Het feit daarvan beroert sedertdien de ganse <choice><sic>wereld. spreekt tot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wereld,</corr></choice></seg><choice><sic>wereld. spreekt tot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="36.10.2"><choice><sic>wereld. spreekt tot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">spreekt tot</corr></choice> alle harten,</seg> <seg n="36.10.3">buigt straks alle knieën,</seg> <seg n="36.10.4">vaart door alle zeden,</seg> <seg n="36.10.5">z et zich vast in het leven der volkeren.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Bovengronds in historie en zedelijk leven,</seg> <seg n="36.11.2">in lied en geloof en getuigenis,</seg> <seg n="36.11.3">in gebed en prediking,</seg> <seg n="36.11.4">in huiselijk leven,</seg> <seg n="36.11.5">in schilderij,</seg> <seg n="36.11.6">in systeem,</seg> <seg n="36.11.7">in taal stroomt het Godswoord bovengronds tot het heden,</seg> <seg n="36.11.8">tot het nü,</seg> <seg n="36.11.9">en vormt het Koninkrijk der hemelen en geen donker kosmisch rijk van raadsgedachten.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Zó is het nabij in uw mond en in uw hart.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Maar bedoeld is dat uitgesproken klare woord van het kruis op Golgotha.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Jezus Christus en die gekruisigd.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Zulk een woord is niet mager en schriel,</seg> <seg n="36.15.2">al is het historie.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De stem des mensen herbergt grotere scheppingskracht Gods dan de stem van vele wateren,</seg> <seg n="37.1.2">ofschoon die geweldiger schijnen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Zo bevat het kruis van Golgotha meerder schatten van wijsheid Gods dan het grote kosmische kruis dat geklonken wordt in het hart van Gods schepping.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De beperking tot het menselijke en historische leven is misleidend,</seg> <seg n="37.3.2">het is geen verlies,</seg> <seg n="37.3.3">maar winst;</seg> <seg n="37.3.4">zoals het kleine,</seg> <seg n="37.3.5">de humaniteit uitdrukkende beeld van de Griekse beeldhouwer staat boven de piramiden van Gizeh.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Zeker,</seg> <seg n="37.4.2">de geschiedenis geeft feiten,</seg> <seg n="37.4.3">enkele,</seg> <seg n="37.4.4">zoals de golven worden opgeworpen door de zee,</seg> <seg n="37.4.5">maar het zijn niet enkele golven.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Het is een golfstroom die voert naar de groene <pb n="142" ed="VW"/>kusten van het Godsrijk en de kristallen straten van het hemelse Jeruzalem.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Er is gang en bedoeling in.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Het is een stroom.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Redelijkheid en bedoeling ligt in 't bijzonder in die stroom en niet in de wateren daaronder.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Het 'nunc stans' moet niet gevonden worden in een starre gedachte die ge de eeuwen door gelijk scheepsbeschuit bewaren kunt,</seg> <seg n="37.9.2">maar is een taak;</seg> <seg n="37.9.3">wij moeten de eeuwigheid veroveren door het verleden tot heden te maken in persoonlijkheid en geestelijke wasdom.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Zo moet hier de geestelijke spijze die op zichzelf oud is in de tijdelijkheid worden verworven en herwonnen tot dagelijks brood.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">De persoonlijkheid is de werkplaats van Geest uit God en van eeuwigheid.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">'Es ist des Geistes höchste Wirkung den Geist herbei zu rufen',</seg> <seg n="37.12.2">zegt Goethe.</seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">In de historie opent zich het eeuwige,</seg> <seg n="37.13.2">zegt Eucken.</seg></s> <s n="37.14"><seg n="37.14.1">Hier is niet enkel verleden en heden en toekomst.</seg></s> <s n="37.15"><seg n="37.15.1">"Die grossen Geister nicken einander zu",</seg> <seg n="37.15.2">zegt Schopenhauer,</seg> <seg n="37.15.3">"über die Massen hin,</seg> <seg n="37.15.4">die sich dazwischen gedrängt haben.""</seg></s> <s n="37.16"><seg n="37.16.1">Zo vergadert de mensheid zich schatten.</seg></s> <s n="37.17"><seg n="37.17.1">Dit is niet vergeefs en wordt niet elk ogenblik herhaald.</seg></s> <s n="37.18"><seg n="37.18.1">Een persoonlijkheid is een werkstuk.</seg></s> <s n="37.19"><seg n="37.19.1">Het is af.</seg></s> <s n="37.20"><seg n="37.20.1">We zien God er in als in een spiegel.</seg></s> <s n="37.21"><seg n="37.21.1">Er is een heden allereerst in de historie.</seg></s> <s n="37.22"><seg n="37.22.1">Hier komt dat organische tot zijn recht waarover wij spraken.</seg></s> <s n="37.23"><seg n="37.23.1">Niet de enkele vloeit het eeuwige toe als de engel,</seg> <seg n="37.23.2">maar de enkele vloeit het eeuwige toe door het geheel.</seg></s> <s n="37.24"><seg n="37.24.1">Dit is niet enkel om der zonde wil.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">We vinden het dan ook geen blaam voor de geschiedenis wanneer Schopenhauer zegt dat men de historische data één voor één moet oprapen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Dat bewijst dat het rijke openbaring van geest is.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Die taal is de rijkste ook in gedachten,</seg> <seg n="38.3.2">die de meeste woorden heeft en het moeilijkst is aan te leren.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Alle vereenvoudiging is geen verrijking.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">De hoge gedachte van de logica als zijnde niet door de zonde aangetast,</seg> <seg n="39.1.2">voor zover het 't drijvende beginsel betreft,</seg> <seg n="39.1.3">zoals Kuyper zegt,</seg> <seg n="39.1.4">kunnen we dan ook niet delen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Pascal zegt,</seg> <seg n="39.2.2">dat het waar is voor de mathesis,</seg> <seg n="39.2.3">maar,</seg> <seg n="39.2.4">zegt hij:</seg> <seg n="39.2.5">wat hebt ge dan nog?</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Dat geldt ook van de logica.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De inhoud moet er in.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">"Ea enim,</seg> <seg n="39.5.2">quae ex sola Dei voluntate proveniens supra omne debitum creaturae nobis innotescere non possunt,</seg> <seg n="39.5.3">nisi quatenus in sacra scriptura traduntur,</seg> <seg n="39.5.4">per quam divina voluntas nobis innotescit . . ."</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">(Thomas van Aquino).</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Aan zulke dingen die supra omne debitum ons toekomen een logische algemeengeldigheid bij te brengen,</seg> <seg n="39.7.2">valt niet mee!</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Het beste is als men in de openbaringen daarvan zijn licht blijft zoeken.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Het wordt in de loop der eeuwen een schat.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">En nu kan datgene wat geestelijk bezit wordt van de gemeente niet overgetapt worden,</seg> <seg n="40.1.2">zoals men flessen vult uit een vat en de kurk er op slaat <pb n="143" ed="VW"/>en denkt:</seg> <seg n="40.1.3">ziezo,</seg> <seg n="40.1.4">dat zit!</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Maar het grote vat blijft toch de rijkdom herbergen en men zal goed doen niet met het zelf verzamelde tevreden te zijn.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het rationalisme had de blik naar boven gewend en zocht de wijsheid uit het ledig van de blauwe lucht op te diepen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Dr. De Hartog met een Schelling<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n29" rend="superscript">29</ref> en anderen richt de blik naar beneden en zegt:</seg> <seg n="40.4.2">zie niet naar de bergtoppen in gindse verte,</seg> <seg n="40.4.3">maar tast naar de bodem die u en gindse bergtop gelijkelijk draagt.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="40.5.2">klim niet in de hemel op en daal niet in de afgrond neder.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Nabij u is het woord.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Wij willen horizontaal de blik richten,</seg> <seg n="40.7.2">juist naar de bergtoppen.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">We zeggen:</seg> <seg n="40.8.2">wat hebt ge aan de vormeloze aarde onder u?</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Zo ge er iets aan wilt hebben,</seg> <seg n="40.9.2">zie naar de blijde vorm waarin ze in gindse gestalten voor u staat en waaraan de eeuwen hebben gewerkt.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Dat spreekt u toe.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Dat is rijker openbaring en velen zien het als nabij.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">We geloven dan ook niet met dr. De Hartog dat de mens als persoonlijkheid gericht staat naar het ondoorgrondelijk eeuwig wezen,</seg> <seg n="41.1.2">maar naar Hem,</seg> <seg n="41.1.3">in wie alle volheid der Godheid lichamelijk woont.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Christus vormt de persoon door de Jezusgestalte heen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Opmerkelijk vinden we dan ook in dit verband dat dr. De Hartog altijd schrijft:</seg> <seg n="41.3.2">'de Eeuwige',</seg> <seg n="41.3.3">'kracht en wijsheid'.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Dit doet onaangenaam aan en is symptoom.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Wij kennen immers de Vader van onze Here Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">En nu komen we op het Einmalige,</seg> <seg n="42.1.2">omdat zich hierin de kwestie het duidelijkst poneert.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">We kiezen een beeld.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Schopenhauer heeft een geniale beschouwing gegeven over de muziek.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hij hoort in de bas,</seg> <seg n="42.4.2">die in betrekkelijke eentonigheid donker ruist,</seg> <seg n="42.4.3">de laagste trap van het zijn,</seg> <seg n="42.4.4">de stof in takt en cadans zich bewegen;</seg> <seg n="42.4.5">daarboven rijker modulatie,</seg> <seg n="42.4.6">tot ge in de wijs de nimmer eindigende wisseling hebt van het menselijk leven.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">We vinden dit geniaal en waar,</seg> <seg n="42.5.2">maar zeggen nu:</seg> <seg n="42.5.3">de wijs van het lied is einmalig;</seg> <seg n="42.5.4">zij begint en eindigt,</seg> <seg n="42.5.5">daarin is een horizontaal streven.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De bas doet verticale sprongen en wordt gemakkelijk herhaald.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Nu heeft dr. De Hartog voorliefde voor de bas;</seg> <seg n="42.7.2">die kunt ge herhalen.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Het monotone daarin is hem een beeld van het eeuwige.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Wij stellen het meeste belang in de gang van het lied.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wel zijn we het met hem eens dat de wijs alleen schriel is en geen diepte heeft,</seg> <seg n="43.1.2">geen grond en geen harmonie en we kennen daarom een zeker recht toe aan het kosmische pedaalspel van dr. De Hartog,</seg> <seg n="43.1.3">maar hij zal mij toestemmen dat de bas alleen of overwegend niet te horen is.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dr. De Hartog herinnert hier sterk aan sommige uitingen van Schelling,</seg> <seg n="43.2.2">die ik te weinig ken om hem hier geheel te kunnen narekenen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ook Schelling legt de nadruk op een menswording van eeuwigheid en schat het historische gering.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Met Beets stellen we overwegend belang in het lied.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">En we vonden de heenwijzing van professor Van Dijk<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n30" rend="superscript">30</ref> bij het einde van zijn <hi rend="italic">Het wezen des </hi><pb n="144" ed="VW"/><hi rend="italic">christendoms</hi> naar het Jeruzalem 'daarginds' nog niet zo verwerpelijk als ze dr. De Hartog wil voorkomen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Wat in de theologie van dr. De Hartog ontbreekt is de parousie waarop de eeuwen gericht zijn.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Dit wijzende karakter van de geschiedenis,</seg> <seg n="44.4.2">als hoogste openbaring niet tijdloos,</seg> <seg n="44.4.3">maar in de tijd van de eeuwigheid,</seg> <seg n="44.4.4">zou ons nog lang bezig kunnen houden.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">We moeten echter voorwaarts.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Want we moeten nog wijzen op de zekerheid,</seg> <seg n="44.6.2">die dr. De Hartog zo gaarne naar voren brengt in het metafysische zijn.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Een 'vermittelt' zijn door relatie,</seg> <seg n="44.7.2">door een medium is voor hem het rechte zijn niet.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Het beeld dat hij bij voorkeur gebruikt is dat van de wijnstok en de ranken.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Geen zijn en zekerheid liefst,</seg> <seg n="44.9.2">die al te zeer door het bewustzijn heen gaat en 'vermittelt' is.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">We herinnerden er reeds aan dat ook dr. Kuyper dit gaarne doet.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Nu is er tweeërlei zijn.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Een student</seg> <seg n="45.2.2">- het feit is historisch</seg> <seg n="45.2.3">- die onder een zekere publiciteit een langere of kortere rede moest houden,</seg> <seg n="45.2.4">raakte daarbij de adem op de gedachten kwijt en zocht tijd te winnen door het 'zijn' te verdubbelen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Hij drukte zich nl. aldus uit:</seg> <seg n="45.3.2">dat moet niet alleen zo zijn,</seg> <seg n="45.3.3">dat moet ook zo wezen.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Terwijl men algemeen dacht dat hij hiermede de hoogste bétise had gedebiteerd,</seg> <seg n="45.4.2">had hij toch werkelijk de diepste wijsheid verkondigd.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Want het is een der spillen van de metafysica van Hegel.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">De taal drukte dat al uit,</seg> <seg n="45.6.2">lang voor Hegel.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Zijn is het abstracte,</seg> <seg n="45.7.2">inhoudsloze zijn.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Wezen is het 'vermittelte' zijn,</seg> <seg n="45.8.2">waarin kwaliteit en kwantiteit zijn opgenomen.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Men voelt dat dadelijk als men spreekt van iemands zijn en iemands wezen.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Wie iets van Hegel weet,</seg> <seg n="45.10.2">weet hoe mooi zijn metafysica van het een op het ander komt en hoe Hegel het zijn verrijkt terug ziet keren.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Dan komt de categorie der 'Vermittlung'.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Nu is de fout van dr. De Hartog dat hij het wezen minacht en het zijn liefheeft.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Zo ziet ge in <hi rend="italic">Nieuwe Banen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n31" rend="superscript">31</ref> de bergrede afgedrukt.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Het woord 'zijn' is daar telkens gecursiveerd.</seg></s> <s n="45.15"><seg n="45.15.1">Zalig de rein <hi rend="italic">zijnden.</hi></seg></s> <s n="45.16"><seg n="45.16.1">Zalig de arm <hi rend="italic">zijnden.</hi></seg></s> <s n="45.17"><seg n="45.17.1">De spreuken verliezen echter ontzaglijk,</seg> <seg n="45.17.2">wanneer men de kwaliteiten 'rein' en 'arm' niet benadrukt.</seg></s> <s n="45.18"><seg n="45.18.1">Daarin ligt hun rijkdom,</seg> <seg n="45.18.2">daardoor krijgt het zijn dat er in ligt rijkdom en ontplooiing,</seg> <seg n="45.18.3">nl. wanneer iemand door zijn reinheid en armoede van geest een ander wezen krijgt.</seg></s> <s n="45.19"><seg n="45.19.1">Dat zijn van die geheimen die men door een theorie bederven kan.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Nu komt hierbij wel een zekere onrust kwellen of die reinheid wel zo <pb n="145" ed="VW"/>vaststaat.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Maar een zijn te zoeken beneden de zedelijke sfeer,</seg> <seg n="46.2.2">waar zulk een onzekerheid zich komt vertonen,</seg> <seg n="46.2.3">is de hogere zekerheid opgeven.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dr. De Hartog wantrouwt enigszins,</seg> <seg n="46.3.2">wanneer men mij dit voorbeeld veroorlooft,</seg> <seg n="46.3.3">de eenheid tussen moeder en kind,</seg> <seg n="46.3.4">wanneer het tot volkomenheid gekomen is en tegenover de moeder getreden in het 'vermittelte' een-zijn.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De Hartog vond het beter,</seg> <seg n="46.4.2">dat de moeder de kleine onder het hart was blijven dragen.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Eigenlijk moet hij dat secuurder vinden.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Wij echter menen dat dan het rechte volle één-zijn pas begint,</seg> <seg n="46.6.2">wanneer de moeder de kleine in het wezen ziet.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Zeker het is dan een één-zijn waarbij relatie te pas komt;</seg> <seg n="46.7.2">het is misschien,</seg> <seg n="46.7.3">in die zin,</seg> <seg n="46.7.4">meer intermitterend (met het bewustzijn versterkt het,</seg> <seg n="46.7.5">in de slaap verzwakt het,</seg> <seg n="46.7.6">enz.),</seg> <seg n="46.7.7">maar we vinden die band desniettemin veel rijker.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Zo vatten dan ook onze geloofsbelijdenis en de Schrift onze betrekking tot God op als een één-zijn onder relatie.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Zij spreken van toorn,</seg> <seg n="46.9.2">verzoening,</seg> <seg n="46.9.3">schuld,</seg> <seg n="46.9.4">boete.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Dat is het verschil tussen de fysieke verlossingsleer van Ignatius en de religieus veel rijkere van Luther,</seg> <seg n="46.10.2">(waarbij Augustinus het midden houdt).</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Men moet uiteentreden tegenover elkander om elkander in het aangezicht te zien en niet als boom geworteld blijven in zgn. metafysische grond.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Dr. De Hartogs theologie staat in het teken van wedergeboorte;</seg> <seg n="46.12.2">de hervormde theologie in het teken van verzoening en dáárdoor regeneratie.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">We komen zo langzamerhand tot ons uitgangspunt terug en willen nu het hoge woord eruit werpen.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Dr. De Hartogs beschouwing is niet suprahistorisch,</seg> <seg n="47.2.2">maar <hi rend="italic">infrahistorisch.</hi></seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">De metafysica die hij meent te bereiken wordt verkregen door het historische en het zedelijke opzij te zetten en slaat daarom om in een soort fysisch standpunt.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De echte metafysica gaat door het medium van historie en zedelijk leven heen,</seg> <seg n="47.4.2">neemt ze op en is,</seg> <seg n="47.4.3">ofschoon minder spoedig gereed,</seg> <seg n="47.4.4">meer vol van wezen;</seg> <seg n="47.4.5">ze is vruchtbaarder en niet ledig.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Ze moet door alle onzekerheden heen om tot de zekerheid te komen.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Ze is tenslotte een metafysica des geloofs in de zin van aansluiting aan het onredelijke.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">De redelijkheid ligt hier hoger.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Het realisme dat De Hartog meent bereikt te hebben slaat om in idealisering,</seg> <seg n="47.8.2">in gedachtenschema's,</seg> <seg n="47.8.3">omdat het de volheid der geopenbaarde realia voorbijloopt.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Het eeuwige waarvan hij spreekt,</seg> <seg n="47.9.2">is werkelijk het monotone en hij rekent er niet mee dat het eeuwige zich openbaart in de tijd en daarin zijn rijke ontplooiing vindt.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">In de 'Eeuwige' vind ik de Vader niet terug.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">En de 'kosmische Christus' die daar opduikt uit de diepten der werkelijkheid doet mij soms meer aan als de geest waarvoor Faust verschrikt,</seg> <seg n="47.11.2">dan als de zon vol van genade en waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zo heb ik dan mijn bezwaar gezegd.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Dr. De Hartogs kennisleer vind ik op een dwaalspoor brengend.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Tegen zijn antropologie poneerde ik:</seg> <seg n="48.3.2">het aan het medium gebonden zijn.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Tegen zijn geschiedbeschouwing:</seg> <seg n="48.4.2">het eenmalige en het horizontale.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Tegen zijn metafysica stelde ik:</seg> <seg n="48.5.2">het wezen tegenover het zijn.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Hoe ik nu tegenover dr. De Hartog sta?</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Met hem sta ik aan deze zijde van de Rubicon:</seg> <seg n="48.7.2">we zoeken beiden een hogere,</seg> <seg n="48.7.3">geestelijker objectiviteit dan <pb n="146" ed="VW"/>de tegenwoordige orthodoxen.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Aan deze zijde echter gaan onze wegen uiteen.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Er is sprake van tweeërlei methode.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Tenslotte grijpt dr. De Hartog naar het abstracte zijn,</seg> <seg n="48.10.2">dat in ons is als ons alleronmiddellijkst wezen en hij wil daaruit de vorm opwekken.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Ik zou willen zoeken het rijke volle zijn,</seg> <seg n="48.11.2">het wezen,</seg> <seg n="48.11.3">dat geopenbaard is,</seg> <seg n="48.11.4">dat tegenover ons is en dan daaraan tot bezinning komen.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Dr. De Hartog gaat uit van wedergeboorte.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Ik van de verzoening.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Het doel en de methode zijn verschillend.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">Hij speelt pedaal.</seg></s> <s n="48.16"><seg n="48.16.1">Ik manuaal.</seg></s> <s n="48.17"><seg n="48.17.1">Ik verzet mij er niet tegen,</seg> <seg n="48.17.2">dat het pedaal wordt aangekoppeld.</seg></s> <s n="48.18"><seg n="48.18.1">Zeker,</seg> <seg n="48.18.2">er moet wat meer grond komen in de christelijke theologie.</seg></s> <s n="48.19"><seg n="48.19.1">Hoe staat ge nu tenslotte tegenover dr. De Hartog,</seg> <seg n="48.19.2">vraagt ge.</seg></s> <s n="48.20"><seg n="48.20.1">Laat mij in beeld mogen spreken.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">We staan in een schoon,</seg> <seg n="49.1.2">ouderwets,</seg> <seg n="49.1.3">vorstelijk interieur.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Dr. De Hartog,</seg> <seg n="49.2.2">enkele anderen en ik.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">We bezien met aandacht de schone,</seg> <seg n="49.3.2">oude,</seg> <seg n="49.3.3">Hollandse kast die daar is geplaatst.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Met aandacht staan we er voor en kijken.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Daar valt ons oog op een paar vazen die op het schone meubelstuk staan.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zij zijn van een etiket voorzien:</seg> <seg n="49.6.2">'Oudsaksisch' staat er op. We bezien ze nauwkeurig en roepen tenslotte uit:</seg> <seg n="49.6.3">maar het is 'Delfts',</seg> <seg n="49.6.4">ongetwijfeld!</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Sommige anderen uit het gezelschap nemen ons dit kwalijk en zeggen:</seg> <seg n="49.7.2">ge moet u aan de opschriften houden.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Wij echter zeggen:</seg> <seg n="49.8.2">dan zouden wij onze ogen moeten sluiten.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Zodra we ze opendoen,</seg> <seg n="49.9.2">zeggen wij:</seg> <seg n="49.9.3">het is 'Delfts'!</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Dat papiertje,</seg> <seg n="49.10.2">menen wij,</seg> <seg n="49.10.3">kan rabbi Jonathan,</seg> <seg n="49.10.4">de antiquair,</seg> <seg n="49.10.5">er wel opgeplakt hebben.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Hiermee echter is de zaak niet uit.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Spoedig daarop roepen dr. De Hartog en ik uit:</seg> <seg n="50.2.2">maar niet alles staat hier op zijn plaats!</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Deze zetel zal meer naar achteren moeten worden geschoven en gindse tafel zal van de muur af moeten.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Wij raken natuurlijk de voorwerpen niet aan.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Maar willen we ons het beeld voor de geest roepen,</seg> <seg n="50.5.2">dan doen we het in de geest ...</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Het gezelschap roept ons echter toe:</seg> <seg n="50.6.2">maar wie vertelt u dat alles?</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="50.7.2">dat zeggen ons de voorwerpen zelf.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Maar zij roepen:</seg> <seg n="50.8.2">die dingen hebben niet te spreken.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Ze mogen u niets vertellen-,</seg> <seg n="50.9.2">ge moet u aan de etiketten houden.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="50.10.2">dan hebben wij er niets aan.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">Wij willen juist onder de invloed komen van de voorwerpen.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Zij openbaren ons hun geheimenissen en de fouten van de verzorger.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="50.13.2">wanneer gij nog niet ontdekt hebt dat ginds snijwerk van veel later tijd is,</seg> <seg n="50.13.3">dan hebt ge nog niets geleerd.</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Zij zeggen:</seg> <seg n="50.14.2">gij zijt subjectieve mensen,</seg> <seg n="50.14.3">gij wilt zeggenschap hebben over de voorwerpen.</seg></s> <s n="50.15"><seg n="50.15.1">Neen,</seg> <seg n="50.15.2">zeggen wij:</seg> <seg n="50.15.3">zij hebben zeggenschap over ons.</seg></s> <s n="50.16"><seg n="50.16.1">Gij zijt subjectief,</seg> <seg n="50.16.2">want gij wilt niet onder de indruk komen van het geheel.</seg></s> <s n="50.17"><seg n="50.17.1">Gij wilt niet,</seg> <seg n="50.17.2">dat ze kritiek op u uitoefenen.</seg></s> <s n="50.18"><seg n="50.18.1">Ze vertellen u niets.</seg></s> <s n="50.19"><seg n="50.19.1">Deze mensen gaan heen en vertellen aan iedereen,</seg> <seg n="50.19.2">dat wij subjectieve mensen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Dr. De Hartog en ik blijven staan.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Met die mensen kunnen we niet praten.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">We zeggen:</seg> <seg n="51.3.2">iedereen moest dit interieur zien en kennen en waarderen.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Over de wijze waarop we dat zullen bewerkstelligen,</seg> <seg n="51.4.2">worden wij het nu echter oneens.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Ik meen,</seg> <seg n="51.5.2">dat men zelf moet komen zien.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Anders,</seg> <seg n="51.6.2">zo meen ik,</seg> <seg n="51.6.3">krijgt <pb n="147" ed="VW"/>men nooit een goede indruk.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Dr. De Hartog zegt echter,</seg> <seg n="51.7.2">dat dit niet voldoende is.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">De mensen moeten het in huis hebben,</seg> <seg n="51.8.2">zegt hij.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Laten we dan,</seg> <seg n="51.9.2">stel ik voor,</seg> <seg n="51.9.3">getrouwe reprodukties nemen,</seg> <seg n="51.9.4">waarin alle bijzonderheden tot hun recht komen.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Dat is de enige weg waarlangs iedereen de invloed van de kunstenaar kan ondergaan.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">Ja maar,</seg> <seg n="51.11.2">zegt dr. De Hartog,</seg> <seg n="51.11.3">dan is het een papieren kamer.</seg></s> <s n="51.12"><seg n="51.12.1">Dit is niet geheel juist,</seg> <seg n="51.12.2">herneem ik.</seg></s> <s n="51.13"><seg n="51.13.1">De zelfstandigheid in het uitgedrukte beeld moogt gij niet over het hoofd zien.</seg></s> <s n="51.14"><seg n="51.14.1">Die doet zijn werking.</seg></s> <s n="51.15"><seg n="51.15.1">Maar,</seg> <seg n="51.15.2">zegt dr. De Hartog,</seg> <seg n="51.15.3">wij zijn toch niet juist aan dit interieur gebonden.</seg></s> <s n="51.16"><seg n="51.16.1">Pas op,</seg> <seg n="51.16.2">zeg ik:</seg> <seg n="51.16.3">zo'n kast bijv. is er maar één op de wereld.</seg></s> <s n="51.17"><seg n="51.17.1">Dit ‘einmalige' gepraat van mij maakt dr. De Hartog korzelig.</seg></s> <s n="51.18"><seg n="51.18.1">De idee van die kast,</seg> <seg n="51.18.2">zo roept hij uit,</seg> <seg n="51.18.3">zit in alle bomen van het bos.</seg></s> <s n="51.19"><seg n="51.19.1">Ik ga die idee achter of onder de kast construeren;</seg> <seg n="51.19.2">ik grijp die uit het gemoed van de kunstenaar.</seg></s> <s n="51.20"><seg n="51.20.1">Men kan die kast dan overal zelf in zijn gedachten construeren.</seg></s> <s n="51.21"><seg n="51.21.1">Dr. De Hartog plaatst zich vervolgens voor het meubelstuk en zegt:</seg> <seg n="51.21.2">de grote gedachte die deze kast draagt is de juiste verhouding tussen rechte en gebogen lijnen en dat de gebogen lijn in zichzelf terugkeert.</seg></s> <s n="51.22"><seg n="51.22.1">Wanneer ik onwillekeurig glimlach,</seg> <seg n="51.22.2">komt dr. De Hartog op mij toe.</seg></s> <s n="51.23"><seg n="51.23.1">Hij legt zijn hand op mijn arm en zegt:</seg> <seg n="51.23.2">hoor eens.</seg></s> <s n="51.24"><seg n="51.24.1">Ga met dit schema dat ik u noemde naar het bos.</seg></s> <s n="51.25"><seg n="51.25.1">Dan ziet ge die kast overal!</seg></s> <s n="51.26"><seg n="51.26.1">Niet éénmaal,</seg> <seg n="51.26.2">maar aan alle kanten zit hij in de bomen.</seg></s> <s n="51.27"><seg n="51.27.1">We moeten hebben een kosmische kast.</seg></s> <s n="51.28"><seg n="51.28.1">Als ik de opmerking waag dat de menselijke,</seg> <seg n="51.28.2">kleinere,</seg> <seg n="51.28.3">gepolijste kast mij toch eigenlijk liever is,</seg> <seg n="51.28.4">valt dr. De Hartog in,</seg> <seg n="51.28.5">terwijl hij een enveloppe uit de zak neemt:</seg> <seg n="51.28.6">daar hebt ge papier,</seg> <seg n="51.28.7">daar woudt gij nu het beeld van de kast opzetten.</seg></s> <s n="51.29"><seg n="51.29.1">Wat hebben de mensen eraan?</seg></s> <s n="51.30"><seg n="51.30.1">Ga met mijn schema naar het bos en ge kijkt de kast in heuse bomen,</seg> <seg n="51.30.2">een realistische kast.</seg></s> <s n="51.31"><seg n="51.31.1">Ik houd nu staande dat mijn afbeelding waarschijnlijk reëler zal zijn dan die kast in de boom.</seg></s> <s n="51.32"><seg n="51.32.1">Nu wordt dr. De Hartog echter warm en bezweert mij toch niet aan die vorm te hangen.</seg></s> <s n="51.33"><seg n="51.33.1">Laat dit de mensen verzekerd worden,</seg> <seg n="51.33.2">dat zulke kasten in het hout zijn,</seg> <seg n="51.33.3">metafysische kasten.</seg></s> <s n="51.34"><seg n="51.34.1">De mensen behoeven ze niet altijd in forma te zien.</seg></s> <s n="51.35"><seg n="51.35.1">Hun rust zij,</seg> <seg n="51.35.2">dat ze erin zitten,</seg> <seg n="51.35.3">onbewust.</seg></s> <s n="51.36"><seg n="51.36.1">Ze zijn één in de stof.</seg></s> <s n="51.37"><seg n="51.37.1">Ik verstout mij echter nog eens zulk een kast vormloos en wezenloos te noemen.</seg></s> <s n="51.38"><seg n="51.38.1">Ik ben moeilijk te overtuigen,</seg> <seg n="51.38.2">dat dit de weg is om de mensen met de kunstenaar in aanraking te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">De grote kunstenaar echter staat achter ons.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Hij luistert en glimlacht wellicht om ons allebei.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="147" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing over <hi rend="italic">Het getuigenis van De Hartog</hi> waarschijnlijk in 1910 voor de Friesche Predikantenvereeniging te Beetsterzwaag.</p><p>De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Een bewerking van deze lezing publiceerde N. in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede,-</hi> dit artikel wordt hierna opgenomen. A.H. de Hartog (1869-1938), hervormd theoloog, o.a. predikant te Haarlem (1910) en Amsterdam (1917). Vanaf 1926 bijzonder hoogleraar te Utrecht, vanaf 1931 gewoon <pb n="148" ed="VW"/>hoogleraar te Amsterdam. In 1909 richtte hij tegenover de vrijdenkersvereniging 'De Dageraad' de vereniging 'De Middaghoogte' op.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde: Prof. Visscher en ds. Lindeboom, wiens polemische krachten veel beter gedirigeerd worden, wanneer zij gaan in de richting van ds. Beekenkamp c.s. Zie ook noot 5.</p><p>C. Lindeboom (1872-1938), gereformeerd predikant o.a. te Amsterdam, publiceerde in 1908 <hi rend="italic">De feitelijkheid en de beteekenis van de heilsfeiten.</hi> Referaat, gehouden op den Theologische-School-dag te Kampen, 8 juli 1908, Utrecht 1908. Hierop reageerde De Hartog met <hi rend="italic">Mijn overtuiging nogmaals bevestigd</hi> tegenover Ds. C. Lindeboom's referaat op den Theologische-School-dag te Kampen, Amsterdam 1908. Hierop volgde Lindebooms brochure <hi rend="italic">Terug naar de Heilige Schrift.</hi> Dr. A. H. de Hartog's overtuiging nogmaals als gevaarlijke dwaling in 't licht gesteld, Utrecht 1909.</p><p>G.H. Beekenkamp (1875-1928), hervormd predikant, vanaf 1920 te Leiden. Hij vertegenwoordigde de meer gematigde richting binnen de Gereformeerde Bond .</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n3" type="end" place="end" n="3"><p>A. H. Francke (1663-1727), Duits theoloog en pedagoog, hoogleraar te Halle. Hij was een van de grondleggers van het Duitse piëtisme en heeft getracht de opvoeding en het onderwijs in die geest gestalte te geven. Veelzeggend is de titel van zijn in 1702 verschenen werk <hi rend="italic">Kurzer und einfältiger Unterricht, wie die Kinder zur wahren Gottseligkeit und christlicher Klugheit anzuführen sind.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. Schopenhauer (1788-1860), Duits filosoof. Zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung</hi> (1818) is ondenkbaar zonder Kants 'kritieken'.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Visscher (1864-1947), hervormd theoloog, vanaf 1904 hoogleraar te Utrecht. Hij was van 1922 tot 1935 lid van de Tweede Kamer voor de Antirevolutionaire Partij. Mede op zijn initiatief kwam in 1906 de Gereformeerde Bond in de Nederlandse Hervormde Kerk tot stand die zich in zijn eerste periode (tot 1908) onder V.s invloed ten doel stelde een vrijmaking van de kerken uit het 'wederrechtelijk staatsbesluit’ van 1816 te bewerken en wel langs politieke weg.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n6" type="end" place="end" n="6"><p>F. D. Maurice (1805-1872), Engels theoloog en sociaal theoreticus. M. legde de theoretische basis voor het christen-socialisme in Engeland en was een van de leidende figuren van de Christian Socialist Group (1848-1854). Mede om zijn christen-socialisme werd hij in 1853 als hoogleraar te Londen ontslagen, maar in de jaren '60 volgde zijn rehabilitatie, o.a. met een professoraat te Cambridge (1866).</p><p>N. doelt hier op wat M. zegt in <hi rend="italic">De zedelijke grondslag der maatschappij.</hi> Een en twintig lezingen gehouden aan de universiteit te Cambridge. Met eene inleiding van J.H. Gunning Jr., Nijmegen 1890, p. 487 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Deze gedachte ook bij Chantepie de la Saussaye.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Terzijde: Bergland en landkaart.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: Scheepsbeschuit geweekt. (De redactie stelt voor te lezen: ... dat De Hartog de scheepsbeschuit van de orthodoxie weekt en verteerbaar maakt).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n10" type="end" place="end" n="10"><p>E. von Harttnann (1842-1906), Duits wijsgeer. Zijn filosofisch stelsel is vitalistisch: het onbewuste, dat uit wil en intelligentie bestaat, is de factor die alle werkelijkheid draagt. Dit onbewuste is kwalitatief van andere aard dan het bewuste psychische leven. Vanwege zijn pogen om langs inductieve weg (via de categorie van de causaliteit) tot metafysische resultaten te komen kan H.s kenleer als transcendentaal realistisch getypeerd worden.</p><p>A.H. de Hartog en G.J.P.J. Bolland (1854-1922), vanaf 1896 hoogleraar filosofie te Leiden, waren in Nederland een tijdlang zijn volgelingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n11" type="end" place="end" n="11"><p>George Berkeley (1685-1753), Iers wijsgeer en Anglicaans bisschop. B. wordt beschouwd als de vertegenwoordiger van het kentheoretisch idealisme. Hij vat alle zijn op als slechts bestaande voor het bewustzijn. Als empirist erkent hij geen realiteit buiten het menselijk kennen. De inhoud van de ervaring moet echter van een macht buiten ons afkomstig zijn. De gewaarwordingen hebben hun redelijke grond in God.</p><p>Zie voor Kants uitspraak <hi rend="italic">Kritik der reinen Vernunft</hi> B 71.</p></note>
<pb n="149" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n12" type="end" place="end" n="12"><p><pb n="149" ed="VW"/>Zinspeling op de naam van het logement, waar N. sprak: hotel 'De Herder' te Beetsterzwaag.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Terzijde: Juist andersom, het zijn vensters. Door de vensters moeten wij naar binnen zien. Men besluit niet uit het venster wat daarbinnen is. Het zijn geen spiegels, het zijn vensters. Ge ziet er door. Daar zijn ze voor.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Terzijde: Maar het gaat prof. Bavinck als de magere koeien van Egypte. Hij eet de vette op, Kant, Schopenhauer, en blijft even mager. Hij zegt: het populaire heeft gelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Terzijde: Maar wat heb ik aan een boom? Dat had Bavinck moeten inzien. Als het niets is dan een boom, haal hem dan maar weg, dan zet ik er een ander.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Terzijde: Het woord moet spreken/ Snijding bij Pascal van woord en gedachte/ Daarin het symbolische en tegelijk de inhoud/ Zo de leer van het woord funderen, anders erbij langs/ bijbel.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Terzijde: Men verzwaart het gewicht op de stoomketel.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Terzijde: Goethe, magische Haltung.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Terzijde: Ongeboren vrucht-geboren kind/ het zijn van De Hartog-bewustzijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Terzijde: Dit werd hier uit het geheugen neergeschreven. Het droeg zich ongeveer zo toe. Bij Goethe staat het iets anders.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n21" type="end" place="end" n="21"><p>De neokantianen zijn de vertegenwoordigers van een op Kant teruggrijpende stroming in de filosofie, die in het laatste kwart van de negentiende eeuw is ontstaan. Binnen deze stroming laten zich twee scholen onderscheiden, de Marburger en de Badense school. Terwijl de Marburger school (H. Cohen, P. Natorp en E. Cassirer) zich concentreerde op wetenschapstheorie en logica, hield de Badense school (H. Rickert, W.Windelband) zich vooral met de wetenschap van de geschiedenis bezig.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Terzijde: Antropologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Terzijde: Tussen tijd en eeuwigheid staat het begrip aevum, dat wel begin, geen einde heeft. Dr. De Hartog moest hier een studie van maken, waar hij de zon des heils laat opgaan en dan zegt: maar nu staat hij onveranderlijk aan de hemel. Daarin is een dergelijke vermenging.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n24" type="end" place="end" n="24"><p>A. M. Brouwer (1875-1948), hervormd theoloog, vanaf 1921 hoogleraar te Utrecht. Hij behoorde tot de latere ethischen. Behalve als nieuwtestamenticus heeft hij zich verdienstelijk gemaakt voor de zendingswetenschap. B. was evenals N. bestuurslid van de in 1931 opgerichte 'Vereeniging Kerkopbouw', die zich beijverde voor reorganisatie van de Nederlandse Hervormde Kerk. Er zijn uit de periode 1897-1921 talrijke brieven van B. aan N. bewaard gebleven die getuigen van een vriendschappelijke relatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Terzijde: Bavinck maakt hiervan misbruik en op de predikantenvergadering was het een dooddoener.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Terzijde: Wel zijn natuurlijk Vader, Zoon en Heilige Geest achter hun openbaring, maar op ander, meer ondoorgrondelijke wijze. Zij hebben als zodanig geen plaats in onze 'redelijke godsdienst', maar wel voor het mystieke leven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n27" type="end" place="end" n="27"><p>In het manuscript staat deze tekst in het Grieks.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Terzijde: Ten dele zijn ook dr. De Hartogs gedachten toepassingen als die van de <choice><sic>cate-chismusvraag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">catechismusvraag</corr></choice>: wat nut ons?</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n29" type="end" place="end" n="29"><p>F. W. J. von Schelling (1775-1854), Duits filosoof, vanaf 1798 hoogleraar aan diverse universiteiten. het laatst in Berlijn (1841-1846). S. was een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Duitse idealisme. N. doelt hier op de functie van de natuur in S.s filosofie. De hele spanning die N. in dit artikel aanwijst tussen 'hetgeen voor ogen is' en 'hetgeen erachter zit' vinden we terug in het onderscheid dat S. in zijn laatste periode maakt tussen positieve en negatieve filosofie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Is. van Dijk (1847-1922), hervormd theoloog, vanaf 1883 hoogleraar te Groningen. Hij stond in de traditie van de ethische theologie; om hem heen vormde zich een groep van leerlingen, waaraan ook N. actief heeft geparticipeerd. In deze kring werd veel aandacht <pb n="150" ed="VW"/>besteed aan het pragmatisme, het Badense neokantianisme en Kierkegaard. Van D. stelde tegenover de these van Von Harnack, dat het dogma het werk is van de Griekse geest op de bodem van het Evangelie, de stelling, dat het dogma in zijn conceptie en ontwikkeling het werk is van de christelijke geest met Griekse middelen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-de-hartog.n31" type="end" place="end" n="31"><p><hi rend="italic">Nieuwe Banen.</hi> Tijdschrift ter verdediging en verdieping van de christelijke wereldbeschouwing, werd in 1908 opgericht door A. H. de Hartog. De eerste jaargang verscheen te Baarn, de volgende jaargangen verschenen, totdat de uitgave in 1926 gestaakt werd, te Amsterdam.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="9" xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek" decls="#bibl-noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek">
<pb n="151" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het getuigenis van dr. De Hartog<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Waardering en kritiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Een der 'oude schrijvers' zegt,</seg> <seg n="3.1.2">dat alle theologie met de naam begint.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zulk een naam om mee te beginnen treffen we in de geschriften van dr. De Hartog aan in het woord 'supra-historisch'.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dr. De Hartog heeft er niet al te veel bezwaar tegen wanneer men zijn standpunt met die naam aanduidt,</seg> <seg n="3.3.2">al merkt hij op dat men even goed kan zeggen 'achter-historisch'.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En werkelijk brengt een bezinning op de betekenis van dat woord ons spoedig in het hart van de vraagstukken,</seg> <seg n="3.4.2">waarover het hier gaat.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De grote grief van dr. De Hartog tegen onze tijd,</seg> <seg n="4.1.2">niet het minst tegen onze orthodoxie,</seg> <seg n="4.1.3">is deze dat ze te historisch leeft en denkt en spreekt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men vraagt te veel:</seg> <seg n="4.2.2">'Wat was er';</seg> <seg n="4.2.3">te weinig:</seg> <seg n="4.2.4">'Wat is er.'</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het wachtwoord is,</seg> <seg n="4.3.2">zo klaagt dr. De Hartog,</seg> <seg n="4.3.3">het wachtwoord voor onze tijd is geworden:</seg> <seg n="4.3.4">terug!</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">'Terug tot Spinoza,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.4.2">terug tot Kant,</seg> <seg n="4.4.3">terug tot Fichte,</seg> <seg n="4.4.4">terug tot Hegel.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Terug 'und kein Ende'.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ofschoon hij de belangstelling in historie,</seg> <seg n="4.6.2">voor zover daarin een reactie openbaar geworden is tegen het rationalisme,</seg> <seg n="4.6.3">waardeert,</seg> <seg n="4.6.4">ziet dr. De Hartog in die bovenmatige gebondenheid aan 't verleden toch een bewijs van zwakheid.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">'Een christen moet zijn tijd immer <hi rend="italic">vooruit</hi> wezen,</seg> <seg n="4.7.2">omdat hij staat voor God.'</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Met andere woorden,</seg> <seg n="4.8.2">een christen staat voor <hi rend="italic">eeuwige</hi> dingen,</seg> <seg n="4.8.3">niet voor <hi rend="italic">tijdelijke</hi> en daarom tenslotte ook niet voor <hi rend="italic">verledene.</hi></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">We zouden kunnen zeggen,</seg> <seg n="4.9.2">dat het Evangelie geen notariële akte moet zijn,</seg> <seg n="4.9.3"><hi rend="italic">verleden</hi> toen en toen,</seg> <seg n="4.9.4">maar een Woord Gods,</seg> <seg n="4.9.5">dat <hi rend="italic">blijft</hi> tot in eeuwigheid,</seg> <seg n="4.9.6">dat <hi rend="italic">is.</hi></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">- Daarom kan men de bezwaren van dr. De Hartog tegen het geestelijk leven onzer dagen samenvatten op deze wijze,</seg> <seg n="4.10.2">dat het eigenlijk ook hier geworden is:</seg> <seg n="4.10.3">terug tot Jezus.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wanneer we het eens plastisch mogen zeggen:</seg> <seg n="5.1.2">terug,</seg> <seg n="5.1.3">1900 jaren terug met uw gedachten,</seg> <seg n="5.1.4">met uw aandacht,</seg> <seg n="5.1.5">met uw gehele leven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het kruis u voorstellen staande op de heuvel Golgotha.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">In uw gedachten daarbij staan;</seg> <seg n="5.3.2">de toepassing maken op u zelf,</seg> <seg n="5.3.3">al redenerende,</seg> <seg n="5.3.4">en zo tot de conclusie komen dat ge zalig zult worden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar wanneer dat kruis,</seg> <seg n="5.4.2">dat daar 'eenmaal' stond,</seg> <seg n="5.4.3">dan eens weggenomen werd!</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wanneer eens de hoveniercriticus kwam en de Heer 'wegnam'!</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dan komt alles in gevaar!</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Komt zulk een feit dan in geding en komt de kritiek daar aan met haar onderzoek,</seg> <seg n="5.7.2">'dan vreest',</seg> <seg n="5.7.3">zegt dr. De Hartog,</seg> <seg n="5.7.4">'het gevoel zijn levensschatten te verliezen.'</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Hem komt dit verdacht <pb n="152" ed="VW"/>voor ten opzichte van de rechtzinnigheid der tegenwoordige orthodoxie.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Hij vraagt of men dan wel zuiver staat ten opzichte van 't getuigenis des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="5.9.2">als men alles op één worp zet;</seg> <seg n="5.9.3">op 't historisch feit.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">De beschuldiging ligt hier nabij,</seg> <seg n="5.10.2">dat orthodoxen even goed als modernen besmet zijn met een geestelijke krankheid,</seg> <seg n="5.10.3">eigen aan 'vlakke tijden'.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dr. De Hartog wil "de historische werkelijkheid der goddelijke bemoeienis ... verdedigen ... tegenover hen,</seg> <seg n="6.1.2">die orthodox of modern,</seg> <seg n="6.1.3">alles samentrekken in één punt des tijds."</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De orthodoxen nemen hier de positieve rol op zich en verdedigen,</seg> <seg n="6.2.2">de modernen de negatieve en ontkennen,</seg> <seg n="6.2.3">maar ze staan in hun methode beide even fout.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Waren ze zich bewust van de diepere grond,</seg> <seg n="6.3.2">waaruit hun verschillend resultaat opkomt,</seg> <seg n="6.3.3">ze zouden tot vruchtbaarder strijd komen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">"Tot de principiële strijd inzake de christelijke wereldbeschouwing moeten wij dus worden voortgeleid.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Want wij zijn nu verdwaald in eenzijdig historicisme en personen-cultus."</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dr. De Hartog voelt zich hierdoor geprikkeld tot paradoxale uitspraken,</seg> <seg n="8.1.2">die men als zodanig moet waarderen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Rukt men ze uit hun verband,</seg> <seg n="8.2.2">dan geven ze de bedoeling van de schrijver niet weer,</seg> <seg n="8.2.3">ja strijden daar tegen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zo de bekende,</seg> <seg n="8.3.2">reeds meermalen door anderen aangehaalde uitspraken over 'de heilsfeiten',</seg> <seg n="8.3.3">voor zover ze eenmaal in de tijd hebben plaatsgehad.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">'Want tenslotte is niemand er bij geweest en dus zijn we hier in het rijk der mogelijkheden.'</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Van zulk een geïsoleerd historisch feit wil De Hartog onze kostelijke geestelijke zekerheid niet laten afhangen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zijn krasse paradoxen op dit punt willen prikkelen tot zelfbezinning over de aard van onze geestelijke zekerheid.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ze hebben ten doel te funderen en niet om los te wrikken.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze willen een prikkel indrijven in 't lieve luie historisch-zeker-staan,</seg> <seg n="9.4.2">waardoor de geestelijke omgang met de Koning der eeuwen wordt tegengehouden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Deze bedoeling te miskennen;</seg> <seg n="10.1.2">hierin enkel een negatieve strekking te vinden;</seg> <seg n="10.1.3">zulke uitspraken uit hun verband te rukken en ze op de klank af,</seg> <seg n="10.1.4">zonder enige <hi rend="italic">redelijke</hi> bezinning,</seg> <seg n="10.1.5">eenzijdig,</seg> <seg n="10.1.6">bloot-verstandelijk,</seg> <seg n="10.1.7">als in strijd met <hi rend="italic">anders-klinkende</hi> formules voor te stellen en daardoor te veroordelen,</seg> <seg n="10.1.8">lijkt ons theologische donquichotterie:</seg> <seg n="10.1.9">een vechten tegen windmolens,</seg> <seg n="10.1.10">dat alleen aan een in dezelfde lijn van geestelijke eenzijdigheid zich bevindende Sancho Panza genoegen bereidt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Schopenhauer heeft gelijk als hij vraagt:</seg> <seg n="11.1.2">'Is de wereld dan een kijkkast?'</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Er moet toch enige 'verdieping' achter zijn.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">En waar nu het rationalisme aan deze eis recht meende te doen door in plaats van de naakte historische feiten <pb n="153" ed="VW"/>‘noodwendige redewaarheden' als voedsel der ziel aan te bieden en op die wijze een magerheid over de zielen bracht,</seg> <seg n="11.3.2">zoekt dr. De Hartog dat voedsel niet 'diesseits' maar 'jenseits' van de feiten en hoopt zo de zielen te kunnen voeden ten eeuwigen leven.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hij wil de feiten niet besnoeien,</seg> <seg n="11.4.2">maar ondervragen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hij vraagt niet naar 't kleine menselijk begrip,</seg> <seg n="11.5.2">maar naar de grote raad Gods.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hij wil onderzoeken de 'diepten Gods'.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En waar de school van Daniël Chantepie de la Saussaye erop uit was om in het echt-menselijke het bovennatuurlijke aan te wijzen,</seg> <seg n="11.7.2">opdat men zou gevoelen,</seg> <seg n="11.7.3">dat wij thuis behoren in de bovennatuurlijke wereld der Heilige Schrift,</seg> <seg n="11.7.4">daar gaat De Hartog liefst toch achter het 'ethische',</seg> <seg n="11.7.5">tot het 'metafysische'.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">'Ethisch' wil hij dan ook niet gaarne heten.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Met zijn teruggaan op het metafysische gevoelt hij zich volbloed gereformeerd.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Of zuiverder:</seg> <seg n="11.10.2">zoals Chantepie de la Saussaye het kenmerk van het gereformeerde vond in 't nadruk leggen op het ethische,</seg> <seg n="11.10.3">zo De Hartog in de betoning van 't metafysische.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Achter de feiten zoekt hij te grijpen de realiteit van de kracht en de wijsheid Gods,</seg> <seg n="11.11.2">die ze uitdrijft.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">- Met Fichte zegt hij:</seg> <seg n="11.12.2">'Niet het historische,</seg> <seg n="11.12.3">maar het metafysische maakt ons zalig.'</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Om het streven van dr. De Hartog te waarderen,</seg> <seg n="12.1.2">komt het er zeer op aan te begrijpen,</seg> <seg n="12.1.3">wat hij met het 'metafysische' van zijn standpunt bedoelt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">We kunnen daartoe het best komen wanneer we,</seg> <seg n="12.2.2">zoals we boven aangaven,</seg> <seg n="12.2.3">het 'metafysische' stellen tegenover het 'ethische'.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zeker,</seg> <seg n="12.3.2">wanneer dr. De Hartog het metafysische naar voren brengt,</seg> <seg n="12.3.3">stelt hij zich ook tegen hen die aan de <hi rend="italic">platte ervaring</hi> genoeg menen te hebben,</seg> <seg n="12.3.4">aan de feiten zoals ze zich aan ons voordoen (empirisme).</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ook tegen de ervaringsmensen van de tweede trap,</seg> <seg n="12.4.2">die genoeg menen te hebben aan wat er voor ogen is in de geestelijke wereld (historicisme).</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dr. De Hartog zegt tot deze allen dat men toch niet leeft bij wat voor ogen is.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar de grote vraag is:</seg> <seg n="12.6.2">hoe komen we er achter?</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En nu hebben,</seg> <seg n="12.7.2">laten we maar gemakshalve zeggen,</seg> <seg n="12.7.3">alle 'ethische' theologen met beroep op Calvijn de waarheid Gods zo zoeken te verstaan,</seg> <seg n="12.7.4">dat daaruit tenslotte naar voren kwam 'eens mensen aangezicht' (Ez. 41 : 19).</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Al de volheid der godheid lichamelijk wonende in 'de Zoon des mensen'.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Ze waren het met Calvijn eens dat 'buiten de lijn van het Woord,</seg> <seg n="12.9.2">het licht van Gods aangezicht ons verwart en verschrikt.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Pascal,</seg> <seg n="12.10.2">de vader der ethische theologie,</seg> <seg n="12.10.3">is hierin voorop gegaan.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Merkwaardig is het op te merken dat dit geen willekeur,</seg> <seg n="12.11.2">maar evengoed karaktereigenschap is.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Men leze de merkwaardige passage over Pascal bij Sainte-Beuve<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n3" rend="superscript">3</ref>:</seg> <seg n="12.12.2">"Meer dan één grote geest,</seg> <seg n="12.12.3">die zich bezig hield met de grote problemen en zocht naar de oorsprongen der dingen,</seg> <seg n="12.12.4">heeft een poging gedaan om op te klimmen tot 'de dagen van ouds',</seg> <seg n="12.12.5">tot de dagen toen de Geest Gods nog niet gezweefd had op de wateren-,</seg> <seg n="12.12.6">om zo aan de dingen zelf lichtvonken (des lueurs) te <pb n="154" ed="VW"/>ontlokken,</seg> <seg n="12.12.7">onafhankelijk van de mens.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Pascal neemt de wereld sedert de zesde dag;</seg> <seg n="12.13.2">hij neemt het heelal,</seg> <seg n="12.13.3">zoals het zich spiegelt in menselijk verstaan;</seg> <seg n="12.13.4">hij vraagt of er in de dingen licht en heil is voor de mens.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Voor alles houden goed en kwaad hem bezig ... hij heeft behoefte aan klaarheid en zekerheid ... maw. hij heeft behoefte aan 't hoogste goed,</seg> <seg n="12.14.2">hij heeft dorst naar geluk.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Pascal bezit in de hoogste graad het sentiment van de menselijke persoonlijkheid (de la personne humaine)."'Ieder die in de gelegenheid is,</seg> <seg n="12.15.2">zouden we willen raden deze heerlijke bladzijde bij Sainte-Beuve verder te lezen.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Hoe Pascal,</seg> <seg n="12.16.2">al zou zijn natuur er zich nog niet tegen verzetten,</seg> <seg n="12.16.3">dan nog met zijn wil weigert zich een voet te verwijderen van het kruis,</seg> <seg n="12.16.4">uit vrees dat de donkere diepten der schepping hem zullen verzwelgen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Pascal heeft niet getracht de wereld te doorlichten om er Christus te vinden,</seg> <seg n="13.1.2">maar zijn apologie wil het hart van Jezus Christus doorzoeken om er God en de einden der aarde te vinden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij leeft en denkt niet kosmisch,</seg> <seg n="13.2.2">maar heeft in de hoogste graadje ‘sentiment de la personne humaine'.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit stempel dragen meer of minder alle 'ethische' theologen en ze vinden hierin het kenmerk van het gereformeerde.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ez.41 : 19 zegt ons echter dat de cherubs,</seg> <seg n="14.1.2">die Gods schepping vertegenwoordigen,</seg> <seg n="14.1.3">twee aangezichten hebben:</seg> <seg n="14.1.4">'eens mensen aangezicht' en,</seg> <seg n="14.1.5">eens jongen leeuws aangezicht'.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Metafysisch leven en denken nu is ogen hebben voor het andere aangezicht van de cherubs,</seg> <seg n="14.2.2">voor 'des jongen leeuws aangezicht'.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De metafysisch aangelegde geest komt 'eens mensen aangezicht' wat zoetsappig voor.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hem lijken meer,</seg> <seg n="14.4.2">als symbool van diepe wijsheid,</seg> <seg n="14.4.3">de gramme trekken des leeuws.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Meer dan de 'klaarheid en zekerheid',</seg> <seg n="14.5.2">die Pascal nodig heeft,</seg> <seg n="14.5.3">trekken hem aan de raadselen van de Sfinx,</seg> <seg n="14.5.4">wiens aanblik schier doet verstarren en wiens wijsheid men meer vermoedt dan vat.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Hij heeft het sentiment van de kosmos,</seg> <seg n="14.6.2">om niet te zeggen van de chaos.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Hij luistert aan de gesteenten in 't hart der aarde en hoort daarachter de voetstappen van de Zoon,</seg> <seg n="14.7.2">die altijd thuis is in het huis des Vaders,</seg> <seg n="14.7.3">overal en altoos.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Hem klinken in de oren de doffe hamerslagen die 'balk en dwarsbalk' samenklinken tot een kruis,</seg> <seg n="14.8.2">Gods ganse schepping door.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Zo gevoelt meer dr. De Hartog.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Men hore wat hij schrijft op p. 72 van <hi rend="italic">Heilsfeiten:</hi></seg> <seg n="15.1.2">"Voor velen lijkt het wel voldoende,</seg> <seg n="15.1.3">dat <hi rend="italic">Jezus</hi> naar zijn Godheid afdaalde uit de hemel en de sfeer van deze gevallen wereld nauwelijks raakte,</seg> <seg n="15.1.4">zoals een vogel scheert over de waterspiegel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Maar,</seg> <seg n="15.2.2">wie van de duistere wateren des doods tot verzadiging gedronken heeft,</seg> <seg n="15.2.3">kan zulk een vluchtige verschijning geen levenstroost bieden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Jezus-Christus is opgedoken uit de diepten der werkelijkheid.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Gelijk ... zo houdt de Vleeswording des Woords in,</seg> <seg n="15.4.2">dat het gezegend hoofd van de Verlosser opworstelt uit de nacht,</seg> <seg n="15.4.3">opdat hij drage de doornen kroon.</seg></s> <pb n="155" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.5"><seg n="15.5.1">Diep als de zeeën en ravijnen,</seg> <seg n="15.5.2">duister als het graf en de wereldangst is de geboorte van de Heilige Gods."</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zo maakt dr. De Hartog Christus aangenaam aan de verslagene harten der mensen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hoe anders Pascal,</seg> <seg n="16.1.2">wanneer hij ons Jezus nabij brengt,</seg> <seg n="16.1.3">lerende aan de oevers van de zee van Tiberias:</seg> <seg n="16.1.4">"Jésus-Christ parie des plus grandes choses si simplement,</seg> <seg n="16.1.5">qu'il semble qu'il n'y a pas pensé;</seg> <seg n="16.1.6">et si nettement néanmoins,</seg> <seg n="16.1.7">qu'on voit bien ce qu'il en pensait.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Cette clarté,</seg> <seg n="16.2.2">jointe <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> cette naïvité,</seg> <seg n="16.2.3">est admirable."</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Hier is verschil van sentiment en elk heeft oog voor één zijde van de cherub.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De tegenstellingen zijn:</seg> <seg n="17.2.2">'ethisch' en 'metafysisch',</seg> <seg n="17.2.3">'humaan' en 'kosmisch'.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dat laatste sentiment,</seg> <seg n="17.3.2">die wijze van denken,</seg> <seg n="17.3.3">van gevoelen,</seg> <seg n="17.3.4">van spreken,</seg> <seg n="17.3.5">van leven,</seg> <seg n="17.3.6">kan men nu naar verschillende gezichtspunten verschillende namen geven.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dr. De Hartog noemt zijn standpunt ook:</seg> <seg n="17.4.2">realistisch.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hij zegt:</seg> <seg n="17.5.2">"Maar is het wereld-proces een harde werkelijkheid,</seg> <seg n="17.5.3">gegrond in de onzienlijke wereld van strijd en dood en zonden,</seg> <seg n="17.5.4">dan moet de roep om verlossing uitgaan van de mensenkinderen,</seg> <seg n="17.5.5">totdat Gods <hi rend="italic">werkelijkheid</hi> (wij curs.) het antwoord geeft."</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het is er hem om te doen de mensen de ogen te openen voor die éne,</seg> <seg n="17.6.2">ontzaggelijke,</seg> <seg n="17.6.3">opworstelende <hi rend="italic">werkelijkheid</hi> Gods,</seg> <seg n="17.6.4">die alles wat wij 'heilsfeiten' noemen draagt en tot één werk Gods verbindt.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Niet uiteen rukken daarom,</seg> <seg n="17.7.2">wat één is (atomisme).</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Niet te spoedig juichen:</seg> <seg n="17.8.2">'Triomf,</seg> <seg n="17.8.3">triomf,</seg> <seg n="17.8.4">Immanuël',</seg> <seg n="17.8.5">maar zich verheugen met beving,</seg> <seg n="17.8.6">vanwege het ontzaggelijke van Christus' doorbreken.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Niet te groot gaan op een 'denkbeeld,</seg> <seg n="17.9.2">dat ons leven geeft',</seg> <seg n="17.9.3">maar altijd weer zich onder de tucht stellen van de levende God zelf.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In verband hiermee is hem,</seg> <seg n="18.1.2">met vele anderen,</seg> <seg n="18.1.3">een gedurige ergernis het subjectivisme van vele orthodoxe kringen,</seg> <seg n="18.1.4">die de mond vol hebben van objectiviteit.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Die weigeren een ogenblik te verstarren voor de levende God,</seg> <seg n="18.2.2">zodat hun eigen denkbeelden hun van schrik uit de handen vallen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dr. De Hartog heeft hierover meer dan eens treffende dingen gezegd. 't Schoonste in z'n antwoord aan ds. Lindeboom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Werkelijk,</seg> <seg n="19.1.2">evenmin als het 'liebäugeln' met Jezus,</seg> <seg n="19.1.3">dat de modernen doen,</seg> <seg n="19.1.4">de ziel verlost,</seg> <seg n="19.1.5">evenmin zal ook verlossing mogen heten wat velen beleven die door een 'syllogisme' trachten zalig te worden,</seg> <seg n="19.1.6">zoals Drummond<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n5" rend="superscript">5</ref> het noemt;</seg> <seg n="19.1.7">een syllogisme,</seg> <seg n="19.1.8">waarin Christus de Major,</seg> <seg n="19.1.9">de zondaar de minor,</seg> <seg n="19.1.10">en de zaligheid de conclusie is.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dr. De Hartog wijst hiertegenover op het eeuwig 'heden' der goddelijke verlossing.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het kruis op Golgotha is hem de verschijning in een punt des tijds van 't eeuwige kruis in Gods schepping.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In Gods raad staat van eeuwigheid,</seg><pb n="156" ed="VW"/> <seg n="20.3.2">in ontroerende realiteit,</seg> <seg n="20.3.3">het geslachte Lam,</seg> <seg n="20.3.4">en dit is van den beginne het teken,</seg> <seg n="20.3.5">waarin de wereld staat. 't Historisch feit is als de enkele <choice><sic>dronk. die heenleidt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dronk,</corr></choice></seg><choice><sic>dronk. die heenleidt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="20.3.6"><choice><sic>dronk. die heenleidt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die heenleidt</corr></choice> naar de wateren,</seg> <seg n="20.3.7">van welke niemand meer dorsten zal,</seg> <seg n="20.3.8">de fontein,</seg> <seg n="20.3.9">springende tot in het eeuwige leven (Joh. 4 : 14).</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dr. De Hartog haat daarom het woord 'einmalig',</seg> <seg n="21.1.2">waarmee wordt weergegeven de gedachte,</seg> <seg n="21.1.3">dat in de historie alle verschijnselen slechts eens voorkomen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">'Einmalig' is hem de eeuwigheid.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Die staat pal.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De profeten spraken vele malen;</seg> <seg n="21.4.2">de Zoon éénmaal,</seg> <seg n="21.4.3">van eeuwigheid tot eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In verband hiermee hecht De Hartog dan ook niet de hoogste waarde aan <hi rend="italic">'t bewustzijn,</hi></seg> <seg n="22.1.2">waarin zich de dingen die voor ogen zijn weerspiegelen,</seg> <seg n="22.1.3">nadat ze zijn uitgebroken.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maar 't <hi rend="italic">zijn</hi> is hem waardevol,</seg> <seg n="22.2.2">waardoor 't leven rustig zijn voedsel kan trekken uit die wereld Gods,</seg> <seg n="22.2.3">die onder en achter de zichtbare dingen verborgen is.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zich daarop te bezinnen geeft hem rust.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Van die dingen wenst hij te getuigen en te stamelen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">In het enthousiasme,</seg> <seg n="23.1.2">waarmee dr. De Hartog deze dingen naar voren brengt en van de eeuwige dingen getuigt,</seg> <seg n="23.1.3">gevoelen wij iets bijzonder weldadigs.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">En eer iemand over dit getuigenis,</seg> <seg n="23.2.2">zonder meer,</seg> <seg n="23.2.3">de staf breekt,</seg> <seg n="23.2.4">moest hij toch eens die schone pagina van Harnack lezen,</seg> <seg n="23.2.5">die Bavinck aanhaalt in <hi rend="italic">zijn Dogmatiek.</hi></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">We nemen er enkele zinnen van over.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Sprekende over de eerste christenen zegt hij:</seg> <seg n="23.4.2">"Wir sind aus der Finsternis zum Licht empor gerettet worden,</seg> <seg n="23.4.3">das ist der Jubelruf eines Chors von Christen in jenen ersten Jahrhunderten gewesen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Es war die intellektuelle Wahrheit und Klarheit,</seg> <seg n="23.5.2">deren sic sich freuten und rühmten ... die helle Sonne stand am Himmel . . . alles empfing von dem lebendigen Gott Klarheit und Gewissheit ... nichts wird dem Menschen auferlegt,</seg> <seg n="23.5.3">was nicht schon in ihm liegt,</seg> <seg n="23.5.4">nichts offenbart,</seg> <seg n="23.5.5">was nicht bereits in seinem inneren Bestande gegeben ist ...</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Die Religion 'meta logou' ist wieder aufgedeckt!</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Sie blieken auf Christus,</seg> <seg n="23.7.2">und wie Schuppen fällt es von ihren Augen:</seg> <seg n="23.7.3">das,</seg> <seg n="23.7.4">was in ihm tätig war,</seg> <seg n="23.7.5">ist der Logos,</seg> <seg n="23.7.6">derselbe Logos,</seg> <seg n="23.7.7">durch den die Welt geschaffen ist...Nicht Last für den Verstand war die neue Lehre,</seg> <seg n="23.7.8">sondern Befreiung...Das Christen tum ist göttliche Offenbarung,</seg> <seg n="23.7.9">aber es ist zugleich die reine Vernunft,</seg> <seg n="23.7.10">die wahre Philosophie.”</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">En nu weten we wel,</seg> <seg n="23.8.2">dat aan de eerste christelijke denkers een zeker intellectualisme eigen was,</seg> <seg n="23.8.3">en door Loofs<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n6" rend="superscript">6</ref> e.a. vlijtig wordt opgemerkt,</seg> <seg n="23.8.4">maar het zou bekrompen zijn de zaak daarmee voor afgedaan te houden.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Wij zouden liever willen vragen:</seg> <seg n="23.9.2">waar is in de christelijke gemeente die jeugdige intellectuele moed gebleven?</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Heeft zich niet veeleer breed gemaakt een eigenaardig soort van geloven-op-gezag,</seg> <seg n="23.10.2">dat bewijst hoe men tot de eeuwige dingen alleen nog in formele betrekking staat?</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Alleen dat weinig persoonlijke,</seg> <seg n="23.11.2">dat formele van de betrekking tot de dingen Gods maakt het begrijpelijk,</seg><pb n="157" ed="VW"/> <seg n="23.11.3">dat zich onder ons kon ontwikkelen een leerstuk van de inscripturatie van de Logos,</seg> <seg n="23.11.4">waaraan onze kerken zullen bezwijken,</seg> <seg n="23.11.5">zo ze niet de moed hebben om evenals vroeger bij de broodwording van de Logos te zeggen:</seg> <seg n="23.11.6">vervloekte afgoderij.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">De formele band met de goddelijke dingen:</seg> <seg n="23.12.2">de Schrift,</seg> <seg n="23.12.3">wordt in dit leerstuk tot God verheven.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Dit is afgoderij en komt Gods eer te na.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Tegenover deze vervlakking het inzicht in de christelijke waarheid te willen verdiepen en voor hart en hoofd evident te maken,</seg> <seg n="24.1.2">is een pogen,</seg> <seg n="24.1.3">waarvoor wij dankbaar mogen zijn.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ook zal,</seg> <seg n="24.2.2">dunkt ons,</seg> <seg n="24.2.3">dr. De Hartog zich niet kunnen beklagen dat we bij onze appreciatie van zijn gevoelen heimelijk een der stukken van zijn wapenrusting hebben zoeken te vernagelen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Integendeel heeft hier en daar ons geluid heel spontaan zich met het zijne gemengd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Moge thans een woord van broederlijke kritiek geoorloofd zijn.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Hebben we bij de aanduiding en duiding der gevoelens van De Hartog meer gelet op het sentiment waarin ze staan en het getuigenis dat eruit klinkt,</seg> <seg n="25.1.2">bij onze kritiek zullen we meer moeten letten op het leerstelling gehalte,</seg> <seg n="25.1.3">dat erin te vinden is.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daartoe is nodig dat we in 't kort nagaan,</seg> <seg n="26.1.2">wat De Hartog denkt in zake <hi rend="italic">kennisleer,</hi></seg> <seg n="26.1.3"><hi rend="italic">antropologie,</hi></seg> <seg n="26.1.4"><hi rend="italic">historie</hi> en <hi rend="italic">metafysica.</hi></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Met andere woorden hoe hij zich voorstelt,</seg> <seg n="26.2.2">dat we achter de waarheid komen;</seg> <seg n="26.2.3">onze aanleg daarvoor;</seg> <seg n="26.2.4">in hoever de geschiedenis ons daarbij helpt;</seg> <seg n="26.2.5">en hoe de waarheid ons vrij maakt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Kennisleer</seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">als kopje gezet; in eerdere versies een gewone alinea</note></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Onze kritiek zet in bij de kennisleer van dr. De Hartog.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dit is geheel in zijn eigen geest.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hij spreekt er veel over en gelooft zelf dat ons denken er,</seg> <seg n="28.3.2">vaak onbewust,</seg> <seg n="28.3.3">door bepaald wordt.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De vraagstukken kunnen hier slechts even worden aangeroerd.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Eigenlijk mocht hier wel een waarschuwing staan om niet te remueren.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Want wie ze overhoop haalt krijgt ze moeilijk weer terecht.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Maar ze zijn er nu eenmaal.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De meeste mensen van oude en nieuwe tijd nemen de dingen zoals ze zijn.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dat is 't gemakkelijkste en 't eenvoudigste. 't Is ook verreweg 't beste,</seg> <seg n="29.2.2">als 't <hi rend="italic">kan</hi> tenminste.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar nu heeft de grote Immanuel Kant de mensen onrustig gemaakt door te zeggen:</seg> <seg n="29.3.2">ge kunt de dingen niet nemen zoals ze <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1"><hi rend="italic">Hij</hi> leerde dat het 'Ding an sich',</seg> <seg n="29.4.2">het ding zoals het is,</seg> <seg n="29.4.3">onkenbaar is.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Hij ontkende niet dat men met God en de wereld en de eigen ziel aanraking had,</seg> <seg n="29.5.2">maar dit had,</seg> <seg n="29.5.3">zo leerde hij,</seg> <seg n="29.5.4">op praktische wijze plaats.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Die eindpunten,</seg> <seg n="29.6.2">waaruit ons leven uitging en waarop het gericht was,</seg> <seg n="29.6.3">daarvan had men zelf geen goed begrip,</seg> <seg n="29.6.4"><hi rend="italic">geen theoretische kennis.</hi></seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">In de praktijk kon alles echter daarom <pb n="158" ed="VW"/>evengoed doorgaan,</seg> <seg n="29.7.2">want 't leven vond wel zijn eigen weg.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De mensen konden tegen de scherpzinnige redeneringen van Kant niet veel inbrengen,</seg> <seg n="30.1.2">maar waren er toch niet mee tevreden,</seg> <seg n="30.1.3">dat ze zich geen eigenlijk-gezegde <hi rend="italic">kennis</hi> mochten toekennen omtrent datgene,</seg> <seg n="30.1.4">waarover ze 't liefst waren ingelicht.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hegel spoorde de ontevredenen aan 'Vertrauen zur Vernunft zu fassen'.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Men behoefde de dingen niet te <hi rend="italic">nemen</hi> zoals ze <hi rend="italic">zijn,</hi></seg> <seg n="30.3.2">verkondigde hij.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Dat lukte toen niet.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Men moest ze <hi rend="italic">denken</hi> zoals ze <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dacht men maar goed,</seg> <seg n="30.6.2">dan wist men hoe alles was.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Schopenhauer echter had voor zulk een pogen de diepste verachting.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hij vond het dwaas om de dingen die voor ons staan voorbij te lopen,</seg> <seg n="31.2.2">maar meende integendeel dat ze voor ons staan om ons iets te vertellen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hij dacht dat men ze rustig moest laten uitspreken.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hij geloofde,</seg> <seg n="31.4.2">dat hun wonder verhaal de enige waarheid was.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Als zij gesproken hadden moest men niet verder vragen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Zij brachten juist de geheimen van 't <hi rend="italic">zijn</hi> uit.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het zijn:</seg> <seg n="32.1.2">'die Wille',</seg> <seg n="32.1.3">zoals Schopenhauer het noemt,</seg> <seg n="32.1.4">was iets geheel anders dan de dingen die voor ogen waren.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het ging er mee als wanneer men met iemand spreekt.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De woorden hebben geen betekenis voor zichzelf.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Maar door hen komt men er <hi rend="italic">achter</hi> wat iemand bedoelt en wie hij is.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ze brengen wel <hi rend="italic">kennis</hi> aan van wat er achter steekt.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Dat de dingen aan Schopenhauer niet veel goeds vertelden doet hier minder ter zake. 't Is hier te doen om te letten op de wijze waarop hij zich voorstelde dat men erachter kwam.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Eduard von Hartmann echter volgt weer een geheel andere weg.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Hij is bang dat,</seg> <seg n="33.2.2">wanneer men aan de dingen die voor ogen zijn slechts symbolische betekenis laat,</seg> <seg n="33.2.3">ze als heenwijzingen opvat naar een mysterie dat ze vertolken en waarvan ze ons vertellen,</seg> <seg n="33.2.4">dat men dan de wereld vervluchtigt.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ze wordt hem dan te licht,</seg> <seg n="33.3.2">te geestelijk.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Hij is bang,</seg> <seg n="33.4.2">dat hij dan door de bodem waarop hij staat zal heen zakken.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Achter een modderkluit die wij zien moet voor hem de eigenlijke echte modderkluit zijn.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Hij verdubbelt alles,</seg> <seg n="33.6.2">de hele wereld.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">En om nu bij die tweede verdieping te komen gebruikt hij een deftig woord:</seg> <seg n="33.7.2">affizieren.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Hij zegt:</seg> <seg n="33.8.2">de dingen tikken aan mijn oog,</seg> <seg n="33.8.3">aan mijn oor,</seg> <seg n="33.8.4">aan mijn huid en nu besluit ik uit alles wat ik zie en hoor en voel dat er iets dergelijks achter staat.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Hij meent dat wanneer men even deze redenering heeft gehouden,</seg> <seg n="33.9.2">men veel zekerder van zijn zaak is dan wanneer men eenvoudig luistert en het als vanzelfsprekend beschouwt,</seg> <seg n="33.9.3">dat er dan ook iemand is die spreekt.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Die theorie van Von Hartmann heet:</seg> <seg n="33.10.2"><hi rend="italic">transcendentaal realisme.</hi></seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Daarmede is De Hartog 't eens.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Dat is jammer.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Want op de wijze van Eduard von Hartmann wordt de grote waarheid die Kant ons leerde,</seg> <seg n="33.13.2">verduisterd,</seg> <seg n="33.13.3">nl. dat oorzaak en gevolg wel een lange keten vormen in de dingen die voor ogen zijn,</seg> <seg n="33.13.4">maar dat men er niet mede reikt tot God die een Geest is en tot de ziel die van Gods geslacht is.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Door dit 'transcendentaal realisme' lijdt het geestelijk karakter van de achtergrond der dingen schade.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Dit realisme heeft iets van materialisme en toont wantrouwen in de werkelijkheid<pb n="159" ed="VW"/> van <hi rend="italic">'geest'.</hi></seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1"><hi rend="italic">God spreekt en het is er.</hi></seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">En wanneer we willen weten wat er achter de dingen is en wat ze betekenen dan moeten we letten op wat voor ogen is.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Letten op de dingen is <hi rend="italic">luisteren,</hi></seg> <seg n="33.18.2"><hi rend="italic">wat God spreekt.</hi></seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">We construeren niet al redenerende wat er achter is,</seg> <seg n="33.19.2">maar wij laten ons uitsluitsel geven.</seg></s> <s n="33.20"><seg n="33.20.1">Zo komen we er achter.</seg></s> <s n="33.21"><seg n="33.21.1">God openbaart zich.</seg></s> <s n="33.22"><seg n="33.22.1">Dit alleen geeft de gewenste zekerheid en handhaaft de realiteit van de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">P. 171 van <hi rend="italic">Redelijkheid der religie</hi> heeft ons dan ook de overtuiging gegeven,</seg> <seg n="34.1.2">dat dr. De Hartog op dit voor kennisleer alles beslissende punt Schopenhauer niet begrepen heeft.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Hij meent dat Schopenhauer heeft gezegd dat een repetitie van de objectieve wereld in het subject des mensen een overbodige verdubbeling zou zijn.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Maar dat kan Schopenhauer niet zeggen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zulk een verdubbeling schijnt niet overbodig.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Maar Schopenhauer heeft't andersom gezegd.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Hij zegt dat 't niet in te zien is,</seg> <seg n="35.2.2">waarom achter mijn voorstellingswereld een precies gelijke gedacht zou moeten worden.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dat vindt hij een zotte verdubbeling van 't wereldbeeld.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Onze voorstellingen zijn <hi rend="italic">vensters</hi> waardoor we naar binnen zien,</seg> <seg n="35.4.2">geen <hi rend="italic">spiegels.</hi> 't Zijn <hi rend="italic">woorden,</hi></seg> <seg n="35.4.3">geen <hi rend="italic">konterfeitsels.</hi></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">We vragen thans van welke betekenis deze dingen zijn voor de vragen des tijds.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">En dan merken we op dat object en subject veel meer tegenover elkander staan dan vroeger.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Niet alleen in de filosofie,</seg> <seg n="36.3.2">maar allereerst in 't leven staan ze veel-minder-näïef tegenover elkaar dan te voren.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Kant heeft die klove niet geschapen,</seg> <seg n="36.4.2">maar alleen aangewezen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Eucken heeft in z'n werken hierover treffende dingen gezegd. in de eerste opslag ziet het object het subject veel raadselachtiger aan,</seg> <seg n="36.5.2">en 't subject 't object veel ongeloviger.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dit brengt in menig leven verlies,</seg> <seg n="36.6.2">maar is door God zo niet bedoeld. 't Moet leiden tot krachtiger bewustwording en beslister,</seg> <seg n="36.6.3">geestelijker,</seg> <seg n="36.6.4">persoonlijker zekerheid. 't Betekent verhoogde levensspanning en wil rijker vereniging voorbereiden. 't Is tenslotte een gevolg van 't doorwerken van de christelijke zuurdesem.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">De nood en de eis van onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Hoe die meer besliste,</seg> <seg n="37.1.2">meer geestelijke,</seg> <seg n="37.1.3">meer persoonlijke zekerheid,</seg> <seg n="37.1.4">waarom 't ook dr. De Hartog te doen is,</seg> <seg n="37.1.5">nu gesteld moet zijn,</seg> <seg n="37.1.6">willen we trachten te formuleren.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De kennisleer van dr. De Hartog staat hier zijn eigen bedoeling in de weg.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Schopenhauers kennisleer is hier de meest eenvoudige.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De dingen die tegenover mij treden <hi rend="italic">spreken mij toe,</hi></seg> <seg n="38.1.2">de taal zegt het alrede.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Wanneer ik verder zeg dat 'iets mij wel toespreekt' bedoel ik,</seg> <seg n="38.2.2">dat ik ervan overtuigd raak.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Ik word er zeker van.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Nu zegt de valse objectiviteit dat de dingen ons niet hebben toe te spreken.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Ze zegt dat ze voor ons <hi rend="italic">staan</hi> moeten. 't Einde moet zijn:</seg> <seg n="38.5.2">het staat er.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar wie de taal der (geestelijke) dingen gehoord heeft,</seg> <seg n="38.6.2">weet beter.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Hij heeft ook geen redenering nodig om de klove te overbruggen;</seg> <seg n="38.7.2">hij luistert en wordt even onmiddellijk,</seg> <seg n="38.7.3">maar meer geestelijk en meer bewust verzekerd dan de naïef-realist.</seg></s></p>
<p><pb n="160" ed="VW"/><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Zo alleen oefenen object en subject ook kritiek op elkander uit.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zo alleen ontstaat er verkeer met de levende God.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Nu ligt de kracht van het <hi rend="italic">getuigenis</hi> van dr. De Hartog juist in wat we boven als 't juiste trachtten aan te wijzen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Maar o.i. worden zijn <hi rend="italic">beschouwingen</hi> geschaad door zijn onjuiste kennisleer.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Wij leggen er de nadruk op dat de verdieping van 't geestelijk leven ons de dingen Gods meer tot <hi rend="italic">Woord</hi> doet worden.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Dr. De Hartog beschouwt ze meer,</seg> <seg n="40.4.2">zoals vele 'ethische' theologen,</seg> <seg n="40.4.3">als <hi rend="italic">daden</hi> Gods.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zijn beschouwing staat in 't teken van Goethes woord:</seg> <seg n="40.5.2">'Im Anfang war die That.’</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">De andere in dat van't johanneïsche:</seg> <seg n="40.6.2">'In den beginne was het Woord' (Joh. 1 : 1).</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Dit maakt groot verschil.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Beschouwt men de openbaringen Gods,</seg> <seg n="40.8.2">de dingen die voor ogen zijn,</seg> <seg n="40.8.3">als woorden,</seg> <seg n="40.8.4">dan ligt in die woorden 't zwaartepunt,</seg> <seg n="40.8.5">de uitgedrukte redelijkheid.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Beschouwt men ze als daden,</seg> <seg n="40.9.2">dan moet men er zelf zich de betekenis van terecht leggen,</seg> <seg n="40.9.3">en ligt de redelijkheid er achter.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">In 't eerste geval zijn 't vensters,</seg> <seg n="41.1.2">waar ge door ziet.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">In 't laatste deuren,</seg> <seg n="41.2.2">die ge eerst moet openen om naar binnen te zien.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Iemands woord geeft mij uitsluitsel over zijn bedoeling en mijn belangstelling is op dat woord geconcentreerd.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Uit iemands daden moet ik echter <hi rend="italic">besluiten</hi> tot zijn bedoeling en mij die zelf construeren.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Hier ligt de sleutel tot de <hi rend="italic">beschouwingen</hi> van dr. De Hartog;</seg> <seg n="41.5.2">van zijn geringschatting van de historie.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">De waarheid die luide spreekt uit zijn geschriften,</seg> <seg n="41.6.2">wordt door deze opvattingen geschaad.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">De heerlijke <hi rend="italic">redelijkheid</hi> Gods ligt in <hi rend="italic">natuur</hi> en <hi rend="italic">Schriftuur</hi> als met <hi rend="italic">letteren,</hi></seg> <seg n="41.7.2">met <hi rend="italic">woorden uitgedrukt.</hi></seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Die redelijkheid daarachter te willen construeren leidt tot teleurstelling.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Het doublet daarachter is een abstracte herhaling.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het voornaamste ligt daar wel achter,</seg> <seg n="42.1.2">dat is zo.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Maar dat is de spreker zelf.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">God en zijn onbegrijpelijk Wezen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Om Hem te kennen is 't te doen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">En daarom geen natuur- of Schriftvergoding.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Maar men lope niet voorbij wat voor ons staat,</seg> <seg n="42.6.2">om ons van Hem te spreken.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">De gegeven redelijkheid.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Want wat doet dr. De Hartog?</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Hij stelt tegenover de historie de raad Gods op de voorgrond.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Deze raad wil hij onderzoeken.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Vergeleken bij die raad is de historie hem eigenlijk raadselachtig.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Daarachter,</seg> <seg n="42.12.2">zegt hij gaarne,</seg> <seg n="42.12.3"><hi rend="italic">waakt</hi> de wereld van Gods raad.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Achter de daad <hi rend="italic">waakt</hi> de gedachte-,</seg> <seg n="42.13.2">en natuurlijk,</seg> <seg n="42.13.3">de gedachte is helderder dan de daad.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Een daad heeft,</seg> <seg n="42.14.2">als uiting van de wil,</seg> <seg n="42.14.3">iets ondoorgrondelijks.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">De redelijkheid ligt in de gedachte.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Hiertegenover is behartigenswaardig,</seg> <seg n="43.1.2">wat prof. Bavinck zegt in zijn <hi rend="italic">Dogmatiek:</hi></seg> <seg n="43.1.3">"Deze besluiten worden ons in de Schrift niet in 't afgetrokkene beschreven,</seg> <seg n="43.1.4">maar in de historie zelve ons voor ogen gesteld."</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Men ziet verkiezing en verwerping plaats hebben.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">We kunnen God niet horen spreken<pb n="161" ed="VW"/> dan door een 'medium quid',</seg> <seg n="43.3.2">een 'middel'.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Bij 't luisteren naar Hem blijve onze aandacht op 't 'middel' gericht.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="44.1"><seg n="44.1.1"><hi rend="italic">Antropologie</hi></seg></s></head>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">We raken hier een der belangrijkste vraagstukken in de theologie.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De vraag,</seg> <seg n="45.2.2">hoe 't staat met onze vatbaarheid om God te kennen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Of wij op een 'middel' zijn aangewezen,</seg> <seg n="45.3.2">dan of we God direct kunnen kennen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Omdat Thomas Aquinas deze vraag zo schoon bespreekt gaan we een ogenblik bij hem ter schole.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Naar hem luistert bovendien dr. De Hartog niet ongaarne.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Thomas zegt dat God het best kenbaar is van alles wat er is omdat er in Hem geen onopgeloste elementen zijn (God is actus purus).</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Maar 't is de vraag of ons oog eenvoudig genoeg is om dat allereenvoudigste Wezen te kennen.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De zon is 't meest licht van alle licht,</seg> <seg n="46.5.2">maar men kan er niet in opzien.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Met de engelen kan God zich,</seg> <seg n="46.6.2">en dan nog in zijn grote genade,</seg> <seg n="46.6.3">tot zulk een kennis verenigen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Gods beeld schijnt hen op de grond van hun wezen en dat <hi rend="italic">maakt</hi> hen tot engelen. 't Ligt niet in hun natuur.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">De genade is bij hen geen 'medium',</seg> <seg n="46.8.2">geen 'middel',</seg> <seg n="46.8.3">waarin 't licht getemperd wordt en gebroken tot dragelijke redelijkheid,</seg> <seg n="46.8.4">maar 't voertuig en de zaak vallen hier samen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Tegenover dit <hi rend="italic">aanschouwen</hi> staat het leven door <hi rend="italic">geloof.</hi> 't Onderscheid tussen deze beide is niet dat geloof meer met de wil verband zou houden,</seg> <seg n="47.1.2">maar geloven is kennen door een middel.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">God is wel veel duidelijker te kennen dan in natuur en Schriftuur (historie),</seg> <seg n="47.2.2">maar voor ons is die duidelijke kennis voorshands niet weggelegd.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Zeker,</seg> <seg n="47.3.2">er ligt iets donkers in deze mediums.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Iets zeer <hi rend="italic">donkers</hi> in de natuur.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Maar ook veel donkers in de Schriftuur (historie).</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Diepzinnig zegt Daniël Chantepie de la Saussaye:</seg> <seg n="47.6.2">"Het is een teken,</seg> <seg n="47.6.3">dat de gemeente nog niet in de heerlijkheid is .... dat ze bij de schriftelijke getuigenis leven moet."</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Maar buiten de lijn van het Woord is Gods aangezicht ons een labyrint (Calvijn).</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Die kennis is ons te wonderbaar.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Het is waar dat de natuur iets ‘stoms' heeft voor ons gevoel.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">We gevoelen,</seg> <seg n="48.4.2">ze zou eigenlijk veel meer willen zeggen,</seg> <seg n="48.4.3">maar <hi rend="italic">kan</hi> 't ons niet zeggen.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">We spreken van het stomme dier.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">En zo heeft ook de historie iets troebels,</seg> <seg n="48.6.2">iets onklaars.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">En het is zo waar wat Eucken zegt,</seg> <seg n="48.7.2">dat de tijden hoe langer hoe zwaarder gebukt gaan onder 't probleem:</seg> <seg n="48.7.3">wat historie is.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Er is een ontroerende klacht te beluisteren in 't woord van Lessing,</seg> <seg n="48.8.2">dat 'historische data' nooit het bewijs kunnen worden van 'heldere waarheid'.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Er is wel helderder waarheid.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Maar niet voor ons.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Zolang wij om der zonde wil in 't zweet onzes aanschijns ons brood moeten eten.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Wij kunnen God niet kennen naar zijn <hi rend="italic">Wezen</hi> (per essentiam).</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">We kennen Hem <pb n="162" ed="VW"/>in het gebroken licht als <hi rend="italic">Vader,</hi></seg> <seg n="48.13.2"><hi rend="italic">Zoon</hi> en <hi rend="italic">Heilige Geest,</hi></seg> <seg n="48.13.3">zoals Hij zich geopenbaard heeft.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">God te willen kennen naar zijn Wezen voert tot onvruchtbare neoplatonische bespiegeling.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">De christelijke geloofsleer is de leer van Vader,</seg> <seg n="48.15.2">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="48.16"><seg n="48.16.1">In de triniteitsleer zit schot naar schepping en historie.</seg></s> <s n="48.17"><seg n="48.17.1">De leer van 't Wezen Gods kon in onze dogmatieken nooit veel houding winnen.</seg></s> <s n="48.18"><seg n="48.18.1">Ze had geen aansluiting aan schepping en historie.</seg></s> <s n="48.19"><seg n="48.19.1">En onze kennis Gods is nu eenmaal aan deze mediums gebonden.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Voor ons ligt de verkeerde opvatting van De Hartog in deze materie als samengeperst in één zinsnede,</seg> <seg n="49.1.2">in <hi rend="italic">Redelijkheid der Religie,</hi></seg> <seg n="49.1.3">p. 144:</seg> <seg n="49.1.4">"Als persoonlijkheid is de mens met zijn aangezicht gekeerd naar het ondoorgrondelijk eeuwig Wezen."</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Wij menen dat Jezus Christus,</seg> <seg n="49.2.2">het <hi rend="italic">uitgedrukte</hi> beeld van Gods zelfstandigheid,</seg> <seg n="49.2.3">ons stempelen moet tot personen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="50.1"><seg n="50.1.1"><hi rend="italic">Historie</hi></seg></s></head>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Nu we op 't gebied van kennisleer en de leer van de mens beide tot de conclusie gekomen zijn dat we een 'middel' nodig hebben,</seg> <seg n="51.1.2">willen we nog in't bijzonder letten op 't voornaamste voertuig of medium:</seg> <seg n="51.1.3">de historie.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">En hier staan we oog om oog met dr. De Hartog.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">We zijn even onbevredigd als dr. De Hartog door de vlakke historiebeschouwing onzer dagen.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Maar we zijn't met zijn methode evenmin eens om zoals in <hi rend="italic">De heilsfeiten</hi> de ideeën te grijpen uit de hoofdpunten der heilsgeschiedenis en die aan te bieden als brood dat niet veroudert.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">We vrezen dat die ideeën voor dr. De Hartog zelf nu reeds verouderd zijn.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Zo gemakkelijk gaat het niet.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Zo redelijk is de religie niet.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Zeker,</seg> <seg n="51.8.2">achter het Lam dat op Golgotha geslacht is staat,</seg> <seg n="51.8.3">ook volgens de Schrift,</seg> <seg n="51.8.4">het Lam dat van eeuwigheid is geslacht.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Vlak is de Schrift niet.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Maar 't staat daar op andere,</seg> <seg n="51.10.2">voor ons donkerder,</seg> <seg n="51.10.3">verborgen wijze.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">Naarmate Vader,</seg> <seg n="51.11.2">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="51.11.3">in schepping en historie uiteengetreden,</seg> <seg n="51.11.4">daarachter zich naar elkander toe buigen tot het éne,</seg> <seg n="51.11.5">eeuwige Wezen,</seg> <seg n="51.11.6">verliezen ze voor ons hun distinctie en kenbaarheid.</seg></s> <s n="51.12"><seg n="51.12.1">Voor ons ligt de kennis <hi rend="italic">naar ons toe,</hi></seg> <seg n="51.12.2">geuit,</seg> <seg n="51.12.3">geopenbaard,</seg> <seg n="51.12.4">op de voorgrond,</seg> <seg n="51.12.5">uitgedrukt.</seg></s> <s n="51.13"><seg n="51.13.1">Daar ligt onze redelijkheid en kennis.</seg></s> <s n="51.14"><seg n="51.14.1">Daar achter een vollere te zoeken is zelfbedrog.</seg></s> <s n="51.15"><seg n="51.15.1">Dit nu doet dr. De Hartog.</seg></s> <s n="51.16"><seg n="51.16.1">Hij construeert achter de heilsfeiten een schema,</seg> <seg n="51.16.2">een net van betrekkingen,</seg> <seg n="51.16.3">dat aan de volheid der Schrift gemakkelijk schade kan doen.</seg></s> <s n="51.17"><seg n="51.17.1">We hebben daartegen hetzelfde bezwaar als tegen de dogmatische gedachtenconstructies van dr. Kuyper,</seg> <seg n="51.17.2">die bijv. liefst de wedergeboorte bestudeert bij een klein kind,</seg> <seg n="51.17.3">een net van lijnen trekt onder het bewuste leven,</seg> <seg n="51.17.4">waar men de vrije hand heeft.</seg></s> <s n="51.18"><seg n="51.18.1">Zulk een realisme slaat gemakkelijk om in idealisme.</seg></s> <s n="51.19"><seg n="51.19.1">Tenslotte geloven wij dat de voorwaartse,</seg> <seg n="51.19.2">toepasselijke beweging van onze catechismus,</seg> <seg n="51.19.3">in de bekende vraag 'wat nut u',</seg> <seg n="51.19.4">als methode vruchtbaarder is dan de achterwaartse van dr. De Hartog,</seg> <seg n="51.19.5">die eigenlijk omgekeerd de heilsfeiten <hi rend="italic">op God toepast.</hi></seg></s> <s n="51.20"><seg n="51.20.1">Zo wanneer hij in <hi rend="italic">Heilsfeiten</hi> als't ware een formule geeft voor elk feit,</seg> <seg n="51.20.2">zoals't in Gods raad als <pb n="163" ed="VW"/>'heldere waarheid' en niet als troebel feit zou bestaan.</seg></s> <s n="51.21"><seg n="51.21.1">Wanneer De Hartog bijv. de vleeswording doet steunen door een gedachten dan lijkt ons dit een averechtse en ietwat zonderlinge verhouding.</seg></s> <s n="51.22"><seg n="51.22.1">Wij geloven dat in 't feit der vleeswording vele gedachten liggen.</seg></s> <s n="51.23"><seg n="51.23.1">Het feit der vleeswording beroert sedert de ganse wereld,</seg> <seg n="51.23.2">spreekt tot alle harten,</seg> <seg n="51.23.3">buigt straks alle knieën.</seg></s> <s n="51.24"><seg n="51.24.1">De invloed daarvan vaart door alle zeden,</seg> <seg n="51.24.2">betoont zich in lied en leven,</seg> <seg n="51.24.3">in geloof en getuigen,</seg> <seg n="51.24.4">in gebed en prediking,</seg> <seg n="51.24.5">in taal en schilderstuk.</seg></s> <s n="51.25"><seg n="51.25.1">Voorwaarts komt de volheid daarvan,</seg> <seg n="51.25.2">stromende door de eeuwen tot in het heden,</seg> <seg n="51.25.3">het nu,</seg> <seg n="51.25.4">en brengt het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="51.25.5">dat nabij komt.</seg></s> <s n="51.26"><seg n="51.26.1">Honderd- en duizendvoudig breekt zich de echo daarvan in de wereld.</seg></s> <s n="51.27"><seg n="51.27.1">Zo moet Christus komen,</seg> <seg n="51.27.2">en niet achterwaarts gedrongen worden in de stilte der eeuwigheid.</seg></s> <s n="51.28"><seg n="51.28.1">Zoals het kleine,</seg> <seg n="51.28.2">de humaniteit uitdrukkende Griekse beeld rijker is dan de piramide van Gizeh,</seg> <seg n="51.28.3">zo bevat ook het kruis dat éénmaal stond op Golgotha meerdere schatten voor mensenharten dan het grote kosmische kruis dat geklonken wordt in 't hart van Gods schepping.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Zeker,</seg> <seg n="52.1.2">de geschiedenis geeft feiten,</seg> <seg n="52.1.3"><hi rend="italic">enkele,</hi></seg> <seg n="52.1.4">zoals de golven worden opgeworpen door de zee.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Maar 't zijn tenslotte geen enkele. 't Is een golfstroom die voert naar de groene kusten van het Godsrijk.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Er is gang en bedoeling in.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">De geestelijke spijze die op zichzelf oud is in tijdelijkheid moet in't zweet des aanschijns,</seg> <seg n="52.4.2">om der zonde wil,</seg> <seg n="52.4.3">herwonnen tot dagelijks brood.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Niet het stilstaande maar 't stromende water gedijt.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Het verledene tot heden te maken is een taak,</seg> <seg n="52.6.2">een levenstaak.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Die taak is gemeenschappelijk.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Er is een <hi rend="italic">heden allereerst</hi> in de historie.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">'Es ist des Geistes höchste Wirkung den Geist herbei zu rufen' (Goethe).</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">We zouden hier het beeld willen gebruiken van een melodie.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Het 'einmalige',</seg> <seg n="53.2.2">waarvoor dr. De Hartog zo bang is,</seg> <seg n="53.2.3">is de gang van het lied.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Daarin is een horizontaal streven.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het heeft begin en einde,</seg> <seg n="53.4.2">historie,</seg></s></p>
<lg><l n="54.1"><seg n="54.1.1">"... het oude lied,</seg></l><l n="54.2"><seg n="54.2.1">Van Christus,</seg> <seg n="54.2.2">mijnen Here!"</seg></l><l n="54.3"><seg n="54.3.1">(Beets).</seg></l></lg>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Dr. De Hartog heeft voorliefde voor de verticale sprongen van de bas,</seg> <seg n="55.1.2">die gemakkelijk worden herhaald.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Het monotone daarin is hem het eeuwige.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Hierin ligt tegelijk opgesloten dat we recht toekennen aan het <hi rend="italic">kosmisch pedaalspel</hi> van dr. De Hartog.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Maar het mag slechts dienen om grond en diepte te geven en mag het lied,</seg> <seg n="56.2.2">met <hi rend="italic">mensenstem</hi> gezongen,</seg> <seg n="56.2.3">niet overstemmen.</seg></s><pb n="164" ed="VW"/> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Wat bij dr. De Hartog ontbreekt,</seg> <seg n="56.3.2">is de parousie,</seg> <seg n="56.3.3">waarop de eeuwen gericht zijn.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Hem ergerde het,</seg> <seg n="56.4.2">toen prof. Van Dijk op het einde van zijn <hi rend="italic">Wezen des christendoms</hi> daarop heen wees.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="57.1"><seg n="57.1.1"><hi rend="italic">Zijn en Wezen</hi></seg></s></head>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Ons rest nog de beschouwingen van dr. De Hartog te toetsen daar,</seg> <seg n="58.1.2">waar zijn metafysisch sentiment 't duidelijkst uitkomt,</seg> <seg n="58.1.3">in zijn eigenlijk gezegde metafysica.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">De vraag te stellen hoe De Hartog zich de band tussen God en ons voorstelt,</seg> <seg n="58.2.2">in zijn eigenlijk wezen.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">De vraag,</seg> <seg n="58.3.2">van welke aard onze <hi rend="italic">zekerheid</hi> is.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">En hier komt het,</seg> <seg n="58.4.2">zo ergens,</seg> <seg n="58.4.3">duidelijk uit,</seg> <seg n="58.4.4">dat dr. De Hartog bang is van een 'medium quid',</seg> <seg n="58.4.5">van een 'vermittelte' zekerheid,</seg> <seg n="58.4.6">van een één-zijn onder <hi rend="italic">relatie.</hi></seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">We durven het haast niet te zeggen,</seg> <seg n="58.5.2">uit vrees dr. De Hartog te kwetsen,</seg> <seg n="58.5.3">maar we zouden hier eigenlijk moeten zeggen:</seg> <seg n="58.5.4">van een middelaar.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Waarom spreekt hij zo graag van de 'Eeuwige' voor 'de Vader van onze Here Jezus Christus'!</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Hij houdt niet van een zekerheid die te zeer door 't bewustzijn heengaat.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Hem is lief het beeld van 'de wijnstok en de ranken'.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Nu is er tweeërlei <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Er is <hi rend="italic">zijn</hi> en <hi rend="italic">wezen.</hi></seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Zijn is het abstracte,</seg> <seg n="59.3.2">wezen het 'vermittelte' 'zijn'.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Hegel laat ons in zijn metafysica zien,</seg> <seg n="59.4.2">hoe het ledige 'zijn' gevuld wordt met dingen en eigenschappen (kwaliteit en kwantiteit) tot het een 'wezen' gewonnen heeft.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Een 'verrijkt zijn'.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Nu heeft echter dr. De Hartog het arme 'zijn' liever dan het rijke.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Zo ziet men bijv. in een der afleveringen van <hi rend="italic">Nieuwe Banen</hi> de bergrede afgedrukt,</seg> <seg n="59.7.2">met de nadruk telkens op het woord:</seg> <seg n="59.7.3">zijn:</seg> <seg n="59.7.4">de bedroefd <hi rend="italic">zijnden</hi>;</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="59.7.5">de arm van geest <hi rend="italic">zijnden</hi>;</seg> <seg n="59.7.6">enz.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Dit kan zijn recht hebben onder een gegeven gezichtspunt,</seg> <seg n="60.1.2">maar typeert toch wat wij hier bedoelen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Niet de eigenschap (kwaliteit) van het bedroefd of arm zijn schijnt hier de rijkdom van de spreuk uit te maken.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Ze vallen terug tot monotone eenvormigheid,</seg> <seg n="60.3.2">tot het onderscheidsloze 'zijn'.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Wanneer dr. De Hartog zal zeggen wat religie is,</seg> <seg n="61.1.2">dan merkt hij op:</seg> <seg n="61.1.3">"Die eenheid mag er vandaag maar niet eens wezen,</seg> <seg n="61.1.4">om morgen weer te worden opgeheven en voor gescheidenheid plaats te maken."'</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Hier weer het onderscheidsloze een-zijn.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Het onder-bewuste.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Een eenheid,</seg> <seg n="61.4.2">maar niet onder relatie.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Omgekeerd vatten de Schrift en onze belijdenisschriften onze eenheid met God veel meer op onder relatie.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">In een betrekking waar de woorden:</seg> <seg n="62.2.2">verlatenheid,</seg> <seg n="62.2.3">boete,</seg> <seg n="62.2.4">schuld,</seg> <seg n="62.2.5">toorn,</seg> <seg n="62.2.6">verzoening tot hun recht komen.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Daarin ligt veel meer geschiedenis en rijkdom van inhoud.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Wij geloven dat zulk een eenheid <hi rend="italic">wezenlijker</hi> is.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">En nu ontkent De Hartog dat andere niet.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Dat <pb n="165" ed="VW"/>zouden we niet gaarne zeggen.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Maar:</seg> <seg n="62.7.2">c'est le ton qui fait la musique. 't Is maar de vraag wanneer iemand in z'n kracht komt.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Wanneer 't sentiment werkt.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Men moet elkander dat sentiment afvoelen.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Dr. De Hartog zou eigenlijk moeten vinden,</seg> <seg n="63.1.2">dat de band die moeder en kind vóór de geboorte verbindt,</seg> <seg n="63.1.3">het onderscheidsloze een-zijn,</seg> <seg n="63.1.4">te verkiezen is boven de band der liefde,</seg> <seg n="63.1.5">die er is,</seg> <seg n="63.1.6">wanneer de moeder haar wicht in 't <hi rend="italic">wezen</hi> ziet.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Ons komt echter de laatste band,</seg> <seg n="63.2.2">al mag die dan ook meer op en af gaan,</seg> <seg n="63.2.3">oneindig veel rijker voor.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Wij stellen meer belang in 't wezen,</seg> <seg n="63.3.2">het rijke,</seg> <seg n="63.3.3">verscheidene,</seg> <seg n="63.3.4">'vermittelte' 'zijn'.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Moesten we kiezen,</seg> <seg n="63.4.2">dan kozen we Lukas 15 voor Johannes 15.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="64.1"><seg n="64.1.1"><hi rend="italic">Besluit</hi></seg></s></head>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Ons onderzoek op elk der vier genoemde punten van De Hartogs beschouwingen bracht ons tot één-en-het-zelfde resultaat.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Wat we missen,</seg> <seg n="65.2.2">ligt in 't woord van de apostel in <choice><sic>1Tim.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">1 Tim.</corr></choice> 2 : 5:</seg> <seg n="65.2.3">'Er is ook één MIDDELAAR Gods en der mensen,</seg> <seg n="65.2.4">de MENS Christus Jezus.'</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">De 'Eeuwige' van dr. De Hartogs geschriften is ons een andere dan de Vader tot Wie niemand komt dan door de Zoon.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">En de kosmische Christus,</seg> <seg n="66.2.2">die opduikt uit de diepten der werkelijkheid,</seg> <seg n="66.2.3">doet soms meer denken aan de geest,</seg> <seg n="66.2.4">waarvoor Faust schrikt,</seg> <seg n="66.2.5">dan aan de Zoon,</seg> <seg n="66.2.6">vol van genade en waarheid.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Ook staat De Hartogs theologie meer in 't teken der wedergeboorte dan in dat der verzoening.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Ons trekt meer aan die zijde van de cherub,</seg> <seg n="67.1.2">waarop 'eens mensen aangezicht' staat.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">De andere zijde is er echter ook.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Bij onze waardering kwam meer dr. De Hartogs sentiment en getuigenis naar voren.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Onze kritiek stond meer stil bij zijn denkbeelden.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Dit kan ons eindoordeel bepalen.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Het getuigenis van dr. De Hartog is ons een weldaad.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Zijn dogmatiek accepteren we niet.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Zijn metafysisch sentiment gaf ongewone kracht aan zijn getuigenis,</seg> <seg n="69.1.2">gaf daaraan diepte en grond.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Daardoor werden geweldige,</seg> <seg n="69.2.2">schriftuurlijke,</seg> <seg n="69.2.3">vaak verwaarloosde gedachtenreeksen naar voren gebracht.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Zodra hij echter systematiseert,</seg> <seg n="69.3.2">staan ze te veel op de voorgrond.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Ze wijzen op de achtergrond achter de schepping van de zesde dag.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Christus is geworden uit een vrouw.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Voor die Christus een goed woord te zeggen zal ieder christen te een of anderer tijd gelukken.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Van de kosmische Christus te getuigen zal slechts voor een enkele zijn weggelegd.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="165" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Het getuigenis van dr. De Hartog.</hi> Waardering en kritiek, werd door N. als artikel gepubliceerd in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 47 (1910), p. 144-172.</p><p><hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede.</hi> Evangelisch tijdschrift voor de protestantsche kerken, werd in 1864 opgericht door L. Tinholt, die vanaf 1868 samen met A. W. Bronsveld het blad <pb n="166" ed="VW"/>redigeerde. Vanaf 1875 werd het alleen door Bronsveld geredigeerd. Het te Utrecht uitgegeven blad, dat veelal het standpunt der ethische richting weergaf, werd in 1925 opgeheven. A. W. Bronsveld (1839-1924) was hervormd predikant te Haarlem vanaf 1868, vanaf 1880 te Utrecht.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Benedictus de Spinoza (1632-1677), Nederlands filosoof. Vanaf ongeveer 1860 ontstond er in Nederland weer grote belangstelling voor S., welke bleef aanhouden tot ver in de twintigste eeuw. Deze belangstelling kwam wel vaak uit totaal verschillende interesse voort. Namen kunnen worden genoemd als J. van Vloten, J. H. Gunning Jr., W. Meyer, J.D. Bierens de Haan, H. Gorter en J. H. Carp.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>C. A. Sainte-Beuve (1804-1869), Frans schrijver, die beroemd is geworden door zijn literaire meesterwerk <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> een uitwerking van een cyclus lezingen gehouden te Lausanne. De eerste druk van het werk verscheen in vijf delen gedurende een periode van 20 jaar (1840-1859). S.-B. begon dit werk, nadat hij de eerste, romantische periode van zijn leven, die in een literaire en morele crisis eindigde, afgesloten had. S.-B. voelde zich aangetrokken door de krachtige spiritualiteit van Port-Royal, de geschriften en de persoonlijke vormen van vroomheid die in dat milieu konden ontstaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie p. 148, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Drummond (1851-1897), Schots geoloog en theoloog. Als student was D. een ijverig medewerker in de methodistische evangelisatiecampagne van Moody en Sankey. Nadat hij in 1877 hoogleraar in de natuurwetenschappen te Glasgow was geworden, beijverde hij zich de overeenstemming aan te tonen tussen het christelijk geloof en de natuurwetenschap. Zijn <hi rend="italic">The naturel law in the spiritual world</hi> (1883) werd wereldberoemd; A.W. Bronsveld vertaalde het in het Nederlands onder de titel <hi rend="italic">Natuurwetten in de geestelijke wereld,</hi> Amsterdam 1886. Cit. naar de Ned. vertaling, p. 242.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-getuigenis-van-dr-de-hartog-waardering-en-kritiek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>F. Loofs (1858-1928), Duits luthers theoloog, vanaf 1882 hoogleraar te Leipzig, vanaf 1887 te Halle. Als kerkhistoricus was hij vooral in de dogmengeschiedenis geïnteresseerd, waarin hij zich een leerling van Von Harnack betoonde. Maar terwijl Harnack het dogma van de oude kerk als <hi rend="italic">het</hi> dogma liet gelden en de verdere geschiedenis zag als een geschiedenis van ontbinding van het dogma, vatte L. de dogmengeschiedenis op als een nog onafgesloten ontwikkeling.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="10" xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek" decls="#bibl-noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek">
<pb n="167" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Pragmatische houding<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Een karakteristiek te geven van de ethische richting is meermalen beproefd,</seg> <seg n="3.1.2">maar het is misschien niet overdreven te zeggen dat ze even vele malen minder gelukkig als wel gelukkig uitviel.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Er schijnen bezwaren aan zulk een ondernemen te kleven welke men gewoonlijk onderschat.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarbij komt dat zulk een karakteristiek vaker gewaagd is door degenen wier sympathieën naar elders gingen dan door ethischen zelf.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik behoef maar de namen van Kuyper en Bavinck te noemen om eraan te herinneren dat door theologen van de eerste rang telkens en telkens een beeld van de richting is ontworpen waarop haar voormannen onmogelijk ja en amen! konden zeggen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zo ging het ook in gereformeerde en confessionele weekbladen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hetgeen daar als 'ethisch' wordt voorgehangen,</seg> <seg n="3.6.2">erkennen deze zelf slechts zelden als hun dogmatisch of homiletisch program.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Nu is dit laatste geen ongewoon verschijnsel.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Een portret dat een niet-geestverwant van ons ontwerpt,</seg> <seg n="3.8.2">wordt gemakkelijk karikatuur.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Het is niet gemakkelijk in anderer gedachtenkring binnen te dringen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Daartoe behoort grote liefde.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Toch lijkt mij de ethische richting in dit opzicht 't minst verwend.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het zou niet billijk zijn dit enkel toe te schrijven aan anderer partijzucht of min-vriendelijke gezindheid.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is ongetwijfeld veel gemakkelijker de gedachtenwereld weer te geven van een 'goed-gereformeerd' of 'goed-confessioneel' man wiens taal volle ruggesteun vindt in de oude dogmatieken dan een juiste indruk bij te brengen van de <hi rend="italic">benaderingen</hi> door ethischen beproefd.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ook de <hi rend="italic">dogmatiek,</hi></seg> <seg n="4.3.2">als men het zo noemen mag,</seg> <seg n="4.3.3">van de oudere modernen die zich bepaalden tot het uitbeelden van een aantal godsdienstig-zedelijke verhoudingen van meer eenvoudig karakter scheen nooit zulke beletselen voor goed begrip in de weg te leggen als de ethische 'prolegomena'.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De ethischen die,</seg> <seg n="4.4.2">geplaatst voor het dilemma:</seg> <seg n="4.4.3">of het kind weg te werpen met het badwater of dat kind steeds weer in hetzelfde sop te dompelen,</seg> <seg n="4.4.4">dat dilemma verwierpen en de praktijk van een goede huismoeder gingen volgen,</seg> <seg n="4.4.5">hebben daarvoor nooit veel dank geoogst.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men verweet hun steeds weer het uitblijven van een gerede dogmatiek en hield hun spottend hun 'prolegomena' voor.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het is mij er hier om te doen dit verschijnsel dat in onze kerkelijke wereld zeer bekend is in iets algemener samenhang te plaatsen waardoor er misschien enig licht op kan vallen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Gewoonlijk richten wij ter verklaring van de theologie van La Saussaye Sr. en andere verwante geesten onze blik naar het oosten en het zuiden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Duitse en Franse theologie wordt dan geacht storend <pb n="168" ed="VW"/>of bevruchtend,</seg> <seg n="5.3.2">al naar het standpunt waarop men zich plaatst,</seg> <seg n="5.3.3">op onze Hollandse theologie te hebben ingewerkt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Voor een historische verklaring zal dit wel de aangewezen weg blijven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Om een historische verklaring is het ons hier echter niet te doen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wij zoeken slechts enig <hi rend="italic">zij-licht</hi> en dat kwam voor mij ditmaal uit het westen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In een aflevering van het <hi rend="italic">Theologisch </hi><choice><sic>7ijdschrift</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Tijdschrift</hi></corr></choice> in 1917 kwam een zeer oriënterend artikel voor over 'Engelse theologie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In dit verband ging het over de theologische opvattingen in de Engelse staatskerk.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De schrijver Rev.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">A.C.Headlam wees op het gevarieerde,</seg> <seg n="6.4.2">de verscheidenheid in de Engelse kerk.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Men kreeg als buitenstaander niet gemakkelijk hoogte van wat daar rondging.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Systemen,</seg> <seg n="6.6.2">dogmatieken,</seg> <seg n="6.6.3">in 't algemeen handboeken gaf men er bijna niet.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Men was steeds enigszins huiverig voor een te groot samenstel van vooropgezette meningen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Men schreef liefst 'prolegomena'.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Een echte professor in de theologie,</seg> <seg n="6.9.2">in het bezit van alle verborgenheden en alle wetenschap,</seg> <seg n="6.9.3">zou men er nauwelijks vinden.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Op rijper leeftijd zag men ze bij voorkeur 't praktische leven in de kerk weer naderen.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Natuurlijk hebben deze mannen hun overtuigingen,</seg> <seg n="6.11.2">maar ze houden er niet van ze alle in een groot boek op een rij naast elkaar te zetten.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Zij zullen de mededeling van die overtuigingen dikwijls uitstellen tot ze ernaar gevraagd worden.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Of wachten tot er een omstandigheid zich voordoet die het uitspreken van hun overtuiging noodzakelijk maakt.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Of ze uiten zich in een opstel over een gedeelte dat bijzonder hun hart heeft en hun belangstelling heeft gaande gemaakt of waarvan ze bijzondere studie hebben gemaakt.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Zij uiten zich bij voorkeur in een kring van jongeren op wier karakter en leven het uitspreken van hun overtuigingen een vormende kracht kan hebben en vormen zo een traditie.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Deze mannen zullen niet altijd hun overtuigingen in dikke handboeken laten drukken omdat ze het niet kunnen.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Sommige vraagstukken zijn voo ' r hen daartoe te zeer in staat van wijzen;</seg> <seg n="6.17.2">omtrent andere zullen ze het moeilijk vinden en minder wenselijk achten ze in een bepaalde vorm te geven die dan voor alle omstandigheden als gerede uitdrukking zou kunnen worden te pas gebracht.</seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">Zij zullen er de voorkeur aan geven in vele gevallen de uitbeelding van hun gedachten mede te laten afhangen van hun gehoor en van de omstandigheden.</seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">Zij zullen die vorm dus vinden bij gelegenheid en in hun preken en toespraken.</seg></s> <s n="6.20"><seg n="6.20.1">Hun mening zal zijn dat het Woord Gods er niet bij verliest wanneer de inhoud daarvan iets minder wordt vastgelegd in zuivere taalvormen en iets meer wordt gebonden aan de standvastigheid van hun godsdienstig-zedelijke persoonlijkheid.</seg></s> <s n="6.21"><seg n="6.21.1">Het zal hun toeschijnen dat,</seg> <seg n="6.21.2">meer nog dan de grammatica,</seg> <seg n="6.21.3">het karakter de plaats is waarin God het beeld zijner zelfstandigheid uitdrukt.</seg></s> <s n="6.22"><seg n="6.22.1">Daarom houden ze onwillekeurig die schat enigszins gedoken en hebben als bij instinct enige scrupules tegen het maken van al te dikke theologische werken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Op die wijze ontstaat in de Engelse kerk meer een traditie en theologische <pb n="169" ed="VW"/>overlevering dan een vaststaande leer.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hiermee staat in verband dat de Engelse theologie zich ook bijzonder interesseert voor de traditie der eerste eeuwen van het christendom.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Tegenover de bijna uitsluitende autoriteit van het bijbelwoord in de kerken van het vasteland stellen deze Engelse theologen bijzonder belang in de meningen der kerkvaders.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hun ideaal is dat het zou kunnen gelukken hier de gehele christelijke kerk een verenigingspunt te bieden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Rome zou tot de <hi rend="italic">zuivere</hi> traditie terug moeten gaan.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het protestantisme zou van een te wettelijk gebruik van het bijbelwoord moeten afzien en zich moeten wagen aan de leiding des Geestes in alle waarheid.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">In het vertrouwen op deze leiding en zich veilig gevoelende omdat men leeft in aansluiting aan de christelijke waarheid aller eeuwen vertoont deze theologie niet een te angstvallige vrees voor wetenschappelijke arbeid,</seg> <seg n="7.7.2">ook dan niet wanneer die arbeid resultaten brengt wier aansluiting aan de christelijke waarheid niet dadelijk valt in te zien.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hier dus geen weglopen met alles wat nieuw is,</seg> <seg n="7.8.2">evenmin een schuwen van alles wat nieuw is.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De schrijver uit wiens zeer lezenswaard artikel ik hier een paar grepen deed,</seg> <seg n="7.9.2">met invoeging van hier en daar een zielkundige opmerking,</seg> <seg n="7.9.3">zou deze geesteshouding willen noemen:</seg> <seg n="7.9.4">'reverent criticism',</seg> <seg n="7.9.5">wat men zou kunnen overzetten als:</seg> <seg n="7.9.6">een eerbiedige en toch vrijmoedige houding tegenover de christelijke overlevering.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De Engelse kerk kent ook haar rechter- en linkerzijde.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Hierboven werd echter de middenweg uitgestippeld die velen gaarne houden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">We moeten thans nog even de moraal uit onze fabel trekken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ze leert dunkt mij zeer duidelijk dat het niet altijd een bewijs van onmacht is wanneer een geestesrichting niet veel verder komt dan het schrijven van haar 'prolegomena'.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het kan ook een bewijs zijn van eerbied voor het onderwerp,</seg> <seg n="8.3.2">van soberheid en reserve.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Een tweede lering is deze dat een theologische traditie zich evengoed kan voortplanten in prediking,</seg> <seg n="9.1.2">gesprek en tijdschriftartikelen als in lijvige dogmatieken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat een richting niet vruchtbaar is in het produceren van het laatste artikel is geen bewijs tegen haar vitaliteit.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In de derde plaats worden we opmerkzaam op de betekenis van persoonlijke mededeling.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het is een pijnlijke maar niet te ontkennen waarheid dat in ons kerkelijk leven dogmatische vastheid niet altijd tot correlaat heeft een christelijke karakter-cultuur.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Minder gemakkelijke belijndheid,</seg> <seg n="10.3.2">meer vlottend geestesleven zal er als van zelf toe dwingen iets meer het persoonlijke mede in te zetten.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dit kan niet anders dan ten goede komen aan de invloed die bij de voortplanting der christelijke traditie geoefend wordt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het kan onze bedoeling niet zijn hiermede alle dogmatische lijnen te willen uitwissen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het geldt hier slechts een meer of minder,</seg> <seg n="11.2.2">een graadverschil.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Een kleine verschuiving in de richting van een meer persoonlijke levende traditie.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Die traditie mag gerust in een flink boek van tijd tot tijd steun vinden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Toch blijft zulk een kleine verschuiving van vitaal belang.</seg></s></p>
<p><pb n="170" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1"><choice><sic>Datgene. wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Datgene,</corr></choice></seg><choice><sic>Datgene. wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="12.1.2"><choice><sic>Datgene. wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wat</corr></choice> we in mindering brengen van de meer dogmatische neiging van ons kerkelijk publiek in doorsnee,</seg> <seg n="12.1.3">heb ik in de titel van dit artikeltje aangeduid met de misschien wat raadselachtige naam:</seg> <seg n="12.1.4">'pragmatische houding'.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik heb daarin zo niet een historische dan toch een ideële verwantschap met 'Engelse theologie' aangeduid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wat daarmee verder bedoeld is kan misschien in een volgend artikel iets duidelijker worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In een vorig artikel wees ik op de ideële verwantschap die er valt op te merken tussen een welbekende theologische richting in ons vaderland en de theologie in de Engelse staatskerk.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik deed dat in aansluiting aan een tijdschriftartikel dat onder ieders bereik is.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zielkundig en theologisch bleken er frappante trekken van gelijkenis te bestaan.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het gemeenschappelijke in beider gesteldheid duidde ik voorlopig aan als een 'pragmatische houding'.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Bij enkele bekende figuren uit onze jongste kerkgeschiedenis valt dit dunkt mij vrij duidelijk in 't oog.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik zonder nu La Saussaye Sr. uit,</seg> <seg n="15.2.2">die mij voorkomt in dit verband geen representant van het hier besproken verschijnsel genoemd te kunnen worden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">- Mij staan drie andere mannen voor de geest waarvan ik twee,</seg> <seg n="15.3.2">die reeds gestorven zijn,</seg> <seg n="15.3.3">hier dadelijk ga noemen,</seg> <seg n="15.3.4">terwijl ik misschien later dan moed zal vinden de derde,</seg> <seg n="15.3.5">nog in leven,</seg> <seg n="15.3.6">aan te wijzen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De beide eersten,</seg> <seg n="15.4.2">die ik bedoel,</seg> <seg n="15.4.3">zijn Beets en Gunning.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Beets heeft vierhonderd preken,</seg> <seg n="16.1.2">elf bundels verzen,</seg> <seg n="16.1.3">vijf delen letterkundige opstellen en een groot aantal losse geschriften nagelaten,</seg> <seg n="16.1.4">maar geen dogmatiek,</seg> <seg n="16.1.5">zelfs geen 'prolegomena'.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Toch was hij een Hollandse professor in de theologie.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En ofschoon in het 'verrast,</seg> <seg n="16.3.2">verbaasd,</seg> <seg n="16.3.3">verblijd’ van Van Oosterzee,</seg> <seg n="16.3.4">waarmee deze de benoemde begroette,</seg> <seg n="16.3.5">althans in de beide eerste delen van de uitroep enige echt-Nederlandse verwondering lag opgesloten die pas in de derde geheel in de vriendschap verdween,</seg> <seg n="16.3.6">heeft ons volk er nooit spijt van gehad dat koning WillemIII de <hi rend="italic">pragmatische</hi> professor een plaats gaf tussen meer <hi rend="italic">dogmatische</hi> collega's. De <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> van Beets hebben een zegen verspreid en een invloed op de prediking in onze kerk gehad die ongetwijfeld veel groter was dan die van Van Oosterzee's <hi rend="italic">Dogmatiek.</hi></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Merkwaardig is ook hoezeer Beets' christelijke aandacht op het 'karakter' geconcentreerd is geweest.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Véél meer dan dit in ons theologisch vaderland gebruikelijk is.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Uit dit oogpunt vormt z'n <hi rend="italic">Camera obscura</hi> een schone eenheid met z'n later,</seg> <seg n="17.3.2">meer theologisch gekleurd werk.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Men behoeft werkelijk voor dit boek bij de christen Beets geen voor-historische periode te <pb n="171" ed="VW"/>reserveren.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wanneer Beets op zestigjarige leeftijd het hoogleraarschap aanvaardt,</seg> <seg n="17.5.2">is het nog:</seg> <seg n="17.5.3">'Karakter,</seg> <seg n="17.5.4">karakterschaarste,</seg> <seg n="17.5.5">karaktervorming'.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zijn <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> beschrijven in allerlei toon het karakter van het christelijk leven.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Dit alles is zuiver Nederlands.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Beets vertegenwoordigt een stuk echt-Hollands leven.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hier is niets uitheems.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Bij niemand zal de gedachte opkomen dat Beets' voorliefde voor sommige Engelse schrijvers de hoofdrichting van z'n leven bepaald zou hebben.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">In eigen land waren alle factoren aanwezig tot vorming van deze typische vaderlander.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Wanneer dan toch de geestesdruk van Beets ons soms zeer sterk doet denken aan de beste Engelse geesten dan wijst dit op een verwantschap tussen sommige christelijke kringen ten onzent met die aan de overzijde van het Kanaal.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Aan de 'ethische richting' wordt veelal een vreemde afkomst verweten.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Duitse verwarde Vermittlungstheologie en Frans vrijkerkendom zouden haar van haar Hollandse degelijkheid hebben beroofd.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ik wil niet ontkennen dat dit ten dele terecht geschiedt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Met deze fouten is echter de ethische richting niet geoordeeld.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">In Nicolaas Beets is zij vertegenwoordigd in haar volkomen Nederlandse eigenaardigheid en gaafheid.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Hij vertegenwoordigt een zijde van het christelijk leven in ons land waarop veel te weinig de aandacht gevestigd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het is bekend dat men ons volk als een zeer dogmatisch volk beschouwt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Verwant met de Schotten in z'n lust om over fijne dogmatische geschilpunten te redekavelen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het is waar dat ons kerkelijk leven een eerbiedwaardige hoeveelheid dogmatische lectuur heeft voortgebracht.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dit dogmatisme beschouwt men dan meestal als het karakteristieke van de Nederlandse christen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Men zou echter kunnen vragen of hier geen sprake zou kunnen zijn van vreemde invloeden.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het zou wel eens kunnen zijn dat in het 'Wij calvinisten' een oordeel te beluisteren valt over de zonde waartegen Paulus in de eerste hoofdstukken van de Eerste Korinthebrief waarschuwt.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Kuyper zelf erkent dat die vele dogmatieken weinig anders gedaan hebben dan Calvijn naschrijven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het is mogelijk dat ze dit gedaan hebben zonder hem te begrijpen,</seg> <seg n="19.8.2">wat bij overschrijven kan voorkomen.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De gedachte is verschrikkelijk,</seg> <seg n="19.9.2">en toch is er plaats voor,</seg> <seg n="19.9.3">dat deze hooggeloofde trek van ons volk een gevaarlijke krankheid is waardoor het verhinderd wordt z'n eigendommelijke christelijke kracht te ontplooien.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het pantser dat de spirituele,</seg> <seg n="19.10.2">fijn geestelijke Fransman wel paste,</seg> <seg n="19.10.3">heeft mogelijk schade gedaan aan de forser geestesbouw van ons volk.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Althans over vele kerkelijke gemeenten in ons land mag het oordeel niet anders luiden.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Beets herinnert ons aan een andere eigenaardigheid van het christelijk leven onder ons volk,</seg> <seg n="20.1.2">meer aan het Engelse verwant.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wanneer dit eens het echt-Nederlandse was?</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Als men het hierover eens kon worden,</seg> <seg n="20.3.2">zouden we <pb n="172" ed="VW"/>misschien weer permissie krijgen,</seg> <seg n="20.3.3">ook van degene die dit thans niet willen toestaan,</seg> <seg n="20.3.4">om in meer pragmatische trant wanneer ons gevraagd wordt:</seg> <seg n="20.3.5">hoe denkt ge daarover? somtijds ten antwoord te geven:</seg> <seg n="20.3.6">dat weet ik zo precies niet;</seg> <seg n="20.3.7">of op een andere maal:</seg> <seg n="20.3.8">dat zal wel blijken als het te pas komt;</seg> <seg n="20.3.9">of.- dat zal ik wel zeggen als het enig nut kan hebben.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ik herinner de lezer dat ik hier geen agnosticisme aanbeveel,</seg> <seg n="20.4.2">maar slechts een kleine verandering van houding,</seg> <seg n="20.4.3">van een te dogmatische naar een ietwat meer pragmatische.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Deze verandering van geestelijke houding zou het misschien voor ons gemakkelijker maken te beoefenen wat de Engelsman F.D. Maurice zo schoon verstond:</seg> <seg n="20.5.2">het opnemen van de ondankbare rollen in het leven en het doen van datgene waartegen een ander opziet.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Ons Hollandse kerkelijke leven zou daarbij misschien meer gebaat zijn dan bij de produktie van een dogmatisch standaardwerk.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het zou mij niet rouwen wanneer deze trek van verwantschap tussen ons christenvolk en de Engelse kerk in de twintigste eeuw wat sterker naar voren kwam.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Ik geloof dat de eigen aard van ons volk daarbij te beter zou uitkomen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Naast Beets noemde ik Gunning.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">- Ongetwijfeld een geheel ander man.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Bijna zou men zeggen,</seg> <seg n="21.3.2">zonder enig punt van overeenkomst met deze.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Sterk beïnvloed door La Saussaye zodat hij het eigene van geringe waarde noemde in vergelijking van het <choice><sic>geleerde. blijft hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geleerde,</corr></choice></seg><choice><sic>geleerde. blijft hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="21.4.2"><choice><sic>geleerde. blijft hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">blijft hij</corr></choice> toch voor anderen in zeer sterke mate eigen aard vertonen en is men niet verplicht met dit door hem zelf gegeven oordeel in te stemmen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En juist wat hem onderscheidt van La Saussaye brengt hem dichter bij Beets,</seg> <seg n="21.5.2">tegen wie hij aanvankelijk zo sterk contrasteerde.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Op mij maakt het steeds een eigenaardige indruk wanneer men Gunning ethisch-irenisch noemt.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het eerste stuk van de samenstelling gaat,</seg> <seg n="22.2.2">maar het tweede?</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Gunning irenisch?</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Wanneer men Gunning scholastisch-mystisch noemt,</seg> <seg n="22.4.2">dan versta ik dat.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Hij vereert het dogma en luistert tegelijk met z'n ziel naar het eeuwige lied dat daarin slaapt.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Z'n oordeelvellingen over het ongeloof zijn van een middeleeuwse absoluutheid.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het filosofisch-literarische dat La Saussaye eigen is,</seg> <seg n="22.7.2">is voor Gunning slechts een kleed dat hij telkens verscheurt en slechts schijnt te dragen om het te verscheuren.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Gunning is meer een theologisch <hi rend="italic">karakter</hi> dan een theologisch schrijver en hierin bestaat z'n verwantschap met Beets.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hij neemt daardoor een plaats in van zeldzame betekenis in de hier door ons bedoelde ligging van ons Nederlands christelijk leven.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Ofschoon ook hij hoogstens 'prolegomena' gaf van de dogmatiek,</seg> <seg n="22.10.2">oefende hij op de jongeren een buitengewoon sterke invloed en heeft hij in hoge mate,</seg> <seg n="22.10.3">ofschoon z'n houding tegenover de christelijke <pb n="173" ed="VW"/>traditie vrijmoedig was,</seg> <seg n="22.10.4">door z'n eerbied voor die traditie haar voortleven onder ons volk gesterkt.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Gunning is een theologisch karakter.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Beversluis<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref> heeft er treffend op gewezen in een brochure,</seg> <seg n="23.2.2">dat Gunning z'n hoofdgedachten als in een kring rondom zich plaatst.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij leidt ze niet af uit elkaar,</seg> <seg n="23.3.2">maar draagt ze uit z'n schoot naar buiten.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Evenals bij alle zielstheologie,</seg> <seg n="23.4.2">bijv. bij Luther,</seg> <seg n="23.4.3">zijn ook bij Gunning de hoofdbegrippen ident.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het zijn synoniemen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Inwendig dekken ze elkaar.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Bavinck heeft daarin verwarring gezien.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Het <hi rend="italic">is</hi> ook verwarrend.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Maar als verwijt kon het slechts gelden wanneer Gunning een theologisch schrijver ware,</seg> <seg n="23.9.2">niet nu hij een theologisch karakter is.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Een dogmatiek zou uit Gunnings geschriften moeilijk zijn op te bouwen.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Wel zal er grote vormende kracht van blijven uitgaan te lezen hoe levend het geloofsbezit bij hem geweest is en hoe diep het in z'n geest is doorgedrongen en die geest heeft gevormd.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Wanneer Gunning de waarheid uitdraagt,</seg> <seg n="23.12.2"><hi rend="italic">werkt</hi> ze naar pragmatische eis.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In verband met onze doorlopende gedachtengang verdient het zeker opmerking dat Gunning voor de anglicaan F.D. Maurice een zo diepe verering heeft gevoeld.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Men leze er de voorrede waarmede Gunning een Hollandse vertaling van diens <hi rend="italic">De zedelijke grondslag der maatschappij</hi> bij het publiek inleidde op na om te voelen dat men hier met verwante geesten te doen heeft.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ik kan mij nauwelijks voorstellen dat Gunning zich bijv. met Richard Rothe of César Malan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="24.3.2">voor wie hij eveneens grote verering koesterde,</seg> <seg n="24.3.3">zo eensgeestes zal hebben gevoeld als met Maurice.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De naaste familieleden van de volbloed Nederlandse ethischen zijn in Engeland te vinden.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Hier kan het minst sprake vallen van ontlening en overname.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Verwijten daaromtrent kunnen hier in hun geheel afgewezen worden.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Nederlandse theologie en geesteshouding dragen hier haar eigen aangezicht.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">En het aanwijzen van de familieverwantschap met de beste geesten van een naburig volk kan hier slechts dienen om eigen zelfbewustzijn te verhogen en te leren met meer zelfvertrouwen een plaats in het Nederlandse kerkelijke leven te vindiceren.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Tenslotte wijs ik nog wat Gunning betreft op z'n zgn. bekering tot het confessionalisme.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dat is inderdaad een merkwaardig verschijnsel geweest.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Niemand denke hier aan seniele aftakeling.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Een man als Gunning takelt niet af.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Evenmin is hier een breuk met het verleden.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Ik kan hier niet anders zien dan een verschijnsel dat wij in een vorig artikel bij Engelse theologen opmerkten:</seg> <seg n="25.6.2">terugkeer tot de <hi rend="italic">praktijk</hi> waarvan hij eigenlijk nooit afscheid <pb n="174" ed="VW"/>had kunnen nemen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Gaarne werd hij nog eens dominee genoemd.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De reorganisatieplannen van Gunning zijn ingegeven door een <hi rend="italic">bisschoppelijke zorg</hi> voor de schare die de Wet niet weet.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Er is hier een heerlijke stijging in de ethische lijn,</seg> <seg n="25.9.2">waarbij de synthese met het meer dogmatische Nederlandse volksdeel in 't gezicht kan komen.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Persoonlijk geloof,</seg> <seg n="25.10.2">karakter,</seg> <seg n="25.10.3">woord zijn Gunning te zwak voorgekomen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Hij wenst aan de kerk een <hi rend="italic">karakter te</hi> geven,</seg> <seg n="25.11.2">een kloppend hart over de noden des volks.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Dat hart moet kloppen in de belijdenis van Jezus Christus.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Dat hier geen breuk met het verleden bestaat,</seg> <seg n="25.13.2">daarvan kan men zich overtuigen wanneer men de bovengenoemde voorrede voor 'Maurice' slechts vluchtig inziet.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Toch is deze kant bij Gunning steeds meer op de voorgrond gekomen.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Daarmede nadert Gunning tegelijk de <hi rend="italic">echte</hi> Calvijn.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Een volgend artikel zal,</seg> <seg n="26.1.2">hoop ik,</seg> <seg n="26.1.3">gelegenheid geven een derde,</seg> <seg n="26.1.4">nog levende representant van de richting aan te wijzen en tevens de getrokken parallel nog even door te trekken.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Naast Beets en Gunning zou het niet moeilijk vallen meerdere anderen te plaatsen,</seg> <seg n="28.1.2">behorende tot de oudere generatie van het thans levend geslacht,</seg> <seg n="28.1.3">die als meer of minder zuivere vertegenwoordigers zouden kunnen gelden van echt-Nederlandse gedachte en geesteshouding en die toch <hi rend="italic">in de gewone zin</hi> niet gereformeerd genoemd zouden kunnen worden.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Er zijn er onder die op de naam 'ethisch' niet gesteld zouden zijn en die toch tegenover anderer dogmatische ligging hun eigen meer 'pragmatische houding' niet zouden kunnen ontkennen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Onze gedachtengang heeft zich echter enigszins toegespitst op een vergelijking met Engelse theologie en daardoor wordt de keuze aanmerkelijk beperkt.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Naast de Nederlandse eigenaardigheid moet de verwantschap met deze westelijke buren liefst wat duidelijk in 't oog springen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Bovendien zijn we met het trekken van onze parallel op een lastig punt aangekomen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Ik duidde dat reeds even aan aan 't slot van een vorig artikel toen ik ten opzichte van Gunning sprak van 'bisschoppelijke zorg'.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Thans moet ik er rond voor uitkomen dat ik een bisschopsmuts achter mij houd en die iemand op het hoofd wens te zetten.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Daarbij mag ik echter de redactie niet in last brengen.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Het waagstuk lijkt mij echter niet zo groot bij de man die nog pas op de vriendelijkste wijze die men zich denken kan in de herinnering van een jonger geslacht zich aanbeval.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Ieder weet nu dat ik ds. Schuller tot Peursum<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" rend="superscript">5</ref> bedoel.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het kan mijn bedoeling niet zijn hier de betekenis van deze emeritus-predikant aan te wijzen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik ben daartoe niet bevoegd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Wanneer ik hem hier naast Beets en Gunning plaats dan is het omdat hij mij voorkomt een <pb n="175" ed="VW"/>der zuiverste vertegenwoordigers te zijn van de ons bezighoudende geesteshouding.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Of is het niet merkwaardig dat nog onlangs naar aanleiding van de verschijning van <hi rend="italic">Weggevlotenenjaren</hi> een correspondent van de <hi rend="italic">NRC.,</hi></seg> <seg n="29.4.2"><hi rend="italic">die</hi> zeker niet gedacht heeft aan de theologische zaken die ons hier bezig houden,</seg> <seg n="29.4.3">gesproken heeft van z'n Dickens-ogen en z'n <choice><sic>Diekens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Dickens</corr></choice>-hart?</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Evenmin als Beets en evenmin als Gunning zag men een man als ds. Schuller tot Peursum in z'n kracht op een classicale of andere kerkelijke vergadering.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Voor die kracht was daar geen plaats en voor het woord geen klankbodem.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ik herinner mij nog zeer goed hoe hij tussen de andere sprekers een ogenblik opkwam op de kansel bij gelegenheid van de grote vergadering in Den Haag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ik heb echter niet gemerkt dat dat woord bijzonder de aandacht heeft getrokken of indruk gemaakt.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Toch was het een Oudhollands recept dat hij voorschreef,</seg> <seg n="30.5.2">reeds bekend in Boerhaaves<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n6" rend="superscript">6</ref> tijd.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dat in een gezond gestel tijd en geduld genezing moeten brengen.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Zulke vergaderingen zijn echter van de 'via media' en 'via medica',</seg> <seg n="30.7.2">de middenweg en de medische weg,</seg> <seg n="30.7.3">zo weinig gediend dat dergelijke raadgevingen nauwelijks worden aangehoord.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">In onze kerk staan zulke geesten er heel anders voor dan in de Engelse kerk.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Neen,</seg> <seg n="30.9.2">om een man als ds. Schuller tot Peursum in z'n kracht te zien,</seg> <seg n="30.9.3">moet men hem niet gadeslaan op een classicale vergadering waar men de schapen ... en de bokken moet hoeden,</seg> <seg n="30.9.4">maar <hi rend="italic">In de Zuiderkerk,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="30.9.5">waar hij met een echt bisschoppelijk hart de lammeren der kudde weidde.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Deze toespraken met hun zorg voor christelijke karaktervorming zijn wel zeer karakteristiek voor het door ons besproken verschijnsel.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Naast de <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> van Beets verdienen ze daarin,</seg> <seg n="30.11.2">ofschoon in ander genre,</seg> <seg n="30.11.3">een blijvende plaats.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Tegenover de <hi rend="italic">te</hi> dogmatische wijze waarop in ons land <hi rend="italic">vooral</hi> tegenover jonge mensen gepreekt wordt,</seg> <seg n="30.12.2">bevelen ze zich door hun pragmatische houding aan.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">De schrijver van deze preken heeft de naam ‘evangelisch-apostolisch',</seg> <seg n="30.13.2">waarop hij reeds in z'n jeugd gaarne handslag gaf,</seg> <seg n="30.13.3">door een langdurige werkzaamheid in de kerk eerlijk verdiend.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">In die naam komt echter tegelijk de <hi rend="italic">traditie</hi> der kerk meer naar voren tegenover haar dogmatische fixering.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wanneer wij de ethische richting bezien onder zijlicht van Engelse theologie dan kan dat ook hierom dienstig zijn dat in de Engelse kerk de evangelisch-apostolische richting geen richting in de kerk is,</seg> <seg n="31.1.2">maar het kerkelijk leven <hi rend="italic">in z'n geheel</hi> betitelt.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De Engelse kerk is evangelisch-apostolisch.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dit is zozeer waar dat de strijd in die kerk een strijd is tussen de beide delen van de samenstelling.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Tussen het 'evangelisch' en het 'apostolisch'.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">'Evangelisch' moet men dan nemen in de zin van bijbels.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">En het 'apostolisch' moet men niet in een te beperkte zin verstaan,</seg> <seg n="31.6.2">maar men moet eronder begrijpen de gehele apostolische traditie van de eerste eeuwen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Beurtelings zoekt men daar zich terug te trekken op het Schriftbewijs der kerken op het vaste land,</seg> <seg n="31.7.2">of zich te laten gaan naar de traditie ook der latere eeuwen in de <pb n="176" ed="VW"/>roomse kerk.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Daartussen loopt dan de meest begane middenweg.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Dit geeft ook aan het Engelse kerkelijke leven die eigenaardige schommelbeweging die aan het Engelse leven in z'n geheel eigen is en die als een kenmerk kan worden aangezien van geestelijk evenwicht onder verschuivende verhoudingen.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Ik kan niet anders zien of deze houding verdient de voorkeur boven het verschaffen van allerlei goedkope vaste grondslagen waarop het geestelijk evenwicht zo weinig geoefend wordt dat de geringste verschuiving dadelijk gevaar oplevert.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Het bewuste 'hellend vlak' van dr. Kuyper is de <hi rend="italic">normale</hi> bodem van onze theologie.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Dat het gevaar oplevert is juist gezien.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Maar slechts voor degene die er zich niet op heeft leren bewegen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Nu spreekt het wel vanzelf dat het een groot verschil maakt of,</seg> <seg n="32.1.2">zoals in de Engelse kerk,</seg> <seg n="32.1.3">een geestesrichting zich kan uitleven en eigen aard ongehinderd kan ontwikkelen,</seg> <seg n="32.1.4">of,</seg> <seg n="32.1.5">zoals ten onzent,</seg> <seg n="32.1.6">als een bijzondere richting in de kerk moet optreden.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De ethische richting heeft zich moeten ontwikkelen onder hoge dogmatische druk.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Haar eigenaardigheden zijn voor een groot deel daaraan toe te schrijven.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Daardoor kwam het dat van meet af aan haar de pretentie werd gesteld om een nieuwe dogmatiek te leveren.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">In ons sterk dogmatiserend land kan men zich niet anders voorstellen,</seg> <seg n="32.5.2">of wie enige afwijking vertoont,</seg> <seg n="32.5.3">moet de bedoeling hebben oude waarheden door nieuwe te vervangen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De gedachte dat er slechts sprake zou kunnen zijn van een gewijzigde houding tegenover de dogmatiek <hi rend="italic">in haar geheel</hi> komt zelfs niet op. Steeds meer zoekt men naar de ketterijen die deze onbegrijpelijke ‘ethischen' te hunnen laste zouden moeten nemen.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">In vroeger jaren vond men die meestal in de genadeleer,</seg> <seg n="32.7.2">waarin dan bij de ethischen arminiaanse smetten werden ontdekt.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Later hoorde men meer spreken van de verzoeningsleer en de christologie.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">En in deze trant wordt,</seg> <seg n="32.9.2">althans in de gemeenten,</seg> <seg n="32.9.3">de zaak nog steeds op dezelfde voet voortgezet.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dat hiertoe door de ethischen zelf nooit enige aanleiding is gegeven,</seg> <seg n="33.1.2">zou ik niet gaarne willen staande houden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Waarschijnlijk hebben zij al te dikwijls aan de uitnodiging om hun afwijkende houding met de een of andere kleine ketterij te dekken voldaan.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">In een zwaar geladen dogmatische sfeer kan dat soms een welkome ontspanning brengen en een psychologische behoefte zijn.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Ook zullen vele ethischen onder de invloed van ons dogmatisch kerkelijk leven het zich niet anders hebben leren denken of wat hen onderscheidde moest een dogmatische afwijking zijn.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dit alles komt mij voor buitengewoon belemmerend te zijn geweest voor de ontwikkeling van ons kerkelijk leven en voor de invloed der ethische richting.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Dogmatisch zijn,</seg> <seg n="33.6.2">wanneer men zich op enige hoogte boven de kerkelijke strijd weet te plaatsen,</seg> <seg n="33.6.3">de verschillen van geringe betekenis.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">In de Heidelbergse <choice><sic>catechismus ligt. wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">catechismus ligt,</corr></choice></seg><choice><sic>catechismus ligt. wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="33.7.2"><choice><sic>catechismus ligt. wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wanneer</corr></choice> men een paar scholastieke inlassingen uitzondert,</seg> <seg n="33.7.3">vrijwel een consensus.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Over de psychologie des geloofs zal ook de ethische richting voorlopig zich wel niet vermeten veel nieuws te zeggen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">En dat is toch in dit <pb n="177" ed="VW"/>dogmatisch-pragmatisch leerboekje de hoofdlijn,</seg> <seg n="33.9.2">waarin al het andere opgaat,</seg> <seg n="33.9.3">gelijk ze het ook is in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wenst men bij de ethischen een ketterij te vinden dan is het veel royaler en vruchtbaarder dat zij die zelf aanbieden.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">En ze hebben er een aan te wijzen van kapitale grootte.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zij hebben er geen belang bij om daarmede enigszins geheimzinnig te <choice><sic>doen. maar integendeel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">doen,</corr></choice></seg><choice><sic>doen. maar integendeel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="34.3.2"><choice><sic>doen. maar integendeel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar integendeel</corr></choice> alle belang om dit punt zo duidelijk mogelijk op de voorgrond te plaatsen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1"><hi rend="italic">Ik bedoel de Schriftbeschouwing.</hi></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Er is hier geen ruimte om daarop thans in bijzonderheden in te gaan.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Dit moet er echter van gezegd worden dat het hier voor de ethischen niet om een dogmatische afwijking gaat.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Zij wraken het gehele zgn. dogma.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Dat wonderlijke dogma,</seg> <seg n="34.8.2">dat in de laatste tijd in ons land steeds scherper formulering verkreeg,</seg> <seg n="34.8.3">nl. de 'Schriftwording van het Woord'.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Wij weigeren te geloven dat de inwerking van Christus in deze wereld tenslotte in letters is vastgelopen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Daarmede leidt men de christelijke traditie op het dode spoor.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Steeds duidelijker behoren de ethischen zich bewust te worden dat ze hier reformatorisch werk hebben te doen.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Voor hen rust de Schrift in de traditie.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Zij bedden haar in de traditie in.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Wij wraken het wettisch Schriftbewijs van het confessionalisme.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Moeten wij de christelijke overlevering,</seg> <seg n="34.15.2">waarin wij zelf staan,</seg> <seg n="34.15.3">beschouwen als een los aanhangsel aan de Schrift dan weten we voor de Schrift ook geen aansluiting aan het heden en de toekomst te vinden.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Heel anders wordt het wanneer de Schrift als een levend,</seg> <seg n="34.16.2">vloeibaar bestanddeel in de christelijke traditie wordt opgenomen.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Trouwens,</seg> <seg n="34.17.2">zo is ze het ook in de werkelijkheid.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Paulus,</seg> <seg n="34.18.2">de kerkvaders,</seg> <seg n="34.18.3">de reformatoren hebben de Schrift in hun woorden en werken als ijzer in het bloed.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarom wraken wij een voorstelling die om zeer nuchtere redenen pas kon opkomen na de uitvinding van de boekdrukkunst.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Voor die tijd kende de christenheid de Schrift nauwelijks anders dan als bestanddeel van de traditie.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Wij erkennen de zegen die in verband met de Reformatie uit de gewijzigde verhoudingen voortsproot,</seg> <seg n="35.3.2">maar wij weigeren een voorstelling,</seg> <seg n="35.3.3">die in de preciese vorm waarin ze thans wordt voorgedragen afhankelijk is van een zo toevallige gebeurtenis als het vallen van een letterhout in het zand onder de eeuwige waarheden der kerk op te nemen.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Voor als na behoudt de Schrift haar plaats in de christelijke overlevering.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Deze gedachte die meer verwantschap vertoont met Engelse theologie dan met de gewone gereformeerde dogmatieken,</seg> <seg n="35.5.2">is m.i. door de ethische richting nog steeds te weinig duidelijk uitgewerkt en op de voorgrond gesteld.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Men kwam veelal onder de druk van heersende voorstellingen boven halfheden niet uit.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Ze werd door de bovenomschreven pragmatische houding meer <hi rend="italic">verraden</hi> dan dat ze opzettelijk en met opgeheven hand zou zijn <hi rend="italic">geleerd.</hi></seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1"><choice><sic>Toch is het. meen ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Toch is het,</corr></choice></seg><choice><sic>Toch is het. meen ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="35.8.2"><choice><sic>Toch is het. meen ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">meen ik</corr></choice>,</seg> <seg n="35.8.3">voor de richting van levensbelang dat dit geschiedt.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="4">
<head><pb n="178" ed="VW"/><s n="36.1"><seg n="36.1.1">4</seg></s></head>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">In de vorige artikelen heb ik getracht voor de ethische richting de plaats aan te wijzen in wat men zou kunnen noemen,</seg> <seg n="37.1.2">de <hi rend="italic">natuurlijke historie</hi> der christelijke gedachtenwereld.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Daarbij kwamen enkele trekken die aan de richting eigen zijn bijzonder naar voren,</seg> <seg n="37.2.2">trekken die wij in de Engelse kerk terugvonden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Wij merkten daarbij op dat in ons land de ontwikkeling van dit christelijk levens- en leertype onder hoge dogmatische druk moest plaats hebben,</seg> <seg n="37.3.2">wat daarop een onmiskenbare invloed heeft uitgeoefend.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Men kan de ethische richting ook uit een ander oogpunt bezien.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ze is ook <hi rend="italic">een cultuurhistorisch</hi> verschijnsel.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Met dit wat zwaarwichtige woord bedoel ik te zeggen dat de geleidelijke ontwikkeling van het algemene bewustzijn der mensheid onwillekeurig het christelijk geloofsbewustzijn in moeilijkheden brengt.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Men moet die moeilijkheden niet overschatten,</seg> <seg n="38.4.2">maar mag ze evenmin onderschatten.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Hoe vaster men zich dogmatisch heeft ingesponnen hoe groter en hoe gevaarlijker die moeilijkheid zal blijken.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Ons land geniet de reputatie een theologische school te bezitten die een zo radicale kritiek op de christelijke overlevering heeft uitgeoefend als bijna nergens elders geschiedde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Nu valt het gemakkelijk in te zien dat een pragmatische houding bij het overwinnen van bovengenoemde moeilijkheden bepaalde voordelen biedt.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Het is dan ook niet toevallig dat degenen die geestelijk in deze houding stonden in 't algemeen minder bezwaren hadden op de hier bedoelde kwesties in te gaan.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zij voelden zich daartoe beter in staat.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Voor hun geestelijk leven bracht het minder gevaren mee.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Toch mag men de ethische richting als soort in de natuurlijke historie der christelijke leertypen en als cultuurhistorisch verschijnsel niet eenvoudigweg identificeren.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Het verband dat er tussen beide bestaat is zeker niet toevallig,</seg> <seg n="39.6.2">maar draagt evenmin het karakter van noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Het ware zeer goed denkbaar dat de Nederlandse ethischen,</seg> <seg n="39.7.2">evenals Beets,</seg> <seg n="39.7.3">zich hadden vergenoegd met tegenover de kritiek op de christelijke traditie een vaste en toch niet geheel afwijzende houding aan te nemen.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Zij zouden dan in veel mindere mate dan bijv. met prof. Valeton<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n8" rend="superscript">8</ref> het geval was het odium der conservatieven op zich geladen hebben.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Omgekeerd kan men het niet toevallig noemen,</seg> <seg n="40.1.2">maar mag het evenmin noodzakelijk heten,</seg> <seg n="40.1.3">dat een zo dogmatische geest als dr. Kuyper zulk een conservatieve houding heeft aangenomen tegenover de kritiek op de christelijke overlevering.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Deze feiten,</seg> <seg n="40.2.2">die men kan betreuren of waarover men zich kan verblijden naar gelang van eigen inzicht,</seg> <seg n="40.2.3">behoren tot de geschiedenis met haar raadselen en goddelijke leidingen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Op deze dingen ga ik hier verder niet in.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Het was er mij alleen om te doen te constateren dat de ethische richting als cultuurhistorisch verschijnsel een geheel andere beschouwing<pb n="179" ed="VW"/> vraagt dan wanneer wij in haar een pragmatische houding van de christelijke geest waarderen.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De kring dergenen die men ertoe rekent zal in de beide gevallen verschillend getrokken moeten worden.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">De representanten die men opstelt om te karakteriseren zullen in 't ene geval tot geheel andere keuze leiden dan in 't andere.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Voor onze karakteristiek begonnen we met Beets.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Voor de andere zou men La Saussaye Sr. voorop moeten plaatsen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De gelegenheid die dit slotartikel mij geeft,</seg> <seg n="41.1.2">wil ik verder nog gebruiken om een enkel misverstand zo mogelijk te voorkomen en om te trachten de medaille nog iets scherper te slaan.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">In 't bijzonder nog iets over het <hi rend="italic">karakter</hi> waarvan in deze artikelen herhaaldelijk sprake was.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">En dan haast ik mij te verzekeren dat ik er in dit verband niet aan denk aan de ethischen voor karakter in de gewone betekenis een zeker monopolie toe te kennen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Wel liggen in onze kerkelijke strijd met het oog hierop voetangels en klemmen.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Maar dat zijn dingen die op zichzelf staan.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Ze liggen buiten de gedachtengang die wij hier volgen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het karakter,</seg> <seg n="42.1.2">zoals het in deze opstellen voorkomt,</seg> <seg n="42.1.3">is een religieus,</seg> <seg n="42.1.4">een godsdienstig orgaan.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het wil zijn een middenpunt van godsdienstig leven en denken.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Op dezelfde wijze als bijv. in de theologie van Vinet<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n9" rend="superscript">9</ref> <hi rend="italic">het geweten</hi> het middenpunt,</seg> <seg n="42.3.2">het centrale orgaan is van het godsdienstig leven.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Een verklaring van dat godsdienstig leven wil ik daarmede niet geven.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Het woord heeft hier slechts symbolische betekenis.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Het wijst een bestaanswijze van dat leven aan.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Een bepaald type.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Hier ligt voor de ethische theologie een gevaarlijke klip die ze misschien niet altijd omzeild heeft.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Het kan zo gemakkelijk gebeuren dat,</seg> <seg n="42.9.2">wat zuiver bijbels,</seg> <seg n="42.9.3">zuiver godsdienstig bedoeld en opgezet is naar de filosofische kant verschuift.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Er is misschien geen begrip en geen woord in onze godsdienstige taal waarmede dit zo licht geschiedt als met 'het karakter'.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Het karakter als wijsgerig begrip vindt z'n vertegenwoordigers in de schitterende deugden van Griekse en Romeinse helden en wijzen.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Augustinus heeft met z'n felle christelijke kritiek daarop het stempel van 'blinkende zonden’ gezet.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Het karakter in z'n bijbelse betekenis en naar z'n godsdienstige inhoud is <hi rend="italic">de volhardende toewijding van een Gode overgegeven geest.</hi></seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Hierin is niets hoogs en niets blinkends,</seg> <seg n="42.14.2">maar louter geringheid en verborgenheid.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Zelfs op de volharding moet hier niet de nadruk vallen,</seg> <seg n="42.15.2">maar op de overgave en de ontvankelijkheid.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">Hier ligt nu de proefsteen voor ethische theologie,</seg> <seg n="42.16.2">die niet vaak genoeg kan worden aangelegd.</seg></s> <s n="42.17"><seg n="42.17.1">Daarmee zullen de gebreken van haar hoedanigheden telkens ontdekt worden<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="42.18"><seg n="42.18.1">Kuyper verweet in <hi rend="italic">Het werk van den Heiligen Geest</hi> aan de ethischen een zekere hoogheid en een gaan in een geestelijk kleed van eigen weefsel.</seg></s> <s n="42.19"><seg n="42.19.1">En <pb n="180" ed="VW"/>deze beschuldiging is meermalen herhaald.</seg></s> <s n="42.20"><seg n="42.20.1">Zal ze in haar geheel afgewezen mogen worden?</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ik ben niet begonnen deze artikelen te schrijven om de ethische richting te verheerlijken.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Haar fouten en gebreken,</seg> <seg n="43.2.2">waar die zich vertonen,</seg> <seg n="43.2.3">mogen gerust worden aangewezen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ik wens alleen het <hi rend="italic">recht</hi> van de richting te bepleiten en haar karakter aanschouwelijk te maken.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Haar fouten zullen in verband met de pragmatische houding van haar aanhangers minder op het terrein van het intellect als wel van de wil liggen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Telkens wanneer het religieus karakter verglijdt naar het filosofisch karakter zullen die fouten zich vertonen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Met mannen als Maurice en Gunning zal men intussen niet verlegen behoeven te zijn.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Zij vertonen een type van christelijk leven waarvoor men geen verontschuldiging behoeft aan te bieden.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Zij zijn geschikt om tot jaloersheid te verwekken.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wanneer ik over deze dingen schrijf,</seg> <seg n="44.1.2">denk ik aan een woord dat,</seg> <seg n="44.1.3">naar ik meen,</seg> <seg n="44.1.4">Kohlbrügge eens omtrent Beets heeft gebezigd:</seg> <seg n="44.1.5">'Beets is geen christelijk schrijver.'</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Dit is de felste aanklacht die werd ingebracht.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Dit woord van Kohlbrügge riekt naar het boven aangehaalde woord van Augustinus over de 'blinkende zonden'.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Kohlbrügge heeft zeer zeker bij Beets menen te ontdekken een inruiling van de christelijke levenshouding voor</seg> <seg n="44.4.2">- laten we zeggen</seg> <seg n="44.4.3">- een andere,</seg> <seg n="44.4.4">meer humanistische.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Tegenover zulke zware beschuldigingen moet de ethische richting er steeds klaarder van bewust worden dat haar levenshouding misschien een andere is dan die van velen,</seg> <seg n="44.5.2">maar <hi rend="italic">van geen minder religieus gehalte.</hi></seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Zij heeft in dit opzicht haar naam tegen die haar te kwader ure werd opgedrongen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Juist waar ze karaktertheologie is en theologische karakters wil kweken kan ze nooit streng genoeg op haar hoede zijn tegen het filosofisch karakter.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wanneer we overigens Beets op zo heftige wijze horen beschuldigen,</seg> <seg n="45.1.2">behoeven we ons niet te ongerust te maken.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zelfs al waren er humanistische bestanddelen in Beets te ontdekken.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Ook bij Calvijn meent men ze te kunnen aanwijzen als stoïcijnse moraal en waarschijnlijk met meer recht dan bij Beets.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Wie zou echter daarom de religieuze Calvijn in ernstige mate verdonkerd achten?</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Een aardige trek geeft in dit opzicht ds. Schuller tot Peursum te zien.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Wanneer hij eens na een preek door Brill gecomplimenteerd wordt over de 'bon sens',</seg> <seg n="46.2.2">die erin was,</seg> <seg n="46.2.3">dan vertrouwt hij die lofspraak toch niet geheel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dat toont een gewaarschuwd man.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Hiermede meen ik voldoende de nadruk gelegd te hebben op de religieuze aard van het karakter als centraal orgaan van de ethische theologie om gevrijwaard te zijn tegen het op de voorgrond brengen van de triviale tegenstelling van leven en leer.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zolang die tegenstelling rondspookt,</seg> <seg n="47.2.2">zal er wel nooit klaarheid komen ten opzichte van de richting.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Naast de meer in Duitsland thuisbehorende gevoelstheologie die in 't bijzonder de naam van <pb n="181" ed="VW"/>religieus te zijn voor zich heeft opgeëist,</seg> <seg n="47.3.2">staat de theologie van het zelfbewustzijn en daarnaast een derde type,</seg> <seg n="47.3.3">de theologie van het karakter.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">- <hi rend="italic">De beide laatste zijn even religieus als de eerste.</hi></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Dwars door de echte ethische karaktertheologie kregen we in ons land een inslag van de theologie van het zelfbewustzijn,</seg> <seg n="48.1.2">'de la conscience',</seg> <seg n="48.1.3">vooral door La Saussaye Sr. en bovendien soms nog in sterke mate van het Duitse type.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Daardoor werd het ethische probleem van bijna hopeloze gecompliceerdheid.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Mijn bedoeling was om de echt-Nederlandse draad,</seg> <seg n="49.1.2">die met Engelse theologie een apart type vertegenwoordigt,</seg> <seg n="49.1.3">uit de kluwen te trekken.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Naast het gewone religieuze principe,</seg> <seg n="49.2.2">het gevoelsbeginsel,</seg> <seg n="49.2.3">en naast het beginsel dat men,</seg> <seg n="49.2.4">vrij ongelukkig,</seg> <seg n="49.2.5">in onze taal als geweten gedoopt heeft,</seg> <seg n="49.2.6">waag ik het hier een derde principe op te stellen:</seg> <seg n="49.2.7"><hi rend="italic">het karakter als beginsel van godskennis.</hi></seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Daarmede valt de tegenstelling tussen leer en leven.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Ik geloof dat het de pragmatische houding die wij opmerkten verklaart.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Als beginsel van godskennis werkt het <hi rend="italic">langzamer maar zekerder.</hi></seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Het geeft een scherper,</seg> <seg n="50.3.2">meer gemerkt,</seg> <seg n="50.3.3">in één woord karaktervoller beeld van God dan het gewone onderscheidsloze religieuze orgaan.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het brengt,</seg> <seg n="50.4.2">geloof ik,</seg> <seg n="50.4.3">de overwinning van Jezus' Evangelie op de heidense mystiek.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1"><hi rend="italic">Beets is een christelijker schrijver dan Kohlbrügge.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head><pb n="182" ed="VW"/><s n="51.1"><seg n="51.1.1">'naar ik meen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="52.1"><seg n="52.1.1"><hi rend="italic">Reactie van dr. Locher</hi></seg></s></head>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">In de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode van</hi> 1 maart komt een stuk voor over <hi rend="italic">Pragmatische houding</hi> van ds. O. Noordmans te Suameer.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">In dat stuk komen de volgende regels voor:</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">"Wanneer ik over deze dingen schrijf,</seg> <seg n="54.1.2">denk ik aan een woord dat,</seg> <seg n="54.1.3">naar ik meen,</seg> <seg n="54.1.4">Kohlbrügge eens omtrent Beets heeft gebezigd:</seg> <seg n="54.1.5">'Beets is geen christelijk schrijver.'</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Dit is de felste aanklacht die werd ingebracht.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Dit woord van Kohlbrügge riekt naar het boven aangehaalde woord van Augustinus over de 'blinkende zonden'.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Kohlbrügge heeft zeer zeker bij Beets menen te ontdekken een inruiling van de christelijke levenshouding voor</seg> <seg n="54.4.2">- laten we zeggen</seg> <seg n="54.4.3">- een andere,</seg> <seg n="54.4.4">meer humanistische.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Tegenover zulke zware beschuldigingen moet de ethische richting er steeds klaarder van bewust worden dat haar levenshouding misschien een andere is dan die van velen,</seg> <seg n="54.5.2">maar van geen minder religieus gehalte.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Zij heeft in dit opzicht haar naam tegen die haar te kwader ure werd opgedrongen.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Juist waar ze karaktertheologie is en theologische karakters wil kweken kan ze nooit streng genoeg op haar hoede zijn tegen het filosofisch karakter.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Wanneer we overigens Beets op zo heftige wijze horen beschuldigen,</seg> <seg n="54.8.2">behoeven we ons niet te ongerust te maken.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Zelfs al waren er humanistische bestanddelen in Beets te ontdekken.</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Ook bij Calvijn meent men ze te kunnen aanwijzen als stoïcijnse moraal en waarschijnlijk met meer recht dan bij Beets.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">Wie zou echter daarom de religieuze Calvijn in ernstige mate verdonkerd achten?"</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Na nog enkele alinea's in dezelfde trant komt nu ds. Noordmans op eens op Kohlbrügge terug en verzekert ons in een door hem gespatieerde slotzin:</seg> <seg n="55.1.2"><hi rend="italic">'Beets is een christelijker schrijver dan Kohlbrügge.'</hi></seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Waar we hier tegen op moeten komen is dit,</seg> <seg n="56.1.2">dat op grond van een 'naar ik meen',</seg> <seg n="56.1.3">van een gezegde dat men niet zeker weet en nog veel minder in zijn verband kan beoordelen,</seg> <seg n="56.1.4">schrijvers worden geclassificeerd in meer of minder christelijke.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Zijn dat 'persmanieren'?</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Laat men toch,</seg> <seg n="56.3.2">als men de mensen wil beoordelen en mee wil doen in het rangschikken van cijfers,</seg> <seg n="56.3.3">vooral wat hun christelijk gehalte aangaat,</seg> <seg n="56.3.4">eerst eens nauwkeuriger onderzoek doen en niet komen met zulk een:</seg> <seg n="56.3.5">'naar ik meen’!</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head><pb n="183" ed="VW"/><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Kohlbrügge en Beets<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></head>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">In het <hi rend="italic">Kerkblaadje</hi> van 31 maart,</seg> <seg n="58.1.2">dat mij een paar weken na die datum door de redactie werd toegezonden,</seg> <seg n="58.1.3">komt dr. Locher terug op wat ik in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode van</hi> 1 maart schreef over Kohlbrügge en Beets.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Daarbij gaat het over de volgende regels die in mijn artikel voorkwamen:</seg> <seg n="58.2.2">"Wanneer ik over deze dingen schrijf,</seg> <seg n="58.2.3">denk ik aan een woord dat,</seg> <seg n="58.2.4">naar ik meen,</seg> <seg n="58.2.5">Kohlbrügge eens omtrent Beets heeft gebezigd:</seg> <seg n="58.2.6">'Beets is geen christelijk schrijver' ";</seg> <seg n="58.2.7">en over de slotzin van dat artikel,</seg> <seg n="58.2.8">die met de aangehaalde woorden verband hield:</seg> <seg n="58.2.9"><hi rend="italic">'Beets is een christelijker schrijver dan Kohlbrügge.'</hi></seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dr. Locher schrijft:</seg> <seg n="59.1.2">"Waar we hier tegen op moeten komen is dit,</seg> <seg n="59.1.3">dat op grond van een 'naar ik meen',</seg> <seg n="59.1.4">van een gezegde dat men niet zeker weet en nog veel minder in zijn verband kan beoordelen,</seg> <seg n="59.1.5">schrijvers worden geclassificeerd in meer of minder christelijke.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Zijn dat 'persmanieren'?</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Laat men toch,</seg> <seg n="59.3.2">als men de mensen wil beoordelen en mee wil doen in het rangschikken van cijfers,</seg> <seg n="59.3.3">vooral wat hun christelijk gehalte aangaat,</seg> <seg n="59.3.4">eerst eens nauwkeuriger onderzoek doen en niet komen met zulk een 'naar ik meen'!".</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">De door ons met de gewraakte reserve medegedeelde woorden waren ons bijgebleven uit mondelinge mededeling.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Gaarne erken ik dat voorzichtigheid geboden had ze niet neer te schrijven.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Dit zou intussen minder gemakkelijk gebeurd zijn wanneer Kohlbrügges oordeel over Beets,</seg> <seg n="60.3.2">voor zover het uit geschriften blijkt,</seg> <seg n="60.3.3">in geheel andere richting wees.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Hierover moge de lezer oordelen uit het onderstaande.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">De kwestie krijgt daardoor tevens een algemener interesse.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De verhouding tussen Kohlbrügge en Beets valt het best te demonstreren aan helder omgang met Willem de Clercq.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Van Kohlbrügges kant gaat het hier om het behoud van een ziel.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Hij zoekt Beets' invloed op De Clercq af te breken op de wijze van een biechtvader die schadelijke indrukken poogt te voorkomen bij de hem toevertrouwde ziel.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Het door A. Pierson uitgegeven <hi rend="italic">Dagboek</hi> geeft van die zielszorg een treffende schildering.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Bij Van Lonkhuyzen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n13" rend="superscript">13</ref> kan men nalezen hoe Kohlbrügge De Clercqs medewerken aan de <hi rend="italic">Christelijke Stemmen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n14" rend="superscript">14</ref> beschouwt als een <hi rend="italic">'verenigen van Christus en Belial'.</hi></seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Een der redenen waarom dit tijdschrift niet deugde,</seg> <seg n="62.3.2">was een 'recensie van Beets,</seg> <seg n="62.3.3">die men als christelijk dichter had willen doen voorkomen'.'</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">In hetzelfde jaar heeft De Clercq z'n <pb n="184" ed="VW"/>medewerking aan de <hi rend="italic">Stemmen</hi> gestaakt.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Vier jaren later schrijft Kohlbrügge aan een vriend het volgende:</seg> <seg n="63.1.2">"Gij hebt consequent en wel gehandeld met op dat dorp<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n15" rend="superscript">15</ref> niet ter kerk te gaan.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Vraag daar niet,</seg> <seg n="63.2.2">wat leert iemand,</seg> <seg n="63.2.3">maar,</seg> <seg n="63.2.4">waar is hij en wat doet hij.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Verbeeld u eens Jesaias,</seg> <seg n="63.3.2">Jeremias,</seg> <seg n="63.3.3">een der profeten of apostelen als lid van letterkundige genootschappen?</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Is dat geen hors d'oeuvre?</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">In natuurlijke zaken wist men wel,</seg> <seg n="63.5.2">dat of Don Jan van Oostenrijk nog zo naar het hart der Nederlanders scheen te spreken,</seg> <seg n="63.5.3">het toch maar schijn was,</seg> <seg n="63.5.4">daar hij niet van de prins van Oranje,</seg> <seg n="63.5.5">maar van zijn broer Filips kwam,</seg> <seg n="63.5.6">om nu met schoonschijnende woorden alles ingenomen te hebben,</seg> <seg n="63.5.7">alles weder te brengen onder het juk,</seg> <seg n="63.5.8">waar hij zich zelve onder boog ...</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Het smart mij voor de Cl(ercq) en zijn vrouw,</seg> <seg n="64.1.2">dat zij uit de boeken der Koningen en Kronieken en uit de profeten nog niet wijs zijn geworden om te zien,</seg> <seg n="64.1.3">hoe men de afgoderij met graagte kan nalopen en denken:</seg> <seg n="64.1.4">wij dienen de Here en horen zijn woord.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Als zij nu eergisteren in de courant gelezen hebben:</seg> <seg n="64.2.2">de predikant B ... is benoemd tot lid van dat of dat genootschap van letteren,</seg> <seg n="64.2.3">zien zij dan niet,</seg> <seg n="64.2.4">hoe de wereld het hare lief heeft."</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Nu wil ik uit bovenstaande oordeelvellingen van Kohlbrügge niet meer uithalen dan erin zit.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Men bedenke dat Kohlbrügges afkeuring van de <hi rend="italic">Stemmen</hi> in 1839 valt,</seg> <seg n="65.2.2">toen Beets wel reeds doctor in de theologie en gevierd dichter,</seg> <seg n="65.2.3">maar nog geen predikant was.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Anders staat het met het citaat uit de aangehaalde brief van 1843.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Het is het jaar,</seg> <seg n="66.2.2">waarin Beets z'n <hi rend="italic">Kruiswoorden</hi> schreef.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Op de kerkelijke schaal gewogen was hij in deze tijd het 'zwaarst'.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Toch mag men ook hier niet vergeten dat het krasse oordeel in een brief gegeven werd en dat de klassieke Beets der <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> nog komen moet.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Intussen mag wel gezegd worden dat dit alles riekt naar een woord van Augustinus over blinkende zonden.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">En dat Kohlbrügge bij Beets een inruiling van christelijke levenshouding voor een meer humanistische heeft menen te ontdekken.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">En meer hebben we ook uit het gewraakte agraphoni niet gehaald.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Wanneer nu echter dr. Locher ons verwijt dat we op grond van dit agraphon cijfers gaan geven voor meer of minder christelijk gehalte,</seg> <seg n="68.1.2">dan moet ik dat beslist tegen spreken.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Ik heb er geen ogenblik aan gedacht van Kohlbrügges christelijk gehalte iets af te trekken om de krasse uitdrukkingen,</seg> <seg n="68.2.2">waarvan hij zich soms bediende.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Dat is een kwestie van temperament en van andere dieper liggende ' geestelijke factoren.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Wanneer ik dan ook aan het slot van het bewuste artikel in een gecursiveerde zinsnede Beets een christelijker schrijver noemde dan <choice><sic>Kohlbrügge. dan deed</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Kohlbrügge,</corr></choice></seg><choice><sic>Kohlbrügge. dan deed</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="68.4.2"><choice><sic>Kohlbrügge. dan deed</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan deed</corr></choice> ik dat niet omdat ik <pb n="185" ed="VW"/>behoefte had iets van Kohlbrügge te zeggen,</seg> <seg n="68.4.3">wijl deze iets van Beets gezegd had.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Dit ware de kleingeestigheid zelve.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">In ons artikel ging het echter over het recht der ethische richting.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">In onze kerkelijke wereld geldt gewoonlijk:</seg> <seg n="69.2.2">hoe meer naar rechts,</seg> <seg n="69.2.3">hoe hoger cijfer.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Tegenover de beschuldiging van heidense moraal:</seg> <seg n="69.3.2">humanisme,</seg> <seg n="69.3.3">herinnerde ik eraan dat er niet alleen heidense moraal,</seg> <seg n="69.3.4">maar ook heidense mystiek bestaat.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">De <hi rend="italic">schepping,</hi></seg> <seg n="69.4.2">ook in de wedergeboorte,</seg> <seg n="69.4.3">mag niet uitgewist worden.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Waar nu juist dr. Kohlbrügge het christelijk gehalte van z'n prediking zo absoluut als in alle delen volkomene boven alle cijfers uit,</seg> <seg n="70.1.2">placht voor te stellen,</seg> <seg n="70.1.3">moet dr. Locher het ons ten goede houden wanneer wij,</seg> <seg n="70.1.4">van onze kant,</seg> <seg n="70.1.5">hem in de rangorde der cijfers terug brengen en hem in verband met onze zienswijze daarin plaatsen beneden Beets.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Wij namen Kohlbrügge daarbij niet persoonlijk,</seg> <seg n="70.2.2">maar als uiterste representant van de rechtse orthodoxie,</seg> <seg n="70.2.3">wat bij de tegenstelling van mystiek en ethiek geoorloofd is.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Dr. Locher zal daarmee inhoud,</seg> <seg n="70.3.2">plaats en cursivering van onze slotzin zeker kunnen billijken.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Tenslotte nog deze opmerking.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Het komt mij voor dat de invloed van sommige belangrijke figuren uit onze jongste kerkgeschiedenis groter zou zijn,</seg> <seg n="71.2.2">wanneer ze niet door een zekere 'Krethi en Plethi' omringd waren waardoor het moeilijk en in sommige gevallen gevaarlijk wordt hen te naderen.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Laten de doden ons gemeenschappelijk toebehoren.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">In mijn boekenkast staan de preken van Kohlbrügge naast die van Beets.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="185" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Pragmatische houding</hi> in vier afleveringen in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode 3</hi> (1918) resp. in de nrs. 19, 20, 21, 22. De <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> verscheen in de eerste en tweede jaargang onder de naam <hi rend="italic">Nieuwe Nederlandsche Kerkbode</hi> (1915/1917). De uitgave van het blad werd gestaakt met nr. 42 van de derde jaargang (19 juli 1918). De redactie bestond uit P. Blaauw, A.M. Brouwer, J. van Dorp, H.E.G. van de Meene, A.J. Roozemeyer, J.R. Slotemaker de Bruine, S. Stemerding, H. Stoel. (Vgl. p. 417, noot 2). Het was een orgaan van de ethische richting.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. doelt hier op het artikel <hi rend="italic">English theology,</hi> dat Rev. A.C. Headlam publiceerde in <hi rend="italic">Theologisch Tijdschrift</hi> 51 (1917), p. 137-168.</p><p>A.C. Headlam (1862-1947), Engels theoloog, van 1913-1916 hoogleraar te Londen, van 1918-1923 te Oxford, van 1923-1945 bisschop van Gloucester.</p><p><hi rend="italic">Het Theologisch Tijdschrift,</hi> uitgegeven te Leiden, was in 1866 opgericht als wetenschappelijk orgaan voor de moderne theologie en stond onder redactie van een aantal, meest Leidse, hoogleraren. Sedert 1909 verscheen een nieuwe reeks onder de eenhoofdige redactie van B. D. Eerdmans. De uitgave werd in 1919 gestaakt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>M. Beversluis (1856-1948), hervormd predikant, vanaf 1908 te Zuidwolde. B., die tot de 'evangelische' richting (d.i. de oude Groninger richting) behoorde, was een van degenen die de stoot gaf tot de zgn. Eenheidsbeweging. Deze beweging probeerde door de zgn. eenheidsvergaderingen (vanaf 1911) een toenadering te bewerkstelligen tussen vrijzinnigen en ethischen.</p></note>
<pb n="186" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="186" ed="VW"/>C. Malan (1787-1864), een van de leidende figuren van het Réveil in Genève. Toen M. trachtte een reformatie binnen de nationale kerk te bewerken, werd hij in 1823 <choice><sic>alspredikant</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">als predikant</corr></choice> afgezet, waarop hij de Église de Témoignage stichtte. Later werd M. reizend evangelist. in welke hoedanigheid hij ook Nederland bezocht.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>L.C. Schuller tot Peursum (1847-1918), hervormd predikant, vanaf 1888 te Amsterdam. Hij publiceerde zijn herinneringen onder de titel <hi rend="italic">Weggevlotenen jaren in Stemmen voor Waarheid en Vrede;</hi> er verschenen in de periode nov. 1916- nov. 1918 in totaal 13 afleveringen. Door zijn overlijden werden ze niet voltooid.</p><p>N. zinspeelt verder op de titel van een prekenbundel van S. tot P., nl. <hi rend="italic">In de Zuiderkerk,</hi> Amsterdam zj.</p><p>Zie voor de grote vergadering te Den Haag, waarover N. spreekt, p. 488, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Hermannus Boerhaave (1668-1738), wereldberoemd Nederlands geneeskundige, vanaf 1709 hoogleraar te Leiden. B. hechtte veel waarde aan de empirische, inductieve houding van Hippocrates.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n7" type="end" place="end" n="7"><p>N. doelt hier op de radicalisering van de nieuwtestamentische kritiek, die in Nederland plaatsvond door de Radicale School, ook wel de ultra-Tübingers genoemd. Daartoe worden naast A. Pierson, die de aanzet gaf, o.a. gerekend A.D. Loman, W.C. van Manen en H.U. Meyboom.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J.J.P. Valeton (1848-1912), oudtestamenticus, vanaf 1877 hoogleraar te Utrecht. V. aanvaardde de historisch-kritische methode (bronnensplitsing), maar vroeg daarnaast ook naar de theologische inhoud en de vroomheid van de bijbel. Hij wordt tot de latere ethischen gerekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n9" type="end" place="end" n="9"><p>A. R. Vinet (1797-1847), Zwitsers theoloog en letterkundige, vanaf 1837 hoogleraar te Lausanne. V., die scheiding van kerk en staat voorstond, speelde een belangrijke rol in de conflicten tussen de regering en de nationale kerk van Vaud, die resulteerden in de stichting van de Église évangélique libre (1847). In zijn theologie geeft V. een beschrijving van het wedergeboren hart, maar doet dit veel minder filosofisch en systematisch dan Schleiermacher. V. wordt beschouwd als de vader van de ethische theologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n10" type="end" place="end" n="10"><p>W. G. Brill (1811-1896), Nederlands taal- en geschiedkundige, vanaf 1859 hoogleraar te Utrecht. L.C. Schuller tot Peursum vertelt het onderstaande in zijn <hi rend="italic">Weggevlotenen jaren V,</hi> dat verscheen in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 54 (1917) nr. 7, p. 561-583, m.n. p. 568.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Op de artikelenserie <hi rend="italic">Pragmatische houding</hi> van N. werd onder de titel <hi rend="italic">'Naar ik meen'</hi> gereageerd door J.C.S. Locher in <hi rend="italic">Kerkblaadje</hi> 15 (1918) nr. 1.</p><p>J.C.S. Locher (1867-1940), hervormd theoloog, vanaf 1916 predikant te Leiden. Vrijwel al zijn publicaties hadden ten doel Kohlbrugges leer te verdedigen en te verbreiden.</p><p><hi rend="italic">Kerkblaadje</hi> werd in 1903 opgericht door ds. J.G.V. Meischke, predikant van Raamsdonk en Raamsdonkveer, met medewerking van ds. J.C.S. Locher, toen predikant in het nabijgelegen Waspik, als kerkbeurtenblad voor deze gemeenten. Het groeide echter, vooral door de activiteit van Locher, die er onder andere een serie artikelen tegen Van Lonkhuyzen in schreef, uit tot een landelijk blaadje voor de 'vrienden' van Kohlbrugge. Het verloor geheel zijn eerste functie, toen Locher predikant te Leiden werd en de redactie alleen op zich nam. Het werd in 1940 verboden, maar in 1946 door ds. D. van Heyst weer opgericht en tot op heden uitgegeven door de 'Kring van vrienden van Kohlbrugge'.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n12" type="end" place="end" n="12"><p>N. ging in op de kritiek van J. C. S. Locher in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 3 (1918) nr. 30 onder de titel <hi rend="italic">Kohlbrügge en Beets.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J. van Lonkhuyzen (1873-1942), gereformeerd predikant van 1899-1911 en 1928-1939 in Nederland, van 1911-1928 in de V.S. In 1905 promoveerde hij aan de V.U. te Amsterdam op <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge en zijn prediking, in de lijst van zijn tijd,</hi> Wageningen 1905: hierin beschuldigde hij in navolging van A. Kuyper Kohlbrugge ervan, dat hij de heiligmaking laat opgaan in de rechtvaardigmaking, zodat er geen sprake meer is van heiligmaking en herschepping.</p></note>
<pb n="187" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n14" type="end" place="end" n="14"><p><pb n="187" ed="VW"/>Onder redactie van Van Hall, Koenen, Da Costa en De Clercq verscheen gedurende de periode mei 1834- nov. 1835 de <hi rend="italic">Nederlandsche Stemmen over Godsdienst, Staat-, Geschied en Letterkunde</hi> als weekblad, in de jaren daarop als maandblad. In 1839-1840 verscheen het onder de titel <hi rend="italic">Stemmen en Beschouwingen;</hi> daarna werd de uitgave gestaakt.</p><p>Van Hall verliet de redactie in 1836; De Clercq in 1839.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.pragmatische-houding-en-de-daaropvolgende-polemiek.n15" type="end" place="end" n="15"><p>N. heeft hier tussen haakjes 'Heemstede' toegevoegd. Daar was Beets van 1840-1854 predikant.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="11" xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen" decls="#bibl-noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen">
<pb n="188" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Historisch spiritualisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Een herinnering aan de vrijzinnigen</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Naast de kerkelijke lijn in het protestantisme,</seg> <seg n="3.1.2">waarin men op de voorgrond stelt de onmisbaarheid van een gereglementeerde inrichting,</seg> <seg n="3.1.3">van een geschreven gezag en van bindende formulieren,</seg> <seg n="3.1.4">loopt een andere,</seg> <seg n="3.1.5">welker vertegenwoordigers voor het godsdienstig leven vrijere beweging en meer ruimte verlangen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Naast Luther staat Sebastian Franck,</seg> <seg n="3.2.2">naast Calvijn Castellio,</seg> <seg n="3.2.3">waarbij voor ons land Coornhert gevoegd kan worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En zo zou het voor latere tijdvakken in de geschiedenis der protestantse kerken niet moeilijk vallen de reeks te verlengen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het zijn meestal eenzame figuren,</seg> <seg n="3.4.2">die we hier op het oog hebben en die,</seg> <seg n="3.4.3">al werden hun geschriften veel gelezen,</seg> <seg n="3.4.4">geen rechte aansluiting hebben gehad aan de volksconsciëntie van hun tijd.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Daarvoor staan ze te kritisch tegenover hun eigen tijdgenoten.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Alle drie bovengenoemden zijn teleurgesteld door het werk der hervormers.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De rabies theologorum,</seg> <seg n="3.7.2">die Melanchthon het leven vergalde,</seg> <seg n="3.7.3">stuitte Franck nog meer tegen de borst en bracht hem tot de uitspraak,</seg> <seg n="3.7.4">dat de wereld een paus moet hebben.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Wanneer Luther zich ergert aan het gedrag van de 'gemeinen groben Mann',</seg> <seg n="3.8.2">dan is die ergernis bij Franck zo sterk,</seg> <seg n="3.8.3">dat hij z'n predikambt neerlegt.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">En ook Coornherts lijfspreuk:</seg> <seg n="3.9.2">'Dat het Christendom niet en bestaat in den mondt maar in den grondt,</seg> <seg n="3.9.3">in de daadt,</seg> <seg n="3.9.4">niet in de praat!' heeft het karakter van een protest.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Belangrijk is echter niet zozeer dat deze mannen sterker dan de hervormers reageren op de gebreken van hun tijdgenoten als wel het feit dat die reactie een geheel andere aard vertoont.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Terwijl Luther daardoor er toe gebracht wordt om rusteloos te preken en door kerkvisitatie in aanraking te komen met het volk en Calvijn naast de prediking des Woords de roede van de tucht plaatste,</seg> <seg n="4.2.2">verwachtten <hi rend="italic">de spiritualisten</hi> weinig van deze uiterlijke middelen en zochten een innerlijk christendom op te bouwen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Kerkheiligheid leek hun weinig beter dan werkheiligheid.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ze wilden met niets minder tevreden zijn dan met een heiligheid,</seg> <seg n="4.4.2">die bestaat in een geboorte van God-zelf in het binnenste.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De wasdom van dit innerlijk leven achten <hi rend="italic">ze zo</hi> autonoom dat alle menselijke inmenging daarin hun een soort heiligschennis lijkt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daarom komen ze als eersten onder hun tijdgenoten voor de rechten van het geweten op. Zelfs het bijbelgebruik der hervormers doet Sebastian Franck spreken van een papieren paus.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Nog minder willen ze natuurlijk weten van confessionele banden.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Franck is misschien de eerste die de grenzen tussen kerk en ketter heeft uitgewist.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">In z'n <hi rend="italic">Geschichtsbibel</hi> trachtte hij reeds te doen wat veel later Gottfried Arnold<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n3" rend="superscript">3</ref> in z'n <hi rend="italic">Kirchenund</hi><pb n="189" ed="VW"/><hi rend="italic"> Ketzergeschichte</hi> heeft doorgevoerd.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Deze mannen achten de grenzen der kerk te eng om ruimte te bieden voor alles wat uit God geboren wordt.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De kerk,</seg> <seg n="4.11.2">zoals zij die zien,</seg> <seg n="4.11.3">is een geestelijke gemeenschap,</seg> <seg n="4.11.4">die van zelf ontstaat en opwast uit een goddelijk zaad,</seg> <seg n="4.11.5">dat in alle mensenharten ligt gestrooid.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Waar het opkomt,</seg> <seg n="4.12.2">daar is een christen geboren.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Maar zulk een christen kan ook geboren worden zonder kennis te hebben van de historische Christus.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Want Christus is veel meer een beginsel,</seg> <seg n="4.14.2">dat aan de wereld ten grondslag ligt,</seg> <seg n="4.14.3">dan een persoon,</seg> <seg n="4.14.4">door wie God z'n wil openbaart.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Door Hem staan wij in samenhang met Gods wezen eer dat we het weten en meer dan wij het weten en zijn middelaarschap draagt veel wijder dan de beperkte kring van ons bewustzijn.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Hij is het Woord,</seg> <seg n="4.16.2">dat alle dingen draagt,</seg> <seg n="4.16.3">of het Licht,</seg> <seg n="4.16.4">hetwelk verlicht een iegelijk mens,</seg> <seg n="4.16.5">komende in de wereld (Joh.1 : 9).</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Evengoed als een stokdove een christen kan zijn zonder ooit bepaald van Christus <hi rend="italic">gehoord</hi> te hebben,</seg> <seg n="4.17.2">zo goed kan een heiden het ook zonder dat het Evangelie ooit door deze of een van de andere-poorten van z'n bewustzijn is binnengetreden.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Want dit Licht overstraalt verre ons verstand,</seg> <seg n="4.18.2">dat het centraal orgaan is van al onze zinnen.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Daarom overtreft deze geestelijke tijdloze uitgang uit God in belangrijkheid verre de historische uitgang,</seg> <seg n="4.19.2">die slechts een schouwspel is voor onze zinnen.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">De gehele bijbel is allegorie;</seg> <seg n="4.20.2">vergankelijke gelijkenis van de eeuwig uitgaande geest,</seg> <seg n="4.20.3">en spreekt in doorgaande accommodatie aan ons zwak bevattingsvermogen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het valt mij steeds moeilijk zulke beschouwingen te naderen zonder ervan onder de indruk te komen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En ik geloof niet dat het nodig is zich tegen die indruk te verzetten.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het kan niet ontkend worden,</seg> <seg n="5.3.2">dat ze in de bijbel te vinden zijn en een brede plaats beslaan in de christelijke theologie.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men hoort dit geluid bij Paulus en Johannes evengoed als bij hedendaagse theologen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Men kan het beluisteren bij de oude Alexandrijnse kerkvaders en bij de nieuwste sekten.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Christus in ons;</seg> <seg n="5.6.2">allegorische exegese;</seg> <seg n="5.6.3">accommodatie;</seg> <seg n="5.6.4">universele openbaring;</seg> <seg n="5.6.5">spiritualisering van de historie.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Dat alles kunnen wij uit onze theologie niet uitsnijden zonder dat deze verschrompelt en verdort.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En wanneer iemand er in mocht slagen ze uit het N.T. uit te <choice><sic>zuiveren. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zuiveren,</corr></choice></seg><choice><sic>zuiveren. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="5.8.2"><choice><sic>zuiveren. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan zou</corr></choice> het verstommen als een orgel waar de wind uit gaat.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="6.1.2">dat wij de opvattingen van de spiritualisten zomaar tot de onze kunnen maken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Indien ooit en ergens dan moet men bij de behandeling van het spiritualistisch vraagstuk ook werkelijk spiritueel te werk gaan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Door-dik-en-dun-gaan of het-er-dik-op-leggen moet hier allereerst en allermeest uitgesloten zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zoals er in de muziek tekens zijn,</seg> <seg n="6.4.2">die in de compositie een zekere verhoging veroorzaken of er demping in brengen zonder in het eigenlijke notenschrift tot uitdrukking te komen,</seg> <seg n="6.4.3">zo ware iets dergelijks ook wel gewenst voor onze geloofsleer en onze bijbelse theologie.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dit geldt ten opzichte van de Logosleer in het Johannesevangelie als ook <pb n="190" ed="VW"/>van de 'Christus-in-ons' en de vergeestelijking van de historie bij Paulus.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Met name van Paulus mag men wel zeggen,</seg> <seg n="6.6.2">dat het meer is iets <hi rend="italic">aan</hi> z'n brieven dan <hi rend="italic">in</hi> z'n brieven en dat elk vastleggen van deze dingen in geformuleerde stellingen of bijbelse dogmata de zaak schaadt en overdrijft<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><s n="6.7"><seg n="6.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">Ieder</corr></choice> weet hoe gemakkelijk dit het geval kan zijn met de tegenstellingen van letter en geest;</seg> <seg n="6.7.2">Christus naar het vlees en naar de geest;</seg> <seg n="6.7.3">bijbelse verhalen die een andere beduidenis hebben en dergelijke.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De spiritualisten nu hebben deze momenten van de bijbel en de christelijke geloofsleer geabstraheerd;</seg> <seg n="7.1.2">zij hebben ze zelfstandig gemaakt en ze tot afzonderlijke ontwikkeling gebracht.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Een mooi overzicht van die ontwikkeling vindt men in het bekende werk van Troeltsch,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="7.2.2">waarin de <hi rend="italic">Soziallehren</hi> van christelijke kerken en groepen behandeld worden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ook daarbij echter valt het op,</seg> <seg n="7.3.2">dat deze opvattingen slechts betrekkelijk zelden en dan nog in onvoldoende mate tot een geheel zich vormen. 't Meest is dit het geval bij de kwakers,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="7.3.3">bij wie de theorie van het innerlijk Licht tot centraal dogma wordt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Overigens behoudt deze richting,</seg> <seg n="7.4.2">ook waar ze haar geliefde opvattingen tot een zekere zelfstandigheid verheft,</seg> <seg n="7.4.3">de aard van een begeleidend verschijnsel,</seg> <seg n="7.4.4">dat niet geheel op eigen voeten gaat.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Meestal bleven de spiritualisten behoren tot de kerk,</seg> <seg n="7.5.2">waarin ze waren opgevoed.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het spiritualisme was niet concreet genoeg om het volksleven of het kerkelijk leven te dragen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer we dan toch <hi rend="italic">het spirituele</hi> niet wensen prijs te geven,</seg> <seg n="8.1.2">omdat dit gelijk zou komen te staan met een ontzielen van onze geloofsleer,</seg> <seg n="8.1.3">dan hebben we het te zoeken daar,</seg> <seg n="8.1.4">waar het minder opzettelijk en minder gewild optreedt;</seg> <seg n="8.1.5">waar het ons meer als leven en minder als leuze tegemoet komt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">En zo zie ik het immanent in de theologie der reformatoren.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Onze vaderen hebben,</seg> <seg n="9.1.2">zoals men in de Heidelbergse catechismus kan lezen,</seg> <seg n="9.1.3">reeds geweten dat God z'n kinderen niet door stomme beelden maar door z'n levend Woord wil onderwezen hebben.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Geleerden,</seg> <seg n="9.2.2">o.a. ook Wilhelm Dilthey,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="9.2.3">hebben later hetzelfde ontdekt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het Griekse christendom,</seg> <seg n="9.3.2">volgens Dilthey,</seg> <seg n="9.3.3">was beeldend.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Bij de noordelijke volkeren treedt echter het religieuze proces in de onzichtbaarheid.'</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hier wordt tweemaal hetzelfde gezegd;</seg> <seg n="9.5.2">in de catechismus voor de cultus,</seg> <seg n="9.5.3">bij Dilthey voor de geloofsleer.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is echter de vraag of het voor beide even waar is en van het antwoord op die vraag zal het afhangen,</seg> <seg n="9.6.2">welke voorstelling we krijgen van het spiritualisme der hervormers.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Toegestemd acht ik door elke protestant,</seg> <seg n="9.7.2">dat ook op godsdienstig gebied het een hogere vorm van onderwijs uitmaakt,</seg> <seg n="9.7.3">wanneer de 'print' voor de 'text' verlaten wordt.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Voor de cultus heeft de Heidelberger dit <pb n="191" ed="VW"/>aan ons volk voldoende ingescherpt.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">We vragen nu of diezelfde overgang ook in de geloofsleer kan plaats hebben.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Natuurlijk is de onderscheiding hier fijner,</seg> <seg n="9.10.2">omdat men hier niet de duidelijke overgang van het oog naar het oor kan maken.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Valt ze hier toch te maken dan moet ze meer overdrachtelijk worden opgevat.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">We stellen dus de vraag in deze vorm:</seg> <seg n="9.12.2">heeft het dogma in het protestantisme nog dezelfde betekenis en hetzelfde karakter als in de Griekse kerk,</seg> <seg n="9.12.3">waarvan de symbolen door ons zijn overgenomen?</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Of heeft hier,</seg> <seg n="9.13.2">meer onmerkbaar,</seg> <seg n="9.13.3">eveneens een overgang plaats gehad als van 'print' tot 'text';</seg> <seg n="9.13.4">van het beeld tot betrekkelijke onzichtbaarheid?</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Bestaat er tegenover onze bekende dogmatische figuren als bijv. de triniteit en de godheid van Christus voor ons protestanten ook iets,</seg> <seg n="9.14.2">dat in tegenstelling met <hi rend="italic">deze dogmatische beelden</hi> de erenaam zou verdienen van <hi rend="italic">levend Woord?</hi></seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Iets,</seg> <seg n="9.15.2">dat de inhoud daarvan ons bijbrengt,</seg> <seg n="9.15.3">maar innerlijker,</seg> <seg n="9.15.4">geestelijker,</seg> <seg n="9.15.5">zedelijker,</seg> <seg n="9.15.6">geleidelijker,</seg> <seg n="9.15.7">zoals de tekst dat doet met de prentverbeelding?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Voor de hervormers meen ik dat die vraag bevestigend mag beantwoord worden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">'De morele samenhang treedt voorop tegenover de samenhang der metafysische beelden' (Dilthey).Zoals de 'print' in de 'text' versmolten wordt,</seg> <seg n="10.2.2">zoals haar lijn-verhoudingen,</seg> <seg n="10.2.3">die men met één oogopslag gewaar wordt,</seg> <seg n="10.2.4">worden ingeruild tegen de zedelijke verhoudingen,</seg> <seg n="10.2.5">die de tekst zoekt te benaderen,</seg> <seg n="10.2.6">zo treden bij de reformatoren de speculatieve lijnen op de achtergrond tegenover het praktisch onderricht der gelovigen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Als Mozes vermaalt Luther de dogmatische beelden,</seg> <seg n="10.3.2">die hij in de kerk aantreft en werpt ze in het water voor het volk.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">'Christus leeft in ons niet in beeldvorm',</seg> <seg n="10.4.2">zegt hij,</seg> <seg n="10.4.3">'maar in werkelijkheid.'</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Vooral in hun eerste jaren hebben Luther en Melanchthon zich hieromtrent vrij krachtig uitgedrukt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">'Christus erkennen is z'n weldaden erkennen,</seg> <seg n="10.6.2">niet echter z'n naturen en z'n menswording' (Melanchthon).</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Ook Zwingli:</seg> <seg n="10.7.2">'Es ist nicht die Aufgabe eines Christen grossartig zu reden über Lehren,</seg> <seg n="10.7.3">sondern immer mit Gott grosse und schwierige Dinge zu vollbringen.'</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het zou geen doel hebben hier van dergelijke uitspraken een catalogus aan te leggen<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="10.9"><seg n="10.9.1"><choice><sic>Ileder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ieder</corr></choice> kan ze zich uit bekende handboeken verschaffen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wil dit nu zeggen,</seg> <seg n="11.1.2">dat het de reformatoren geen ernst geweest is met de overname van de dogma's der concilies van de vier eerste eeuwen?</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik zal mij <pb n="192" ed="VW"/>wel wachten zoiets te beweren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn is in dat opzicht duidelijk genoeg.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">En voorzichtige historieschrijvers als Köstlin<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n7" rend="superscript">7</ref> en Troeltsch waarschuwen ertegen om in dit opzicht niet te overdrijven.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het spiritualisme,</seg> <seg n="11.5.2">zegt Troeltsch,</seg> <seg n="11.5.3">is datgene wat de moderne mens nog van het werk der reformatoren verstaat.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En hij verwijt Dilthey e.a.,</seg> <seg n="11.6.2">dat ze hiermee geen rekening hebben gehouden en onhistorisch het wezen der Reformatie in spiritualisme hebben gezocht.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Deze waarschuwing kan ons niet anders dan welkom zijn,</seg> <seg n="11.7.2">omdat we ons hadden voorgenomen niet te overdrijven.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">We achten het echter evenmin een goed historisch bedrijf om,</seg> <seg n="11.8.2">na de krachtige spiritualistische tonen die de hervormers doen horen te hebben opgemerkt,</seg> <seg n="11.8.3">te doen alsof daarmee in de geloofsleer alles bij het oude gebleven is.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">En ons bezwaar tegen de behandeling bij Troeltsch in z'n <hi rend="italic">Soziallehren</hi> is,</seg> <seg n="11.9.2">dat hij daarin het spiritualisme der reformatoren tot een nevenverschijnsel maakt en er geen centrale betekenis aan toewijst,</seg> <seg n="11.9.3">terwijl hij het bij Calvijn in mindere mate ziet dan bij Luther.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Een verschijnsel dus dat in de richting van Luther naar Calvijn afneemt en meer de indruk maakt van een overblijfsel te zijn van de middeleeuwse mystiek dan een krachtig nieuw-ingezet motief in de geloofsleer,</seg> <seg n="11.10.2">dat van Luther naar Calvijn <hi rend="italic">crescendo</hi> de nieuwe tijd tegenklinkt.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Troeltsch,</seg> <seg n="11.11.2">die overigens zulk een scherp oog heeft voor de betekenis van het calvinisme voor het moderne leven,</seg> <seg n="11.11.3">moet dan voor het moderne spiritualisme hoofdzakelijk aansluiting zoeken aan het vrije spiritualisme,</seg> <seg n="11.11.4">dat wij bij Franck en anderen naast de reformatoren opmerkten.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Een beschouwing die,</seg> <seg n="11.12.2">bij haar wijde verbreiding,</seg> <seg n="11.12.3">noch aan onze tijd,</seg> <seg n="11.12.4">noch aan onze geloofsleer ten goede komt,</seg> <seg n="11.12.5">omdat ze onze vrijzinnig-christelijken over onze kerkelijke geloofsleer heen aanwijst op het vrije spiritualisme.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij erkennen dus dat het spiritualistische bij de reformatoren ons geen recht geeft om te besluiten dat zij met de metafysische lijnen van het Griekse dogma gebroken zouden hebben.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wanneer zij de 'text' daarbij geschreven hebben,</seg> <seg n="12.2.2">dan hebben ze de <hi rend="italic">‘print'</hi> laten staan.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">In de geloofsleer zijn zelfs de meest rigide calvinisten geen beeldenstormers geweest.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Wanneer men echter voor en na de Hervorming beide naast elkander ziet staan dan is daarmee niet bewezen dat er geen dogmatische revolutie heeft plaats gegrepen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Evengoed zou men uit de aanwezigheid,</seg> <seg n="12.5.2">in een lutherse kerk,</seg> <seg n="12.5.3">van altaar en preekstoel naast elkaar kunnen besluiten,</seg> <seg n="12.5.4">dat hiermee een gelijkvormigheid met de roomse kerk ware aangewezen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Iedereen kan echter weten,</seg> <seg n="12.6.2">dat in de eerstgenoemde het altaar slechts een rudiment is.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het naast-elkander-voorkomen bewijst derhalve in dit geval bijzonder weinig.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Bewijst het in de geloofsleer,</seg> <seg n="12.8.2">voor de door ons gestelde vraag,</seg> <seg n="12.8.3">meer?</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Calvijn is in z'n <hi rend="italic">Institutie</hi> met kracht opgekomen voor het behoud van de trinitarische en christologische formules.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij vermoedde bij degenen,</seg> <seg n="13.2.2">die ze wilden verwijderen,</seg> <seg n="13.2.3">een zekere bijbedoeling.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daarbij mogen we echter niet <pb n="193" ed="VW"/>vergeten,</seg> <seg n="13.3.2">dat deze uitlating pas in de editie van 1559 voorkomt en hij te voren verklaard had niemand hard te willen vallen over zulke formules.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Calvijns ijver in dit opzicht kwam wat laat.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">- Daarbij komt,</seg> <seg n="13.5.2">dat niet de speculatieve samenhang van z'n geloofsleer hem tot z'n trinitarische formules brengt,</seg> <seg n="13.5.3">maar eenvoudig exegese,</seg> <seg n="13.5.4">overlevering en bestand.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En eindelijk zijn hem z'n formules meer hulpmiddelen om de bijbel recht te lezen,</seg> <seg n="13.6.2">dan dat het omgekeerde het geval zou zijn,</seg> <seg n="13.6.3">zoals trouwens de gehele <hi rend="italic">Institutie</hi> bedoeld is als een commentaar op de Schrift voor het opgroeiend geslacht' Het echt-speculatieve ontbreekt bij de hervormer geheel,</seg> <seg n="13.6.4">ook in de christologie.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Men ontmoet slechts een zekere verstandelijke reflectie,</seg> <seg n="13.7.2">op de praktijk gericht en geheel praktisch georiënteerd.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Alle beschouwingen van Calvijn over deze stof staan in het teken van het spirituele en spiritualistische woord van Augustinus,</seg> <seg n="13.8.2">dat men er wel iets van zeggen moet om er niet geheel van te zwijgen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Voor hem zijn het dogmatische hulplijnen,</seg> <seg n="13.9.2">waarop hij z'n religieus-ethisch onderricht schrijft.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Trouwens in de Westerse kerk zijn de Griekse dogma's van den beginne af aan weinig meer geweest.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Dogma's,</seg> <seg n="13.11.2">die men onveranderd ziet overgaan,</seg> <seg n="13.11.3">met alle formules,</seg> <seg n="13.11.4">van Augustinus op Thomas,</seg> <seg n="13.11.5">van Thomas op Calvijn,</seg> <seg n="13.11.6">van Calvijn in de tegenwoordige gereformeerde dogmatieken,</seg> <seg n="13.11.7">kan men onmogelijk grote vitaliteit toekennen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Zij vertonen niet de kenmerken van <hi rend="italic">levend woord,</hi></seg> <seg n="13.12.2">waardoor God z'n kinderen onderwijst,</seg> <seg n="13.12.3">maar van beelden,</seg> <seg n="13.12.4">waarvan de trekken eeuw in eeuw uit dezelfde blijven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu is daarmee het bestaansrecht van zulke gedachtenbeelden nog niet geloochend.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ook in de logica en de filosofische metafysica treft men ze aan,</seg> <seg n="14.2.2">van bijna onveranderd bestand,</seg> <seg n="14.2.3">gedurende meer dan 2000 jaren.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Waarom zouden ze dan uit de religieuze metafysica geweerd moeten blijven?</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Als zodanig hebben ze dan echter alleen betekenis voor de <hi rend="italic">school</hi> en het is voor ons de vraag of ze in de <hi rend="italic">kerk</hi> mogen toegelaten worden,</seg> <seg n="14.4.2">met andere woorden of men aan deze beelden eer mag bewijzen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En of men van die verering de zaligheid mag laten afhangen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">In de Griekse kerk met haar dogmencultus was dit het geval.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ook de Westerse kerk met haar 'Quicumque' hield in theorie aan die verering vast.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De hervormers lieten,</seg> <seg n="15.3.2">zoals we boven zagen,</seg> <seg n="15.3.3">een ander geluid horen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik meen dat,</seg> <seg n="15.4.2">al zijn zij in de geloofsleer geen beeldenstormers geweest,</seg> <seg n="15.4.3">wij toch met beslistheid kunnen zeggen dat alles veranderd is.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Voor schoolgebruik is het dogma blijven bestaan.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zoals de beelden in de kerken en het altaar in de <pb n="194" ed="VW"/>lutherse kerk thans dienen voor sieraad of liturgie,</seg> <seg n="15.6.2">maar aan de dienst der verzoening onttrokken zijn,</seg> <seg n="15.6.3">zo heeft ook het dogma een andere bestemming gevonden.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het geloof heeft geen enkel dogma meer tot voorwerp en de zaligheid hangt er niet van af.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De kerk als zodanig bezit ze niet meer.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zij ruilde de dogmatische beelden uit tegen Gods levend Woord.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">'Die Funktion des Geistes',</seg> <seg n="15.10.2">zegt Luther,</seg> <seg n="15.10.3">'ist unbegreifliche,</seg> <seg n="15.10.4">ewige,</seg> <seg n="15.10.5">unsichtbare Dinge zu erfassen.'</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">De geestelijke mens is geen dogmen-drager evenmin als hij ambtsdrager is;</seg> <seg n="15.11.2">want 'das geistliche Amt ist nur ein Amt,</seg> <seg n="15.11.3">ein Dienst,</seg> <seg n="15.11.4">eine Schaffnerei' (Luther),</seg> <seg n="15.11.5">wat we aldus kunnen overzetten:</seg> <seg n="15.11.6">geestelijk werk is maar gewoon werk,</seg> <seg n="15.11.7">arbeiderswerk,</seg> <seg n="15.11.8">een karwei.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Het algemene priesterschap der gelovigen brengt mee,</seg> <seg n="15.12.2">dat geestelijk en lichamelijk,</seg> <seg n="15.12.3">dogmatisch en ambtelijk het priestergewaad wordt afgelegd.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Het is hinderlijk bij de arbeid.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zover is het echter in onze protestantse kerken nog niet gekomen,</seg> <seg n="16.1.2">allerminst in ons land.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Voor zover het dogma betreft is de hoofdreden wel hierin te zoeken,</seg> <seg n="16.2.2">dat men kerk en school niet uiteen hield.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Melanchthon,</seg> <seg n="16.3.2">de schoolmeester aller Duitsers,</seg> <seg n="16.3.3">had voor z'n onderwijs behalve de logische regels van Aristoteles,</seg> <seg n="16.3.4">waarop Luther wel eens had gescholden,</seg> <seg n="16.3.5">ook de <hi rend="italic">Griekse dogmatische regels</hi> nodig,</seg> <seg n="16.3.6">die door Luther en hemzelf te voren eveneens wel eens waren gemaltraiteerd.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">En vandaar hebben ze spoedig de weg naar de kerk terug gevonden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Een indirect bewijs voor de stelling,</seg> <seg n="17.1.2">dat het dogma in het protestantisme in de school thuis behoort,</seg> <seg n="17.1.3">is verder te vinden in het feit,</seg> <seg n="17.1.4">dat de eigenlijke grote dogmenkritiek is geoefend door de socinianen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="17.1.5">uit wier tuighuis de latere rationalisten hun wapenen haalden.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Deze toch hebben in Europa geen kerk,</seg> <seg n="18.1.2">maar wel school gevormd,</seg> <seg n="18.1.3">waarop door Ritschl vooral de nadruk is gelegd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hier ging het school tegen school.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1"><hi rend="italic">Geen religieuze</hi> beweging zal in het protestantisme het dogma meer kunnen aantasten,</seg> <seg n="18.3.2">omdat de religieuze kritiek door de hervormers reeds is geoefend.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Wij kunnen slechts hopen op doorwerking van die kritiek.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Zou het langzamerhand geen tijd worden,</seg> <seg n="18.5.2">vooral met het oog op onze vrijzinnige broeders,</seg> <seg n="18.5.3">dat wij ophouden aan deze dogmatische beelden eer te bewijzen en de zaligheid daarvan afhankelijk te stellen?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">We menen derhalve,</seg> <seg n="19.1.2">dat de reformatoren,</seg> <seg n="19.1.3">in de geloofsleer evengoed als <pb n="195" ed="VW"/>in de cultus,</seg> <seg n="19.1.4">de nadruk hebben gelegd op het levend Woord.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Of wil men,</seg> <seg n="19.2.2">dat ze daarin een <hi rend="italic">'text'</hi> hebben geschreven,</seg> <seg n="19.2.3">waardoor de <hi rend="italic">‘print'</hi> daalde tot onderwijsmiddel.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Voor de bepaling van de aard van het spiritualisme der hervormers,</seg> <seg n="19.3.2">waarmee wij ons bezig houden,</seg> <seg n="19.3.3">komt het er nu op aan ons enig denkbeeld van dat <hi rend="italic">Woord</hi> te maken.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Ik acht dit geen gemakkelijke taak en zal mij gelukkig rekenen,</seg> <seg n="19.4.2">wanneer ik er in slaag,</seg> <seg n="19.4.3">om zeer uit de verte de lezer te wijzen,</seg> <seg n="19.4.4">wat daaronder verstaan moet worden.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">En daarbij moeten wij beginnen met aan te wijzen,</seg> <seg n="19.5.2">dat dit godsdienstig beginsel van de Reformatie,</seg> <seg n="19.5.3">wanneer het z'n belichaming niet vindt in de scherp bepaalde woorden van het dogma,</seg> <seg n="19.5.4">daarmee toch niet ophoudt het karakter van <hi rend="italic">woord</hi> te dragen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wij moeten duidelijk maken,</seg> <seg n="19.6.2">dat dit beginsel daarmee niet tot gestalteloze geest wordt;</seg> <seg n="19.6.3">dat het,</seg> <seg n="19.6.4">om zo te spreken,</seg> <seg n="19.6.5">vlees en been behoudt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dit wordt ons duidelijk,</seg> <seg n="20.1.2">zodra wij het protestants,</seg> <seg n="20.1.3">kerkelijk spiritualisme,</seg> <seg n="20.1.4">dat we bezig zijn te benaderen,</seg> <seg n="20.1.5">vergelijken met het vrije spiritualisme van Franck e.a. Het best worden wij dat gewaar,</seg> <seg n="20.1.6">wanneer wij op het hoofdpunt,</seg> <seg n="20.1.7">bij de voorstelling van <hi rend="italic">Christus-in-ons,</hi></seg> <seg n="20.1.8">de beide opvattingen vergelijken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Op 't eerste gezicht is er geen enkele gedachte,</seg> <seg n="20.2.2">die zozeer de gelijkstelling van beide lijnen schijnt te begunstigen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Bij nadere beschouwing blijkt echter een principieel onderscheid te bestaan.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Wanneer de vrije spiritualisten spreken over <hi rend="italic">Christus-in-ons,</hi></seg> <seg n="20.4.2">dan ontkennen ze niet,</seg> <seg n="20.4.3">dat de kennis van de historische Christus invloed kan hebben op de geboorte van Christus in ons,</seg> <seg n="20.4.4">maar ze achten deze kennis niet beslist noodzakelijk en ook wanneer zij het middel is,</seg> <seg n="20.4.5">dan doet men toch beter te spreken van <hi rend="italic">aanleiding.</hi></seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Die geboorte heeft volgens hen niet plaats uit het Woord,</seg> <seg n="20.5.2">maar uit de verborgen grond der ziel.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Ze is niet religieus,</seg> <seg n="20.6.2">maar mystisch.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De Christus-in-ons is hier de eeuwige Christus,</seg> <seg n="20.7.2">die te zijner tijd,</seg> <seg n="20.7.3">tijdeloos,</seg> <seg n="20.7.4">onhistorisch opwaakt,</seg> <seg n="20.7.5">als 'de Slaapster' in het slot,</seg> <seg n="20.7.6">wanneer de honderd jaren verstreken zijn.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Valt dit samen met het verschijnen van de prins,</seg> <seg n="20.8.2">dan is dat een door God geleid toeval.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Bij de reformatoren is de betekenis een geheel andere.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Allereerst is voor Luther de geboorte van Christus-in-ons afhankelijk van de kennis van de historische Christus.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar daarbij blijft het niet.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1"><hi rend="italic">De Christus-in-ons is de historische Christus.</hi></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hiermede hebben we de paradox gesproken,</seg> <seg n="21.5.2">van welker<pb n="196" ed="VW"/> verstand het inzicht in het spiritualisme der hervormers afhangt.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Ieder protestants christen behoorde zoveel inzicht te hebben in het wezen van z'n geloof,</seg> <seg n="21.6.2">dat hij haar terstond doorzag.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Helaas is dit niet het geval.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wel verstond het de Franse zeeofficier,</seg> <seg n="21.8.2">die schreef onder de naam van Pierre Loti.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Wanneer hij zich onder de begane grond van Jeruzalem te midden van opgravingen bevindt bij de drempel der poort,</seg> <seg n="21.9.2">die Jezus overschreed naar Golgotha,</seg> <seg n="21.9.3">dan roept hij uit:</seg> <seg n="21.9.4">" 'Pourquoi cherchez-vous parmi les morts celui qui est vivant?' dit l'ange annonciateur de la réssurrection (saint Luc.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">24 : 5);</seg> <seg n="21.10.2">et <hi rend="italic">ces mots sont devenus comme la devise des chrétiens évangéliques' pour</hi> lesquels les lieux saints <choice><sic>comptent á peine</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">comptent à peine</corr></choice>.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Mais j'ai cessé <choice><sic>d'étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">d'être</corr></choice> des leurs,</seg> <seg n="21.11.2">et,</seg> <seg n="21.11.3">comme je pourrai jamais marcher avec les multitudes qui dedaignent le Christ et l'oublient,</seg> <seg n="21.11.4">je suis retombé au nombre de ceux qui le cherchent désespérément parmi les morts."</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Deze ontroerende woorden mogen menig evangelisch christen tot waarschuwing strekken.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">- 'Les extrèmes se touchent!'</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Luther heeft eens een machtig woord gesproken toen hij zei:</seg> <seg n="23.1.2">'Het geloof heeft nooit tot voorwerp verledene,</seg> <seg n="23.1.3">maar altijd toekomstige dingen."</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De historische Christus,</seg> <seg n="23.2.2">dat kan toch niet degene zijn,</seg> <seg n="23.2.3">naar wiens schaduwen Pierre Loti greep onder het puin van Jeruzalem!</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Historie in die zin genomen verdient de naam van 'antiquiteiten'.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Als voorwerp van het zaligmakend geloof moet de historische Christus een andere zijn.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Dan is het de Christus-in-ons,</seg> <seg n="23.5.2">dat is de historische Christus,</seg> <seg n="23.5.3">zoals hij thans nog in z'n werkingen voor ons bestaat,</seg> <seg n="23.5.4">vooral door de schuldvergeving.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het geloof vat die werkingen,</seg> <seg n="23.6.2">zoals ze door het milieu van de gemeente uitgaan en ons bereiken,</seg> <seg n="23.6.3">tot een geheel samen,</seg> <seg n="23.6.4">eigent ze zich toe,</seg> <seg n="23.6.5">verenigt ze tot een psychologisch geheel.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Zo wordt men Christus niet logisch en niet mystisch,</seg> <seg n="23.7.2">maar religieus gewaar.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Niet logisch als in de scholastiek en het dogma;</seg> <seg n="23.8.2">niet mystisch als bij de vrije spiritualisten,</seg> <seg n="23.8.3">maar psychologisch is de aard van het voorwerp des geloofs.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Dat verklaart de verwantschap tussen het geloof en Christus,</seg> <seg n="23.9.2">die bij de reformatoren zo sterk valt op te merken.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Zoals het licht en het oog verwant zijn,</seg> <seg n="23.10.2">zijn het ook Christus en het geloof.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Het geloof,</seg> <seg n="23.11.2">dat is eigenlijk Christus zelf in de gelovige en omgekeerd is Christus het produkt van het geloof.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">'So vill du gleubest,</seg> <seg n="23.12.2">so vill du hast' (Luther).</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">De historische Christus en Christus-in-ons vormen geen tegenstelling als bij de vrije spiritualisten,</seg> <seg n="23.13.2">maar ze vallen samen.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Naar het woord van Paulus,</seg> <seg n="23.14.2">dat hij Christus niet meer naar het vlees kent,</seg> <seg n="23.14.3">ofschoon hij hem gekend heeft (2 Kor. 5 : 16).</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Wij verstaan dan hoe de Christus der evangeliën,</seg> <seg n="23.15.2"><hi rend="italic">dezelfde,</hi></seg> <seg n="23.15.3">in Paulus' brieven<pb n="197" ed="VW"/> geheel anders,</seg> <seg n="23.15.4">psychologisch en spiritueel leeft.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">- Alleen op die wijze is een levende toeëigening van de historische Christus mogelijk.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Zo is dan de historische Christus niet het vluchtig symbool van de eeuwige Christus,</seg> <seg n="23.17.2">dat even aan de wereld wordt getoond om terstond weer teruggenomen te worden in de schoot der eeuwigheid,</seg> <seg n="23.17.3">maar <hi rend="italic">de historische Christus is de eeuwige Christus,</hi></seg> <seg n="23.17.4">die onze gedachten niet rugwaarts,</seg> <seg n="23.17.5">maar voorwaarts voert,</seg> <seg n="23.17.6">wanneer Hij,</seg> <seg n="23.17.7">al wassende,</seg> <seg n="23.17.8">toenemende in genade bij God en de mensen,</seg> <seg n="23.17.9">een steeds groter en sterker deel van de psyche der mensheid om zich verenigt en aan zich bindt.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Is het dan te verwonderen dat men teleurgesteld moet blijven,</seg> <seg n="23.18.2">wanneer men Hem rugwaarts zoekt tot achter de evangeliën?</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">Wanneer men Hem zoekt 'désespérément parmi les morts'?</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hiermee is ons,</seg> <seg n="24.1.2">meen ik,</seg> <seg n="24.1.3">wel duidelijk,</seg> <seg n="24.1.4">hoe groot het onderscheid is tussen de voorstellingen van de Christus-in-ons bij de beide spiritualistische groepen na de kerkhervorming.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Er gaapt een kloof tussen het mystisch spiritualisme van een Franck en het religieus-historisch spiritualisme van de reformatoren.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dit laatste is de enige vorm,</seg> <seg n="24.3.2">waaronder het geloof levend contact kan hebben met historische personen en feiten.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar dan ook krijgt de historie volle betekenis.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Er is geen geesteshouding denkbaar,</seg> <seg n="24.5.2">die voor de historie een dieper interesse zou kunnen hebben dan dit geloofsspiritualisme.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wij menen daarom te mogen staande houden dat <hi rend="italic">het levend Woord,</hi></seg> <seg n="25.1.2"><hi rend="italic">dat</hi> naar onze mening ook in de geloofsleer als religieus beginsel tegenover de beelden moet worden geplaatst,</seg> <seg n="25.1.3">waarlijk 'woord' mag heten.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het verwijt,</seg> <seg n="25.2.2">dat Luther tot Sebastian Franck richt,</seg> <seg n="25.2.3">dat deze altijd 'Geist,</seg> <seg n="25.2.4">Geist,</seg> <seg n="25.2.5">Geist' roept,</seg> <seg n="25.2.6">mag hem zelf niet gemaakt worden.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dat beginsel behoudt vlees en been en is geen geest.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Want het getuigt juist van die goddelijke werkingen,</seg> <seg n="25.4.2">die door Christus uitgaan,</seg> <seg n="25.4.3">waarvan de gemeente en de wereld vol zijn van het ene einde tot het andere.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Er is geen machtiger inhoud en geen concreter voorwerp denkbaar dan het geheel van deze werkingen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Dit levend woord heeft tot inhoud niet enkele scherpe,</seg> <seg n="25.6.2">door koele logica getrokken gedachtenlijnen,</seg> <seg n="25.6.3">of in de stilte der eeuwigheid gemaakte raadsbesluiten Gods,</seg> <seg n="25.6.4">maar het spreekt van wat de wereld beweegt en het hart ontroert.</seg></s></p>
<p><pb n="198" ed="VW"/><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het Woord als religieus beginsel behoudt dus een beschrijvend karakter.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wanneer het de 'beelden' verwerpt,</seg> <seg n="26.2.2">dan is het omdat het meent een <hi rend="italic">'text'</hi> te kunnen geven,</seg> <seg n="26.2.3">die inniger,</seg> <seg n="26.2.4">dieper z'n voorwerp weet te doordringen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Hier loopt de grens tussen het vrije en het kerkelijk spiritualisme.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1"><hi rend="italic">Het picturaal karakter van het Woord is de scheidslijn,</hi></seg> <seg n="26.4.2"><hi rend="italic">waarover Luther zich niet laat drijven.</hi></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het is dus niet waar dat Luther eigenlijk in beginsel met de wederdopers op één standpunt gestaan zou hebben en later uit voorzichtigheid enige voorzorgsmaatregelen genomen heeft.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Dit is althans niet waar voor de eerste helft der veronderstelling.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Wel heeft Luther de eigen spiritualistische draad wat zorgvuldiger omhuld.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Wie echter wel eens gehoord heeft van de kortsluitingen bij de hemelse profeten,</seg> <seg n="27.4.2">zal daarvan aan deze aardse reformator niet te zeer een verwijt maken.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Maar de stroom,</seg> <seg n="27.5.2">die hij te beschermen had,</seg> <seg n="27.5.3">sloeg naar eigen aard reeds veel minder door het ledige en was van veel minder gevaarlijke spanning.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het was historisch en geen mystisch spiritualisme.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het was religie van het Woord en niet van de vrije geest.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">'Das Wort sie sollen lassen stan' (Luther).</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Bij de reformatoren kan van de ziel gezegd worden wat Thomas <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> Becket<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n12" rend="superscript">12</ref> zong van de Moedermaagd:</seg></s></p>
<lg><l n="29.1"><seg n="29.1.1">Gaude Virgo,</seg> <seg n="29.1.2">mater Christi,</seg></l><l n="29.2"><seg n="29.2.1">Quae per aurem concipisti,</seg></l><l n="29.3"><seg n="29.3.1">Gabrielle nuntio.</seg></l></lg>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Waar een zo belangrijk onderscheid bestaat tussen de opvattingen der beide <choice><sic>groepen. valt het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">groepen,</corr></choice></seg><choice><sic>groepen. valt het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="30.1.2"><choice><sic>groepen. valt het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">valt het</corr></choice> te meer op dat de reformatoren de <hi rend="italic">Christus-in-ons</hi> zozeer op de voorgrond hebben gesteld.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Daarin school toch voor hun eigen goede naam een niet te onderschatten gevaar.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Niets ware meer begrijpelijk geweest dan dat zij in toenemende mate deze voorstelling hadden gemeden.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Dat dit niet is geschied,</seg> <seg n="30.4.2">is wel een krachtig bewijs voor het spiritualisme der hervormers.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Inderdaad zouden ze door dit te doen aan hun geloofsleer het hart hebben uitgesneden.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Want de voorstelling van de Christus-in-ons dient in de geloofsleer der hervormers ter vervanging van de metafysische Christus van het Griekse dogma en in de cultus ter vervanging van de lichamelijke Christus in de paapse mis.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het eerste meen ik boven voldoende te hebben besproken,</seg> <seg n="30.7.2">met de reserves die daarbij in acht genomen moeten worden.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Over het tweede hier nog een enkel woord.</seg></s></p>
<p><pb n="199" ed="VW"/><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het is door bekende schrijvers over dogmenhistorie voldoende aangewezen dat de boeteleer van Luther,</seg> <seg n="31.1.2">waarin geloof en bekering behandeld worden,</seg> <seg n="31.1.3">gedacht is in hetzelfde schema,</seg> <seg n="31.1.4">waarin het roomse boete-sacrament verliep,</seg> <seg n="31.1.5">met de mis als middelpunt.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Maar dan ligt het ook voor de hand,</seg> <seg n="31.2.2">dat,</seg> <seg n="31.2.3">meer dan dat dit later nog het geval was,</seg> <seg n="31.2.4">tegenover de uitwendige wijze,</seg> <seg n="31.2.5">waarop de roomse kerk Christus aan de gelovigen vertoont en bijbrengt,</seg> <seg n="31.2.6">z'n aanwezigheid door de hervormers als een inwendige gevoeld is,</seg> <seg n="31.2.7">met andere woorden dat het psychologisch karakter van z'n verschijning hun duidelijker tot bewustzijn is gebracht.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Enerzijds dus tegenover de scholastiek en anderzijds tegenover de mis drong alles hen tot de voorstelling van de Christus-in-ons,</seg> <seg n="31.3.2">voor zover zij nodig hadden daarin een <hi rend="italic">religieus</hi> symbool op te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ik zei met nadruk:</seg> <seg n="32.1.2">religieus symbool.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Want voor politiek symbool hebben zij,</seg> <seg n="32.2.2">naast het schoolgebruik,</seg> <seg n="32.2.3">dat zij er van maakten,</seg> <seg n="32.2.4">het Griekse dogma weer omhoog gehouden om er hun toebehoren tot het 'Corpus Christianum',</seg> <seg n="32.2.5">de Christenheid,</seg> <seg n="32.2.6">mede aan te wijzen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">En er bestaat geen uitzicht dat wij het in de eerste eeuwen daarvoor nog zouden kunnen missen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Zo wordt het begrijpelijk,</seg> <seg n="33.1.2">dat Luther en Calvijn er niet aan hebben kunnen denken om,</seg> <seg n="33.1.3">door het vermijden van de voorstelling van de Christus-in-ons,</seg> <seg n="33.1.4">het tafellaken tussen zich en de mystisch-spirituele groepen door te snijden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dit wordt te duidelijker wanneer men zich beide nog eens denkt tegenover de Socinussen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Want,</seg> <seg n="33.3.2">dan blijkt het dat,</seg> <seg n="33.3.3">al onderscheiden wij religieus en mystisch spiritualisme,</seg> <seg n="33.3.4">beide toch,</seg> <seg n="33.3.5">tegenover een geestesrichting als die van de Socinussen,</seg> <seg n="33.3.6">van een familie zijn.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Tegenover deze geweldige schoolmeesters zijn beide eerstgenoemde richtingen religieus in de wijdere zin van het woord en beide,</seg> <seg n="33.4.2">ook wanneer wij een vrije en een kerkelijke richting onderscheiden,</seg> <seg n="33.4.3">hangen aan de kerk.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En zo zien we ook in de christologie,</seg> <seg n="33.5.2">tegenover het socinianisme,</seg> <seg n="33.5.3">dadelijk haar betrekkelijke saamhorigheid.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Al wat sociniaans denkt ziet in Christus een historische verschijning <hi rend="italic">in de chronologische zin</hi> van het woord,</seg> <seg n="33.6.2">waardoor de christelijke geloofsleer als droog zand uiteen valt.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Daartegenover zijn de beide door ons bedoelde richtingen spiritueel-historisch,</seg> <seg n="33.7.2">al is het dat ze,</seg> <seg n="33.7.3">bij onderlinge vergelijking,</seg> <seg n="33.7.4">weer uiteen vallen in mystische,</seg> <seg n="33.7.5">d.i. onhistorische en historische spiritualisten.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Tegenover de chronologische Christus komen beide dus juist overeen door haar voorstelling van de Christus-in-ons en konden de reformatoren er niet aan denken om,</seg> <seg n="33.8.2">door het delgen daarvan,</seg> <seg n="33.8.3">hun verschil met Franck e.a. tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Juist <hi rend="italic">aan</hi> die voorstelling moest het verschil tot uiting worden gebracht.</seg></s></p>
<p><pb n="200" ed="VW"/><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Daarbij moeten wij er wel aan denken,</seg> <seg n="34.1.2">dat wij hier de thans gebruikelijke onderscheiding tussen Christus-in-ons en Christus-voor-ons niet mogen toepassen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik heb wel eens naar aanleiding van het rijmpje:</seg></s></p>
<lg><l n="35.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="35.1.1">"Al waar ook Christus duizendmaal in Bethlehem geboren En niet in u,</seg> <seg n="35.1.2">zo waart gij nog verloren."</seg></l></lg>
<p><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="36.1"><seg n="36.1.1">de opmerking horen maken,</seg> <seg n="36.1.2">dat de bedoeling uitnemend was,</seg> <seg n="36.1.3">maar dat men toch voorzichtig moest zijn,</seg> <seg n="36.1.4">omdat daarmee aan de Christus-voor-ons geen recht werd gedaan.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">De Christus-in-Bethlehem-geboren is dan de Christus-voor-ons,</seg> <seg n="36.2.2">tegenover degene die innerlijk gestalte krijgt.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Deze onderscheiding zouden de hervormers niet voor hun rekening hebben genomen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zij zouden nooit aan Christus in chronologisch-historische zin de voorkeur hebben gegeven boven z'n spiritueel-historische verschijning.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wel kennen zij bovenbedoelde tegenstelling;</seg> <seg n="36.5.2">maar beide,</seg> <seg n="36.5.3">zowel verzoening als wedergeboorte,</seg> <seg n="36.5.4">hebben zij aan de voorstelling van de Christus-in-ons tot uitdrukking gebracht.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Het boven ingebrachte bezwaar zou dan ook enkel tegenover de vrije spiritualisten kunnen gelden,</seg> <seg n="36.6.2">bij wie de wedergeboorte op de voorgrond staat tegenover de verzoening.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Zodra daarmee echter appel wordt aangetekend tegen het spiritualisme als zodanig,</seg> <seg n="36.7.2">ligt er een sociniaanse voorstelling aan ten grondslag.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Ik vrees echter,</seg> <seg n="36.8.2">dat dit in onze kerkelijke wereld dikwijls het geval is en dat men de verzoening chronologisch-historisch wil voorstellen en de wedergeboorte spiritueel-historisch.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Zodoende wordt men voor de ene helft van het godsdienstige leven koud-historisch en voor de andere helft mystisch.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Men verlaat daarbij het religieuze standpunt der reformatoren,</seg> <seg n="36.10.2">die verzoening en wedergeboorte veel meer als één geestelijk proces zagen en die beide zich zagen voltrekken in nauwe aanraking aan de historische Christus,</seg> <seg n="36.10.3">welke dan,</seg> <seg n="36.10.4">voor de verzoening evengoed als voor de wedergeboorte,</seg> <seg n="36.10.5">als <hi rend="italic">in ons</hi> werkzaam werd voorgesteld.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">De bovenbedoelde tegenstelling van <hi rend="italic">in ons en voor ons blijft,</hi></seg> <seg n="36.11.2">voor zover ze juist is,</seg> <seg n="36.11.3">immanent aan het religieuze proces.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Door het verloren gaan van het inzicht in deze reformatorische waarheid is onder ons die fameuze kloof tussen objectief en subjectief komen gapen,</seg> <seg n="36.12.2">die,</seg> <seg n="36.12.3">als de bekende bewegelijke rotsen in de Odyssee,</seg> <seg n="36.12.4">al wat geestelijk leven toont bedreigt.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Deze voorstelling is te zeer in strijd met gangbare meningen,</seg> <seg n="37.1.2">dan dat ik er niet prijs op zou stellen mij tegen het verwijt van het invoeren van nieuwigheden<pb n="201" ed="VW"/> te dekken met een autoriteit.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Calvijn komt mij hier echter op zo duidelijke wijze te hulp,</seg> <seg n="37.2.2">dat men mij een citaat zal veroorloven.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Men heeft tegen het reformatorisch geloof een bezwaar ingebracht.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">"Wanneer gij op Christus ziet",</seg> <seg n="37.4.2">zo voert Calvijn z'n tegensprekers in,</seg> <seg n="37.4.3">"dan zijt ge zeker van uw zaligheid;</seg> <seg n="37.4.4">wanneer ge dan echter weer tot u zelf inkeert,</seg> <seg n="37.4.5">voelt ge u verdoemelijk.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Dus moet om de beurt wanhoop en goede hoop in uw gemoed heersen."</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Hier is dus sprake van het zgn. toevluchtnemend geloof,</seg> <seg n="37.6.2">dat op de historische Christus gewezen wordt.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">En nu het merkwaardige antwoord van de hervormer:</seg> <seg n="37.7.2">"Alsof wij",</seg> <seg n="37.7.3">aldus Calvijn,</seg> <seg n="37.7.4">"alsof wij Christus als van verre staande,</seg> <seg n="37.7.5">en niet veeleer als in ons wonende moesten denken."</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Tot zover mijn autoriteit.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het bezwaar,</seg> <seg n="38.1.2">dat menigeen in onze tijden van verkoeling zal gevoelen tegen deze reformatorische voorstelling,</seg> <seg n="38.1.3">ligt in het wantrouwen tegen het psychologische.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Men gevoelt er behoefte aan Christus enige meerdere grond onder de voeten te geven.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Men wenst Hem te plaatsen op historische <hi rend="italic">bodem</hi> of metafysische <hi rend="italic">grond.</hi></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Nu is er wel niemand die zoveel historische bodem en zoveel metafysische grond onder z'n voeten heeft als onze Here Jezus Christus.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De wijze echter,</seg> <seg n="38.5.2">waarop men Hem daarop plaatst,</seg> <seg n="38.5.3">dringt Hem in het eerste geval dikwijls terug in de historie tot op een afstand van bijna 2000 jaren en in het tweede geval wordt Hij menigmaal zelfs uit de historie in de eeuwigheid teruggebannen.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Alleen echter aan de psychologische Christus der reformatoren,</seg> <seg n="38.6.2">de Christus-in-ons,</seg> <seg n="38.6.3">komen de echte kenmerken van historie en metafysica tot waarachtige actualiteit.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Deze Christus,</seg> <seg n="38.7.2">die naar Luthers woord zeer actueel,</seg> <seg n="38.7.3">zeer werkzaam is in ons,</seg> <seg n="38.7.4">toont,</seg> <seg n="38.7.5">door z'n nimmer rustende en nimmer eindigende en nimmer uitgeputte actualiteit,</seg> <seg n="38.7.6">z'n metafysische betekenis,</seg> <seg n="38.7.7">wier volheid door 't langste historiebeloop niet wordt ontledigd.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Deze is de waarlijk historische,</seg> <seg n="38.8.2">wijl hij de toekomstige is en men hem niet behoeft te zoeken 'bij de doden'.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Het wantrouwen in het psychologische kan echter door verstandige overwegingen alleen niet worden overwonnen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Het is eigen aan onze zondige vleselijkheid.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Het is verbonden aan de moeilijkheid om God te aanbidden in geest en in waarheid (Joh. 4 : 24).</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ook Joden en Samaritanen hadden de neiging om God liever een stevige grond onder de voeten te geven.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De Christus-in-ons der reformatoren heeft in z'n geestelijkheid en waarheid iets van <hi rend="italic">een verschijning.</hi></seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Menig huidig luthers of gereformeerd protestant zal geneigd zijn om aan de mystische Christus der vrije spiritualisten,</seg> <seg n="39.6.2">die geboren wordt uit de eeuwige stille grond der ziel,</seg> <seg n="39.6.3">meer wezenheid toe te <pb n="202" ed="VW"/>kennen dan aan de psychologische Christus der reformatoren,</seg> <seg n="39.6.4">die <hi rend="italic">verschijnt</hi> op de bewogen golven en baren des gemoeds.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Het zal hem gaan zoals het Petrus ging,</seg> <seg n="39.7.2">die meende een <hi rend="italic">spooksel</hi> te zien.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Dan echter moet het geloof z'n kracht beproeven,</seg> <seg n="39.8.2">zoals Petrus merkte toen hij het proberen ging (Matth. 14 : 22 vv.).</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Want God verschaft aan het geloof niet allerlei bodems en gronden,</seg> <seg n="39.9.2">waardoor het zou ophouden geloof te zijn,</seg> <seg n="39.9.3">maar het geloof is zelf 'een vaste grond der dingen,</seg> <seg n="39.9.4">die men hoopt' (Hebr. 11 : 1).</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Augustinus wenste twee dingen te kennen en niets meer.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">God en de ziel.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Deze twee zijn verwant en kennen elkander.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De ziel is gelijk aan diepe wateren en wie begeert God te kennen moet ze peilen tot hij op de bodem Gods beeld gewaar wordt.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">In de stilte duikt het op als een eeuwige herinnering,</seg> <seg n="40.5.2">waarbij de minste rimpeling der wateren,</seg> <seg n="40.5.3">de minste gemoedsbeweging,</seg> <seg n="40.5.4">het beeld misvormt.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Alles is hier stilte,</seg> <seg n="40.6.2">retraite.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Er wordt niet gesproken,</seg> <seg n="40.7.2">slechts geschouwd.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Niet het woord,</seg> <seg n="40.8.2">maar de 'visio' maakt zalig.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Luther wenst ook slechts twee dingen te kennen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Nu heten ze Christus en het geloof.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Ook deze twee zijn verwant en kennen elkander.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Beter zeggen we hier echter:</seg> <seg n="41.4.2">ze leren elkander kennen.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Het geloof houdt zich niet met het verleden,</seg> <seg n="41.5.2">maar met de toekomst bezig.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Het is geen herinnering,</seg> <seg n="41.6.2">maar activiteit.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Het is niet passief,</seg> <seg n="41.7.2">maar een kracht.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het draagt Christus en is zijn vaste grond (Hebr.11 : 1).</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">En Christus <hi rend="italic">verschijnt</hi> op de golven van het bewogen gemoed,</seg> <seg n="41.9.2">in ons.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">De gemoedsbeweging werkt hier niet storend,</seg> <seg n="41.10.2">maar scheppend.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">En niet in de retraite,</seg> <seg n="41.11.2">maar in het leven,</seg> <seg n="41.11.3">in de arbeid,</seg> <seg n="41.11.4">in de strijd,</seg> <seg n="41.11.5">in de storm tekent zich zijn verschijning af.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Ook is hier niet alles stilte.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Hier wordt gesproken,</seg> <seg n="41.13.2">soms geschreeuwd (Matth. 14 : 26).</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Niet het schouwen maar <hi rend="italic">het Woord</hi> stelt hier gerust (Matth. 14 : 27) en maakt zalig.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Dit is het levende Woord,</seg> <seg n="42.1.2">dat de hervormers als religieus beginsel in de cultus en de geloofsleer tegenover de beelden hebben gesteld.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Misschien zullen de bewogen tijden meewerken om het onze tijdgenoten te doen verstaan.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De vrijzinnigen hebben lange tijd in hun ergernis over de dogmatische beelden naar de historische Christus gezocht in de chronologische zin van het woord.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Zij komen thans langzamerhand daarvan terug en velen zoeken troost bij het mystisch spiritualisme.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De literatuur daarvan beleeft een ware renaissance.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Ik zou wel wensen dat ze zich herinnerden dat er ook <hi rend="italic">een historisch spiritualisme</hi> bestaat dat bij de reformatoren te vinden is.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Ik kan niet inzien dat zij minder gepredisponeerd zouden moeten worden geacht om het te waarderen dan de meerderheid der orthodoxen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="203" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="203" ed="VW"/><hi rend="italic">Historisch spiritualisme.</hi> Een herinnering aan de vrijzinnigen, werd door N. gepubliceerd als artikel in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 56 (1919), p. 161-189.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Kenmerkend voor het spiritualisme is de tegenstelling van innerlijk en uiterlijk, van kern en buitenkant van de werkelijkheid. Deze tegenstelling wordt binnen de verschillende spiritualistische groeperingen op zeer gevarieerde wijze geformuleerd. Sebastian Castellio (1515-1563) en Sebastian Franck (1499-1542) worden tot de meer rationele spiritualisten gerekend. Zij beschouwden de rede als de spil van alle theologie, als plaats van bijzondere tegenwoordigheid van de geest, als middelpunt van de werkelijkheid. Alles wat om dat centrum heenligt, de kerk, de sacramenten enz. is van secundaire betekenis.</p><p>Dirck Volkertszoon Coornhert (1522-1590) stond sterk onder invloed van de Stoa, Franck en de mystiek van de <hi rend="italic">Theologia Deutsch.</hi> C<hi rend="italic">.</hi> bestreed het calvinisme het recht om ketters te doden en kwam op voor de vrijheid van het geweten. De ware kerk is daar waar de liefde wordt beoefend. Verdraagzaamheid was voor hem het leidend beginsel van de opstand tegen Spanje.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Gottfried Arnold (1616-1714), Duits theoloog en historicus, schreef in Quedlinburg, een centrum van mystiek-spiritualistische vroomheid, samen met Friedrich Breckling zijn geruchtmakende <hi rend="italic">Unpartheiische Kirchen- und Ketzerhistorie von Anfang des N.T bis 1688</hi> (1699-1700). 'Unpartheiisch' betekent voor A. historisch onaanvechtbaar, maar ook: boven de confessies, want voor A. waren alle gevestigde kerken tot godsdienstige partijen gedegradeerd. A. vond de ware zin van de kerkgeschiedenis niet in kerkorde en dogma, maar in het innerlijk leven van de wedergeborenen. Slechts de wedergeborenen die de hele geschiedenis door onder allerlei verdachtmakingen als ketters zijn vervolgd, zijn in staat de geschiedenis van het christendom te doorgronden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>E. Troeltsch (1865-1923), Duits theoloog en godsdienstsocioloog, vanaf 1894 hoogleraar theologie in Heidelberg, vanaf 1915 hoogleraar filosofie in Berlijn. In heel Troeltsch' werk vinden we een spanning tussen het relatieve en het absolute, tussen feit en waarde. In zijn godsdienstfilosofisch werk vinden we dat terug in zijn poging een religieus apriori te formuleren:in zijn godsdienstsociologisch werk in zijn zoeken naar een natuurrecht, waarbij hij uitging van een democratisch ideaal, gedragen door een mystiek-individualistische grondhouding; in zijn filosofie van de geschiedenis waarin T. werkte aan een creatieve synthese om zo het historisch relativisme te overwinnen. Veel nadrukkelijker dan Rickert legt hij het accent op het contingente en creatieve karakter van al het individuele in de geschiedenis; bovendien maakte hij het begrip 'ontwikkeling' tot een beslissende historische categorie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Kwakers of Quakers is de naam voor de aanhangers van de op George Fox (1624-1691) teruggaande godsdienstige beweging, die nu vooral in Noord-Amerika verbreid is. De kwakers laten zich leiden door het innerlijk licht zonder tussenkomst van kerkelijke ambten en sacramenten.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>W. Dilthey (1833-1911), Duits filosoof, o.a. hoogleraar te Berlijn (vanaf 1882). D. ontwierp een verstaansleer van de geschiedenis, d.i. van de levensexpressie van de menselijke geest. Dit verstaan van de geschiedenis moet streng onderscheiden worden van het verklaren, dat in de natuurwetenschappen plaatsvindt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. Köstlin (1826-1902), Duits luthers theoloog, vanaf 1870 hoogleraar te Halle. Naast zijn tweedelige biografie over Luther (1875) schreef K. ook een tweedelig werk over de theologie van Luther, waarin hij zeer nauwkeurig de verschillende fases en thema's van Luthers theologie nagaat: <hi rend="italic">Luthers Theologie in ihrer geschichtlichen Entwicklung </hi><choice><sic>iind</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">und</hi></corr></choice><hi rend="italic"> ihrem inneren </hi><choice><sic>Zitsanimenhange</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Zusammenhange</hi></corr></choice><hi rend="italic"> dargestellt,</hi> Stuttgart 1863<hi rend="superscript">1</hi>, 1901<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Socinianen zijn de aanhangers van de door Fausto Sozzini oorspronkelijk in Polen gestichte anti-trinitarische kerk. die evenwel door vervolgingen gedwongen werden Polen te verlaten en o.a. naar Nederland vluchtten. Het socinianisme heeft zijn wortels in het christelijk humanisme en vanuit deze achtergrond moet zijn unitarisch en synergetisch karakter <pb n="204" ed="VW"/>verstaan worden. Naast de grondlegger van het socinianisme Fausto Sozzini (Lat. Faustus Socinus, 1539-1604) is ook zijn oom, de humanist Lelio Sozzini (Lat. Laelius Socinus. 1525-1562), van belang.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n9" type="end" place="end" n="9"><p>P. Loti (1850-1923), pseudoniem voor Julien Viaud, Frans schrijver. Zijn indertijd zeer populaire werk is gebaseerd op de talloze reisherinneringen, die hij als zeeofficier opdeed.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n10" type="end" place="end" n="10"><p>H. Bergson (1859-1941), Frans wijsgeer, vanaf 1900 hoogleraar te Parijs. De grondslag van zijn levenswerk vinden we in de intuïtie van de duur die kenmerkend is voor het leven. Deze intuïtie staat in contrast met het verstand, dat het leven eerst doden moet om het te kunnen analyseren. Vooral rond de eeuwwisseling was B. zeer bekend door werken als <hi rend="italic">Matière et mémoire</hi> (Parijs 1897) en <hi rend="italic">L’évolution créatrice</hi> (Parijs 1907).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n10a" type="end" place="end" n="10a"><p>N. annoteert hierbij: *De titel van het verslag van een voortreffelijke, in 1913 te Amsterdam gehouden zendingsconferentie luidt: <hi rend="italic">Wij zagen Zijnë heerlijkheid</hi> ... * Het betreft hier het verslag van de 27ste Algemene Nederlandse Zendingsconferentie, gehouden van 24-27 november 1913 te Amsterdam, verschenen te Den Haag 1913.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Jacques-Bénigne Bossuet (1627-1704), Frans bisschop, beroemd kanselredenaar, theoloog en kerkpoliticus. Hij werd in 1670 benoemd tot gouverneur van de dauphin, voor wie hij <hi rend="italic">zijn Discours sur l'histoire universelle</hi> (1681), een christelijke filosofie van de geschiedenis. schreef. Fénelon de Salignac de la Mothe (1651-1715), Frans schrijver, vanaf 1695 aartsbisschop van Kamerijk. Zijn <hi rend="italic">Explication des maximes des saints</hi> (1697), waarin hij het opnam voor het quiëtisme, werd fel bestreden door Bossuet, wat uiteindelijk leidde tot de veroordeling van het quiëtisme door de paus. Omstreeks 1700 werd F. vanwege kritiek op het absolutisme van Lodewijk XIV naar zijn diocees verbannen. F.. die ook invloed had op het Duitse piëtisme, wordt wel beschouwd als een voorloper van de Romantiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Thomas <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> Becket (1 118-1170), vanaf 1155 de kanselier van Hendrik II, vanaf 1162 mede op instigatie van Hendrik aartsbisschop van Canterbury. Maar in dit laatste ambt veranderde B. zijn levensstijl totaal en ontpopte zich als een radicaal voorvechter van de vrijheid van de kerk ten opzichte van de staat. Het daaropvolgende conflict met de koning kostte B. zijn leven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.historisch-spiritualisme-een-herinnering-aan-de-vrijzinnigen.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J. B. Netelenbos (1879-1934), eerst gereformeerd, vervolgens hervormd predikant. N. raakte vanwege zijn voorgaan in een hervormde kerkdienst (1917) en vanwege zijn <choice><sic>brochu re</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">brochure</corr></choice> <hi rend="italic">De grond van ons geloof</hi> (Utrecht 1918) verwikkeld in een kerkelijke procedure, die in 1919 eindigde met zijn afzetting als predikant in de Gereformeerde Kerken. De voornaamste grond voor de bevestiging van <choice><sic>datvonnis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat vonnis</corr></choice> zag de synode van Leeuwarden (1920) in het feit dat N. afweek van art. 4 en 5 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis met zijn bewering, dat vorm en inkleding van de Schrift feilbaar kunnen zijn.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="12" xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid" decls="#bibl-noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid">
<pb n="205" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gemeenschap en persoonlijkheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Bijna voor elk levensterrein is het mogelijk een tegenstelling aan te wijzen,</seg> <seg n="3.1.2">die dat terrein beheerst.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Die in de wetenschap het denken regeert en in het leven een spanning veroorzaakt,</seg> <seg n="3.2.2">waaruit het niet mogelijk en evenmin geraden is uit te komen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">'Levensspanning' heeft men ze genoemd en daarmee het heilzame van deze omstandigheid willen aanwijzen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zo ligt in de tegenstelling die ik boven dit opstel schreef het gehele gebied der ethiek voor ons uiteen als de bladen van een opengeslagen boek.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Waar men het ook opent daar geeft het als opschrift boven de bladzijden:</seg> <seg n="3.5.2">gemeenschap en persoonlijkheid;</seg> <seg n="3.5.3">'de naaste als u zelf'.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het ligt niet in mijn bedoeling het onderwerp in onzijdige algemeenheid te bespreken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik zoek tot op zekere hoogte actualiteit,</seg> <seg n="4.2.2">ook al sluit deze de betrekking op de grondvragen,</seg> <seg n="4.2.3">die daarbij naar voren komen,</seg> <seg n="4.2.4">niet uit.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar juist deze actualiteit is zo geweldig.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hoe ontzagwekkend de stof ook moge zijn zolang ze wetenschappelijk wordt beschouwd,</seg> <seg n="4.4.2">ze ligt dan stil in boeken en bibliotheken.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men behoeft er niet meer dan strikt nodig is van omhoog te blazen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Deze rustig slapende potentialiteit van m'n onderwerp is niets vergeleken bij de aanblik,</seg> <seg n="4.6.2">die het aanbiedt in z'n actualiteit.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Vergeleken bij de stof die het opwerpt,</seg> <seg n="4.7.2">vulkanisch en eruptief,</seg> <seg n="4.7.3">in deze buitengewone tijden en waarmee de Europese atmosfeer tot in de hoogste lagen bezwangerd is.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Daarom laat ik ook deze volle Europese actualiteit ter zijde.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De bolsjewieke kant van m'n onderwerp laat ik rusten.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Misschien zijn wij getuige van de geboorte van een nieuwe wereld of bevinden ons in een soort diluviaal tijdperk.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De tijdvragen hebben plotseling kosmische grootte verkregen en vrij recente literatuur is reeds verouderd.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Hierbij kunnen wij weinig meer dan de rol van toeschouwers vervullen.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">De levensbezinning,</seg> <seg n="4.13.2">die de verbazing tracht te overwinnen door inzicht,</seg> <seg n="4.13.3">valt hier terug tot de meest passieve ontzetting.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Deze geweldige sprongen zijn niet bij te houden en wanneer ik aan m'n onderwerp actuele kanten zoek af te winnen,</seg> <seg n="4.14.2">dan moet ik mij vergenoegen met een geringere actualiteit.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Niet die kosmische,</seg> <seg n="4.15.2">of wil men,</seg> <seg n="4.15.3">chaotische,</seg> <seg n="4.15.4">waarop ik wees,</seg> <seg n="4.15.5">maar een meer humane,</seg> <seg n="4.15.6">klein-menselijke,</seg> <seg n="4.15.7">die onder ons bereik valt.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Hoezeer ik ook gevoel de verhoudingen,</seg> <seg n="4.16.2">waaronder het ons verschijnt,</seg> <seg n="4.16.3">opzettelijk te verkleinen,</seg> <seg n="4.16.4">het is toch geboden.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">En meer dan wij thans kunnen zien,</seg> <seg n="4.17.2">zal later blijken,</seg> <seg n="4.17.3">dat de lijnen doorlopen.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Bij al haar sprongen vertoont de historie toch een continuum.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nu kunnen wij,</seg> <seg n="5.1.2">op deze verkleinde schaal,</seg> <seg n="5.1.3">nog volgens tweeërlei methode te werk gaan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De eerste wil de verhoudingen van personen en kringen zien in <pb n="206" ed="VW"/>bijbels licht.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze gaarne dopen met schone bijbelse namen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Een christelijke huistafel voor alle eeuwen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Prof. Van Dijk zegt,</seg> <seg n="5.5.2">meen ik,</seg> <seg n="5.5.3">ergens van een belangrijke gebeurtenis in het menselijk leven,</seg> <seg n="5.5.4">de bekering,</seg> <seg n="5.5.5">dat het er weinig toe doet of ze plaats heeft bijv. in een tuin of midden in de Sahara.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De betekenis van het geestelijk feit is zo groot dat het toneel waarop het wordt afgespeeld onbelangrijk wordt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Welnu,</seg> <seg n="5.7.2">wat hier van de ruimte gezegd wordt,</seg> <seg n="5.7.3">kan ook van de tijd gelden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De verhouding van de persoonlijkheid tot de bekende kringen van familie,</seg> <seg n="5.8.2">samenleving,</seg> <seg n="5.8.3">kerk en staat behoudt dan een vrij constante waarde.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het is dan een christelijk gegeven,</seg> <seg n="5.9.2">uit de bijbel welbekend en dat,</seg> <seg n="5.9.3">in welke tijd ook bezien,</seg> <seg n="5.9.4">gelijke inhoud openbaart.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze opvatting heeft zeer veel aantrekkelijks.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij is nuchter,</seg> <seg n="6.2.2">bezonnen;</seg> <seg n="6.2.3">ze zoekt het wezenlijke;</seg> <seg n="6.2.4">tracht op te ruimen met grote woorden en opgeschroefde gevoelens.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">- En toch kunnen we ons aan het transponeren van bijbelse levenstonen in andere historische toonaarden niet onttrekken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Deze transpositie kan een ingewikkeld en niet ongevaarlijk werk zijn,</seg> <seg n="6.4.2">maar zij moet plaats hebben.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Er is dus een tweede methode mogelijk,</seg> <seg n="6.5.2">ook al blijven we binnen de verkleinde schaal.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En daarbij denk ik aan een opmerking,</seg> <seg n="6.6.2">die Troeltsch ergens maakt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hij klaagt erover,</seg> <seg n="6.7.2">dat de handboeken over zedekunde steeds-door de stof volgens een overgeleverd schema geven.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Terwijl intussen alles zo belangrijk is verschoven,</seg> <seg n="6.8.2">dat alleen de raadgevingen ten opzichte van het familieleven nog betekenis hebben."</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Deze verzuchting werd reeds voor de oorlog geslaakt en past dus in de verkleinde schaal,</seg> <seg n="6.9.2">waarvan ik gebruik wenste te maken.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">En hoeveel nuchterheid,</seg> <seg n="6.10.2">gezond verstand en fijne zin de eerste methode mij ook toeschijnt te bevatten,</seg> <seg n="6.10.3">ik geloof niet dat wij ons aan de toepassing der tweede geheel zullen kunnen onttrekken.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">'Christelijk' houdt meer in dan 'bijbels'.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">In de exegese mengt de historie haar machtig geluid.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer Troeltsch dan gelijk heeft dat ten opzichte van de wijdere gemeenschapskringen,</seg> <seg n="7.1.2">buiten de familie,</seg> <seg n="7.1.3">een algemene onzekerheid bestaat die nog slechts gedeeltelijk bedekt wordt gehouden door de <hi rend="italic">vis inertiae</hi> waarmee de meeste handboeken aan de traditionele voorstellingswijze vasthouden,</seg> <seg n="7.1.4">dan kan het ons niet verwonderen dat in de laatste tijd voor de tegenstelling:</seg> <seg n="7.1.5"><hi rend="italic">gemeenschap en persoonlijkheid</hi> de nadruk viel op het eerste woord.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wat men buiten een handboek kan houden,</seg> <seg n="7.2.2">blijft daarmee niet buiten de algemene belangstelling.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Op andere wijze heeft prof. dr. Slotemaker de Bruine<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n2" rend="superscript">2</ref> uiting gegeven aan gelijke overtuiging.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wanneer hij ontdekt dat in de sociologie de ene helft van het terrein in betrekkelijke rust verkeert,</seg> <seg n="8.2.2">terwijl op de andere zijde een geweldige beroering valt waar te nemen,</seg> <seg n="8.2.3">dan brengt dit hem tot het aannemen<pb n="207" ed="VW"/> van een principieel onderscheid tussen de beide helften.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Als volgt:</seg> <seg n="8.3.2">"Er zijn in de zó bedoelde maatschappelijke verhoudingen weer twee groepen:</seg> <seg n="8.3.3">verhoudingen,</seg> <seg n="8.3.4">die ten principale altoos dezelfde blijven,</seg> <seg n="8.3.5">zoals die tussen ouders en kinderen,</seg> <seg n="8.3.6">tussen mannen en vrouwen,</seg> <seg n="8.3.7">waar men bij alle wisseling en vervorming toch altoos zal moeten uitgaan van door de Schepper of 'de natuur' vastgelegde verscheidenheid en daaruit volgende relatie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daarnaast de voortdurend groeiende en veranderende verhoudingen,</seg> <seg n="8.4.2">die zich voordoen in de wereld van de arbeid en in die van het bezit;</seg> <seg n="8.4.3">kapitalisme en de vormen van eigendom zijn tijdelijke verschijnselen,</seg> <seg n="8.4.4">de vragen omtrent patroon-arbeider,</seg> <seg n="8.4.5">vakorganisatie,</seg> <seg n="8.4.6">medebezit evenzo."</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik doe de schrijver wel geen onrecht,</seg> <seg n="9.1.2">wanneer ik constateer,</seg> <seg n="9.1.3">dat hij voor de meer persoonlijke zijde van de sociologie vasthoudt aan de <hi rend="italic">lex naturae,</hi></seg> <seg n="9.1.4">die vroeger het gehele gebied der ethiek bestreek,</seg> <seg n="9.1.5">terwijl hij voor al het andere een meer historische beschouwing huldigt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wat Troeltsch als feit constateert zonder meer,</seg> <seg n="9.2.2">wordt hier tot een principieel verschil verwijd en als zodanig vastgelegd in de beide helften der sociologie.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ik heb,</seg> <seg n="9.3.2">in verband met de behandeling van m'n onderwerp,</seg> <seg n="9.3.3">overwegende reden om reeds hier daartegen op te komen,</seg> <seg n="9.3.4">omdat daardoor de persoonlijke kant van het leven tegenover de zakelijke zijde in het gedrang komt.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De lex naturae moet <hi rend="italic">allereerst</hi> daar,</seg> <seg n="9.4.2">waar sprake is van de zeer persoonlijke verhoudingen in het leven,</seg> <seg n="9.4.3">wijken voor een meer historische beschouwing.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik constateer dat hier slechts om het straks,</seg> <seg n="9.5.2">als de hoofdstrekking van m'n betoog,</seg> <seg n="9.5.3">nader aan te wijzen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Voorlopig was het mij erom te doen te laten horen,</seg> <seg n="9.6.2">met een paar uitspraken van op dit terrein gezaghebbende mannen,</seg> <seg n="9.6.3">dat tegenover de persoonlijke de meer zakelijke gemeenschapszijde van het leven in een mutatieperiode zich bevindt.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Voor veler geestelijk leven heeft dat een gevoel van malaise meegebracht.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wanneer wij de sociologie nu nemen in de engere zin,</seg> <seg n="10.2.2">waarin prof. Slotemaker de Bruine ze in het boven geciteerde boek bepaalt,</seg> <seg n="10.2.3">als dat terrein van de verhoudingen der mensen dat er overblijft na aftrek van theologie,</seg> <seg n="10.2.4">politiek en economie,</seg> <seg n="10.2.5">en als we dan verder nog aftrekken het gedeelte dat volgens die schrijver constant blijft,</seg> <seg n="10.2.6">de meest persoonlijke verhoudingen,</seg> <seg n="10.2.7">dan resteert het gebied van de eigenlijke sociale kwestie.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En dat deze kwestie in zo sterke mate beslag op ons legt;</seg> <seg n="10.3.2">dat naar deze provincie van het leven de geestesbeweging zo krachtig getrokken wordt,</seg> <seg n="10.3.3">heeft veler positie moeilijk gemaakt.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ouderen zullen soms genoodzaakt zijn ten opzichte van de sociale kwestie te erkennen,</seg> <seg n="10.4.2">wat de Efesiërs moesten toegeven ten opzichte van de Heilige Geest:</seg> <seg n="10.4.3">wij hebben niet geweten dat er een sociale kwestie was.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Daardoor kan men,</seg> <seg n="11.1.2">ook in de predikantenwereld,</seg> <seg n="11.1.3">wel eens een zekere spanning waarnemen tussen ouderen en jongeren.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een geringe ontstemming <pb n="208" ed="VW"/>valt soms op te merken over het opdringen van sociale vragen in een kring,</seg> <seg n="11.2.2">waar men gewend was zich bijna geheel voor het persoonlijke leven te interesseren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Terwijl omgekeerd degenen,</seg> <seg n="11.3.2">die zich bevinden in de moderne arbeidersbeweging,</seg> <seg n="11.3.3">hun verbazing niet altijd kunnen verbergen over de heilige onnozelheid,</seg> <seg n="11.3.4">waarin het merendeel daaromtrent verkeert.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Nu denk ik er niet aan om het recht van de meer 'socialen' te ontkennen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ook hun gaat het tenslotte om het recht der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar meer indirect.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zij wensen daarvoor de voorwaarden te scheppen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">- Overigens hebben zij het getij mee,</seg> <seg n="12.5.2">dat in hun richting drijft.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De laatstgenoemde omstandigheid brengt echter de 'persoonlijken' wel in 't gedrang.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dat is wat velen het gevoel geeft dat zij vreemdelingen en bijwoners worden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zij merken dat in sterke mate de belangstelling voor de persoonlijke zijde van het leven,</seg> <seg n="13.3.2">voor religieus levensgevoel,</seg> <seg n="13.3.3">huisgezin,</seg> <seg n="13.3.4">vriendschap,</seg> <seg n="13.3.5">esthetische levensontplooiing geëbd is.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wanneer men zich een denkbeeld wilde maken van de mate waarin dit het geval is,</seg> <seg n="13.4.2">zou het interessant zijn eens een onderzoek in te stellen naar de lengte van de brieven,</seg> <seg n="13.4.3">die door onze tijdgenoten geschreven worden,</seg> <seg n="13.4.4">omdat de brief de plaats is voor persoonlijke uitingen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Of zouden we te dien opzichte reeds in de verleden tijd moeten spreken en zeggen de brief <hi rend="italic">was</hi> het en bevat thans reeds niet meer dan zakelijke inhoud?</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Waar zijn de Rabutins de Sévigné,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="13.6.2">de Schleiermachers,</seg> <seg n="13.6.3">de Goethes,</seg> <seg n="13.6.4">wier brieven nog zo graag gelezen worden?</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Voor recenter datum denk ik aan Potgieter en Busken Huet,</seg> <seg n="13.7.2">aan Groen,</seg> <seg n="13.7.3">Da Costa en Wormser.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik kan met deze aanwijzingen volstaan om m'n bedoeling duidelijk te maken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Er dreigt geestelijke nood te ontstaan wanneer het zakelijke,</seg> <seg n="14.2.2">het ‘sociale' zo sterk op de voorgrond dringt als dit waarschijnlijk in versneld tempo gebeuren zal,</seg> <seg n="14.2.3">terwijl voor het persoonlijke menigmaal nauwelijks een oor te vinden is.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Of zal misschien de geest,</seg> <seg n="14.3.2">als onder de Romeinse keizers,</seg> <seg n="14.3.3">naarmate het politieke terrein minder verkwikkelijk en het sociale steeds meer aan de vrije beslissing onttrokken wordt,</seg> <seg n="14.3.4">zich met een forse zwaai binnenwaarts wenden en de spontane bronnen van het leven opzoeken?</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">In beide gevallen is het nodig dat we deze zijde van het leven niet als te stabiel,</seg> <seg n="14.4.2">maar als voor ontwikkeling vatbaar in het oog houden.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De toekomst van ons geestelijk leven kan ermee gemoeid zijn.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Daarom hebben we aansluiting te zoeken aan een persoonlijkheidsidee,</seg> <seg n="14.6.2">die daartoe de voorwaarden in zich draagt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Onze voorstelling van persoonlijkheid is,</seg> <seg n="15.1.2">geloof ik,</seg> <seg n="15.1.3">nog betrekkelijk weinig opgeklaard.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het is een van die begrippen,</seg> <seg n="15.2.2">die slechts langzaam rijpen en die met de cultuur mee groeien.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Eeuwen lang,</seg> <seg n="15.3.2">tot op Kant,</seg> <seg n="15.3.3">heeft,</seg> <seg n="15.3.4">met geringe schommelingen,</seg> <seg n="15.3.5">de formule van Boëthius<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n5" rend="superscript">5</ref> gegolden,</seg> <seg n="15.3.6">dat 'persoon' is een ondeelbaar stukje,</seg> <seg n="15.3.7">een atoom van het met rede begaafde gedeelte der <pb n="209" ed="VW"/>schepping.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Deze bepaling is zuiver ontologisch en heeft geen richtende waarde voor het leven.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Dat deze bepaling zich zolang heeft kunnen handhaven is wel merkwaardig,</seg> <seg n="15.5.2">vooral omdat reeds vóór Christus' geboorte het Romeinse recht een begrip van persoonlijkheid gevormd had dat veel bruikbaarder is.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Persoonlijkheid is daar het recht om een vermogen te bezitten.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Deze betekenis houdt een waardebegrip in;</seg> <seg n="15.7.2">de inhoud is voor ontwikkeling vatbaar en kan op geestelijke goederen worden overgedragen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Dat er voor ons nog zoveel onhelders bleef in de idee der persoonlijkheid zal wel mede hieraan liggen,</seg> <seg n="15.8.2">dat de morele opvatting sedert Kant nog steeds doorkruist wordt door de ontologische van Boëthius.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Een ouderwetse coupé van de Staatsspoor bood plaats voor tien personen,</seg> <seg n="15.9.2">ook al vervoerde een gehele trein geen enkele persoonlijkheid.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">In dat geval vervoerde de trein ontologische personen,</seg> <seg n="15.10.2">naar het recept van Boëthius.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Personentrein staat daar tegenover goederentrein of veetrein,</seg> <seg n="15.11.2">als inhoudende geen atomen van de redelijke schepping.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Kant echter,</seg> <seg n="15.12.2">die men 'de filosoof van het protestantisme' heeft genoemd,</seg> <seg n="15.12.3">heeft met z'n scherpe blik de centrale plaats van deze idee in het 'hervormde' leven ontdekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Alles is met Luther persoonlijker geworden.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Men merkt dat echter pas langzamerhand.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Nu nog leven we gedeeltelijk onder thomistische hemel.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Overtuigingen en beslissingen worden daardoor in sommige gevallen gemakkelijker gemaakt,</seg> <seg n="16.3.2">dwz. minder persoonlijk.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dit laatste geldt bovenal voor het maatschappelijk leven,</seg> <seg n="16.4.2">waar Luther het thomisme vrijwel liet bestaan.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Wel deed het calvinisme meer,</seg> <seg n="16.5.2">maar ook onder ons bestond of bestaat nog een goed stuk van deze geestelijke bouw.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Wanneer onze grootmoeders 's avonds de stormwind hoorden om het huis,</seg> <seg n="16.6.2">gedachten ze 'de arme zeeman'.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De felle vorst deed haar geregeld denken aan 'de arme mensen'.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Deze en dergelijke twee-een-heden had God voor elkaar geschapen.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Hij speelde ze tegen elkander uit zolang de wereld stond.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">In het vaste complex van <hi rend="italic">natuur- en</hi> zedewetten,</seg> <seg n="16.10.2">die elkaar voldoende verwant waren om als raderen in elkander te grijpen,</seg> <seg n="16.10.3">hadden ze haar bepaalde plaats.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Voor ons zijn ze begonnen daaruit te treden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Kosmische tegenstellingen zijn het voor ons niet geheel meer.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ze zijn bezig zich te ontwikkelen tot een 'persoonlijk feit'.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En beginnen als zodanig zelfs een scherpe vorm aan te nemen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ze dringen tot het,</seg> <seg n="17.5.2">liefst wat vlug,</seg> <seg n="17.5.3">vormen van overtuigingen,</seg> <seg n="17.5.4">zo niet tot het nemen van,</seg> <seg n="17.5.5">soms overhaaste beslissingen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Na de religieuze tegenstellingen van zonde en genade,</seg> <seg n="17.6.2">boete en absolutie,</seg> <seg n="17.6.3">die in de middeleeuwen<pb n="210" ed="VW"/> eveneens onpersoonlijk bestonden en door de kerk werden overbrugd,</seg> <seg n="17.6.4">maar door Luther tot persoonlijk feit werden,</seg> <seg n="17.6.5">komen thans de sociale correlatieven zich voor de persoonlijkheid plaatsen en haar krachten oproepen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Waar de thomistische ethiek ons vertrouwd heeft gemaakt met de regels voor de huishouding,</seg> <seg n="17.7.2">maar voor onze tijd ons in de steek laat ten opzichte van de staathuishoudkunde,</seg> <seg n="17.7.3">daar heeft deze laatste zich gewroken door in de laatste jaren een vrij onaangename invasie in onze huishouding te doen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Het terrein voor het persoonlijke wordt verwijd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In beginsel heeft Calvijn deze vereniging reeds voltrokken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hij scheidde niet zo sterk als Luther de persoonlijke ethiek,</seg> <seg n="18.2.2">de ethiek van familie- en vriendschapsverhoudingen waarbij ook de liefdadigheid blijft ingesloten,</seg> <seg n="18.2.3">van de beroepsethiek,</seg> <seg n="18.2.4">zodat de huisvader ten koste van de burger werd gecultiveerd,</seg> <seg n="18.2.5">maar rekende maatschappelijke en politieke ordeningen zeer beslist tot de humaniteit.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Daarmee verliezen ze dan haar kosmisch karakter.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men behoeft ze niet als natuurlijke zedewetten of zedelijke natuurwetten te beschouwen;</seg> <seg n="18.4.2">ze niet als noodzakelijk kwaad te ondergaan.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Haar onpersoonlijk karakter wordt daarmee opgeheven.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ze beschermen en dienen de persoonlijkheid en roepen deze op tot activiteit.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit neemt niet weg,</seg> <seg n="19.1.2">dat ook in calvinistische landen de theorie,</seg> <seg n="19.1.3">die Thomas Aquinas voor het christelijke Europese leven gegeven had,</seg> <seg n="19.1.4">gedeeltelijk bleef heersen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wij zijn op menig gebied gewend aan lang bekende en gemakkelijk te vinden verhoudingen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En daarmee hangt het samen dat persoonlijkheid en gemeenschap nog slechts zeer ten dele op elkaar betrokken en aangewezen zijn.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Een gegeven stijl maakt dat de persoonlijkheid vaak passief kan blijven en daarmee hangt het ongetwijfeld samen,</seg> <seg n="19.4.2">dat haar idee lang latent kon blijven en slechts langzaam haar waardekarakter gaat ontplooien.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Waar de lex naturae de regels aangeeft,</seg> <seg n="19.5.2">blijft de persoonlijkheid als regulatieve idee buiten spel.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Zij behoeft daar voor het scheppen der verhoudingen niet mee te werken.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Verhoudingen echter,</seg> <seg n="20.1.2">waarbij dit niet nodig is,</seg> <seg n="20.1.3">zijn kwantitatief.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">En in die kwantitatieve verhouding staat in de oude Europese stijl de persoonlijkheid in vele opzichten tot de gemeenschap;</seg> <seg n="20.2.2">ook thans nog.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Met andere woorden,</seg> <seg n="20.3.2">niet eigenlijk als persoon staan we dan tot de gemeenschap in betrekking maar als individu.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En als individu staan we niet tot de gemeenschap in een betrekking van wederkerigheid,</seg> <seg n="20.4.2">maar worden we passief van uit de gemeenschap,</seg> <seg n="20.4.3">of liever het geheel,</seg> <seg n="20.4.4">gevonden en bepaald.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Dit geldt van ieders plaats,</seg> <seg n="20.5.2">werk,</seg> <seg n="20.5.3">woonplaats,</seg> <seg n="20.5.4">stand en kring.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Religieus gewijd zingen we dan:</seg> <pb n="211" ed="VW"/><seg n="20.6.2">"Gij hebt,</seg> <seg n="20.6.3">o albestierend Koning!</seg></s></p>
<lg><l n="21.1"><seg n="21.1.1">De plaats bestemd van ieders woning,</seg></l><l n="21.2"><seg n="21.2.1">De kring,</seg> <seg n="21.2.2">waarin hij werken moet."</seg></l></lg>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In dit vers schuilt niet alleen godsdienstige verheffing,</seg> <seg n="22.1.2">maar tevens een stuk thomistische ethiek.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wie zich daarvan wilde overtuigen,</seg> <seg n="22.2.2">zou het best doen een vergelijkend onderzoek in te stellen naar Europese en Amerikaanse inzichten in zake stand,</seg> <seg n="22.2.3">beroep en woonplaats.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hij zou dan tegelijk kunnen trachten na te gaan in hoeverre in 't laatstgenoemde werelddeel het calvinistisch humaniteitsideaal het Europees thomisme reeds doorbroken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Bij de bovenbedoelde kwantitatieve verhouding blijft derhalve de persoonlijkheid terzijde.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zolang het individu tot de grotere gemeenschapskringen in deze betrekking staat,</seg> <seg n="23.2.2">blijft de persoonlijkheid quiëscerend.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zij reserveert haar eigenlijk leven voor huisgezin,</seg> <seg n="23.3.2">vriendschap,</seg> <seg n="23.3.3">religieuze en esthetische vorming.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De pastoor,</seg> <seg n="23.4.2">de rechter,</seg> <seg n="23.4.3">de officier functioneert.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De persoonlijkheid,</seg> <seg n="23.5.2">de mens,</seg> <seg n="23.5.3">de humaniteit blijft gereserveerd.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Tolstoj<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n9" rend="superscript">9</ref> tekent ons in z'n romans herhaaldelijk Russische beambten,</seg> <seg n="23.6.2">zoals ze,</seg> <seg n="23.6.3">in kwantitatieve verhouding tot de ongelukkigen,</seg> <seg n="23.6.4">wier lot van hen afhangt,</seg> <seg n="23.6.5">functioneren.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Onder de felle belichting van Tolstoj's evangelie ziet men hun onmenselijkheid.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Nietzsche heeft het waanzinnig gemaakt,</seg> <seg n="23.8.2">de gedachte,</seg> <seg n="23.8.3">dat er niet aan te ontkomen zou zijn tot de massa in een meer kwalitatieve verhouding te treden.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">In zijn kring heet de sociale kwestie het 'miserable Terrain',</seg> <seg n="23.9.2">waarheen men niet gaarne de belangstelling <choice><sic>verschoven ziet' Aan generaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">verschoven ziet.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">verwijzing 10 stond hier als los aanhalingsteken; mogelijk hoorde zij bij een voetnoot die in het bestand ontbreekt</note><choice><sic>verschoven ziet' Aan generaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="23.10"><seg n="23.10.1"><choice><sic>verschoven ziet' Aan generaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Aan generaal</corr></choice> Snijders<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n11" rend="superscript">11</ref> heeft het z'n ambt gekost,</seg> <seg n="23.10.2">dat hij niet begeerde tot de Nederlandse soldaat in meer persoonlijke verhouding te treden,</seg> <seg n="23.10.3">maar een kwantitatieve rangverhouding wenste te bewaren.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Zo zou ook menig predikant meer voor z'n gemeente kunnen zijn,</seg> <seg n="23.11.2">wanneer deze aan z'n menselijke zijde aansluiting wilde zoeken en niet begeerde 'ex cathedra' zalig gesproken te worden.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wie hierop let,</seg> <seg n="24.1.2">merkt dat er verschuivingen plaats hebben en dat in verband daarmee de persoonlijkheid tot nieuwe activiteitsbetoning kan geroepen worden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Dat haar idee kan wassen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Onze plaats als individu wordt onzekerder.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Wij weten niet welke plaats,</seg> <seg n="24.4.2">bij een nieuwe indeling vanuit het geheel,</seg> <seg n="24.4.3">ons zal worden gelaten en gegund.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Naar kwantitatieve verhouding is onze veiligheid bedreigd.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Niet het minst is dit voor de predikant 't geval.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Wij weten niet welke plaats hem morgen als functionaris,</seg> <seg n="24.7.2">afgezien van z'n persoonlijke eigenschappen,</seg> <seg n="24.7.3">zal ingeruimd worden.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Het is de ontzaglijke <pb n="212" ed="VW"/>tragiek van onze tijd dat de thomistische bouw boven ons hoofd gaat scheuren,</seg> <seg n="24.8.2">zodat we de sterren erdoor zien.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Toen boven Luthers hoofd de kerkelijke spitsbogen ineenstortten en men hem vroeg,</seg> <seg n="24.9.2">waar hij blijven zou,</seg> <seg n="24.9.3">toen vond deze het machtige woord:</seg> <seg n="24.9.4">'Sub coelo.'</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Gelukkig wie het terugvindt,</seg> <seg n="24.10.2">wanneer de maatschappelijke verhoudingen onzeker worden.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">De persoonlijkheid kan niet verbannen worden.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Onze plaats als individu,</seg> <seg n="24.12.2">gevonden door ruimtelijke verdeling van het geheel,</seg> <seg n="24.12.3">kan ons ontnomen worden.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Niemand echter kan ons verhinderen ons als persoon tot de gemeenschap in betrekking te stellen.</seg></s></p>
<lg><l n="25.1"><seg n="25.1.1">"De steen,</seg> <seg n="25.1.2">die door de tempelbouwers</seg></l><l n="25.2"><seg n="25.2.1">Veracht'lijk was een plaats ontzegd,</seg></l><l n="25.3"><seg n="25.3.1">Is,</seg> <seg n="25.3.2">tot verbazing der beschouwers,</seg></l><l n="25.4"><seg n="25.4.1">Van God ten hoofd des hoeks gelegd."</seg></l></lg>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij worden derhalve,</seg> <seg n="26.1.2">bij het onzeker worden van onze plaats als individu,</seg> <seg n="26.1.3">bij het bouwvallig worden van de oude stijl,</seg> <seg n="26.1.4">teruggeworpen op de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat is het grote lichtpunt in de tegenwoordige crisis.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Jammer,</seg> <seg n="27.1.2">dat deze bron juist zozeer is ingedroogd.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het <hi rend="italic">concreet individualisme,</hi></seg> <seg n="27.2.2">dat ik boven beschreef,</seg> <seg n="27.2.3">laat de persoonlijkheid bestaan.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Deze leeft ten dele voor zichzelf.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De individuele verhouding tot het geheel is slechts zeer partieel.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Ze betreft dat gedeelte van de gaven en krachten,</seg> <seg n="27.5.2">dat vastgelegd is ten nutte van de gemeenschap.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De persoonlijkheid blijft daarbij intact.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Dit is echter niet het geval bij het <hi rend="italic">abstract individualisme,</hi></seg> <seg n="27.7.2">dat de eigenlijke sociale kwestie heeft doen ontstaan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Wat verstaan we daaronder?</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het abstract individualisme ontstond toen de meer eenvoudige,</seg> <seg n="28.1.2">natuurlijke verhoudingen plaats maakten voor steeds meer samengestelde,</seg> <seg n="28.1.3">waarbij het intellect als bemiddelaar moest optreden tussen individu en gemeenschap.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het intellect heeft in Europa een schat van toorn tegen zich vergaderd om de harteloosheid,</seg> <seg n="28.2.2">waarmee het zich van die middelaarsrol heeft gekweten.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Het is de Europese Antichrist geworden,</seg> <seg n="28.3.2">waartegen mannen en vrouwen als Maurice,</seg> <seg n="28.3.3">Kingsley,</seg> <seg n="28.3.4">mevr.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Butler<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n12" rend="superscript">12</ref> in Christus' naam de strijd hebben aangebonden.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het abstract individualisme rekent bij de bepaling van de plaats en de arbeid van het individu niet met diens persoonlijkheid,</seg> <seg n="28.5.2">met z'n eeuwige waarde.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Zedelijke waarden worden overwoekerd door zakelijke.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De individuele plaats in de samenleving is niet langer een compromis tussen persoon en gemeenschap,</seg> <seg n="28.7.2">waarbij men,</seg> <seg n="28.7.3">met erkenning van elkanders rechten,</seg> <seg n="28.7.4">wederkerig rendez-vous geeft,</seg> <seg n="28.7.5">maar wordt thans vanuit een intellectueel systeem geconstrueerd.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Ja het individu-zelf wordt zulk een constructie,</seg> <pb n="213" ed="VW"/><seg n="28.8.2">doorgangspunt voor onpersoonlijke lijnen en krachten.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">En door de zuiging dier krachten wordt,</seg> <seg n="28.9.2">op de individuele plaats die men inneemt,</seg> <seg n="28.9.3">de persoonlijkheid geabsorbeerd.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Men wordt specialist;</seg> <seg n="28.10.2">dwz. de persoonlijke krachten vloeien,</seg> <seg n="28.10.3">zonder reserve,</seg> <seg n="28.10.4">in de gemeenschap.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">De humaniteit lijdt schade.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Zulk een specialist was Darwin,</seg> <seg n="29.1.2">toen hij merkte dat z'n gedachtenmolen de emotionele zijde van z'n natuur drooglegde.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ook de beroemde Franse geleerde Poincaré,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n13" rend="superscript">13</ref></seg> <seg n="29.2.2">wanneer hij soms,</seg> <seg n="29.2.3">in gesprek met een vriend,</seg> <seg n="29.2.4">moest afbreken,</seg> <seg n="29.2.5">opstaan en heen en weer lopen en op de vraag,</seg> <seg n="29.2.6">waarom hij dit doet,</seg> <seg n="29.2.7">het overigens sublieme antwoord geeft:</seg> <seg n="29.2.8">'Ce sont les idées,</seg> <seg n="29.2.9">qui passent."</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Zulke specialisten worden vaak fabrieksarbeiders,</seg> <seg n="29.3.2">wier gevoel van persoonlijke nood en dood reeds zo dikwijls is vastgelegd in statistische vraag- en antwoordenreeksen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Zulk een speciale plaats was zelfs,</seg> <seg n="29.4.2">en hier komen we op de bodem van de put,</seg> <seg n="29.4.3">in een deel van de intellectuele systemen der negentiende eeuw aan de prostituées toegewezen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Kapitalisme,</seg> <seg n="30.1.2">Industrialisme,</seg> <seg n="30.1.3">Kredietwezen,</seg> <seg n="30.1.4">Imperialisme,</seg> <seg n="30.1.5">Wetenschap,</seg> <seg n="30.1.6">Algemeen Welzijn,</seg> <seg n="30.1.7">zijn de namen dier systemen,</seg> <seg n="30.1.8">van waaruit het moderne individu wordt geconstrueerd en de persoonlijkheid uitgebuit of vernietigd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Mannen als Beets hebben het wel gemerkt,</seg> <seg n="30.2.2">toen ze klaagden over karakterschaarste,</seg> <seg n="30.2.3">dat er een minder gewenste zuiging plaats had.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Maar niet alleen ten opzichte van het centrum der persoonlijkheid,</seg> <seg n="30.3.2">het karakter,</seg> <seg n="30.3.3">valt ze te constateren.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ook op de periferie merkt men het,</seg> <seg n="30.4.2">voor de esthetische vorming.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Waar zijn bijv. onze letterkundige kooplieden uit het begin der vorige eeuw?</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wanneer we dan teruggeworpen worden op de persoonlijkheid,</seg> <seg n="31.1.2">dan merken we dat deze is ingeteerd.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De christelijk-sociale actie is dan ook begonnen met te trachten het <hi rend="italic">zedelijke</hi> in de verhoudingen te herstellen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ten dele heeft men zich daartoe bepaald.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Naarmate men er echter meer inkwam,</seg> <seg n="31.4.2">heeft men ook in Duitsland en bij ons meer aandacht aan de <hi rend="italic">zakelijke</hi> betrekkingen moeten wijden.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De gehele zakelijke situatie moest eerst emotioneel doorvoeld,</seg> <seg n="31.5.2">profetisch belicht,</seg> <seg n="31.5.3">persoonlijk doorleefd worden.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">In plaats van het koude intellect moesten personen zich als middelaars tussen enkeling en geheel gaan stellen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Zo deden in Engeland Maurice voor de arbeiders en mevr.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Butler voor de prostituées en riepen:</seg> <seg n="31.8.2">'Wij komen in verzet.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 14 afgeleid uit de inhoud van de noot; de voetnoot waarin zij vermoedelijk stond ontbreekt in het bestand</note></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Er zijn natuurlijk ook andere wegen om de persoonlijkheid te handhaven.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men kan zich,</seg> <seg n="32.2.2">cultuurmoe,</seg> <seg n="32.2.3">terugtrekken.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Of men kan zich veroorloven een <pb n="214" ed="VW"/>uitzonderingspositie in te nemen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">In bovengenoemd referaat<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n15" rend="superscript">15</ref> waagde ik ten opzichte van de predikantenstand ongeveer de volgende opmerkingen:</seg> <seg n="32.4.2">"Tot op zekere hoogte doen wij predikanten het laatste (een uitzonderingspositie innemen).</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Wij zijn de laatsten,</seg> <seg n="32.5.2">die in het abstract individualisme worden ingetrokken.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Wij zijn de enigen,</seg> <seg n="32.6.2">schrijft collega Hoek<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n16" rend="superscript">16</ref> in de <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> van december triomfantelijk,</seg> <seg n="32.6.3">die <hi rend="italic">'geen concreet levensdoel hebben,.</hi></seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Wij handhaven een persoonlijke manier van leven.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Wij zijn de laatsten,</seg> <seg n="32.8.2">die in de beweging van arbeid en loon worden ingetrokken,</seg> <seg n="32.8.3">de laatsten die een vakvereniging hebben opgericht.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Dit alles hebben wij gedaan ter wille van de humaniteit;</seg> <seg n="32.9.2">om buiten het drijven en de machinerie van het hedendaagse bedrijfsleven te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Tot welke prijs echter.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Een dergelijke uitzonderingspositie kan niemand straffeloos innemen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Daardoor leed onze persoonlijkheid,</seg> <seg n="33.3.2">onze humaniteit schade.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wij,</seg> <seg n="33.4.2">die haar wilden bewaren!</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Of kan het geschieden zonder schade voor de humaniteit,</seg> <seg n="33.5.2">voor persoonlijke waarde en waardigheid,</seg> <seg n="33.5.3">voor zelfrespect,</seg> <seg n="33.5.4">wanneer een stand politiek zichzelf ongeschikt verklaart om zitting te nemen in verschillende staatkundige colleges en maatschappelijk zich te voornaam acht een vakvereniging op te richten,</seg> <seg n="33.5.5">dwz. te trachten de kost voor vrouw en kinderen te verdienen?</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Een humaniteitsidee,</seg> <seg n="33.6.2">die daarvoor te hoog is,</seg> <seg n="33.6.3">is te precieus;</seg> <seg n="33.6.4">niet viriel genoeg.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Deze houding vertoont nog sporen van het celibaat.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Ze is clericaal.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Clericalisme echter is verkorte humaniteit.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wij zullen goed doen iets meer in te dalen in de aardse verhoudingen van arbeid en loon.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Slechts wanneer we er zelf in staan,</seg> <seg n="34.2.2">zullen we een persoonlijke,</seg> <seg n="34.2.3">kwalitatieve verhouding tot het geheel kunnen winnen en misschien iets van middelaarswerk kunnen doen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Een middelaar moet de mensen in alles gelijk worden,</seg> <seg n="34.3.2">uitgenomen de zonde."</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Tot zover dit 'argumentum ad hominem'.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Loonsverbetering,</seg> <seg n="35.2.2">arbeidsvoorwaarden,</seg> <seg n="35.2.3">kortere werkdag enz.,</seg> <seg n="35.2.4">dat alles wil ruimte scheppen voor persoonlijk leven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het wil de voorwaarden scheppen voor de waarden van het leven.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De 'persoonlijken' en de 'socialen' bedoelen tenslotte hetzelfde.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Maar!</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Zullen er nog waarden zijn en personen,</seg> <seg n="35.6.2">dragers van waarden,</seg> <seg n="35.6.3">om de <pb n="215" ed="VW"/>gemaakte ruimte te vullen?</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Dat is het wat de 'socialen' zich moeten afvragen.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">De voorwaarden,</seg> <seg n="35.8.2">gesteld dat ze te scheppen zijn,</seg> <seg n="35.8.3">zullen die waarden in geen geval uit zichzelf kunnen voortbrengen.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Troeltsch heeft onlangs te Leiden een rede gehouden,</seg> <seg n="35.9.2">waarin hij als z'n mening uitsprak,</seg> <seg n="35.9.3">dat de Europese cultuur langs twee wegen afglijdt naar de socialisering en daarmee bezig is haar lijkwade te weven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Ik geloof,</seg> <seg n="35.10.2">dat we zulk een diagnose nooit mogen aanvaarden.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Wanneer de socialisering enerzijds de maatschappij meer mechanisch maakt;</seg> <seg n="35.11.2">wanneer de twee-eenheid van arbeid en loon de draden om het leven strakker begint aan te trekken;</seg> <seg n="35.11.3">wanneer de aandacht,</seg> <seg n="35.11.4">die voor sociale,</seg> <seg n="35.11.5">zakelijke verhoudingen gevraagd wordt,</seg> <seg n="35.11.6">de belangstelling in de 'humaniora' dreigt te overvleugelen en de persoonlijke wijze van leven in 't nauw brengt,</seg> <seg n="35.11.7">dan mogen we niet over 't hoofd zien,</seg> <seg n="35.11.8">dat door dit alles heen het geheel een meer kwalitatieve,</seg> <seg n="35.11.9">meer zedelijke verhouding tot de enkeling zoekt,</seg> <seg n="35.11.10">waardoor persoonlijkheid en gemeenschap in waarheid op elkaar betrokken kunnen worden.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Wij mogen niet vergeten dat de kring onzer 'humaniora' vaak wat eng getrokken was en dat wij daarbuiten de arme of de Prostituée met betrekkelijke gemoedsrust lieten omkomen.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Dat was een tekort aan humaniteit.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Maar wanneer we dan bij dat ontzaglijk beroep op de persoonlijkheid merken,</seg> <seg n="36.1.2">dat deze juist door het abstract individualisme zo sterk is verzwakt?</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dan worden we op God teruggeworpen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Hij is geen abstract individu,</seg> <seg n="36.3.2">wiens wezen in z'n werk uitgeput raakt.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Hij blijft transcendent boven z'n werk.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Hij heeft nog des Geestes overig.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Hij is de overvloedige fontein aller goeden.-<hi rend="italic">Wij moeten zoeken een religieuze persoonlijkheidsidee.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wilhelm von Humboldt<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n18" rend="superscript">18</ref> schreef in 1793 aan Körner<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n19" rend="superscript">19</ref>,</seg> <seg n="38.1.2">dat hij het zo jammer vond,</seg> <seg n="38.1.3">dat van de theorie voor de vorming der persoonlijkheid wel dat gedeelte bestond,</seg> <seg n="38.1.4">dat betrekking had op opvoeding en wetgeving,</seg> <seg n="38.1.5">maar geen theorie,</seg> <seg n="38.1.6">die onderzocht wat de religie in dezen vermocht.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Schleiermacher heeft enige jaren later in deze leemte voorzien door het schrijven van <hi rend="italic">Reden en Monologen.</hi></seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Natuurlijk bestond er tevoren wel christelijke <hi rend="italic">praktijk</hi> in dezen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Maar voor <hi rend="italic">theorie</hi> gaf men,</seg> <seg n="38.4.2">te beginnen met Melanchthon,</seg> <seg n="38.4.3">meest filosofische ethiek.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Dat is nog lang zo gebleven.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Een heel geslacht lang,</seg> <seg n="38.6.2">van 1880-1910,</seg> <seg n="38.6.3">werd aan de Nederlandse universiteiten slechts door de professoren Beets en La Saussaye christelijke ethiek gedoceerd.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">De <pb n="216" ed="VW"/>grondstemmingen voor de christelijke ethiek lagen in de dogmatiek.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Naar verschillende zijden werd dan,</seg> <seg n="38.8.2">meest aan de hand der <hi rend="italic">Tien geboden,</hi></seg> <seg n="38.8.3">goede raad gegeven.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Daardoor is,</seg> <seg n="38.9.2">wat eenheid van beginsel en uitgangspunt en geslotenheid van behandeling betreft,</seg> <seg n="38.9.3">onder protestanten de ethiek verre bij de dogmatiek achtergebleven.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Het wantrouwen tegen de 'goede werken' werd op ethiek in iedere betekenis overgebracht,</seg> <seg n="38.10.2">waardoor deze eigenlijk in de dogmatiek bleef steken.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Zo geschiedde juist,</seg> <seg n="38.11.2">wat men zocht te vermijden.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Het zedelijk leven raakte onder de <hi rend="italic">Wet,</hi></seg> <seg n="38.12.2">zonder dat het in voldoende mate kwam tot een vrije en spontane ontplooiing van christelijk leven uit eigen beginsel.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Hier brengen nu de <hi rend="italic">Monologen</hi> een novum.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Schleiermacher zet daarin,</seg> <seg n="39.2.2">als een pottenbakker,</seg> <seg n="39.2.3">de stof,</seg> <seg n="39.2.4">de materie der humaniteit,</seg> <seg n="39.2.5">op de schijf der religie en boetseert de vormen der menselijke persoonlijkheid.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De religieuze schijf zette hij vooraf in de <hi rend="italic">Reden</hi> in beweging en in de <hi rend="italic">Monologen</hi> zien wij,</seg> <seg n="39.3.2">hoe daarop de meer persoonlijke levensmaterie,</seg> <seg n="39.3.3">persoonlijk levensgevoel,</seg> <seg n="39.3.4">echt,</seg> <seg n="39.3.5">vriendschap tot ideële vormen wordt uitgedreven.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De kostelijke vaas gaat haar gedaante openbaren.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De begeerte van Wilhelm von Humboldt is vervuld.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Er is een theorie voor de religieuze vorming der persoonlijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f1" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Natuurlijk is dit geen inval van Schleiermacher geweest.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Allen zochten om een theorie voor de vorming der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De humane individualisten,</seg> <seg n="40.3.2">Herder,</seg> <seg n="40.3.3">Goethe,</seg> <seg n="40.3.4">Schiller,</seg> <seg n="40.3.5">Wilhelm von Humboldt,</seg> <seg n="40.3.6">deden dit elk op zijn wijze.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Hun humanistische idealen hebben tenslotte de neiging gehad zich stevigheid te verschaffen in aansluiting aan de staatsgedachte.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De apotheose en de ondergang daarvan hebben wij pas beleefd.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De weg van Schleiermacher staat nog open.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Deze komt uit de Romantiek,</seg> <seg n="41.2.2">een meer Germaanse en meer religieuze gedachtenwereld.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Geen staat,</seg> <seg n="41.3.2">maar het Universum,</seg> <seg n="41.3.3">het geheel der dingen,</seg> <seg n="41.3.4">vormt hier de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Geen pedant onderwijs en geen gebrekkige voorschriften in de eerste plaats,</seg> <seg n="41.4.2">maar religieuze beschouwing van het geheel vormt de gestalte des Levens.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">En alle dingen kunnen zo beschouwd,</seg> <seg n="41.5.2">dat men het geheel erin ziet.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Ook hier heeft men niet genoeg aan een theorie voor opvoeding en wetgeving.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Maar men doet meer.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Men brengt Schleiermacher een algemeen-religieuze sfeer tegemoet,</seg> <seg n="41.8.2">waarin warmte genoeg is voor de ontwikkeling van z'n idealen.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">De voorwaarden voor het ontstaan van een theorie van de religieuze vorming der persoonlijkheid zijn hier gunstig.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">De verhouding tot het geheel is kwalitatief,</seg> <seg n="41.10.2">dwz. er is een <hi rend="italic">duidelijke</hi> betrekking op het geheel,</seg> <seg n="41.10.3">die bij een kwantitatieve relatie van toenemende samengesteldheid juist uit het oog verloren raakt.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Waar de steeds fijnere specialisatie van het leven de strekking<pb n="217" ed="VW"/> heeft om de enkeling van het geheel te vervreemden en als persoonlijkheid uit de gemeenschap te bannen,</seg> <seg n="41.11.2">daar is hier een levenshouding gevonden die daartegen wapent.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Evenmin als de rivier de maan op de oever kan werpen,</seg> <seg n="41.12.2">zolang deze haar 'anschaut',</seg> <seg n="41.12.3">kan het Universum dit doen met de persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">In deze ideeënwereld staat Schleiermacher.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het is een ietwat wilde kring,</seg> <seg n="42.2.2">deze Schlegels en Von Kleists.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Ze lijken wel wat op de cavalieren van Ekeby uit <hi rend="italic">Gösta Berling,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="42.3.2">en in Berenkreuz,</seg> <seg n="42.3.3">Liliencrona en dominee Gösta herken ik Schleiermachers vrienden en</seg> <seg n="42.3.4">- deze zelf.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Aan het einde van het boek echter,</seg> <seg n="42.4.2">wanneer de majoorske op haar sterfbed ligt,</seg> <seg n="42.4.3">dan hoort ze de zware hamer in de ijzerfabriek z'n dreunend werk beginnen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Dan sluimert ze rustig in.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De cavalieren gaan werken.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Gösta voorop.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">- Die hamerslagen kondigden de negentiende eeuw aan.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Het cavalierenrijk heeft uit.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Schleiermacher heeft de Romantiek ten arbeid geleid.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Overigens,</seg> <seg n="42.11.2">Goethe heeft gezegd:</seg> <seg n="42.11.3">een mens die te vroeg praktisch is 'ist ohne Geheimnisse und ohne Kraft'.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">We behoeven ons ook niet te schamen,</seg> <seg n="43.1.2">wanneer wij de theorie voor de religieuze vorming der persoonlijkheid zien geboren worden in dit milieu.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">In de bijbelse geslachtsregisters komen ook wel namen voor die men er niet verwacht zou hebben.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Misschien kan men twee grote geestesrichtingen onderscheiden.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">De romantische of persoonlijke en de dialectische of onpersoonlijke.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">De laatste voert gaarne naar de staat en in haar consequenties naar de duivel.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De eerste sluit het christendom in haar sfeer en kan daardoor naar God heen leiden.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Hegel en Schleiermacher zijn namen van wijde typering.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">In deze kring dan is Schleiermacher begonnen z'n theorie voor de religieuze vorming der persoonlijkheid te geven.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Schlegel had gewild dat hij een roman zou schrijven als Goethe in de <hi rend="italic">Wilhelm Meister.</hi></seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Schleiermacher heeft liever in z'n vijf ritmische monologen z'n scheppend woord laten uitgaan.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Hij is daarbij gebleven op de persoonlijke zijde van het leven:</seg> <seg n="44.4.2">religieus levensgevoel,</seg> <seg n="44.4.3">echt,</seg> <seg n="44.4.4">vriendschap,</seg> <seg n="44.4.5">gezellig verkeer.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Het beroep blijft uitgeschakeld.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het zijn de humaniora,</seg> <seg n="44.6.2">niet de realia van het leven,</seg> <seg n="44.6.3">die ter sprake komen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">En dan krijgt men niet de indruk hier op dood spoor te staan.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1"><hi rend="italic">De Monologen</hi> wekken allerminst bij ons de overtuiging,</seg> <seg n="44.8.2">dat voor dit terrein de lex naturae zou gelden,</seg> <seg n="44.8.3">terwijl voor de beroepszijde van het leven alleen een meer historische beschouwing zou mogen worden <choice><sic>gehuldigde Wel weet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">gehuldigd.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f2" rend="superscript">s</ref></seg></s><choice><sic>gehuldigde Wel weet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12"> </corr></choice><s n="44.9"><seg n="44.9.1"><choice><sic>gehuldigde Wel weet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">Wel weet</corr></choice> Schleiermacher zeer goed,</seg> <seg n="44.9.2">dat fysisch zekere vastigheden bestaan op de allerpersoonlijkste levensterreinen,</seg> <seg n="44.9.3">voor man en vrouw,</seg> <seg n="44.9.4">ouders en kinderen;</seg> <seg n="44.9.5">maar daarnaast worden in de psychische parallel de bloesems en vruchten <pb n="218" ed="VW"/>uitgedreven.<seg type="noteMarkerWithoutNote" rend="superscript">t</seg><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Tegenover het 'nur eines Rechte für jeden Fall' van Kant staat bij hem vast,</seg> <seg n="44.10.2">dat deze verhoudingen in duizend vormen kunnen worden voorgesteld.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Wie hier niet alleen fysiek,</seg> <seg n="44.11.2">maar ook persoonlijk onder de wet staat,</seg> <seg n="44.11.3">is als iemand,</seg> <seg n="44.11.4">die een melodie achterna fluit en niet zelf componeert.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Juist deze persoonlijke zijde van het leven is in de <hi rend="italic">Monologen ge</hi>kenmerkt door een bewegelijkheid en scheppend vermogen zo groot,</seg> <seg n="44.12.2">dat men de religieus fantaserende werkzaamheid van Schleiermachers geest hier zou willen vergelijken bij het noorderlicht,</seg> <seg n="44.12.3">dat spelend steeds nieuwe vormen zoekt en vindt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Nu geloof ik wel,</seg> <seg n="45.1.2">dat de weerstand der wereld en het drukkende van het lot,</seg> <seg n="45.1.3">van ouderdom en dood,</seg> <seg n="45.1.4">in Schleiermachers 'Neujahrsgabe'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n24" rend="superscript">24</ref> zijn onderschat.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Maar hoofdzaak is dat men de goddelijke scheppingskracht ziet,</seg> <seg n="45.2.2">die in deze verhoudingen persoonlijkheid en gemeenschap vormend op elkander laat inwerken.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Dit scheppende en spontane,</seg> <seg n="45.3.2">deze vrijheid en bewegelijkheid worden te duidelijker,</seg> <seg n="45.3.3">wanneer men opmerkt,</seg> <seg n="45.3.4">waarin Schleiermacher zich van de Romantiek onderscheidt.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Bij deze laatste is de individualiteit,</seg> <seg n="45.4.2">enigszins spinozistisch,</seg> <seg n="45.4.3">een modus,</seg> <seg n="45.4.4">een bestaanswijze van het Universum.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Zij zou daaruit,</seg> <seg n="45.5.2">desnoods,</seg> <seg n="45.5.3">als eigenschap kunnen worden afgeleid.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Die spinozistische achtergrond bestaat bij Schleiermacher ook nog wel,</seg> <seg n="45.6.2">maar is,</seg> <seg n="45.6.3">ook volgens nieuwere onderzoekers,</seg> <seg n="45.6.4">erg overdreven.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Deze denkt veel historischer en christelijker.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Het Universum is voor hem geen homogene substantie,</seg> <seg n="45.8.2">maar bevat de rijkst denkbare verscheidenheid.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1"><hi rend="italic">Het is de historische,</hi></seg> <seg n="45.9.2"><hi rend="italic">de mensenwereld.</hi></seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">En uit dit geheel kan men de enkeling niet afleiden noch door metafysische bespiegeling,</seg> <seg n="45.10.2">noch volgens zedelijke schatting.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">In deze wereld wordt de individualiteit <hi rend="italic">door contact geschapen;</hi></seg> <seg n="45.11.2"><hi rend="italic">ze</hi> ontspringt in de gemeenschap.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Zo eerst kan ze persoonlijkheid heten en vindt in de gemeenschap haar zuiverste correlaat.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Want naarmate de individualiteit persoonlijkheid is,</seg> <seg n="45.13.2">leven in haar liefdevolle fantasie andere geesten en deze roepen weer haarzelf op. Scheppende wordt de persoonlijkheid geschapen.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Persoonlijkheid en gemeenschap gaan hier restloos in elkander op,</seg> <seg n="45.14.2">zonder dat ze elkander geweld aandoen of elkanders plaats beperken.</seg></s> <s n="45.15"><seg n="45.15.1">De gemeenschap is hier geen intellectueel systeem van waaruit plaats en betekenis van het individu worden geconstrueerd en geabsorbeerd;</seg> <seg n="45.15.2">integendeel de gemeenschap schept de persoonlijkheid,</seg> <seg n="45.15.3">versterkt haar daarna en laat haar tenslotte vrijheid in groei en beweging.</seg></s> <s n="45.16"><seg n="45.16.1">Evenmin wordt hier aan het individu een beperkte ruimte ingewilligd in het geheel,</seg> <seg n="45.16.2">waarbij de eigenlijke persoonlijkheid in reserve blijft;</seg> <seg n="45.16.3">de volle persoonlijkheid<pb n="219" ed="VW"/> gaat hier op in de gemeenschap,</seg> <seg n="45.16.4">zoals ook haar wezen gemeenschap is.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Zo wordt de individualiteit losgemaakt van intellectuele of zedelijke gedetermineerdheid.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Ze wordt een <hi rend="italic">historisch gegeven.</hi></seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Iedere persoonlijkheid is een betrekkelijke toevalligheid,</seg> <seg n="46.3.2">tevoren even onbepaalbaar als een historisch feit.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De individuele ontwikkeling heeft plaats in contact met de gemeenschap,</seg> <seg n="46.4.2">in een reeks van betrekkelijk toevallige aanrakingen,</seg> <seg n="46.4.3">in een historische,</seg> <seg n="46.4.4">onafleidbare en niet te construeren lijn.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">In een rijke wederkerigheid,</seg> <seg n="46.5.2">in een gemeenschap van goederen en geesten,</seg> <seg n="46.5.3">in scheppende correspondentie,</seg> <seg n="46.5.4">ontstaat en wast de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Ze is geen donker,</seg> <seg n="46.6.2">verborgen wezen,</seg> <seg n="46.6.3">dat is zoals 't nu eenmaal is,</seg> <seg n="46.6.4">erfelijk bepaald of belast,</seg> <seg n="46.6.5">maar ze is openbaring Gods van dag tot dag,</seg> <seg n="46.6.6">geschapen in het licht en niet in de duisternis;</seg> <seg n="46.6.7">het licht dat de voorwaarde is voor alle scheppende werkzaamheid Gods.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Geen duistere,</seg> <seg n="46.7.2">subliminaire,</seg> <seg n="46.7.3">maar <hi rend="italic">historische</hi> machten bepalen haar in de eerste plaats.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Deze kijk op de individualiteitsgedachte bij Schleiermacher is niet geheel in overeenstemming met prof. De la Saussaye,</seg> <seg n="47.1.2">wanneer hij de grote betekenis van Schleiermacher hierin vindt,</seg> <seg n="47.1.3">dat deze,</seg> <seg n="47.1.4">'tegenover de middenmoot van kennen en handelen',</seg> <seg n="47.1.5">de menselijke persoonlijkheid heeft gehandhaafd.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Tegenover het rationalisme valt dit terstond te beamen.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Wanneer echter de religieuze fantasie van Schleiermacher in dezelfde perikoop gelijkgesteld wordt met de 'schwankende Gestalten' die Goethe met 'Zauberhauch' de boezem schokten,</seg> <seg n="47.3.2">'in de stroom van 't onbewuste leven',</seg> <seg n="47.3.3">dan zou ik met prof. Samuel Eck willen vermoeden,</seg> <seg n="47.3.4">dat deze 'Gestalten' bij Schleiermacher historische personen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Schleiermacher was hernhutter en bleef dat innerlijk en ook in z'n romantische periode te Berlijn ging z'n fantasie nog gaarne tot jeugdherinneringen terug,</seg> <seg n="48.1.2">o.a. naar de vriendinnen van z'n zuster Charlotte in het zusterhuis te Gnadenfrey.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Daar weet hij een humaniteit van fijner makelij dan in de Berlijnse kring.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Daar leefde ook reeds lang de individualiteitsgedachte,</seg> <seg n="48.3.2">de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Daar heeft men oog en oor voor elkander,</seg> <seg n="48.4.2">voor het persoonlijke,</seg> <seg n="48.4.3">het diepst menselijke,</seg> <seg n="48.4.4">het eigene.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Daar vormt men elkaar in liefdevolle gemeenschap.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Men acht er elke levensgeschiedenis,</seg> <seg n="48.6.2">ook die der allereenvoudigsten,</seg> <seg n="48.6.3">belangrijk en waard om te boek gesteld te worden.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Niet Spinoza,</seg> <seg n="48.7.2">maar graaf Zinzendorf<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n25" rend="superscript">25</ref> is de grootvader van <hi rend="italic">Reden en Monologen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Bevrijd van de engheid van een klein milieu,</seg> <seg n="49.1.2">en bevrucht in aanraking met de ideeënrijkdom der Romantiek,</seg> <seg n="49.1.3">wast de persoonlijkheidsidee bij Schleiermacher uit.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Persoonlijk leven is hem een 'Tanz der Horen,</seg> <seg n="49.2.2">melodisch<pb n="220" ed="VW"/> und harmonisch nach dem Zeitmasz'.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Verschilt dat zoveel van de 'bruiloftskinderen' uit het Evangelie?</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wat betekent nu dit historisch exposé voor de beschouwing van ons onderwerp?</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Ik geloof zeer veel.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Wanneer we de sociologie in twee helften kunnen snijden,</seg> <seg n="50.3.2">waarvan de ene vastligt onder de wet en de andere,</seg> <seg n="50.3.3">in een tijdperk van springvariatie,</seg> <seg n="50.3.4">een historische ontwikkeling doorloopt van ongeëvenaarde draagwijdte,</seg> <seg n="50.3.5">dan hebben we ons allen met dat laatste terrein bezig te houden.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Wij moeten dan allen 'sociale' werkers zijn in de engere zin.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">De genoemde vooronderstelling moet echter ten sterkste ontkend.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Eer blijft omgekeerd de meer 'sociale',</seg> <seg n="50.6.2">de zakelijke kant van het leven,</seg> <seg n="50.6.3">ook in z'n tijdperken van groei,</seg> <seg n="50.6.4">vergeleken bij de mogelijkheden van de persoonlijke zijde,</seg> <seg n="50.6.5">een dood terrein.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Ik ben hier zo weinig historisch-materialist,</seg> <seg n="50.7.2">dat ik,</seg> <seg n="50.7.3">instede van aan te nemen dat de geesten zouden moeten dansen op de maatslag der zakelijke bewegingen,</seg> <seg n="50.7.4">ook in de ethiek van een <hi rend="italic">historisch spiritualisme</hi> zou willen spreken,</seg> <seg n="50.7.5">waarin de personen,</seg> <seg n="50.7.6">tot op zekere hoogte los van de materiële bodem,</seg> <seg n="50.7.7">van de contemporaine situatie,</seg> <seg n="50.7.8">vrij in de tijd,</seg> <seg n="50.7.9">in de historie,</seg> <seg n="50.7.10">dat is het echte element der menselijkheid,</seg> <seg n="50.7.11">zich vermogen te bewegen tot hun vorming.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Deze opvatting is ook nodig voor het 'sociale' zelf.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Een persoonlijkheid onder de wet vermag aan de eisen,</seg> <seg n="50.9.2">die de tijd stelt,</seg> <seg n="50.9.3">niet te voldoen.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Wanneer het geheel een meer kwalitatieve verhouding tot de enkeling zoekt;</seg> <seg n="50.10.2">wanneer de thomistische,</seg> <seg n="50.10.3">kosmische tegenstellingen op sociaal gebied tot persoonlijk feit zullen worden,</seg> <seg n="50.10.4">zoals de religieuze dat werden bij de Hervorming,</seg> <seg n="50.10.5">dan moet de persoonlijkheid wassen.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">En zoals toen het humanisme het religieus proces geholpen heeft,</seg> <seg n="50.11.2">zo zal ook thans versterking van het eigene voorwaarde moeten zijn.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Socialisering zonder humanisering loopt uit op het weven van de lijkwade voor de cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Trouwens in de richting van deze versterking loopt reeds een sterke stroom.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Men denke slechts aan de belangstelling voor eugenese,</seg> <seg n="51.2.2">opvoedkundige vragen en psychologische studiën.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Men leze daarover <hi rend="italic">De nieuwe opvoeding</hi> van prof. Bavinck.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Overal valt daar een streven op te merken om te rade te gaan met het bijzondere,</seg> <seg n="51.4.2">het eigene.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Onlangs heeft ook de pedagoog Gunning in een <hi rend="italic">Synthese-nummer</hi> erover geklaagd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n26" rend="superscript">26</ref></seg> <seg n="51.5.2">dat van de bekende opvoedkundigen er slechts twee van het kind uitgaan.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">De anderen gaan uit van de gemeenschap en zoeken het kind daarvoor pasklaar te maken,</seg> <seg n="51.6.2">een systeem,</seg> <seg n="51.6.3">dat in ons onderwijsstelsel ten toppunt is gevoerd.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Bij de bovenbedoelde middelen tot verbetering echter,</seg> <seg n="52.1.2">bij eugenese,</seg> <seg n="52.1.3">empirische<pb n="221" ed="VW"/> psychologie,</seg> <seg n="52.1.4">toegepaste psychologie,</seg> <seg n="52.1.5">schoolorganisatie,</seg> <seg n="52.1.6">horen we een aanslag onder aan de toonladder.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ook zijn richting en doel nog zeer onzeker.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">En men gaat daarbij veelal uit van een 'subliminaire' opvatting der te ontwikkelen persoonlijkheid.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Er is reden om de klacht van Wilhelm von Humboldt te herhalen,</seg> <seg n="52.4.2">dat het jammer is,</seg> <seg n="52.4.3">dat er van de theorie voor de vorming der persoonlijkheid wel dat gedeelte bestaat,</seg> <seg n="52.4.4">dat betrekking heeft op opvoeding en wetgeving,</seg> <seg n="52.4.5">maar geen theorie,</seg> <seg n="52.4.6">die onderzoekt wat de religie vermag tot vorming van de mens.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Daartoe moeten we niet ons standpunt nemen in het onderbewuste,</seg> <seg n="52.5.2">waar determinerende krachten als erfelijkheid en degeneratie nog zoveel mee te praten hebben.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Ten opzichte van deze nachtzijde des levens,</seg> <seg n="52.6.2">de duisternis van het subliminaire,</seg> <seg n="52.6.3">zou men de regels uit Burns<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n27" rend="superscript">27</ref> van toepassing kunnen achten:</seg></s></p>
<lg><l n="53.1"><seg n="53.1.1">"That night,</seg> <seg n="53.1.2">a child might understand,</seg></l><l n="53.2"><seg n="53.2.1">The deil had business on his hand."</seg></l></lg>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">God schept zich gaarne eerst wat licht voor Hij gaat werken.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Dan heerst niet meer de determinatie,</seg> <seg n="54.2.2">de descendentie,</seg> <seg n="54.2.3">de degeneratie,</seg> <seg n="54.2.4">maar de generatie,</seg> <seg n="54.2.5">het scheppend Woord.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Dan krijgen de machten van boven de overhand over de machten van beneden.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Men zal misschien menen,</seg> <seg n="55.1.2">dat dit juist door de christelijke kerk altijd is gewild en in praktijk gebracht.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Maar dit is slechts ten dele juist.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Het is juist dat zij,</seg> <seg n="55.3.2">eeuw in eeuw uit,</seg> <seg n="55.3.3">de schijf der religie heeft rondgedreven.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Maar het is niet waar dat zij even ijverig geweest is om daarop de christelijke persoonlijkheid gestalte te geven.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Zij dreef vaak het ledige wiel.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Niet steeds gedacht zij Jezus' woord:</seg> <seg n="55.6.2">'Weest dan gijlieden volmaakt,</seg> <seg n="55.6.3">gelijk uw Vader,</seg> <seg n="55.6.4">Die in de hemelen is,</seg> <seg n="55.6.5">volmaakt is' (Matth. 5 : 48).</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Er is nog weinig ruimte voor de religieuze individualiteit.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">In elk geval ontbreekt een theorie voor de vorming daarvan,</seg> <seg n="55.8.2">naar het principe ener vrije schepping,</seg> <seg n="55.8.3">in wederkerige gemeenschapsoefening,</seg> <seg n="55.8.4">zonder wederkerige hinder,</seg> <seg n="55.8.5">en een kerkidee,</seg> <seg n="55.8.6">die daarmee in overeenstemming is.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Er ontbreekt een theologie,</seg> <seg n="55.9.2">die gericht is op de vorming van persoonlijkheid en karakter.</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Er ontbreekt een religieuze ethiek.</seg></s> <s n="55.11"><seg n="55.11.1">Schleiermacher echter heeft als een Mozes in dat beloofde land een blik menen te slaan.</seg></s> <s n="55.12"><seg n="55.12.1">Profetische jongeren van een betere tijd noemt hij zich en de zijnen.</seg></s> <s n="55.13"><seg n="55.13.1">De <hi rend="italic">Monologen</hi> geven een religieuze ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Nu weet ik wel dat hier afgedongen kan worden en ik wil dat laten doen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Schleiermachers geschrift en ook hij zelf ten dele,</seg> <seg n="56.2.2">behield een te spelende houding tegenover het leven.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De fantasie is er te overmoedig tegenover de werkelijkheid,</seg> <seg n="56.3.2">de realiteit des kruises.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Ook worden slechts vijf scheppingswoorden gesproken en het zesde ongesproken gelaten.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Het <hi rend="italic">beroep</hi> ontbreekt <pb n="222" ed="VW"/>er.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">De humaniteit blijft verkort tot het allerpersoonlijkste,</seg> <seg n="56.6.2">religieus levensgevoel,</seg> <seg n="56.6.3">echt,</seg> <seg n="56.6.4">vriendschap.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">En op de zesde dag voltooide God pas de volle menselijkheid,</seg> <seg n="56.7.2">toen de gezelligheid,</seg> <seg n="56.7.3">die de dieren ook kennen,</seg> <seg n="56.7.4">opgeheven en bevestigd werd tot arbeidsgemeenschap.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">De romantici zijn als kinderen die spelen voor hun zesde jaar.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">De arbeid komt vanzelf.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Hoofdzaak is dat we in <hi rend="italic">de Monologen</hi> in beginsel de religieuze individualiteit hebben en een theorie voor de vorming daarvan:</seg> <seg n="56.10.2">een religieuze ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Vanaf Schleiermacher kunnen we nog weinig vooruit,</seg> <seg n="57.1.2">wanneer het ons althans niet te doen is om een lossere uitvoering van z'n program inzake de gezellige banden des levens,</seg> <seg n="57.1.3">maar juist om de bevestiging daarvan door de arbeid.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">En wanneer we ons dan niet laten leiden door de spinozistische legende,</seg> <seg n="57.2.2">maar door de historische werkelijkheid,</seg> <seg n="57.2.3">dan worden we geleid in de richting van Herrnhut.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Dit is echter in sommige opzichten het meest eigenaardig protestantisme.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Hier is de dogmatiek het minst speculatief;</seg> <seg n="57.4.2">de theologie 't meest christocentrisch;</seg> <seg n="57.4.3">de geloofsleer 't meest activistisch en op arbeid gericht;</seg> <seg n="57.4.4">de christelijke persoonlijkheid 't meest individueel;</seg> <seg n="57.4.5">de bekering 't duidelijkst gezien als een historisch,</seg> <seg n="57.4.6">in gemeenschap voltrokken proces;</seg> <seg n="57.4.7">de christologie een spiritueel-historisch onderzoek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f3" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Zo worden we van Schleiermacher naar de reformatoren geleid.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">En hier is een opklimming.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Vergeleken bij de Hervorming zijn de zusters te Gnadenfrey als vergeet-mij-nietjes in een korenveld.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Calvijn heeft hier weer het hoogst gegrepen.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">"Hij heeft",</seg> <seg n="58.5.2">zegt Dilthey treffend,</seg> <seg n="58.5.3">"de transcendentale betekenis van de gelovige persoon en de verhevenheid van 's mensen lot 't diepst gevoeld."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f4" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Hij is,</seg> <seg n="58.6.2">met z'n predestinatie,</seg> <seg n="58.6.3">z'n irrationalisme,</seg> <seg n="58.6.4">de romanticus onder de hervormers;</seg> <seg n="58.6.5">hier predomineert de ongelijkheid;</seg> <seg n="58.6.6">de religieuze individualiteit is hier krachtig op de voorgrond gesteld;</seg> <seg n="58.6.7">de bekering grijpt plaats 'ni en une minute de temps,</seg> <seg n="58.6.8">ni en un jour,</seg> <seg n="58.6.9">ni en un an'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f5" rend="superscript">d</ref> en verloopt dan als een historisch proces;</seg> <seg n="58.6.10">en dit proces houdt bij deze hervormer,</seg> <seg n="58.6.11">duidelijker dan bij een der anderen,</seg> <seg n="58.6.12">verband met het verkeer in gemeenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f6" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">En eindelijk,</seg> <seg n="58.7.2">en dat is in verband met onze gedachtengang van de hoogste betekenis,</seg> <seg n="58.7.3">is hier de gemeenschap niet slechts middel,</seg> <seg n="58.7.4">zoals ze dat bij Luther nog veel meer is,</seg> <seg n="58.7.5">tot bekering van de enkeling,</seg> <seg n="58.7.6">maar ook doel in zichzelf,</seg> <pb n="223" ed="VW"/><seg n="58.7.7">waarop elk bekeringsproces volgens z'n natuur en bestemming uitloopt.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">De gemeenschap bemiddelt niet alleen de zaligheid,</seg> <seg n="58.8.2">maar houdt ze in en maakt ze uit.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Christus' lijden en sterven is niet alleen van betekenis voor de enkeling,</seg> <seg n="58.9.2">zodat de gemeenschap die schat slechts heeft uit te delen,</seg> <seg n="58.9.3">maar heeft ook betekenis voor de gemeenschap als zodanig.</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">Christus' dood heeft gemeenschapvormende kracht.</seg></s> <s n="58.11"><seg n="58.11.1">Zo verliest deze zijde des levens haar zakelijk aspect en krijgt een aanzien,</seg> <seg n="58.11.2">dat haar geschikt maakt om als levend correlaat van de persoonlijkheid te gelden,</seg> <seg n="58.11.3">zodat beide als gelijkwaardig op elkaar betrokken kunnen worden.</seg></s> <s n="58.12"><seg n="58.12.1">Zij komt daarmee op haar beurt onder de natuurlijke zedewet uit die de verhoudingen,</seg> <seg n="58.12.2">voorzover ze een zakelijk karakter dragen,</seg> <seg n="58.12.3">tot op zekere hoogte altijd blijft regelen en moet thans,</seg> <seg n="58.12.4">wegens haar meer personalistische karakter,</seg> <seg n="58.12.5">volgens een ander principe worden gevonden.</seg></s> <s n="58.13"><seg n="58.13.1">Dit beginsel is de predestinatie,</seg> <seg n="58.13.2">een genererend principe,</seg> <seg n="58.13.3">een irrationele basis,</seg> <seg n="58.13.4">waaruit onafleidbaar,</seg> <seg n="58.13.5">historisch,</seg> <seg n="58.13.6">nu niet alleen de individualiteit,</seg> <seg n="58.13.7">maar ook de gemeenschap opwaakt,</seg> <seg n="58.13.8">waarbij deze beide,</seg> <seg n="58.13.9">individualiteit en gemeenschap,</seg> <seg n="58.13.10">ook tegenover elkander dit karakter van irrationaliteit en onafleidbaarheid bewaren,</seg> <seg n="58.13.11">zodat ze elkaar nimmer in de weg kunnen staan.<seg type="noteMarkerWithoutNote" rend="superscript">h</seg><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="58.14"><seg n="58.14.1">Zo wordt,</seg> <seg n="58.14.2">tenslotte,</seg> <seg n="58.14.3">de volle betekenis duidelijk van Calvijns uitspraak,</seg> <seg n="58.14.4">wanneer deze de politieke en maatschappelijke verhoudingen tot de humaniteit rekent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f7" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="58.15"><seg n="58.15.1">Dit is de grondgedachte van z'n gehele sociologie,</seg> <seg n="58.15.2">waardoor de kosmische,</seg> <seg n="58.15.3">thomistische,</seg> <seg n="58.15.4">vaste verhoudingen in beginsel personalistisch worden opgelost en doorbroken en waardoor de persoonlijkheid regelrecht op de gemeenschap wordt betrokken,</seg> <seg n="58.15.5">in een religieus doorademde verhouding,</seg> <seg n="58.15.6">waarin voor vrijheid en persoonlijk initiatief grote speelruimte blijft.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Tegelijk is daarmee aan de arbeid de haar toekomende plaats verzekerd in de humaniteitsidee.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Het antieke renteniersideaal,</seg> <seg n="59.2.2">dat bij Luther nog nawerkt en in de gehele Europese beschavingsgedachte nog niet geheel is overwonnen' wijkt hier voor een waardering van de arbeid als echt humaan,</seg> <seg n="59.2.3">die door Carlyle<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n29" rend="superscript">29</ref> later tot zo krachtige uitdrukking is gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Zo betekent de Reformatie een <hi rend="italic">humanisering</hi> van het leven.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">De persoonlijkheid wordt er losser van de natuurbasis met de natuurlijke zedewet.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Zij wordt vrijer in God en de historie,</seg> <seg n="60.3.2">in de wereld der geesten.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Tegenover <pb n="224" ed="VW"/>sacramentele krachten zien we historische machten,</seg> <seg n="60.4.2">allereerst de bijbel,</seg> <seg n="60.4.3">op de voorgrond treden.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">En voor de afgestorven heilige komt ... de dominee,</seg> <seg n="60.5.2">de mens.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Hoor! met hoeveel verontschuldigingen Calvijn hem inleidt in 't begin van boek IV der <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De Hervorming is de laatste grote crisis geweest in de wereldhistorie,</seg> <seg n="61.1.2">waarbij vergeleken de Franse revolutie klein blijft.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Misschien beleven wij een gelijkwaardige crisis,</seg> <seg n="61.2.2">maar nu op de andere pool des levens,</seg> <seg n="61.2.3">de gemeenschapszijde.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Wanneer deze zich gaat voltrekken onder de wet,</seg> <seg n="61.3.2">met uitschakeling der persoonlijkheid,</seg> <seg n="61.3.3">dan schijnt inderdaad het einde der cultuur gekomen.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Dat is echter veler bedoeling niet.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Men zoekt,</seg> <seg n="61.5.2">schreef Just Havelaar in <hi rend="italic">De Gids</hi> van 1918,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n30" rend="superscript">30</ref></seg> <seg n="61.5.3">een gemeenschap van persoonlijkheden.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">En ook Roland Holst en de religieuze socialisten<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n31" rend="superscript">31</ref> zoeken 'stijl',</seg> <seg n="61.6.2">houding voor de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">En wanneer men daarbij allicht een:</seg> <seg n="61.7.2">'Excusez du peu!' laat horen,</seg> <seg n="61.7.3">dan zal men toch merken,</seg> <seg n="61.7.4">dat de zoekers daarbij de machtigste kracht der wereld,</seg> <seg n="61.7.5">de religie,</seg> <seg n="61.7.6">niet ter zijde wensen te laten.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">In wijde kring ontwaakt de begeerte naar religieuze vorming.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Men wenst dan echter ook werkelijke <hi rend="italic">vorming;</hi></seg> <seg n="61.9.2">een religieuze ethiek;</seg> <seg n="61.9.3">een waarachtige beschaving;</seg> <seg n="61.9.4">een theologie,</seg> <seg n="61.9.5">die gericht is op karakter.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Dit alles zal geen maakwerk kunnen zijn.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Ethiek en mystiek zullen elkander hier de hand moeten reiken.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Alleen in de broeiing der christelijke mystiek ontstaan de edeler humanitaire vormen die op de koude intellectualistische en moralistische grond niet gedijen.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">De fijnere structuur der menselijke persoonlijkheid wordt ontdekt bij het vonken van een spiritualisme,</seg> <seg n="62.4.2">dat op protestantse bodem mystiek en ethiek heeft verenigd.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Op welke wijze zal de kerk daartoe kunnen medewerken?</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Zij heeft dit te dikwijls beproefd op de wijze van de staat.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">De staat,</seg> <seg n="63.3.2">wanneer hij 'stijl' zoekt en houding voor de enkeling,</seg> <seg n="63.3.3">groepeert de individuen ruimtelijk,</seg> <seg n="63.3.4">schematisch.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Zij moeten op één tijdsgewricht,</seg> <seg n="63.4.2">naast elkander kunnen leven en werken,</seg> <seg n="63.4.3">zonder elkaar te zeer te storen.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Globaal gesproken maakt de meerderheid wet,</seg> <seg n="63.5.2">de minderheid wordt gebannen.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">- Precies zo doet,</seg> <seg n="63.6.2">wanneer men haar laat begaan,</seg> <seg n="63.6.3">meestal de kerk.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Wanneer echter de kerk tot roeping heeft de religieuze persoonlijkheid te vormen in scheppende gemeenschap,</seg> <seg n="63.7.2">dan is niet de ruimte,</seg> <seg n="63.7.3">maar de tijd,</seg> <seg n="63.7.4">de historie,</seg> <seg n="63.7.5">haar element.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Dat betekent een geweldige levensverruiming,</seg> <seg n="63.8.2">die de kerk in de verbondsgedachte heeft vastgelegd,</seg> <seg n="63.8.3">maar weinig in toepassing gebracht.</seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Het Oude en het Nieuwe Verbond zijn tijdsruimten.</seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">Het fundament,</seg> <seg n="63.10.2">waarop de kerk gebouwd is,</seg> <seg n="63.10.3">is geen statuut,</seg> <seg n="63.10.4">geen grondwet,</seg> <seg n="63.10.5">maar het zijn historische personen;</seg> <seg n="63.10.6">apostelen en profeten.</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">Als contemporaine verschijning heeft ze geen gedaante of heerlijkheid.</seg></s> <s n="63.12"><seg n="63.12.1">In de historie imponeert ze altijd.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Het concilie,</seg> <seg n="64.1.2">waarvan de evangeliën de akten bewaard hebben,</seg> <seg n="64.1.3">wordt gehouden op de berg der verheerlijking.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Met Jezus zijn er tegenwoordig Mozes en Elia (Matth. 17 : 1-13).</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">De beslissing,</seg> <seg n="64.3.2">die genomen wordt,</seg> <seg n="64.3.3">valt <pb n="225" ed="VW"/>over het machtigste religieus-ethische gebeuren,</seg> <seg n="64.3.4">dat de wereld kent:</seg> <seg n="64.3.5">zijn uitgang te Jeruzalem.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">- Stel daartegenover nu het concilie van tijdgenoten uit de <hi rend="italic">Handelingen,</hi></seg> <seg n="64.4.2">nog wel van apostelen,</seg> <seg n="64.4.3">waar het liep over het rituele slachten (Hand. 15).</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Ook onder ons wordt de plaats,</seg> <seg n="65.1.2">die de enkeling in de kerk inneemt,</seg> <seg n="65.1.3">overwegend onpersoonlijk bepaald.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">De gemeenschap betekent systeem en het individu vertegenwoordigt een opinie.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Een afwijkende opinie brengt de band met't geheel in gevaar.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">En naarmate dit meer't geval is achten velen de kerkelijke situatie volmaakter.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">- De religieuze persoonlijkheid blijft daarbij echter buiten spel.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Haar krachten en gaven,</seg> <seg n="65.6.2">haar charismata,</seg> <seg n="65.6.3">worden niet ten dienste van de gemeenschap aangelegd.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Gemeenschap van persoonlijkheden ontstaat hier niet.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Organiseren is op die wijze onmogelijk.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">De kerk interesseert zich voor de opinie.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Zij systematiseert.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">En veler verlangen naar reorganisatie bedoelt eigenlijk geen organisatie in enig opzicht,</seg> <seg n="65.11.2">maar systematisatie.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Wanneer het echter om de versterking van de persoonlijkheid te doen is tegenover de egalisering in de staat;</seg> <seg n="66.1.2">wanneer de socialisering de humanisering niet zal beletten en zo de cultuur haar lijkwade weven,</seg> <seg n="66.1.3">dan moet de kerk zich van haar karakter bewust worden.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Naarmate de staat duidelijker z'n ruimtelijk-schematisch karakter gaat vertonen,</seg> <seg n="66.2.2">moet de kerk zich bezinnen op haar eigenlijk element,</seg> <seg n="66.2.3">de historie,</seg> <seg n="66.2.4">die zoveel meer ruimte biedt en vrijheid.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Zij <hi rend="italic">moet</hi> voor de persoonlijkheid ruimte laten en de religieuze individualiteit aankweken en waarderen.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Volkomen zal zij dit wel niet kunnen.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Een volkomen gemeenschap van persoonlijkheden blijft voor de eeuwigheid weggelegd.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Maar wanneer het staatkundig element in de kerk dan niet geheel is uit te zuiveren,</seg> <seg n="67.3.2">dan heeft zij dit toch niet te koesteren,</seg> <seg n="67.3.3">maar als de oude Adam te haten en te vlieden.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Naarmate zij jaloers blijft op de egalisering in de staat,</seg> <seg n="67.4.2">zal zij doorgaan profeten te doden en martelaren te maken,</seg> <seg n="67.4.3">en deze zullen buiten haar komen te staan daar,</seg> <seg n="67.4.4">waar ze thuis behoren;</seg> <seg n="67.4.5">in de historie.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Deze wordt dan echter ook geheel door hen beheerst.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Gemeenschap is geen gegeven ding,</seg> <seg n="68.1.2">evenmin als persoonlijkheid.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Geen natuurlijk of intellectueel substraat;</seg> <seg n="68.2.2">geen grondslag;</seg> <seg n="68.2.3">geen statuut;</seg> <seg n="68.2.4">geen basis om op te staan.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Alles wat daarop gewonnen wordt zijn <hi rend="italic">leden,</hi></seg> <seg n="68.3.2">dwz. individuen;</seg> <seg n="68.3.3">geen persoonlijkheden.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Zo kweekt men het individualisme dat men wenst te ontgaan.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Wanneer de kerk,</seg> <seg n="68.5.2">naar een thans gebruikelijke uitdrukking,</seg> <seg n="68.5.3">een 'karakter' zal verkrijgen,</seg> <seg n="68.5.4">dan ligt de weg daarheen niet in het besnoeien,</seg> <seg n="68.5.5">maar in het versterken der religieuze individualiteit.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Het karakter,</seg> <seg n="68.6.2">dat de kerk verkrijgt door het verzwakken daarvan,</seg> <seg n="68.6.3">heeft geen <pb n="226" ed="VW"/>waarde.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Karakter betekent hier niet het vastleggen van een gegeven richting,</seg> <seg n="68.7.2">maar het vrije en <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>heerlijke vermogen om telkens,</seg> <seg n="68.7.3">met de hoogste geestelijke bewegelijkheid en het fijnste geestelijke onderscheidingsvermogen,</seg> <seg n="68.7.4">met behoud van volle ontvankelijkheid,</seg> <seg n="68.7.5">zich toe te eigenen en te assimileren wat God als waarheid openbaart.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Voor de directie der kerk geldt hetzelfde,</seg> <seg n="68.8.2">wat Saint-Cyran<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n32" rend="superscript">32</ref> eens opmerkte als directeur van een enkele ziel:</seg> <seg n="68.8.3">"Vous voulez que je vous assure votre condition:</seg> <seg n="68.8.4">je n'aime pas cette demande.</seg></s> <s n="68.9"><seg n="68.9.1">Les âmes qui <choice><sic>sont á Dieu</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sont à Dieu</corr></choice> ne doivent avoir ni assurance ni prévoyance;</seg> <seg n="68.9.2">elles doivent agir par la Foi,</seg> <seg n="68.9.3">qui n'a ni clarté ni assurance dans la suite des bonnes oeuvres;</seg> <seg n="68.9.4"><hi rend="italic">elles </hi><choice><sic>regardent Dien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">regardent Dieu</hi></corr></choice><hi rend="italic"> et le suivent à tout moment,</hi></seg> <seg n="68.9.5">dépendant des rencontres que sa Providence fait naitre ...</seg></s> <s n="68.10"><seg n="68.10.1"><hi rend="italic">Il faut une flexibilité </hi><choice><sic>nonpareille et'universelle á une áme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">nonpareille et universelle à une âme</hi></corr></choice><hi rend="italic"> chrétienne.</hi> " In deze woorden is de aard van het religieuze karakter op onovertroffen wijze beschreven.</seg></s> <s n="68.11"><seg n="68.11.1">Het is principieel onderscheiden van het filosofisch karakter,</seg> <seg n="68.11.2">dat men zou kunnen noemen een conglomeraat van aangeboren en verworven intellectuele en zedelijke gedetermineerdheden.</seg></s> <s n="68.12"><seg n="68.12.1">Ook de kerk heeft nodig,</seg> <seg n="68.12.2">geen filosofisch,</seg> <seg n="68.12.3">maar een religieus,</seg> <seg n="68.12.4">een christelijk karakter.</seg></s> <s n="68.13"><seg n="68.13.1">Dezelfde 'flexibilité nonpareille et universelle',</seg> <seg n="68.13.2">die de enkele christelijke ziel moet kenmerken,</seg> <seg n="68.13.3">behoort ook een eigenschap te zijn van de christelijke gemeenschap.</seg></s> <s n="68.14"><seg n="68.14.1">Dit is echter alleen mogelijk wanneer die gemeenschap haar eigenlijk wezen leert zien in het kweken,</seg> <seg n="68.14.2">beschermen en versterken der christelijke individualiteit of persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Voor een ontwikkeling in deze richting valt één bijzonder gunstige omstandigheid op te merken.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Het feit,</seg> <seg n="69.2.2">dat de arbeid steeds duidelijker in de humaniteitsgedachte wordt getrokken.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Geen ledige arbeiders op de markt.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Maar allen in de wijngaard.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">En voor allen:</seg> <seg n="69.5.2">arbeid en loon.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Hierdoor worden we aangewezen op een werkelijke <hi rend="italic">organisatie;</hi></seg> <seg n="69.6.2">het groeperen van personen.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Want de arbeid in hogere zin,</seg> <seg n="69.7.2">als deel van de humaniteit,</seg> <seg n="69.7.3">verliest z'n bloot-zakelijk,</seg> <seg n="69.7.4">indifferent en geestdodend karakter,</seg> <seg n="69.7.5">en eist betoning van persoonlijkheid.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">En deze laatste zal daarbij niet kunnen blijven wonen in een systeem,</seg> <seg n="69.8.2">een tijdeloos rijk van opinies,</seg> <seg n="69.8.3">maar zal aandacht moeten schenken aan een wordende wereld,</seg> <seg n="69.8.4">een historisch proces.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Zij zal behoefte gevoelen aan verwante,</seg> <seg n="69.9.2">maar niet met haar zelve idente krachten.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Aan een <hi rend="italic">hulpe tegenover</hi> zich.</seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">Zo ziet ook Paulus Christus en de gemeente naar analogie van het eerste mensenpaar;</seg> <seg n="69.11.2">een ideale,</seg> <seg n="69.11.3">scheppende arbeidsgemeenschap.</seg></s> <s n="69.12"><seg n="69.12.1">Daarin wordt men niet uit elkander afgeleid,</seg> <seg n="69.12.2">maar uit elkaar genomen en geschapen.</seg></s> <s n="69.13"><seg n="69.13.1">En ieder lid van zulk een gemeenschap is een nieuwe en vrije gedachte Gods.</seg></s> <s n="69.14"><seg n="69.14.1">Niet het 'more geometrico' mag ons kerkelijk leven beheersen.</seg></s> <s n="69.15"><seg n="69.15.1">Wel is God de grote 'Geometer',</seg> <seg n="69.15.2">maar als zodanig eert Hem de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="69.16"><seg n="69.16.1">De kerk aanbidt z'n vrije,</seg> <seg n="69.16.2">spontane,</seg> <seg n="69.16.3">persoonlijke,</seg> <seg n="69.16.4">scheppende wil.</seg></s> <s n="69.17"><seg n="69.17.1">De christen voelt zich <hi rend="italic">geschapen in Christus Jezus en</hi> <pb n="227" ed="VW"/>niet door deductie uit Hem afgeleid.</seg></s> <s n="69.18"><seg n="69.18.1">En daarin ligt een rijk program voor de toekomstige ontwikkeling van de verhouding tussen gemeenschap en persoonlijkheid,</seg> <seg n="69.18.2">een ontwikkeling,</seg> <seg n="69.18.3">die in beginsel reeds bij Calvijn ligt aangeduid.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="216" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f1" type="foot" place="foot" n="r"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>*Men zie voor de verhouding van <hi rend="italic">Reden</hi> en <hi rend="italic">Monologen</hi> de mooie studie van prof. dr. Samuel Eck:<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n20" rend="superscript">20</ref> <hi rend="italic">Ueber die Herkunft des Individualitäts-Gedankens bei Schleiermacher</hi>, Giessen 1908.*</p></note>
<pb n="217" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f2" type="foot" place="foot" n="s"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>*Naar dit beginsel deelt, zoals men zich herinnert, prof. Slotemaker de Bruine de sociologie in.*</p></note>
<pb n="222" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f3" type="foot" place="foot" n="b"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>*Ik ben trouwens overtuigd dat een benadering van de reformatoren langs Schleiermacher de hernhutter ons menige nog niet gedolven schat bij deze zou doen vinden. Die weg is nog te weinig begaan.*</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f4" type="foot" place="foot" n="c"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>W. Dilthey, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften</hi>, dl. 2, Stuttgart enz. 1957<hi rend="superscript">5</hi>, p. 231: '. . . nie ist die Erhabenheit des menschlichen Geschicks so gefühlt und ausgesprochen wie von Calvin.' Als later Rousseau de oneindige gevoelswaarde van het menselijk leven in de literatuur tot uitdrukking brengt, dan is dat niets anders dan een wereldlijke omzetting 'des calvinischen Bewusstseins vom unendlichen transzendenten Werte der gläubigen Person.'</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f5" type="foot" place="foot" n="d"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>*Cit. naar Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">a.w.</hi>, dl. 1, p. 176.*</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f6" type="foot" place="foot" n="e"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>*Vgl. A. Ritschl, <hi rend="italic">Die christliche Lehre von der Rechtfertigung und Versöhnung</hi>, dl. 1, Bonn 1903<hi rend="superscript">4</hi>, p. 208.*</p></note>
<pb n="223" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.f7" type="foot" place="foot" n="i"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>*Zie p. 214, noot <hi rend="italic">o</hi>.*</p></note>
<pb n="227" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Gemeenschap en persoonlijkheid</hi> in twee gedeelten in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede, dl.</hi> 1 in 56 (1919) nr. 7, p. 481-<choice><sic>50l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">501</corr></choice>; dl. 2 in 56 (1919) nr, 8, p. 571-592. Dit artikel gaf in gewijzigde vorm de inhoud weer van het referaat, dat N. hield op 30 april 1919 in de vergadering van de Nederlandse Hervormde Predikantenvereniging.</p><p>Deze vereniging was in 1862 opgericht onder de naam Evangelisch-Confessioneele Predikantenvereeniging en omvatte ethische en confessionele predikanten. Vanaf 1865 heette ze Nederlandse Hervormde Predikantenvereniging. Zie voor haar geschiedenis W. F. Dankbaar<hi rend="italic">, Onbekrompen en ondubbelzinnig.</hi> Herdenkingsrede ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van de Nederlandse Hervormde Predikantenvereniging uitgesproken op 1 mei 1962 in de Domkerk te Utrecht,'s-Gravenhage 1962. Hierin is ook een lijst van de in de loop van de eeuw voor de vereniging gehouden referaten opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. R. Slotemaker de Bruine (1869-1941), hervormd theoloog en politicus, vanaf 1916 hoogleraar te Utrecht (zie de bespreking van zijn inaugurele door N., p. 368), vanaf 1926 enkele malen minister. S. stond in de traditie van de ethische theologie. Met zijn <hi rend="italic">Christelijke sociale studiën</hi> (3 dln., Utrecht 1915-1917) leverde hij pioniersarbeid op het gebied van de christelijke sociale ethiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Marie de Rabutin Chantal, marquise de Sévigné (1626-1695), Frans schrijfster. Toen haar dochter, echtgenote van de comte <choice><sic>degrignan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de Grignan</corr></choice>, gouverneur van de Provence, in 1671 naar de Provence ging, <choice><sic>ontwikkel de zich</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ontwikkelde zich</corr></choice> een briefwisseling tussen <choice><sic>moederen dochterdie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">moeder en dochter die</corr></choice> 25 jaar zou duren. De brieven van de moeder munten uit in vorm en stijl. De ongeveer 1500 bewaarde brieven zijn van groot belang voor de kennis van het Parijse leven en het hofleven van de zeventiende eeuw.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>G. Busken Huet, <hi rend="italic">E. J. Potgieter. Brieven aan Busken Huet,</hi> 3 dln., Haarlem 1901-1902.</p><p>(A. Verwey publiceerde de brieven van Busken Huet aan Potgieter onder de titel <hi rend="italic">Cd. Busken Huet. Brieven aan E. J. Potgieter,</hi> 3 dln., Haarlem 1925. <hi rend="italic">De volledige briefwisseling van E. J. Potgieter en Cd. </hi><choice><sic>Busken Huel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Busken Huet</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> J. Smit ed., verscheen in 1972 te Groningen in 2 dln.).</p><p><hi rend="italic">Brieven van mr. Isaac Da Costa,</hi> medegedeeld door mr. Groen van Prinsterer, 2 dln., Amsterdam 1872-1873. <hi rend="italic">Brieven van J. A. Wormser,</hi> medegedeeld door mr. Groen van Prinsterer, 2 dln., Amsterdam 1874-1876. De twee door Groen uitgegeven brievenverzamelingen bevatten zowel brieven aan hem als van hem.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Boëthius (480-524), Romeins filosoof en staatsman, speelde een zeer belangrijke rol in de overdracht van de antieke cultuur aan de middeleeuwen, met name van de aristotelische logica.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Kant wordt zo geïnterpreteerd door F. Paulsen. Vgl. p. 56 nootf.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Theodorus Beza (1519-1605), Frans calvinistisch theoloog, vanaf 1558 werkzaam te Genève als predikant, als hoogleraar en als eerste rector van de in 1559 aldaar gestichte academie. Hij heeft als medewerker van Calvijn na diens dood zijn werk voortgezet.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p>G. E. B. Clemenceau (1841-1929) speelde in de periode 1917-1920 een belangrijke rol als de Franse minister van Oorlog. In de onderhandelingen over het verdrag van Versailles, die eind 1918/begin 1919 gevoerd werden, bepleitte C. de definitieve vernietiging van de Duitse macht. Mede door zijn harde opstelling en diplomatieke kwaliteiten kwam er weinig terecht van het vredesprogram, dat de Amerikaanse president Wilson (1856-1924) voor ogen had. Op talrijke punten moest Wilson toegeven aan C. en de Engelse onderhandelaar Lloyd George.</p></note>
<pb n="228" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p><pb n="228" ed="VW"/>L. N. Tolstoj (1828-1910), Russisch schrijver, Met name in zijn werk na 1880 bepleitte T. een praktisch christendom, een eenvoudig en nederig leven. Een duidelijk voorbeeld van een door deze tendens beheerste roman is <hi rend="italic">Opstanding</hi> (1899).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>G. Bäumer (1873-1954), Duits schrijfster, actief in de Duitse vrouwenbeweging. Samen met F. N aurnann stichtte zij in 1920 de Deutsche Demokratische Partei.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p>C. J. Snijders (1852-1939)werd tijdens de Eerste Wereldoorlog de opperbevelhebber van de Nederlandse Land- en Zeemacht. In 1918 kreeg hij ontslag, omdat de minister van Oorlog niet instemde met zijn beleid ten aanzien van de ongeregeldheden onder de militairen in de Harskamp.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n12" type="end" place="end" n="12"><p>J. E. Butler (1820-1906) kreeg niet alleen in Engeland, maar in heel West-Europa bekendheid vanwege haar strijd tegen de prostitutie. Haar kritiek richtte zich met name op de reglementering ervan, die bestond uit verplichte inschrijving en keuring van de vrouwen. In Nederland trad ze herhaaldelijk samen met H. Pierson op.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J. H. Poincaré (1854-1912), Frans wiskundige, vanaf 1881 hoogleraar te Parijs. P. was een belangrijk criticus van de klassieke wiskunde en verwant met de zogenaamde 'semi-intuïtionisten', hij bestreed de alleenheerschappij van de logica in de wiskunde en nam stelling tegenover wat hij de 'overdrijvingen' in de leer der verzamelingen noemde. De inzichten van P. zijn met die van de genoemde intuïtionisten meer samenhangend uitgewerkt door de Nederlandse wiskundige L. E. J. Brouwer (1881-1966). Aanrakingspunten tussen P. en de theologie van N. vinden we vooral in de kritiek op de klassieke logica en in de rol van de intuïtie in het kenproces.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n14" type="end" place="end" n="14"><p>A. van Hogendorp (1841-1915), kleindochter van G.K. van Hogendorp, opgegroeid in de sfeer van het Réveil. Onder de indruk van het werk van Josephine Butler, H. Pierson en O.G. Heldring behoorde zij tot de medeoprichtsters van de 'Nederlandsche Vrouwenbond ter Verhooging van het Zedelijk Bewustzijn' (1884).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Onder 'bovengenoemd referaat' verstaat N. kennelijk het referaat, dat hij gehouden heeft voor de Predikantenvereniging (vgl. noot 1) en dat hij blijkbaar niet integraal heeft willen opnemen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n16" type="end" place="end" n="16"><p>W.A. Hoek (1885), hervormd predikant, vanaf 1922 te Amsterdam. H. begon als ethisch theoloog, was secretaris van de Ethische Vereeniging, maar maakte onder invloed van de prediking van Kohlbrugge een doorbraak naar de dialectische theologie. Hij voert zelf deze verschuiving terug op de invloed die hij van N. onderging. Zie daarvoor zijn <hi rend="italic">H.F. Kohlbrugge.</hi> De onheilige heilige, Amsterdam 1964.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n17" type="end" place="end" n="17"><p>E. Troeltsch hield op 3 april 1919 te Leiden voor de Theologische Faculteitsvereniging een rede over <hi rend="italic">Individualismus und Sozialismus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n18" type="end" place="end" n="18"><p>W. von Humboldt (1767-1835), Pruisisch filosoof en staatsman. Hij stond sterk onder invloed van Kant en was bevriend met Schiller en Goethe. Von H. koesterde de klassieke idee van de humaniteit en leerde een humanistisch individualisme. Zag hij in zijn vroege periode in de staat een gevaar voor de humaniteit, later ontwikkelde hij een conceptie waarin de staat organisch aansluiting vindt bij de volksgemeenschappen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Chr. G. Körner (1756-1831), Duits rechtsgeleerde, die grote belangstelling had voor filosofie en letteren. Nog altijd van betekenis is zijn correspondentie met Schiller en Von Humboldt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n20" type="end" place="end" n="20"><p>S. Eck (1857-1919), Duits theoloog, vanaf 1904 hoogleraar in de systematische theologie aan de (in 1945 opgeheven) theologische faculteit van Giessen. Theologisch kan hij als ritschliaan worden beschouwd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n21" type="end" place="end" n="21"><p>August Wilhelm (1767-1845) en Friedrich Schlegel (1772-1829), Duitse taal- en letterkundigen. In Jena behoorden zij tot de leidende figuren van de opkomende romantische beweging, waartoe ook Novalis, Tieck. Brentano, Schelling en Fichte behoorden. Zij werkten samen in het tijdschrift <hi rend="italic">Alhenäum</hi> (1798-1800), waarin A. W. Schlegel de theoretische grondslag legde voor de romantische school. Karoline. de vrouw van A. W. Schlegel, <pb n="229" ed="VW"/>scheidde in 1802 van hem en trouwde met Schelling.</p><p>H.W. von Kleist (1777-1811), Duits schrijver. Hij werd op zijn reizen dikwijls vergezeld door zijn halfzuster Ulrike, die hem trouw bijstond in zijn moeilijkheden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n22" type="end" place="end" n="22"><p><hi rend="italic">Gästa Berlings saga</hi> (1891) is de roman waarmee de Zweedse schrijfster Selma Lagerlöf (1858-1940) debuteerde. Op dit boek, dat het in haar tijd geldende literaire romanschenla doorbrak, zal N. ook later nog dikwijls terugkomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n23" type="end" place="end" n="23"><p>R. Rothe (1799-1867), Duits theoloog. vanaf 1837 hoogleraar te Heidelberg, behoudens een kort hoogleraarschap te Bonn van 1849-1854. R. ontwikkelde met behulp van speculatieve constructies een theologisch systeem waarin hij het zijns inziens intrinsieke verband van geloven en weten, christendom en cultuur zocht te verwoorden. Zijn hoofdwerk is <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> 3 dln., 1845-18481, 5 dln., 1869-18722.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n24" type="end" place="end" n="24"><p>N. doelt hier op de <hi rend="italic">Monologen,</hi> waarvan de volledige titel is <hi rend="italic">Monologen.</hi> Eine Neujahrsgabe, Berlijn 1800.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Nikolaus Ludwig graaf von Zinzendorf (1700-1760), stichter van de Evangelische Broedergemeenten. De eerste gemeente werd gevormd door Boheemse broeders, die naar Z.s landgoed Berthelsdorf waren gevlucht en daar de kolonie Herrnhut stichtten. Z. stond een christocentrisch gerichte 'Herzensreligion' voor.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Johannes Hermanus Gunning Wzn. (1859-1951), pedagoog, neef van J. H. Gunning Jr. Werd in 1923 als eerste in Nederland benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de pedagogiek (Utrecht).</p><p><hi rend="italic">Synthese,</hi> uitgegeven te Haarlem, was de naam voor een brochurereeks, die in 1914 opgericht werd door en onder redactie stond van A. J. de Sopper en Ph. A. Kohnstamm. De brochures waren meestal politiek of populair-wetenschappelijk van strekking.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n27" type="end" place="end" n="27"><p>R. Burns (1759-1796), Schots dichter, werd beroemd door zijn in 1786 verschenen bundel <hi rend="italic">Poems, chiefly in the Scottisch dialect.</hi> Zijn gedichten hebben veelal betrekking op het leven van de kleine Schotse boer, waarvan sommige echte volksliederen zijn geworden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n28" type="end" place="end" n="28"><p>John Wiclef (ook wel: Wyclef) (ca. 1328-1384), Engels theoloog, die in een tijd waarin er steeds meer kritiek kwam op de pauselijke machtspolitiek in Engeland, deze kritiek theologisch gestalte gaf en ontwikkelde.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Th. Carlyle (1795-1881), Schots geschiedschrijver en filosoof. C., van calvinistische komaf, onderging romantische invloed onder andere van Goethe en Richter, maar wist deze in een puriteinse levensoriëntatie op te nemen. De basis van C.s filosofie vinden we reeds in zijn eerste werk <hi rend="italic">Sartor resartus</hi> (1833-1834). C. zag in de daad. in de praktijk van het leven heel de zin van het menselijk bestaan. Geschiedenis was voor hem essentieel een strijd tussen God en de duivel, die zich in en door grote persoonlijkheden en helden voltrok.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n30" type="end" place="end" n="30"><p>J. Havelaar (1880-1930), Nederlands schrijver. H. hield zich met name bezig met de verhouding tussen beeldende kunst en maatschappij. N. doelt hier op het artikel <hi rend="italic">Persoonlijkheid dat</hi> H. schreef in <hi rend="italic">De Gids</hi> 82 (1918) nrs. 6 en 7.</p><p><hi rend="italic">De Gids,</hi> literair-cultureel tijdschrift. vaak met een sterk sociaal-politieke interesse. Het werd in 1836 opgericht, verscheen voor het eerst in 1837 en bestaat ook nu nog. Bekende redacteuren waren Potgieter, Bakhuizen van den Brink, Busken Huet en Van Duinkerken.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n31" type="end" place="end" n="31"><p>H. G. A. Roland Holst-Van der Schalk (1869-1952), Nederlands schrijfster. Zij kwam op ethisch-esthetische motieven tot het inzicht van de wenselijkheid van de socialistische maatschappij. De tegenstelling individu-maatschappij is een van de grondthema's van haar werk.</p><p>N. heeft zijn typering van haar vermoedelijk ontleend aan <hi rend="italic">De revolutionaire massa-aktie,</hi> Rotterdam 1918. Roland Holst signaleert in de inleiding van dit werk dat de nieuwe generatie marxisten weer nadruk legt "op de eigen activiteit van de mens, op zijn zedelijk-geestelijke eigenschappen, zijn inzicht, zijn wil en zijn liefde, als op de werkelijke krachten ter vervorming van de maatschappij en ter verheffing der mensheid" (P. l). N. schreef bij deze passage in de kantlijn: 'persoonlijkheid'.</p><p><pb n="230" ed="VW"/>Onder de religieus-socialisten verstaat N. waarschijnlijk de Woodbrookers-beweging, die vanaf 1912 haar centrum had in Barchem.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.gemeenschap-en-persoonlijkheid.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Saint-Cyran (1581-1643), Frans theoloog. S-C. werd na zijn priesterwijding in 1620 benoemd tot commanditair abt van het klooster Saint-Cyran; in 1635 werd hij geestelijk leidsman van de nonnen en 'solitaires' van Port-Royal. S-C. was een van de hoofdvertegenwoordigers van het jansenisme, een religieuze beweging, die de door het concilie van Trente beheerste theologie wilde omvormen in de richting van een streng antipelagiaanse genadeleer, zoals Jansenius <choice><sic>(1 585</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1585</corr></choice>-1638) die bij Augustinus had gevonden.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="13" xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye" decls="#bibl-noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye">
<pb n="231" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het leven in de zonde<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Een kritische bespreking van de zondeleer van P. D. Chantepie de la </hi><choice><sic>Saiissaye</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Saussaye</hi></corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dr. Fokkema heeft de vorige keer reeds enkele dingen gezegd tot algemene karakterisering van ons leesboek.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">We zijn deze middag meer,</seg> <seg n="3.2.2">bij de lectuur van het tweede honderdtal pagina's,</seg> <seg n="3.2.3">op de inhoud aangewezen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">(Toch valt het moeilijk tot de beschouwing van de inhoud over te gaan zonder vooraf uiting gegeven te hebben aan de indruk die het geheel der lectuur op mij gemaakt heeft).</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het grootste gedeelte van dit deel van het boek wordt ingenomen door het tweede deel:</seg> <seg n="4.1.2"><hi rend="italic">Het leven in de zonde.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het brengt eigenaardige moeilijkheden mee wanneer een verschijnsel in het menselijke leven als de zonde met een sterke negatieve zijde aan een gezette behandeling wordt onderworpen,</seg> <seg n="4.2.2">en dan nog wel een wetenschappelijke behandeling.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De zonde behoort eigenlijk tot de categorie der inexpressibilia,</seg> <seg n="4.3.2">tot de dingen die men niet noemt,</seg> <seg n="4.3.3">tenminste voorzover daaraan een positief karakter toekomt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Er geldt van wat Paulus zegt:</seg> <seg n="4.4.2">"Vergetende,</seg> <seg n="4.4.3">hetgeen achter is,</seg> <seg n="4.4.4">en strekkende mij tot hetgeen voor is,</seg> <seg n="4.4.5">jaag ik naar het wit,</seg> <seg n="4.4.6">tot de prijs der roeping Gods" (Fil. 3 : 14).</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De gedachte kan soms bij ons opkomen of aan de zonde,</seg> <seg n="5.1.2">wereld en satan niet teveel eer wordt aangedaan,</seg> <seg n="5.1.3">wanneer ze,</seg> <seg n="5.1.4">nog wel in het voorportaal onzer dogmatieken en ethieken,</seg> <seg n="5.1.5">ten voeten uit getekend worden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men vraagt zich soms af of men niet zou kunnen volstaan met te doen als Ezechiël die van wat hij zag in de tempel zegt,</seg> <seg n="5.2.2">zonder nadere aanduiding,</seg> <seg n="5.2.3">dat er sap van gruwelijke dingen in hun vaten was ...</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">(Jes. 65 : 4).</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dan denken we echter aan de profeten en aan de strafpredicatiën van de Here Jezus die in zevenvoudig wee gehele zondencatalogi bevatten.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Daar is echter de houding afwijzend,</seg> <seg n="5.5.2">negatief en het gebaar toornend.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Rustiger is de beschrijving van Paulus in de eerste hoofdstukken van de Romeinenbrief die dichter bij de wijze van behandeling in onze dogmatische en ethische handboeken komt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar ook daar blijft aan de behandeling een negatief karakter eigen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De beschrijving wijst geheel vooruit naar de schone hoofdstukken die volgen en waar de genade heerst.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Kort spreekt Calvijn in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> over de zonde.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Kort duurt de aandacht die onze Heidelberger eraan wijdt.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Schleiermachers <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> behandelt de zonde geheel met het oog op het genadeleven,</seg> <seg n="5.11.2">als een vluchtende schaduw,</seg> <seg n="5.11.3">niet tragisch,</seg> <seg n="5.11.4">met een blijmoedige wending.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Nu is deze houding in een geloofsleer die de grondstemmingen van het christelijk leven wil tekenen,</seg> <seg n="6.1.2">de religieuze houding van het gemoed,</seg> <seg n="6.1.3">gemakkelijker vol te houden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Een ethiek,</seg> <seg n="7.1.2">die het ook om de vormen te doen is,</seg> <seg n="7.1.3">zal ook bij de beschrijving<pb n="232" ed="VW"/> van de zonde minder gemakkelijk de juiste toon en houding kunnen vinden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Er bestaat dan een groot gevaar dat de zonde ons gaat boeien wanneer we haar zien getekend.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wat als stemming of geest als een spooksel ons afschrikt kan misschien,</seg> <seg n="7.3.2">wanneer het 'human shape' voor ons aanneemt,</seg> <seg n="7.3.3">voordat we het weten het 'nil humanum alienum' in ons wekken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ik denk hier in het geheel niet aan de tegenwoordig zo veel besproken minderwaardige literatuur.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ook niet aan onze nieuwere literatuur waarin zo bij voorkeur de zonde wordt behandeld.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ik bedoel de plaatsen waar met volkomen zuivere bedoeling de zonde getekend wordt.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En daarbij denk ik niet in de eerste plaats aan thema's als die welke behandeld zijn in Goethes <hi rend="italic">Faust</hi> of Tolstoj's <hi rend="italic">Auferstehung,</hi></seg> <seg n="7.7.2">maar meer aan die waar de zonde een geestelijk karakter draagt en een bovenmenselijke,</seg> <seg n="7.7.3">demonische maat aanneemt.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Juist waar de zonde een bewuste,</seg> <seg n="7.8.2">hoogmoedige houding aanneemt en zich tegen God zet begint ze eigen trekken te vertonen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hier zijn het de demonische personificaties van de zonde,</seg> <seg n="7.9.2">scheppingen als van Byron,</seg> <seg n="7.9.3">Goethe of Vondel,</seg> <seg n="7.9.4">die trotse zielen kunnen boeien.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Het esthetische komt zich hier op verwarrende wijze met het ethische vermengen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik geloof dat in een leerboek over het christelijk leven,</seg> <seg n="8.1.2">wanneer daar een bepaald deel aan het leven in de zonde moet worden gewijd,</seg> <seg n="8.1.3">de vraag van primair belang is in hoeverre het de schrijver gelukt om zuiver ethisch te blijven.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Geen ogenblik te bezwijken ook voor de bekoring die er van de trotse levensvormen der zonde uitgaat.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Er voor te zorgen dat men na de lezing niet moet zeggen dat het terrein van het leven in de zonde een interessant gebied is.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Deze eis is zwaar.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De bijbel ziet niets schoons in Saul,</seg> <seg n="8.5.2">Izebel en Judas en toch moeten we ons telkens onder de tucht van de geest der profeten stellen om van hen geen literaire figuren te maken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hoever is het nu onze schrijver gelukt aan de eerste christelijke,</seg> <seg n="9.1.2">bijbelse eis te voldoen?</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Deze vraag is moeilijk te beantwoorden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Verschillende vragen zou men kunnen stellen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Is dit hoofdstuk over het leven in de zonde ook te mooi geworden?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hoe staan hier bijbel en literatuur naast elkaar?</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In antithese?</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Of verzoend?</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Of zonder innerlijke samenhang?</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Matth. 23 en Tartuffe staan gemoedelijk naast elkaar ter karakterisering van de geveinsdheid.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Kan men de toornende Heiland en de lachende Molière naast elkaar zetten zonder het oordeel te verwarren en te verduisteren?</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Het Egyptische dodenboek staat naast de bergrede als autoriteit.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Het zou de moeite lonen om eens te onderzoeken wat er wordt van de stem der geschiedenis en literatuur bij de theoloog Gunning en de literator De la Saussaye.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De la Saussaye is erin geslaagd een boek te schrijven dat niet alleen de <pb n="233" ed="VW"/>theoloog,</seg> <seg n="10.1.2">maar ook de beschaafde leek met genoegen zal lezen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij schrijft voor 'l’<choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">honnête</corr></choice> homme' en dat te doen is een eis die na Pascals <hi rend="italic">Provinciales</hi> op het terrein der christelijke zedekunde wel nooit vergeten mag worden.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar welk publiek heeft de hoogleraar voor zich gehad in z'n geest toen hij dit boek schreef?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Waren het de studenten nog altijd?</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Dan moge menig ondeugend zetje hem vergeven worden.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar indien niet,</seg> <seg n="10.6.2">wie dan?</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">We willen nu niet zeggen het kerkelijk of literarisch,</seg> <seg n="10.7.2">maar het 'esthetisch' of 'ethisch' publiek?</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het publiek dat geboeid wil worden of het publiek dat bekeerd wil worden?</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Van de Franse prediker Singlin<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n2" rend="superscript">2</ref> wordt verhaald dat hij nooit predikte of er bekeerde zich iemand.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Zal dat bij de lezing van dit hoofdstuk over het leven in de zonde ook het geval zijn?</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Ik weet niet of een dergelijke vraag te pas komt.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Misschien moet men dat alleen van een preek vragen?</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Maar wat is dan het onderscheid?</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Is het hier alleen om leren te doen?</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Om intellectuele verheldering?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Er zijn passages genoeg in dit hoofdstuk waaruit blijkt dat de schrijver de zonde haat met een volkomen haat.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het is daar waar hij op geestige wijze de zonden der 'christenen' (tussen aanhalingstekens) geselt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dit is zelfs zo sterk dat wanneer men tenslotte toekomt aan het hoofdstuk <hi rend="italic">De zonde der christenen</hi> men zich verwondert dat hier de aanhalingstekens niet staan.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dit is niet de bedoeling.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Op het einde van het hoofdstuk komen echter de aanhalingstekens terug en horen we van een heel stel fatsoenlijke zonden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dadelijk daarop zijn we echter weer in Bunyans <hi rend="italic">Pilgrims Progress,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="12.5.2">in de ware sfeer van christenen zonder aanhalingstekens,</seg> <seg n="12.5.3">in de morele sfeer van strijd tegen de zonde.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Welke lezerskring heeft de hoogleraar voor zich gehad?</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Nu eens heeft men het gevoel alsof hij met zijn liberale vrienden de spot drijft met het politieke naamchristendom onzer dagen,</seg> <seg n="13.2.2">dan weer spreekt hij in z'n gedachten tot de gemeente.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit geeft voor mijn gevoel aan dit hoofdstuk en ook wel aan het gehele boek iets tweeslachtigs.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">En aan dit hoofdstuk over de zonde geeft het bij tijden iets schampers waaronder de zedelijke ernst lijdt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ik denk hier aan het onderdeel over <hi rend="italic">Samenhang,</hi></seg> <seg n="13.5.2"><hi rend="italic">trappen en graden van zonde,</hi></seg> <seg n="13.5.3">dat tenslotte uitloopt op een bespreking van de zonde tegen de Heilige Geest.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Na de beschrijving van de 'Gotteshass' volgt de tekening van de ziekte tot de dood,</seg> <seg n="13.6.2">de wanhoop en dan als derde in de climax de zonde tegen de Heilige Geest.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De behandeling van dit punt loopt dan uit op de bekende tirade tegen het woelige christendom,</seg> <seg n="13.7.2">dat om zulke dingen zich niet bekommert.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Hiermee loopt echter een zo ernstig onderdeel van dit hoofdstuk in het zand.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Ik denk aan een bekende Provinciale van Pascal,</seg> <seg n="13.9.2">waar de ernst de humor verdringt op het slot.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Hier daalt aan het slot de ernst.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zijn zulke trekjes toevallig of verraden zij iets omtrent de innerlijke houding van de schrijver?</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Zonde tegen de Heilige Geest</seg> <seg n="13.12.2">- zonde tegen beter weten in.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Er is nog een zeer belangrijke vraag waarop ik naar aanleiding van dit <pb n="234" ed="VW"/>hoofdstuk over de zonde de aandacht zou willen vestigen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De schrijver noemt enkele hoofdvormen der zonde.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zelfzucht gaat voorop.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De hoogmoed.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De zinnelijkheid,</seg> <seg n="14.5.2">onwaarheid,</seg> <seg n="14.5.3">geldzucht.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Is deze volgorde toevallig?</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Van welke kant komt de zonde?</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Van de kant van de sarx of het pneuma?</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Komt de zonde van de kant van het vlees,</seg> <seg n="14.9.2">dan komt vaak het Franse spreekwoord tot z'n recht:</seg> <seg n="14.9.3">tout comprendre c'est tout pardonner!</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Al moge dan de teugel verloren gegaan zijn,</seg> <seg n="14.10.2">er is dan geen reden om dat verlies al te tragisch op te vatten.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Het wilde paard kan weer tot rede worden gebracht.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Zo is bij Rothe het stoffelijk substraat uitgangsbasis en de geest is verlossing van de materie die eigenlijk niet volkomen te organiseren is.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Er is echter een veel ernstiger beschouwing van de zonde mogelijk.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het is wanneer de zonde gezien wordt als de volkomen vrije daad van de geest,</seg> <seg n="15.2.2">zonder noodzakelijkheid,</seg> <seg n="15.2.3">zonder enige reden,</seg> <seg n="15.2.4">mal en soi-méme.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dan tuimelen de geesten in een val naar beneden en vinden de stof als orgaan,</seg> <seg n="15.3.2">of middel,</seg> <seg n="15.3.3">of complice of hoe dan ook.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hieromtrent heb ik mij in dit hoofdstuk niet kunnen oriënteren.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De zelfzucht wordt eerst genoemd.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De wanhoop het laatst als de zonde in de zonde.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Daartussen hoogmoed en zinnelijkheid.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Hier is het dus niet de tegenstelling van geest en vlees,</seg> <seg n="15.8.2">die de beschouwing van zonde beheerst.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Meer het begrip persoonlijkheid staat in het midden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer die zich buiten God ontwikkelt,</seg> <seg n="16.2.2">blijkt hoe langer hoe meer dat deze weg tot een volslagen fiasco leidt van zelfzucht tot wanhoop.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De zonde is hier dus sterk antropologisch beschouwd,</seg> <seg n="16.3.2">als een verzuimen om zich God toe te eigenen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer we de maatstaf aanleggen,</seg> <seg n="17.1.2">die vatbaarheid voor verlossing heet,</seg> <seg n="17.1.3">dan komt de vraag weer terug of we eigenlijk wel de zonde en z'n voortgang moeten tekenen in een beschrijving van het christelijk leven.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ook op de catechisatie voel ik die vraag wel eens bij mij opkomen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Als eigenlijk beginsel van de zonde dringt zich aan ons op de eigenlijke,</seg> <seg n="17.3.2">enige zonde van de geest,</seg> <seg n="17.3.3">de hoogmoed.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit is het aanrakingspunt tussen de Boze en de mens in het paradijs.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dit is de zonde die geheel onontvankelijk maakt voor verlossing in het rijk der boze geesten.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dit is de zonde waartegen de Heilige Schrift zich het sterkst keert wanneer ze haar eigen karakter het duidelijkst uitspreekt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">'Alle hoge torens en alle verheven schilderijen' (Jes. 2 : 15 v.).</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Naarmate deze zonde wordt gebroken komt het kruis in het leven,</seg> <seg n="18.5.2">het echte middelpunt van het Evangelie.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Misschien kan het als maatstaf dienen van de echtheid van iemands christelijk leven te vragen hoever de hoogmoed is gebroken.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De hoogmoed is taai ook in het christelijke leven en wordt onder gestudeerden gevoed door de scheiding die gemakkelijk ontstaat tussen meer ontwikkelden en minder ontwikkelden.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Misschien zou men hier van een predikantenzonde mogen spreken.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Het Leidse proletariaat is het meest stupide en leeft naast de oudste universiteit van Nederland.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De beste ervaring die <pb n="235" ed="VW"/>iemand in z'n leven kan maken is de ontmoeting met God waardoor hij merkt dat hij geheel onrein is.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De ontmoeting die Jesaja had bij z'n roeping.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Dat is het enige middel om van de hoogmoed,</seg> <seg n="18.12.2">ook de intellectuele,</seg> <seg n="18.12.3">af te komen.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Zo moeten we,</seg> <seg n="18.13.2">dunkt mij,</seg> <seg n="18.13.3">het ‘felix culpa’ van Augustinus verstaan waarmee onze schrijver ons verzoekt zeer voorzichtig te willen zijn.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Ik zou wel eens de vraag beantwoord willen zien of Augustinus nu werkelijk enigszins geraffineerd is geweest.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">In de <hi rend="italic">Confessiones</hi> lijkt mij toch het bezien van de zonde zuiver religieus.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">De zonde wordt er niet mooi of interessant.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Geen ogenblik.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">De vormen worden er weinig getekend.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wat ons bij onze arbeid geweldig hindert is de intellectuele hoogmoed.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het is een kostelijke raad die Saint-Cyran gaf om zich een bibliotheek in het hart te bouwen,</seg> <seg n="19.2.2">niet in het hoofd.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Wat we nodig hebben moet eerst weer daar vandaan komen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Ik vroeg mij zelf af,</seg> <seg n="19.4.2">en ik hoop dat prof. Van Dijk mij deze vraag ten goede zal houden,</seg> <seg n="19.4.3">een vraag die bij de lezing van dit hoofdstuk bij mij opkwam,</seg> <seg n="19.4.4">of die raad van Saint-Cyran genoeg gevoeld is.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Hier en daar voelt hij de toon in deze beschouwingen over de zonde een octaaf te hoog.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Ik zou wel eens willen weten of in dit opzicht <hi rend="italic">Blikken in de openbaring</hi> van Gunning niet voller toon geeft.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hoe zullen we uit deze moeilijkheden verlost worden?</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">We moeten onze persoonlijkheid ontplooien.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De kleinste ontwikkeling houdt haar waarde.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">En tegelijk loert de gevaarlijkste aller zonden,</seg> <seg n="19.10.2">de intellectuele hoogmoed,</seg> <seg n="19.10.3">om in te varen.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Sommigen hebben voor die begeerte daarom graag het gezicht gesloten.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Er is een geestelijke ascese,</seg> <seg n="19.12.2">die bijv. Gunning soms bewust geoefend heeft.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Schoon vind ik de tekening van de diepte van het rijk der zonde bij onze schrijver.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De tekening van de achtergrond.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De donkere achtergrond der demonen,</seg> <seg n="20.3.2">de donkere achtergrond der natuurorde,</seg> <seg n="20.3.3">de donkere achtergrond der wereld,</seg> <seg n="20.3.4">het milieu,</seg> <seg n="20.3.5">de menselijke natuur,</seg> <seg n="20.3.6">het onbewuste leven.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ook hier weer zullen we ons hebben te oefenen om de zonde negatief te zien en positief te bestrijden.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Wanneer we de boze torenbouw van boosheid zien waarop wij staan,</seg> <seg n="20.5.2">dan neemt die voor ons zo spoedig een architectonisch uiterlijk aan.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Waar moet onze letterkunde blijven als dit geheel moet worden uitgeroeid?</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Onze schrijver prijst Dante tegenover Carlyle.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Maar zal niet soms iemand,</seg> <seg n="20.8.2">als hij van Paolo en Francisca<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n4" rend="superscript">4</ref> leest,</seg> <seg n="20.8.3">vergeten dat ze in de hel zijn en een wens uitspreken gelijk aan die van Radboud?</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Ik moet erkennen,</seg> <seg n="20.9.2">wanneer Carlyle voor Burns gepleit heeft,</seg> <seg n="20.9.3">dan ben ik meer dan half geneigd hem te vergeven.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Is er niets van waar,</seg> <seg n="20.10.2">dat dezelfde afwijking minder betekent op de baan van een planeet dan op de kringen van een molenpaard?</seg></s></p>
<p><pb n="236" ed="VW"/><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Tussen het religieuze en het zedelijke gevoelen blijft spanning waarop ook onze schrijver wijst als een kenmerk van het christelijk leven.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Gereed ligt er eigenlijk niets.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">En toch is alles volbracht.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Tussen God en de wereld spant het.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En toch is de wereld in Christus met God verzoend.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Die spanning is zondig en toch zien we telkens weer schoonheid in de geschiedenis der zondige wereld.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Wie zal er ons van verlossen,</seg> <seg n="21.7.2">zonder ons te verminken?</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wij geloven dat Christus het doet.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Maar ook het hoofdstuk over de zonde in ons leesboek bewijst dat het niet zonder moeite gaat en ook hier de spanning voortduurt.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik zie echter niet in hoe verlossing,</seg> <seg n="22.2.2">verzoening,</seg> <seg n="22.2.3">nieuw leven in dankbaarheid hun reliëf zouden behouden wanneer deze veronderstelling werd weggenomen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Dit reliëf is niet iets bijkomstigs,</seg> <seg n="22.3.2">maar betekent het wezenlijke.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het zijn de hoge tonen des bijbels en in de levens der heiligen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het zijn de accenten op het eentonige leven.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">In onze dagen hebben orthodoxen en modernen moeite om te geloven dat er een hel en een duivel is omdat ze niet sterk zijn in hun geloof in de hemel en in God.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wanneer echter het weerlicht van Gods Geest in de grote tijden der geschiedenis de toppen en de gronden der dingen plotseling verlicht,</seg> <seg n="23.2.2">dan geloof ik dat de klassieken der christelijke kerk gelijk zullen krijgen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Het wereldbeeld dat onze moderne theologen ontworpen hebben heeft voor mij nog niet zulke scherpe en duidelijke omtrekken verkregen en heeft nog niet zulk een geestelijke overtuigingskracht ontwikkeld dat het wereldbeeld der evangeliën en van Dante erbij verbleekt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Een modern wereldbeeld in dogmatische zin is er zelfs niet.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De modernen zijn calvinisten met gravamina tegen de confessie.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De grote moderne theoloog is Spinoza,</seg> <seg n="23.6.2">de antipode van Calvijn.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Verreweg de meeste kerkelijke modernen hebben hun evangeliën veel te lief om niet in dit geding de partij van Calvijn te nemen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Zij zijn dualisten meer dan ze zelf zouden willen toegeven.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">En hun filosofisch monisme,</seg> <seg n="23.9.2">dat hen hier en daar parten speelt,</seg> <seg n="23.9.3">is zwakker dan het bijbelse dualisme,</seg> <seg n="23.9.4">dat hun hart heeft.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Daarbij komt dat de ontwikkeling van het naturalisme de moderne theologie allang heeft achterhaald.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De wereld waargenomen met de laagste zin,</seg> <seg n="24.2.2">de tastzin,</seg> <seg n="24.2.3">geeft een hoe langer hoe troostelozer beeld.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Waar een filosoof als Fechner<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n5" rend="superscript">5</ref> weigerde in de nacht van de mijn neer te dalen,</seg> <seg n="24.3.2">daar zullen zeker onze theologen willen blijven wandelen in het licht van de evangeliën en hun verzet tegen het naturalisme zal toenemen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Zij zullen bij toeneming inzien dat men de wereld niet met de laagste zin,</seg> <seg n="24.4.2">maar met de hoogste,</seg> <seg n="24.4.3">het geloof,</seg> <seg n="24.4.4">moet vatten.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Zo gemakkelijk monistisch gaat het daar echter niet.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Daarbij zullen de klassieken der christelijke kerk krachtiger meespreken dan de wetenschap.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">En hun dualisme zal als blijk van bescheidenheid tegenover de goddelijke dingen weer meer naar voren dringen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Prof. Eerdmans<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n6" rend="superscript">6</ref> schreef in 1909:</seg> <seg n="25.1.2">"Wij hebben niet te winnen bij verkeerde <pb n="237" ed="VW"/>beschouwing.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De problemen waarvoor de moderne richting eens stond,</seg> <seg n="25.2.2">zijn door haar niet op bevredigende wijze opgelost.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Zij heeft zich laten misleiden door de evolutie en zich vergist in haar leer van de mens.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zij heeft zich daardoor ook vergist in haar zielkundig wijsgerige behandeling van de godsdienst in het algemeen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Zij heeft gedwaald in haar waan van de mogelijkheid van een absoluut neutrale historische kritiek.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Zij heeft niet kunnen weten van allerlei wat eerst door een dieper indringen in de gedachten en voorstellingen der oudheid duidelijk begint te worden,</seg> <seg n="25.6.2">en daardoor menigmaal geheel onjuist geïnterpreteerd,</seg> <seg n="25.6.3">met de gevolgen van dien.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Wij zijn er nog niet</seg> <seg n="25.7.2">- wij beginnen pas.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Wat ouderen ... reactie schijnt is daarom inderdaad een schrede op de weg van vooruitgang."</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Reactie zou ook ik niemand willen aanbevelen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Iedere goede schrede vooruit is een schrede naar de waarheid.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wie werkelijk het gevoel heeft te beginnen,</seg> <seg n="26.3.2">heeft het sentiment van een leerling,</seg> <seg n="26.3.3">een discipel en zal gaarne de grote leermeesters der christelijke kerk eren en zich aan hun voeten zetten.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Daarbij zou ik gaarne meedoen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Aanvankelijk zijn we reeds getuige van een dergelijke gang van zaken.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De jongeren zijn het met dr. Bruining<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n7" rend="superscript">7</ref> niet meer eens,</seg> <seg n="26.6.2">wanneer hij zegt (bij Brouwer):</seg> <seg n="26.6.3">"Laat ons geen orthodoxe allures aannemen die ons het voorrecht ontnemen 'modern' te zijn.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Wij willen het geloof in de immanente God,</seg> <seg n="26.7.2">tegenover Wie geen verlossing van de mens nodig is."</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Dit is zuiver spinozisme.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De jongste geschiedenis van het modernisme beweegt zich echter in gans andere richting.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De grote scheur die door de schepping loopt wordt weer duidelijker gevoeld en daarmee de voorwaarde verkregen om te luisteren naar Paulus,</seg> <seg n="27.2.2">Augustinus,</seg> <seg n="27.2.3">Luther en Calvijn.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Uit hun mond spreken mannen als dr. Heering:<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="27.3.2">"De erkenning van Gods genade wordt vaak slap,</seg> <seg n="27.3.3">omdat de diepere betekenis van genade niet thuis hoort in het monisme,</seg> <seg n="27.3.4">maar in de erkenning van de twee sferen,</seg> <seg n="27.3.5">het geschapene en het ongeschapene,</seg> <seg n="27.3.6">deze wereld en het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Genade vertolkt het dalen van de laatste wereld in de eerste."</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">En:</seg> <seg n="27.5.2">"Alwat ons belet een orgaan van God te zijn,</seg> <seg n="27.5.3">is zonde.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het tegendeel van zonde is dus niet deugd,</seg> <seg n="27.6.2">maar God heet het 'Hoogste goed'."</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">En:</seg> <seg n="27.7.2">"De christen laat het leven zich bewegen tussen deze twee polen:</seg> <seg n="27.7.3">zonde en eeuwig leven.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Er zijn voor hem maar twee levenswegen:</seg> <seg n="27.8.2">de weg naar God toe en de weg van God af.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Ze lopen in tegengestelde richting:</seg> <seg n="27.9.2">ten leven en ten verderve”Dit is geen spinozisme,</seg> <seg n="27.9.3">maar calvinisme<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="27.10"><seg n="27.10.1">Twee wegen:</seg> <seg n="27.10.2">ten leven en ten verderve.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Met deze moderne gevoel ik mij geestverwant.</seg></s></p>
<p><pb n="238" ed="VW"/><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wil men nu de breuk door de zonde getrokken,</seg> <seg n="28.1.2">wil men deze twee wegen,</seg> <seg n="28.1.3">dit tweeërlei einde,</seg> <seg n="28.1.4">ergens ver in de eeuwigheid hechten en helen door een redenering,</seg> <seg n="28.1.5">dan is dat <choice><sic>in eik geval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in elk geval</corr></choice> beter dan dat men hier in dit leven de scheiding tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="28.1.6">leven en dood wegdoezelt en hier reeds droomt van een optimistisch monisme,</seg> <seg n="28.1.7">waardoor de christelijke levensernst dadelijk schade lijdt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het ontzaglijk drama der wereldgeschiedenis met z'n profetische prediking en z'n kruis in het midden,</seg> <seg n="29.1.2">de prediking van zegen en vloek,</seg> <seg n="29.1.3">laat zich echter door een verstandelijke redenering niet omspannen tot een eenheid.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De enkele zeldzame christelijke theosofen hebben een enkele maal geraakt aan die grenzen van de menselijke gedachte.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De theologen hebben zich gehouden binnen de perken der profetische prediking.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De speculatief-religieuze gedachte kwam hier soms op plaatsen waar de ethisch-religieuze prediking zich niet waagde.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Paulus waagde hier misschien eenmaal iets,</seg> <seg n="30.1.2">wat in Jezus' prediking tevergeefs wordt gezocht.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De moderne meer dan de orthodoxe is gehouden binnen deze perken te blijven.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De klassieken der christelijke kerk,</seg> <seg n="30.3.2">Paulus,</seg> <seg n="30.3.3">Augustinus,</seg> <seg n="30.3.4">Calvijn hebben zich tussen de volkeren bewogen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Hun prediking is zedelijk-religieus geweest.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Die prediking heeft altijd vertoond de bekende trekken van een gewetensprediking en niet van een studeerkamerprediking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Die prediking was intuïtief gegrepen.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Ze was instinctief na te voelen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Ze gaf houvast aan de mensheid die zich bevindt in het gedeelde en gebroken leven.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Zij liet soms uit getrouwheid de spits van Gods roede zien,</seg> <seg n="30.9.2">maar haar wezen was Christusprediking.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="31.1.2">dat moet zo blijven.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="238" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. maakte deel uit van een kring van theologen rond Is. van Dijk te Groningen. In deze kring hield hij waarschijnlijk in 1913 een lezing over <hi rend="italic">Het leven in de zonde,</hi> het tweede hoofdstuk (dl. 1, p. 107-174) van <hi rend="italic">Het christelijk leven</hi> door P. D. Chantepie de la <choice><sic>Saussave</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Saussaye</corr></choice>. 2 dln., Haarlem 1910. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Ze dateert in ieder geval van na 2 april 1913 (vgl. noot g). Tot die kring rond Van Dijk behoorde ook F. J. Fokkema (1878-1958), hervormd predikant te Westerembden van 1908-1914. In 1921 volgde hij A. M. Brouwer op als rector van de Nederlandse Zendingsschool te Oegstgeest. Verdere deelnemers aan het privatissimum bij Van Dijk waren A. M. Brouwer, W. Leendertz en H. Stoel.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Antoine Singlin (ca. 1607-1664), Frans prediker. S. was de zoon van een wijnhandelaar; op 22-jarige leeftijd onderging hij een innerlijke omkeer die hem deed besluiten priester te worden. S. was eerst biechtvader en assistent van Saint-Cyran te Port-Royal, later directeur aldaar. Hij was beroemd om zijn kwaliteiten als prediker. S. had grote invloed op Pascal.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n3" type="end" place="end" n="3"><p>John Bunyan (1628-1688), Engels lekeprediker. Door de grote invloed van zijn geschriften werd B. de bekendste stichtelijke schrijver van het Engelse puritanisme. Zijn in de gevangenis geschreven <hi rend="italic">The pilgrims progress from this world to that which is to come</hi> (1678) is een allegorische beschrijving van de reis van de christen door velerlei gevaren en verzoekingen heen naar de eeuwigheid.</p></note>
<pb n="239" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="239" ed="VW"/>Vergelijk Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven</hi><hi rend="superscript">3</hi><hi rend="italic">, dl.</hi> 1, p. 167: "Hij (Dante) tekent misdadigers, die hun grootheid en adel van ziel nog in hun diepe val en ellende niet derven, Paolo en Francisca zijn tot in de hel in ware liefde verbonden, maar de hartstocht neemt hun schuld niet weg, zij zijn in de hel." (Dante Alighieri, <hi rend="italic">Divina Commedia,</hi> Inferno, Canto V). Dit stelt C. d. 1. S. tegenover de neiging van onze tijd de grootheid in het kwaad in mindering te brengen op de schuld. Deze neiging is o.a. gevoed door Carlyles <choice><sic>bero-worship</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hero-worship</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n5" type="end" place="end" n="5"><p>G. Th. Fechner (1801-1887), Duits filosoof, psycholoog en fysicus, van 1834-1840 hoogleraar in de natuurkunde te Leipzig, vanaf 1846 in de filosofie. F. was in de eerste plaats fysicus. maar kwam tot de metafysica door de uitbreiding en veralgemening van natuurwetenschappelijke inzichten. Daarom noemde hij het naturalisme dat meent niet dieper in de natuur te kunnen doordringen 'Nachtansicht' tegenover het door hem voorgestelde 'Tagesansicht'. Hij verdedigde de gedachte van de albezieling en het psychofysisch parallellisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n6" type="end" place="end" n="6"><p>B. D. Eerdmans (1868-1948), hervormd theoloog, vanaf 1898 als opvolger voor Kuenen hoogleraar te Leiden. Als oudtestamenticus baarde hij groot opzien door zich te verzetten tegen de door Graf-Kuenen-Wellhausen gestichte historisch-kritische school en met name tegen de daar gangbare bronnensplitsing. Hij meende op grond van de vele sporen van polytheisme en animisme in de Pentateuch aan de historische en legale gedeeltes een veel hogere ouderdom te mogen toekennen dan o.a. Kuenen deed. E. was een van de meest vooraanstaande modernen. Hij schreef o.a. onder het pseudoniem Agnotos.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n7" type="end" place="end" n="7"><p>A. Bruining (1846-1919), hervormd theoloog, van 1900 tot 1916 hoogleraar te Amsterdam.</p><p>B.was een van de voormannen van de moderne richting, die tegen de ethisch-modernen en de rechts-modernen het oud-modernisme van J. H. Scholten verdedigde en probeerde in diens lijn voort te denken.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n8" type="end" place="end" n="8"><p>G. J. Heering (1879-1955), remonstrants theoloog, vanaf 1917 hoogleraar te Leiden. Hij was met K. H. Roessingh een van de belangrijkste figuren die de wending in het vrijzinnige denken naar het rechtsmodernisme toe meemaakte. Verder moet H.s activiteit als christen-pacifist genoemd worden, die ondermeer leidde tot de oprichting van de vereniging 'Kerk en Vrede'(1924).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-leven-in-de-zonde-een-kritische-bespreking-van-de-zondeleer-van-p-d-chantepie-de-la-saussaye.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: Individueel en verstandelijk.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="14" xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james" decls="#bibl-noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james">
<pb n="240" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het pragmatisme van William James<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is moeilijk om onder de geweldige donder der wereldgebeurtenissen z'n gedachten te bepalen bij een wetenschappelijk onderwerp.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Gebeurtenissen als in België hebben plaatsgehad slaan een mens met een zekere ‘stupor’,</seg> <seg n="2.2.2">bijwijlen apathie,</seg> <seg n="2.2.3">waardoor allereerst de belangstelling in <choice><sic>zuivere. theoretische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zuivere,</corr></choice></seg><choice><sic>zuivere. theoretische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="2.2.4"><choice><sic>zuivere. theoretische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">theoretische</corr></choice> vragen verslapt.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nog sterker,</seg> <seg n="2.3.2">het gevoel bekruipt ons dat we iets verkeerds doen wanneer we ons naar abstracte gedachtenhoogten begeven terwijl op de vlakke velden hier beneden alles bloedt en weent.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Misschien is het aan sommige wetenschappelijke genieën geoorloofd zich door niets te laten storen bij hun arbeid.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik denk aan Pythagoras en z'n figuren te midden van een straatgevecht,</seg> <seg n="2.5.2">of aan Goethe te midden van de Napoleontische oorlogen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De meer middelmatige mens voelt zulke rechten niet te bezitten.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">De tijdsomstandigheden leggen beslag op ons en wijzen onze aandacht op de praktijk van de dag.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Het onderwerp van dit opstel is aan deze gedachtengang niet geheel vreemd.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Het werd niet gekozen met het oog daarop.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Maar het pragmatisme staat vijandig genoeg tegen blote abstracties om erover te durven lezen,</seg> <seg n="2.10.2">ook nu intussen de wereldoorlog is uitgebroken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">William James<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n2" rend="superscript">2</ref> haat abstracties.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij citeert een voorbeeld van afkeer daarvan uit een geschrift van Morrison Swift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Hij betuigt daarmee z'n hartelijke instemming.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik wil u dat voorbeeld mededelen om u en mijzelf te helpen het gevoel los te worden dat we ons hier komen vermaken met een gedachtenspelletje terwijl de wereld op dit ogenblik reverbereert van daden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Morrison Swift heeft het over <hi rend="italic">Human submission.</hi></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij zoekt naar materiaal voor z'n onderwerp.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hij vindt het om zich heen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hij neemt op goed geluk een krant en leest bijv.:</seg> <seg n="3.8.2">"Nadat hij door de sneeuw gewaad was van het ene einde van 'the city' naar het andere einde in de vergeefse hoop werk te zullen vinden en terwijl z'n vrouw en zes kinderen zonder brood waren en hun was aangezegd dat ze hun kamer boven in een huurkazerne in 'east-side' moesten verlaten omdat de huur niet betaald was,</seg> <seg n="3.8.3">heeft John Corcoran,</seg> <seg n="3.8.4">een klerk,</seg> <seg n="3.8.5">vandaag zichzelf van 't leven beroofd door 'carbol-acid' te drinken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Drie weken geleden had Corcoran z'n positie door ziekte verloren en gedurende z'n ziekteweken verdwenen z'n spaarpenningen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Gisteren kreeg hij werk bij een troep sneeuwopruimers,</seg> <seg n="3.10.2">maar hij was tengevolge van z'n ziekte te zwak en moest het na een uur opgeven.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Toen begon hij weer de vermoeiende taak werk te zoeken.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Geheel ontmoedigd keerde Corcoran gisteravond terug naar huis,</seg> <seg n="3.12.2">vond z'n vrouw en kinderen zonder voedsel en het <pb n="241" ed="VW"/>bericht van de huuropzegging op de deur.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De volgende morgen dronk hij het vergif.”</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Tegenover dit en dergelijke nieuwsberichten worden dan geciteerd traktaten van professoren in de filosofie en de theologie,</seg> <seg n="4.1.2">handelende over 'De Wereldorde',</seg> <seg n="4.1.3">'Het Absolute';</seg> <seg n="4.1.4">over 'God',</seg> <seg n="4.1.5">'De Realiteit',</seg> <seg n="4.1.6">'De Liefde'.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het universum is rijker door alle dissonanten en de verscheidenheden die het in zich besluit,</seg> <seg n="4.2.2">zegt prof. Bradley in <hi rend="italic">Schijn en wezen.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij bedoelt,</seg> <seg n="4.3.2">zo commentarieert Swift,</seg> <seg n="4.3.3">dat het universum er rijker om is,</seg> <seg n="4.3.4">dat Corcoran op zo bittere wijze de smaak van het leven geproefd heeft.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wanneer we deze aanhaling uit een Londens pamflet enige weken vroeger onder ogen gekregen hadden,</seg> <seg n="5.1.2">zou ze ons gefrappeerd hebben.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze doet het ook thans,</seg> <seg n="5.2.2">maar minder om het geval zelf dan wel hierom dat onze nieuwsbladen ons thans volle bekers inschenken waar Swift een enkele droppel als alsem aan de lezer liet proeven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat is Realiteit,</seg> <seg n="6.1.2">roept Swift uit.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat is het leven,</seg> <seg n="6.2.2">wat deze mensen proeven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Niet dat,</seg> <seg n="6.3.2">waartoe men komt als men over zulke dingen nadenkt,</seg> <seg n="6.3.3">maar de ervaring van deze lieden zelf levert de notie van het bestaande en van de werkelijkheid.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Voor de religie,</seg> <seg n="6.4.2">roept Swift uit,</seg> <seg n="6.4.3">zijn alle dingen bleek.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ze ziet de werkelijkheid niet.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">James zou dit laatste niet willen onderschrijven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij houdt er echter van voorbeelden te nemen die z'n eigen houding of datgene wat hij wil laten zien in de helste kleuren vertonen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dit voorbeeld moet ons doen zien hoe de empiristische gemoedsgesteldheid staat tegenover de rationalistische.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">We willen na deze hartstochtelijke 'outcry' van een empirist tegen een rationalistische gedachtenhouding een kalmere passus zoeken om James' geesteshouding te belichten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">James kreeg eens een opstelletje van een student in handen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Deze student beschreef op bijzonder pakkende wijze het onderscheid tussen wat hij zich dacht als filosofisch onderzoek naar het wezen der wereld en het reële leven.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het laatste was veelzijdig,</seg> <seg n="8.4.2"><choice><sic>verward. modderig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">verward,</corr></choice></seg><choice><sic>verward. modderig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="8.4.3"><choice><sic>verward. modderig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">modderig</corr></choice>,</seg> <seg n="8.4.4">ellendig en ondoorzichtig.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De filosofische wereld daarentegen waarin de professor u bracht,</seg> <seg n="8.5.2">was eenvoudig,</seg> <seg n="8.5.3">helder en nobel.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Dáár geen tegenstrijdigheden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De architectuur van die wereld:</seg> <seg n="8.7.2">klassiek.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het was een soort marmeren tempel,</seg> <seg n="8.8.2">ver schitterend in het zonlicht op een heuvel.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik neem opzettelijk een paar citaten over uit James' <hi rend="italic">Pragmatism,</hi></seg> <seg n="9.1.2">omdat ik op die wijze de methode der pragmatisten kan illustreren die ervan houden overal hun materiaal te verzamelen,</seg> <seg n="9.1.3">uit <choice><sic>brieven. dagboeken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">brieven,</corr></choice></seg><choice><sic>brieven. dagboeken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="9.1.4"><choice><sic>brieven. dagboeken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dagboeken</corr></choice>,</seg> <seg n="9.1.5">door gesprekken,</seg> <seg n="9.1.6">of ook wel door opzettelijk daartoe samengestelde vragenlijsten.</seg></s><pb n="242" ed="VW"/> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Op die tegenstelling dan van onze student die professor James z'n thesis overhandigde legt het pragmatisme grote nadruk.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wanneer men de mensen mag verdelen:</seg> <seg n="9.3.2">sentimentelen,</seg> <seg n="9.3.3">die zich met hun zieleleven en denkwereld bevinden op de vluchtheuvel van religie en filosofie,</seg> <seg n="9.3.4">met z'n marmeren tempel van schone,</seg> <seg n="9.3.5">gepolijste gedachten,</seg> <seg n="9.3.6">én de hardere zielen,</seg> <seg n="9.3.7">die het wagen midden in de werkelijkheid te wonen,</seg> <seg n="9.3.8">dan waren er van de laatste soort nooit zovelen als thans.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De 'teren' en de 'taaien' noemt James deze beide klassen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">James kan pakkende dingen zeggen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">"De prins der duisternis kan een gentleman zijn.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Men zegt,</seg> <seg n="9.7.2">dat hij het is",</seg> <seg n="9.7.3">aldus James.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">(En ik denk daarbij <hi rend="italic">aan Smarten van Satan</hi> van Marie Corelli<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n5" rend="superscript">5</ref>).</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">"Maar wat de God van aarde en hemel ook moge zijn,</seg> <seg n="9.9.2">een gentleman zeker niet.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Hij heeft zijn werk in het stof te doen."</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Deze laatste,</seg> <seg n="9.11.2">ietwat 'derbe' uitlating wijst er ons reeds op dat het empirisme van James geen stofvergoding is.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Trouwens,</seg> <seg n="9.12.2">hij heeft een groot boek geschreven over <hi rend="italic">Varieties </hi><choice><sic>of religieus experience</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">of religious experience</hi></corr></choice> dat zeer bekend geworden is.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De kwestie staat voor hem aldus.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Onze tijd heeft een hartstocht voor de werkelijkheid.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij heeft echter tevens grote behoefte aan godsdienst.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar de feiten zijn zo machtig gaan spreken en godsdienstige kringen,</seg> <seg n="10.4.2">de teren,</seg> <seg n="10.4.3">hielden zich er zo hardnekkig vreemd aan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Toen zijn de taaien een vijandschap gaan voelen tegen de teren en een man als Haeckel<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n6" rend="superscript">6</ref> scheldt de God van de teren voor 'een gasvormig werveldier'.'</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Daar zijn we weer op de negatieve pool aangekomen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Zo erg is het niet bij alle taaien.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Maar elk voelt na zulk een blasfemie dat er iets zit</seg> <seg n="10.8.2">- en geen kleinigheid ook.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De taaien koesteren hun vijandschap ook niet voor hun plezier tegen de teren.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De ligging der geesten in het empiristische kamp is niet aangenaam.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De romantische spontaniteit,</seg> <seg n="11.1.2">zegt James,</seg> <seg n="11.1.3">is verdwenen en de moed is weg.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De visie op de dingen is materialistisch en neerdrukkend.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Als met opeengeklemde tanden zeggen echter de werkelijkheidsmensen dat er met de feiten gerekend zál worden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hier zal,</seg> <seg n="11.4.2">zo meent James,</seg> <seg n="11.4.3">het pragmatisme moeten helpen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Noch het pantheïsme onzer dagen,</seg> <seg n="11.5.2">het hegelianisme,</seg> <seg n="11.5.3">noch het theïsme dat een middenweg zoekt tussen de ideeënfilosofie en het evolutionisme,</seg> <seg n="11.5.4">acht hij ertoe in staat.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het pragmatisme moet hulp brengen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Om dit te kunnen doen moet het dus <choice><sic>in eik geval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in elk geval</corr></choice> een soort empirisme zijn.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1"><choice><sic>Zo niet. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Zo niet,</corr></choice></seg><choice><sic>Zo niet. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="11.8.2"><choice><sic>Zo niet. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan zou</corr></choice> het afgewezen worden.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">James beroept zich dan ook op de Engelse geest in de filosofie,</seg> <seg n="11.9.2">op Locke,</seg> <seg n="11.9.3">Mill,</seg> <seg n="11.9.4">Hume.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het wil met de rug gekeerd staan naar echt Duitse apriori's,</seg> <seg n="11.10.2">naar vooropgestelde principes,</seg> <seg n="11.10.3"><choice><sic>gestoten systemen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gesloten systemen</corr></choice>,</seg> <seg n="11.10.4">allerlei absoluutheden,</seg> <seg n="11.10.5">oplossingen in woorden enz.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">En het wil het <pb n="243" ed="VW"/>aangezicht keren naar het concrete,</seg> <seg n="11.11.2">feiten,</seg> <seg n="11.11.3">actie en macht.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Niet uit de wortels zal men de boom kennen,</seg> <seg n="11.12.2">maar uit de vruchten.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Geen paradoxale theologie kan de pragmatist behagen,</seg> <seg n="11.13.2">geen 'credo quia absurdum' of oreren <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> la Jonker<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n8" rend="superscript">8</ref> of Kierkegaard,</seg> <seg n="11.13.3">maar zakelijk,</seg> <seg n="11.13.4">concreet wil hij de redenen kunnen aanwijzen waarom iets moet worden aangenomen en de utiliteit moet de proef op de som zijn.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">In dit verband moet men James horen uitpakken over de zogenaamde 'attributa quiescentia' die aan God worden toegeschreven (in z'n <hi rend="italic">Varieties of religious </hi><choice><sic>experienee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">experience</hi></corr></choice><hi rend="italic">).</hi></seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Een rekenmachine,</seg> <seg n="11.15.2">zegt James,</seg> <seg n="11.15.3">zou als men het woord 'God' erin deed u die eigenschappen als simplicitas,</seg> <seg n="11.15.4">aseitas enz. aan de hand kunnen doen.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">In plaats van brood is het steen.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Wat heb ik er meer of minder om,</seg> <seg n="11.17.2">vraagt James,</seg> <seg n="11.17.3">of God eenvoudig is of veelvoudig.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Het enige wat James wil toegeven is,</seg> <seg n="11.18.2">dat wanneer deze eigenschappen bijv. door Newman<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n9" rend="superscript">9</ref> op plechtige wijze achter elkander worden opgenoemd of met gevoel afgeleid,</seg> <seg n="11.18.3">dat dan een esthetisch genot ook hier aan een vrucht kan doen denken.</seg></s> <s n="11.19"><seg n="11.19.1">We kunnen ons nu levendig voorstellen,</seg> <seg n="11.19.2">hoe James zal moeten oordelen over allerlei achterbaksigheden uit de Duitse filosofie:</seg> <seg n="11.19.3">'Verbal solutions!'</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het pragmatisme vraagt:</seg> <seg n="12.1.2">welk onderscheid maakt het of ik dit aanneem of dat?</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Daarop moet een duidelijk antwoord gegeven kunnen worden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Op zichzelf gelooft James niet dat men iets gewonnen heeft wanneer men zo gelukkig is de woorden God,</seg> <seg n="12.3.2">kracht,</seg> <seg n="12.3.3">stof,</seg> <seg n="12.3.4">energie of welke oplossing dan ook in z'n bezit te hebben.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het is hem te doen om de 'cash-value',</seg> <seg n="12.4.2">de geldswaarde,</seg> <seg n="12.4.3">dat wat ik er mee kan,</seg> <seg n="12.4.4">de invloed die het oefent op het geheel van de dingen en op mijn leven.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Men moet niet te rustig worden door zulke woorden,</seg> <seg n="12.5.2">alsof men de oplossing gevonden had.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Zij moeten veeleer een program zijn.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Theorieën worden op die wijze instrumenten,</seg> <seg n="12.7.2">geen antwoorden op raadsels,</seg> <seg n="12.7.3">waarop wij kunnen rusten.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Iedere waarheidstheorie is een werkhypothese,</seg> <seg n="12.8.2">een instrument.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Schiller en Dewey,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="12.9.2">twee schrijvers die tot de coryfeeën van het pragmatisme <choice><sic>behoren. zeggen:</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">behoren,</corr></choice></seg><choice><sic>behoren. zeggen:</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="12.9.3"><choice><sic>behoren. zeggen:</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zeggen:</corr></choice></seg> <seg n="12.9.4">iedere idee,</seg> <seg n="12.9.5">waarop ge rijden kunt,</seg> <seg n="12.9.6">is waar.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Het pragmatisme is dus een methode en kan samengaan met allerlei overtuiging.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Het wordt vergeleken met de corridor in een hotel waarop allerlei kamers uitkomen.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Waar is een idee,</seg> <seg n="12.12.2">waaraan de wereld bij toeneming getuigenis geeft.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Waarheid is niet een inherente eigenschap van een idee,</seg> <seg n="12.13.2">maar zij overkomt een idee.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Zij wordt waargemaakt door de uitkomst.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Deze en dergelijke uitspraken klinken ons zeker niet al te vreemd in onze oren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Aan een zeker relativisme ten opzichte van de vraag:</seg> <seg n="13.2.2">'Wat is waarheid?' zijn we reeds gewoon geraakt.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Al te straffe woord-formulering der waarheid met miskenning van historie en psychologie telt in onze tijd niet zo <pb n="244" ed="VW"/>heel veel verdedigers meer.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het komt hier echter aan op de mate waarmee en op de graad waarin deze dingen worden toegepast.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">We zullen dus zo ongeveer de plaats moeten bepalen in de scala der geesteshoudingen van onze tijd,</seg> <seg n="13.5.2">waar het pragmatisme zich bevindt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Pragmatisme is positivisme.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men moet dat woord dan echter goed verstaan en er geen materialisme van maken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Positivisme wil hier zeggen:</seg> <seg n="14.3.2">afwijzing van transcendentie en doorvoering van het principe der immanentie.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Laten we ons hier niet inspannen in dikke woorden,</seg> <seg n="14.4.2">maar dadelijk wat precieser worden.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Men kan positivisme niet beter formuleren dan op deze wijze:</seg> <seg n="14.5.2">het is het zien van alle dingen in hetzelfde vlak.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Men vraagt niet dadelijk:</seg> <seg n="14.6.2">wat zit er achter?</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Men maakt geen verdiepingen in zijn gedachtengebouw,</seg> <seg n="14.7.2">maar men neemt de dingen zoals ze zich aanbieden.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Alleen coördineert men de dingen met elkaar en zoekt de wetten waardoor ze onderling verbonden zijn (Comte).</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het positivisme is dus tevreden wanneer het weet in de fysica hoe de stof zich gedraagt zonder naar het wezen daarvan te vragen;</seg> <seg n="14.9.2">in de zielkunde de psychologische wetten te kennen zonder zich te interesseren voor de vraag of de ziel een eenheid is;</seg> <seg n="14.9.3">in de wereldbeschouwing wat de wereld brengt zonder naar God te vragen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dit is niet hetzelfde als materialisme,</seg> <seg n="15.1.2">ofschoon Comte door hoofdzakelijk op de stoffelijke kant der wereld te letten aanleiding gegeven heeft tot deze opvatting van het woord 'positivisme'.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het echte positivisme neemt de dingen voor de hand weg ... en coördineert ze.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Subordineren wil het niet.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ziehen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n11" rend="superscript">11</ref> is in deze zin een echte positivist.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hij vindt het even dwaas het ‘psychische' te ontkennen of ondergeschikt te maken aan de materie als de materie te ontkennen en ondergeschikt te maken aan het 'psychische'.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het zijn correlatie begrippen op de wijze van subject-object.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Valt het éne,</seg> <seg n="15.7.2">dan valt ook het andere.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Ze staan naast elkaar en vertegenwoordigen twee delen van ons gezichtsveld.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Materie is datgene wat er overblijft als we de secundaire begrippen,</seg> <seg n="15.9.2">die we aan onze 'psyche' danken,</seg> <seg n="15.9.3">afscheiden.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Positivisten hebben meestal een voorliefde gehad voor de materie.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Positivisten in evenwicht,</seg> <seg n="15.11.2">als Ziehen,</seg> <seg n="15.11.3">zijn er weinige.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">En nu onze pragmatisten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij zijn positivisten met een voorliefde voor het psychische.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Van hun kennistheorie zal men dat op de keper beschouwd niet mogen zeggen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar hun werkwijze geeft er wel recht toe.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En de persoon van James allermeest.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Op zichzelf beschouwd vindt James het vrij onverschillig of men de materie te hulp roept om het bestand der wereld te verklaren dan wel een geestelijk principe.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Voorzover het haar bestand betreft:</seg> <seg n="16.7.2">is de materie in staat geweest een zo schoon geheel tot stand te brengen,</seg> <seg n="16.7.3">wel dan is de materie een fijne substantie.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">De naam doet er tenslotte niet toe.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Dat de stof fijn is,</seg> <seg n="16.9.2">wie zal het in onze dagen ontkennen?</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">En als God de wereld Geschapen heeft,</seg> <seg n="16.10.2">dan is de wereld toch onze maat voor de fijnheid van Gods scheppingskracht <pb n="245" ed="VW"/>Achteruitziende vindt James dat het pragmatisme kan weigeren te kiezen omdat het resultaat gegeven is.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Wat er dan achter dit resultaat <choice><sic>schuilt. kan ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">schuilt,</corr></choice></seg><choice><sic>schuilt. kan ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="16.11.2"><choice><sic>schuilt. kan ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kan ons</corr></choice> onverschillig zijn.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Maar de methode der pragmatisten is juist de omgekeerde.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">De pragmatist ziet niet achterom,</seg> <seg n="16.13.2">maar vooruit.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Wat wordt er van de wereld,</seg> <seg n="16.14.2">vraagt hij.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">'Watchman,</seg> <seg n="16.15.2">what of the night?'</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">En dan moet het materialisme het ook bij James duchtig ontgelden.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Wat er eigenlijk in het materialisme zit,</seg> <seg n="16.17.2">dat is dit:</seg> <seg n="16.17.3">het verklaart het hogere uit het lagere.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">En hier hebben we een van de 'ziekten der geleerden' voor ons waarvan het stellen der diagnose mij altijd verheugt tot in het merg mijner beenderen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik sta erbij te schateren van plezier als James,</seg> <seg n="17.2.2">wat hij noemt 'het medisch <choice><sic>materialisme'. in het begin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">materialisme',</corr></choice></seg><choice><sic>materialisme'. in het begin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="17.2.3"><choice><sic>materialisme'. in het begin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in het begin</corr></choice> van <hi rend="italic">Varieties of religious experience</hi> danig afstraft.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De heren kennen dat medisch materialisme.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ik kan mij niet weerhouden James even aan het woord te laten,</seg> <seg n="17.4.2">aldus:</seg> <seg n="17.4.3">"Medisch materialisme schijnt inderdaad een goede naam te zijn voor het te onnozele <choice><sic>gedachtensysteem. dat wij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gedachtensysteem,</corr></choice></seg><choice><sic>gedachtensysteem. dat wij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="17.4.4"><choice><sic>gedachtensysteem. dat wij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat wij</corr></choice> voor ons hebben.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Medisch materialisme is klaar met Paulus als het z'n gezicht op de weg naar Damascus een gevolg van een belediging der schors der kleine hersenen genoemd heeft,</seg> <seg n="17.5.2">na Paulus epilepticus genoemd te hebben.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het trekt de neus op voor de heilige Theresia als een hysterica:</seg> <seg n="17.6.2">voor Franciscus van Assisi als een erfelijk belaste.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">George Fox's ontevredenheid over de veinzerij van z'n eeuw en z'n hartstocht voor geestelijke waarheid worden behandeld als een symptoom,</seg> <seg n="17.7.2">samenhangend met een verdraaide wervelkolom.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Carlyles orgeltonen van wee worden op rekening gesteld van een maagcatarre.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Al zulke geestelijke overspanningen zijn eigenlijk auto-intoxicaties door klieren die de fysiologie nog eens zal ontdekken.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Dan denkt het medisch materialisme dat de geestelijke autoriteit van zulke personen genoegzaam is ondermijnd."'</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Misschien is het kinderachtig zich over zulke afstraffingen vrolijk te maken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Goed!</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">We vragen dan maar weer in ernst met James:</seg> <seg n="18.3.2">waarom houden we sommige gemoedstoestanden voor superieur?</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Doen we dat met het oog op haar lichamelijke antecedenten?</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Welnee!</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het is omdat we er een onmiddellijke vreugde in scheppen of omdat ze ons goede vruchten voor het leven brengen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Wat weten we ervan?</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">103 graden of 104 graden Fahrenheit kan wel een betere temperatuur zijn voor het ontstaan van waarheid dan 97 of 98.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Koortsachtige ideeën is niet de term waarmee we iets kunnen depreciëren.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Het komt op de inhoud der idee aan en hoe ze werkt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De vloek van het materialisme is dat het de wereld uit haar lagere beginselen verklaart.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dat is een heel goed voorbeeld van een pragmatische beschouwing ener zaak.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Dat is het geschil in kwestie praktisch aanpakken.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De werking van een theorie in ogenschouw nemen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Al was het maar alleen <choice><sic>daarom. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">daarom,</corr></choice></seg><choice><sic>daarom. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="19.5.2"><choice><sic>daarom. dan zou</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan zou</corr></choice> het z'n nut kunnen hebben wanneer het pragmatisme een <pb n="246" ed="VW"/>tijdlang beslag op ons legde.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het materialisme,</seg> <seg n="19.6.2">nu opgevat in de betekenis van een wereldverklaring uit de lagere delen der wereld,</seg> <seg n="19.6.3">heeft zo veel op z'n geweten.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Wetenschap heeft zo vaak de betekenis gekregen van 'science',</seg> <seg n="19.7.2">exacte wetenschap.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Ieder zullen dadelijk te binnen komen de verschillende methoden waarmee onze mannen van wetenschap zo gaarne de heerlijkste geestelijke verschijnselen tot de 'eerste beginselen der <choice><sic>wereld'. de 'stoicheia'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wereld',</corr></choice></seg><choice><sic>wereld'. de 'stoicheia'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="19.8.2"><choice><sic>wereld'. de 'stoicheia'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de 'stoicheia'</corr></choice>,</seg> <seg n="19.8.3">herleiden.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Opheldering van het wezen van de godsdienst werd dan gezocht in het animisme en niet op de hoogtepunten der religie.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het christendom wordt een Babylonisch epos.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Onze gehele Europese cultuur wordt teruggebracht tot het kinderlijke,</seg> <seg n="19.11.2">voor-historische droomleven en wortelt in incestum.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Men behoeft maar te noemen de namen van Delitzsch,</seg> <seg n="19.12.2">Troeltsch,</seg> <seg n="19.12.3">Freud<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n12" rend="superscript">12</ref> om deze methode aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Daartegenover betekent het pragmatisme een reactie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Een boek als <hi rend="italic">Varieties of religious experience</hi> brengt onze tijd in aanraking met een eigenaardig soort materiaal voor wetenschappelijk onderzoek.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het ligt in de diepten der mystiek.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Pragmatisten zijn positivisten,</seg> <seg n="20.4.2">maar met een voorliefde om de nadruk te leggen op de tweede term van de correlatie materie-psyche.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Niet zozeer omdat hun waarheidstheorie met zich meebrengt dat ze zich op de geestelijke wetenschappen zouden moeten werpen,</seg> <seg n="20.5.2">maar bij wijze van reactie tegen het terugredeneren naar de lagere delen der wereld komen ze er als vanzelf toe de hogere verschijnselen te nemen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">De pragmatist redeneert vooruit,</seg> <seg n="20.6.2">niet achteruit.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">En de geestelijke hoogtepunten zijn kijktorens in de toekomst.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">"James' radicaal empirisme bedoelt tegenover het naturalisme het zelfstandig ervaringskarakter van ons hoger geestesleven te funderen",</seg> <seg n="20.8.2">zegt prof. Van Dijk.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Hier hebben we dus een eerlijk positivisme,</seg> <seg n="20.9.2">naar de definitie van Comte zelf een coördinatie der verschijnselen.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">De hogere levenssymptomen hebben recht zichzelf te presenteren.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De vraag is:</seg> <seg n="20.11.2">wat is het Evangelie waard?</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Wat zijn de brieven van Paulus waard?</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Wat is de Europese cultuur waard?</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Niet:</seg> <seg n="20.14.2">waar komt men als men haar antecedenten opzoekt?</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">In de natuurwetenschappen komt het,</seg> <seg n="20.15.2">zegt James,</seg> <seg n="20.15.3">niemand in 't hoofd opinies te verwerpen omdat degene die ze voordraagt wat zenuwachtig is.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Zo moet het ook bij religieuze personen en uitspraken.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Geestelijk licht,</seg> <seg n="20.17.2">overtuigingskracht en zedelijke kracht zijn de criteria.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Ik heb hierbij wat lang stil gestaan omdat deze dingen uit m'n hart gegrepen zijn en zo wonderlijk vaak over het hoofd gezien worden.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het is James' verdienste deze dingen in helder licht gezet te hebben.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar vergeten we niet,</seg> <seg n="21.3.2">James,</seg> <seg n="21.3.3">of liever de pragmatist,</seg> <seg n="21.3.4">blijft positivist.</seg></s></p>
<p><pb n="247" ed="VW"/><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Met de feiten zal gerekend worden,</seg> <seg n="22.1.2">ook voor de geesteswetenschappen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De aarde,</seg> <seg n="22.2.2">zegt James,</seg> <seg n="22.2.3">is lang in de schaduw geworpen door de glorie van de opperste ether,</seg> <seg n="22.2.4">maar herneemt haar rechten.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ook de hoogste waarheid,</seg> <seg n="22.3.2">de waarheid van God,</seg> <seg n="22.3.3">zal het tegen alle andere waarheden moeten kunnen opnemen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">En hier komen we tot de waarheidstheorie van James,</seg> <seg n="23.1.2">de middenmoot,</seg> <seg n="23.1.3">het centrum van het pragmatisme.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Er is het vorige jaar een dissertatie over verschenen van Brugmans.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">James heeft er een afzonderlijk werk over geschreven,</seg> <seg n="23.3.2"><hi rend="italic">The meaning of truth.</hi></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">En in z'n <hi rend="italic">Pragmatism</hi> staat daarover een mooi hoofdstuk.'</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De logica van het pragmatisme is een logica der gevolgen,</seg> <seg n="24.1.2">zoals het utilisme de ethiek der gevolgen is (Brugmans).</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Op de vraag:</seg> <seg n="24.2.2">wat is waarheid?,</seg> <seg n="24.2.3">antwoordt het:</seg> <seg n="24.2.4">dat zal moeten blijken.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Bij onze voorstelling vraagt het niet waar krijgen wij ze vandaan?,</seg> <seg n="24.3.2">maar:</seg> <seg n="24.3.3">waarheen leidt ze ons?</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Een voorstelling die tot een goed doel leidt,</seg> <seg n="24.4.2">een goede levenshouding meebrengt,</seg> <seg n="24.4.3">zal het pragmatisme geneigd zijn voor waar te houden.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Wat waar is,</seg> <seg n="24.5.2">moet de kracht in zich hebben ons tot nieuwe ervaringen te leiden.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het pragmatisme heeft tegen de gangbare rationalistische opvatting van waarheid de volgende bezwaren:</seg> <seg n="25.1.2">waarheid,</seg> <seg n="25.1.3">zo verwijt James,</seg> <seg n="25.1.4">is volgens de intellectualisten een rustende,</seg> <seg n="25.1.5">statische verhouding.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wanneer ge een ware gedachte van iets hebt,</seg> <seg n="25.2.2">dan is de zaak uit.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Gij zijt in het bezit ervan en weet het.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Ge zijt,</seg> <seg n="25.4.2">waar ge wezen moet.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Ge zijt in staat van evenwicht.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Het rationalisme in alle vormen zoekt naar kenmerken waaraan de waarheid te herkennen is,</seg> <seg n="25.6.2">bijv. de afkomst.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het pragmatisme neemt de waarheid als een reden tot activiteit.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het beschouwt de waarheid veelmeer als een proces,</seg> <seg n="26.2.2">een verificatieproces.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wanneer we kennis beschouwen als een beweging,</seg> <seg n="26.3.2">een beweging van een terminus a quo tot een terminus ad quem,</seg> <seg n="26.3.3">dan legt James op die terminus ad quem de nadruk.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ze is eigenlijk een relatie tussen twee dingen die naast elkaar liggen,</seg> <seg n="26.4.2">hetzij in de materiële,</seg> <seg n="26.4.3">hetzij in de zielswereld.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Wanneer men van het bekende naar het onbekende op het pad is en men is op de goede weg. dan is men op het waarheidspad.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Waarheid heeft dus in vele gevallen de betekenis van werkhypothese.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Waarheid krijgt op deze wijze een bijzonder lenig karakter.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">In heel veel gevallen zal een bereikt punt slechts een doorgangspunt zijn om verder te komen.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Op de richting komt het meer aan dan op het bereikte station.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het pragmatisme verschilt niet hierin van het rationalisme dat het voor waarheid een zekere overeenstemming met iets <pb n="248" ed="VW"/>anders vraagt,</seg> <seg n="26.10.2">maar hierin dat het die overeenstemming niet zoekt met wat achter het gegevene zou liggen en werkelijkheid heet,</seg> <seg n="26.10.3">maar met datgene wat ernaast 'licht'.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">De idee als kandidaat voor waarheid komt als een vreemde eend in de bijt en moet met de anderen kunnen opschieten,</seg> <seg n="26.11.2">of gaat er weer uit als onwaar.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">En verder wordt 'overeenkomen met' niet in de zin van een kopie opgevat,</seg> <seg n="26.12.2">maar het wil zeggen dat een gedachte ons recht op iets aan doet lopen of in de buurt van iets brengt,</seg> <seg n="26.12.3">in elk geval dat we er contact mee krijgen.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Waarheid is volgens James een collectiefnaam voor verificatietoestanden,</seg> <seg n="26.13.2">zoals gezondheid voor lichaamstoestanden.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Waarheid,</seg> <seg n="26.14.2">afgescheiden van onze ervaring,</seg> <seg n="26.14.3">wanneer we iets zich waar zien maken,</seg> <seg n="26.14.4">is niets anders dan dat een idee verifieerbaar is.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Waarheid bestaat niet ante rem,</seg> <seg n="26.15.2">maar in rebus.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Waarheid is een expediënt van ons denken,</seg> <seg n="26.16.2">zoals recht een expediënt van ons handelen is.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">En zo verwijt het pragmatisme aan het rationalisme dat het de waarheid maakt tot een zinledige,</seg> <seg n="26.17.2">stilstaande,</seg> <seg n="26.17.3">eeuwige notie in het gewoel dezer wereld.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Eens verkregen,</seg> <seg n="26.18.2">zou ik willen zeggen,</seg> <seg n="26.18.3">wordt de waarheid tot haar vaderen vergaderd en bijgezet,</seg> <seg n="26.18.4">dood en zonder met de toekomst in levend contact te staan.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Daarentegen is dan de waarheid volgens James een hulp en een levende,</seg> <seg n="26.19.2">beweeglijke,</seg> <seg n="26.19.3">met de ervaring veranderende,</seg> <seg n="26.19.4">zich daaraan aanpassende kracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">We willen onze beschrijving van het pragmatisme eindigen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Om volledig te zijn zouden we het nog moeten hebben over het humanisme der pragmatisten,</seg> <seg n="27.2.2">dwz. het menselijk cachet dat aan leven en waarheid gegeven wordt en over James' godsdienstige standpunt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dit laatste komt allicht nog ter sprake.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Ik heb moeten kiezen tussen een typering en een beschrijving en heb het eerste gekozen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Volledig behoef ik daarom niet te zijn.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Allicht zou ik dan te uitvoerig worden of in een dorre opsomming van meningen vervallen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">En nu mijn opmerkingen over het pragmatisme.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Ten dele liggen ze reeds verscholen in het gerefereerde.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Opzettelijk wil ik nog gaarne iets bijvoegen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Voor een bepaald,</seg> <seg n="28.4.2">scherp belijnd oordeel ben ik niet gereed.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Wanneer mij enige globaliteit vergund is,</seg> <seg n="28.5.2">mag ik misschien enkele opmerkingen maken.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Scherp belijnd is het pragmatisme ook zelf niet.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">James dweept enigszins met globale oordelen,'on the whole',</seg> <seg n="29.2.2">in’t algemeen,</seg> <seg n="29.2.3">zoals hij het noemt.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">We mogen dan het pragmatisme met z'n eigen maatstaf meten.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De dissertatie van Brugmans gaat er met een goed geslepen filosofisch mes op in en zal daardoor soms onbillijk zijn.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Prof. Van Dijk oordeelt meer vaderlijk globaal en heeft ook ernstige bezwaren.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Intussen heeft prof. Van Dijk met zijn uitdrukkingen als:</seg> <seg n="29.6.2">'iets wat ik zou willen noemen',</seg> <seg n="29.6.3">'komen in de buurt van dit of dat' en dergelijke voor hem eigenaardige uitdrukkingen zelf een slag van het pragmatisme beet,</seg> <seg n="29.6.4">al is hij ook geheel zelfstandig.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het pragmatisme is een soort geestesstroom gevormd door allerlei beekjes die tezamen deze richting hebben gevormd onder <choice><sic>eeneigen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">een eigen</corr></choice> naam.</seg></s> <pb n="249" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="30.2"><seg n="30.2.1">Om enkele dingen te noemen:</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">1. De studie van het onderbewuste in ons persoonlijk leven leidt tot verzwakking van rationalistische tendensen en vernauwing der grenzen van de begrippen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Men ziet daar meer alles in wording.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Combinaties voltrekken zich buiten de wil om.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">2. Het jarenlange slachten van de schoonste geestelijke verschijnselen met het ontleedmes der historische en psychologische kritiek gaat ons geslacht tegenstaan.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men gaat vragen:</seg> <seg n="32.2.2">wat heb ik eraan?</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Werkt het goed?</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Heeft het een goede invloed?</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Imponeert het?</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Laat 't dan staan!</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hands off!</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ook verdriet wel eens het gewichtige snuffelen in de diepten (laten we zeggen:</seg> <seg n="33.1.2">van het woordenboek) naar uitdrukkingen als het absolute,</seg> <seg n="33.1.3">het onbewuste,</seg> <seg n="33.1.4">stof,</seg> <seg n="33.1.5">kracht,</seg> <seg n="33.1.6">energie,</seg> <seg n="33.1.7">waarmee alles verklaard moet heten.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Laat de dingen in hun kleur en fleur,</seg> <seg n="33.2.2">roepen we en roep ons niet tot een nederdaling in de Hades der bleke begrippen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">'Tagesansicht',</seg> <seg n="33.3.2">geen 'Nachtansicht'!</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">4. De eeuwige gelijkhebbers hangen ons ook de keel uit,</seg> <seg n="34.1.2">de schijfschieters op de stilstaande schijf der waarheid.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De mensen van twee keer twee is vier.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat is geen kunst,</seg> <seg n="34.3.2">zeggen we.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Ge moet de bewegelijke schijf raken.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">5. Het materialisme vergalt ons het leven.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De eeuwige belangstelling van openbare schoolmeesters in elektriciteit en draadloze telegrafie.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De stof-cultuur onzer dagen.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Positivisme zeggen we?</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Best,</seg> <seg n="35.5.2">maar dan het echte!</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Dan moeten we niet de lagere helft,</seg> <seg n="35.6.2">maar bovenal de hogere helft van de toonladder der schepping in onze belangstelling nemen.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Dat dit verzuimd is,</seg> <seg n="35.7.2">verklaart dat de kijk op het leven gedrukt is.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">En daarom worden thans weer de mystieken en religieuzen <choice><sic>oelezen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gelezen</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">6. Is de theologie een goddelijke of een menselijke wetenschap?</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Een goddelijke wetenschap zei mij een lid van de Gereformeerde Bond.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Een menselijke wetenschap zei ik.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Alle studeren,</seg> <seg n="36.4.2">zei A. weer,</seg> <seg n="36.4.3">brengt ons toch nooit verder dan de traditie.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Het is geen verloren werk,</seg> <seg n="36.5.2">zegt B. weer.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Een zekere beweging in de waarheid die mensen daarin brengen,</seg> <seg n="36.6.2">moet ge toegeven.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Daar hebt ge het humanisme der pragmatisten.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">7. Allermeest geldt dit de richting die we in het begin behandeld hebben,</seg> <seg n="37.1.2">het empirisme.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Steeds dieper schijnt zich de geestesstroom te bedden in de werkelijkheid.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Minder dan in Augustinus' dagen wil de vrome zich uit de wereld terugtrekken.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">8. Eindelijk vertoont het pragmatisme z'n Amerikaanse kleur.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Heeft reeds de Engelse filosofie haar eigen utilistisch pragmatisch karakter,</seg> <seg n="38.2.2">het Amerikaanse pragmatisme vertoont,</seg> <seg n="38.2.3">maar nu breder,</seg> <seg n="38.2.4">dezelfde trekken.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">9. Het komt er echter tenslotte op aan hoe de verschillende factoren,</seg> <seg n="39.1.2">die meegewerkt hebben tot het ontstaan van het pragmatisme,</seg> <seg n="39.1.3">tot een geheel zullen versmelten.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Men kan James in vele opzichten gelijk geven zonder nog te sympathiseren met de ligging van z'n geest,</seg> <seg n="40.1.2">als resultaat van de invloeden die op <pb n="250" ed="VW"/>hem gewerkt hebben.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">En dit is,</seg> <seg n="40.2.2">wat mij betreft,</seg> <seg n="40.2.3">inderdaad het geval.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Voor mijn gevoel maakt James de banden der wereld te los.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hij heeft een boek geschreven,</seg> <seg n="41.2.2"><hi rend="italic">A pluralistic universe,</hi></seg> <seg n="41.2.3">dat ik niet heb gelezen,</seg> <seg n="41.2.4">maar waarvan ik mij de hoofdinhoud kan denken na de lectuur van z'n <hi rend="italic">Pragmatism.</hi></seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">James spot met het monisme.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Dat getal één,</seg> <seg n="41.4.2">roept hij uit,</seg> <seg n="41.4.3">wat heeft dat een aantrekkingskracht voor de mensen!</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Waarom moet de wereld nu juist één zijn?</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Drie en zeven zijn toch ook mooie en heilige getallen?</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Hier ziet onze filosoof dingen over het hoofd.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Wat dat precies is. daarvoor moet men tijd hebben om het te zoeken en te formuleren,</seg> <seg n="42.2.2">maar we voelen het direct.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Overigens ben ik met een kritiek op een vooropgezet monisme wel ingenomen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De greep kan te sterk zijn,</seg> <seg n="42.4.2">zodat de diepste kloven die de schepping vertoont worden weggeknepen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Maar James' greep is mij te slap als hij de eenheid eigenlijk wil beperken tot eenheid van groepen en verschijnselen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">James is in dat opzicht ook niet consequent.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Hij laat de mystiek de eenheid beleven en moet ze dus als positivist eigenlijk ook poneren.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Eigenaardig,</seg> <seg n="43.4.2">dat het bijbelse dualisme hier juist uitgeschakeld wordt.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">De filosofie slingert daar altijd omheen en slaat rechts of links uit.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dan,</seg> <seg n="44.1.2">en dit zeg ik in aansluiting aan het vorige,</seg> <seg n="44.1.3">komt het mij voor dat de religieuze ader die James opent een andere is dan die over Paulus,</seg> <seg n="44.1.4">Luther en Augustinus loopt.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1"><hi rend="italic">Varieties of religious experience</hi> zoeken overal materiaal,</seg> <seg n="44.2.2">maar toch het meest bij mystieken en methodisten.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Gemoedsbeweging en vertrekking van zinnen moeten hier,</seg> <seg n="44.3.2">zo heet het,</seg> <seg n="44.3.3">een duidelijk materiaal leveren.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">We zijn <choice><sic>positivist. niet waar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">positivist,</corr></choice></seg><choice><sic>positivist. niet waar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="44.4.2"><choice><sic>positivist. niet waar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">niet waar</corr></choice>?</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Maar dan heb ik juist weer het gevoel dat we naast het zuiver zedelijk-religieuze,</seg> <seg n="44.5.2">het bijbelse,</seg> <seg n="44.5.3">het protestantse zijn gekomen.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het zijn de sterkste gevallen,</seg> <seg n="44.6.2">zegt James.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Het zijn dezelfde soort citaten waarmee bijv. Van Senden<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n15" rend="superscript">15</ref> werkt.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">En daar mist men juist dat evenwicht dat het kenmerk is van het protestantse christendom waarbij de empirische methode zo moeilijk is toe te passen.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De positivist moet die voorbeelden wel bij voorkeur nemen.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Hij wil niet vragen naar de metafysische achtergrond</seg> <seg n="44.10.2">- en daarop komt het juist bij het geestelijk leven in evenwicht aan.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Daar moet het straalpunt gezocht dat het geheel verlicht.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Wenst men dit niet te zoeken,</seg> <seg n="44.12.2">dan is men gedwongen de aanraking van het oneindige en het eindige daar te zoeken waar ze elkaar aanraken op een gedeelte en een buitengewone ervaring kan worden beschreven en bestudeerd.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">De filosofie heeft het gemakkelijker met het roomse leven dan met het bijbelse.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">James' positivisme wordt niet streng volgehouden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Hij valt door de mand en is erover hard gevallen door andere pragmatisten.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">James' moeder zal <pb n="251" ed="VW"/>daaraan schuld gehad hebben.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Hij koestert wat hij noemt een 'overbelief',</seg> <seg n="45.4.2">wat eigenlijk buiten de streep valt.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Hij stelt de mogelijkheid dat God in het onderbewuste kan werken.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Maar dat mag hij eigenlijk als pragmatist niet toegeven.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Het pragmatisme,</seg> <seg n="45.7.2">positivist ook in geestelijke verschijnselen,</seg> <seg n="45.7.3">vraagt niet wat erachter steekt,</seg> <seg n="45.7.4">maar voelt de stroom der ervaringen in de lengte en de breedte.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Het kan de godsidee wel opnemen,</seg> <seg n="45.8.2">maar niet als oorzaak van de verschijnselen,</seg> <seg n="45.8.3">wel als inhoud van het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">In zulk een wereld zonder achtergrond en diepte bevinden we ons echter in werkelijkheid niet.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">We kunnen wel wat dikke woorden missen,</seg> <seg n="46.2.2">vooral Duitse,</seg> <seg n="46.2.3">waarin we over de duidelijke voorgrond der dingen in de schaduwen gewezen worden.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Maar wanneer daarvoor in ruil een voorzichtigheid moet komen als van het pragmatisme dan noem ik dat methodeaanbidding.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De wereld is geen pannekoek,</seg> <seg n="46.4.2">maar heeft hoogte,</seg> <seg n="46.4.3">breedte en ook diepte,</seg> <seg n="46.4.4">zegt Paulus (Ef. 3 : 18).</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Ook dit verlengde positivisme is te plat.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Wanneer ik het in 't midden moet laten of achter de zielkundige verschijnselen de ziel als eenheid gedacht moet worden of als veelheid,</seg> <seg n="46.6.2">wanneer een soort veelgodendom tot de mogelijkheden gerekend wordt,</seg> <seg n="46.6.3">dan heeft men niet genoeg gevoel voor de waarde van de rechte speculatieve ideeën.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Het leven verliest dan zijn rechte spanning en ligt vleugellam.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De oorzaak hiervan is,</seg> <seg n="47.1.2">naar mij voorkomt,</seg> <seg n="47.1.3">dat hoezeer ook het pragmatisme opkomt tegen het verklaren der wereld uit haar lagere delen en als zodanig het materialisme verwerpt het toch de materialistische zuurdesem niet heeft uitgezuiverd.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het is niet toevallig dat positivisme dikwijls synoniem genomen wordt met materialisme.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Positivisme is inderdaad in de exacte wetenschappen een vruchtbare methode.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">We kunnen daar zonder te grote schade verwaarlozen te vragen naar wat er achter steekt als we de relaties in de stof slechts kennen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">De magie interesseert ons weinig.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Wanneer het pragmatisme deze methode nu eenvoudig verlengt naar de psychische <choice><sic>zi.ide</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zijde</corr></choice> van het bestaande dan bewijst het meer eer aan de materialistische methode dan geoorloofd is.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Op de psychische zijde komen de vragen:</seg> <seg n="47.7.2">wat steekt erachter?,</seg> <seg n="47.7.3">als onafwijsbaar naar de voorgrond.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zo heb ik ook mijn bezwaren tegen de waarheidstheorie van James.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Ook hier is alles mij te vlottend geworden.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Brugmans heeft heel goed aangewezen dat James eigenlijk het statische waarheidsbegrip veronderstelt zonder het zelf te weten.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Er is wel zoiets dat James wil formuleren als waarheid.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Zijn uiteenzettingen zijn soms bijzonder overtuigend.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Overigens kan men bij onze schrandere Land<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n17" rend="superscript">17</ref> ook reeds dergelijke betogen lezen.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Maar het pragmatisme zet alles op zo losse schroeven dat de gehele vraag naar waarheid z'n betekenis verliest.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De waarheid heeft een sterker klem op ons dan James wil toegeven.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Wanneer James waarheid onder het goede subsumeert dan is dat een kapitale<pb n="252" ed="VW"/> fout.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Wat nuttig,</seg> <seg n="50.3.2">goed,</seg> <seg n="50.3.3">heilzaam voor ons is,</seg> <seg n="50.3.4">is bovendien niet zo huishoudelijk uit te maken als deze Yankee het voorstelt.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">En of een idee 'werkt' of dood is,</seg> <seg n="50.4.2">kan een moeilijke vraag zijn.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Eén der Arnaulds<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n18" rend="superscript">18</ref> ging in een klooster.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Hij gaf een schitterende advocatenpraktijk op. Hij weigerde rekenschap te geven van dit besluit.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Deze keuze was,</seg> <seg n="50.7.2">zoals hij het uitdrukte. 'bonne en soi même'.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Wat zou James met zulk een uiting aanvangen?</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Er zijn woorden,</seg> <seg n="51.1.2">ideeën,</seg> <seg n="51.1.3">feiten die over het leven lichten als sterren.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Ze staan niet geheel stil.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Maar ze zijn toch niet zo onrustig als James ons wil doen geloven.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Ze hebben een absolute en een immanente beweging die wij in heel veel gevallen veilig kunnen verwaarlozen.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Er zijn speculatieve gedachten die wij moeten denken.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Ik denk aan Schleiermacher die op z'n sterfbed de hoogste speculatieve gedachten moest denken.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Waren het misschien vleugels waarmee de moede ziel opvloog tot God?</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Men moet de ziel niet kortwieken.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het pragmatisme overdrijft de tendensen waaraan het z'n loop te danken heeft.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Het is te radicaal en heeft daardoor soms ietwat de manieren van een parvenu.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het zegt soms gewone en oude welbekende waarheden alsof ze nieuw waren.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Als werkhypothese kan het misschien nuttig werk doen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Waarheid in de engere zin,</seg> <seg n="53.2.2">nu niet in pragmatische,</seg> <seg n="53.2.3">maar in de ouderwetse,</seg> <seg n="53.2.4">meer degelijke,</seg> <seg n="53.2.5">statische zin van het woord kan ik als theorie er van mijn kant niet aan toekennen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="252" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Vermoedelijk hield N. deze lezing in de kring rond Is. van Dijk niet lang na de Duitse inval in België in augustus 1914. Vgl. p. 238, noot 1. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. James (1842-1910), Amerikaans filosoof en psycholoog. vanaf 1872 hoogleraar aan Harvard University. J. is bekend geworden als grondlegger en verbreider van het pragmatisme. Het pragmatisme staat een methode voor die ter wille van het praktisch handelen naar een oplossing zoekt van de waarheidsvraag. Wáár is wat pragmatische betekenis heeft. Daarbij valt grote nadruk op ervaring en experiment. ook op het meer gespecialiseerde gebied van de godsdienstpsychologie, waarvoor J. bijzondere aandacht had.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n3" type="end" place="end" n="3"><p>James haalt in <hi rend="italic">Pragmatism,</hi> p. 28 vv.. een werk aan van Morrison 1. Swift, getiteld <hi rend="italic">Human submission,</hi> Philadelphia 1905, en prijst deze anarchistische schrijver vanwege diens hekeling van het opgang makende idealistische optimisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n4" type="end" place="end" n="4"><p>F.H. Bridley (1846-1924). Engels filosoof. Onder invloed van Hegel en de logica van Lotze en Sigwirt ontwikkelde B. een idealisme van eigen stempel dat vooral de nadruk legt op de tekortkomingen van het denken in categorieën als eigenschap, relatie, substantie, oorzaak, tijd en ruimte, subject en object. Hoewel met behulp van deze kenmiddelen een gedeeltelijke waarheid kan worden bereikt die wellicht voldoende is voor praktische doeleinden, is de absolute werkelijkheid als ongebroken eenheid slechts toegankelijk voor een ander kenvermogen dat meer verwant is met het artistieke schouwen dan niet het discursieve redeneren. B.s hoofdwerk is <hi rend="italic">Appearance and reality</hi> (Londen 1893, 1897<hi rend="superscript">2</hi>). (Naar G. Nuchelmans in de <hi rend="italic">Grote Winkler Prins</hi> 4, 448).</p></note>
<pb n="253" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="253" ed="VW"/>M. Corelli (1855-1924). Engels romanschrijfster. Zij werd zeer populair door romans als <hi rend="italic">Sorrows of Satan</hi> (1895). Ook in Nederland werd C. veel gelezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n6" type="end" place="end" n="6"><p>E. Haeckel (1834-1919), Duits filosoof en zoöloog. vanaf 1862 hoogleraar te Jena. Hij was een aanhanger van Darwin. Op grond van de vooronderstelling dat alle natuurwetten tot één grondwet zijn te herleiden, nl. de wet van het behoud van de wereldsubstantie. kwam H. tot een monistische wereldvisie. Deze 'Substanz' als grondslag van al het zijnde heeft twee complementaire zijden, de materiële en de psychische, zodat H.s monisme evenzeer materialistisch als spiritualistisch kan worden opgevat. Zijn opvattingen werden verbreid door de in 1906 gestichte Deutscher Monistenbund.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n7" type="end" place="end" n="7"><p>John <choice><sic>Loeke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Locke</corr></choice> (1632-1704). Engels filosoof. John Stuart Mill (1806-1873). Engels filosoof en econoom. David Hume (1711-1776), Schots filosoof en historicus. Alle drie vertegenwoordigen op hun wijze een empiristische rilosofie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n8" type="end" place="end" n="8"><p>A. J. T. Jonker (1851-1928), hervormd predikant. van 1905 tot 1909 hoogleraar te Groningen. Hij wordt evenals zijn broer G.J.A. Jonker (1864-1924). die ook hervormd predikant was, gerekend tot de ethische richting. Beiden stonden sterk onder de invloed van Kierkegaard en behoorden tot de eersten die deze kritische, in paradoxen schrijvende denker in Nederland bekendmaakten.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n9" type="end" place="end" n="9"><p>J. H. Newman (1801-1890). Brits theoloog. N. was eerst anglicaan, maar kwam via de Oxfordbeweging tot het rooms-katholicisme (1845). Hij werd in 1847 tot priester gewijd, in 1879 tot kardinaal.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n10" type="end" place="end" n="10"><p>F. C. S. Schiller (1864-1937). Brits wijsgeer. Hij was sterk door James beïnvloed. S. ontwierp een relativistische waarheidstheorie, volgens welke slechts die menselijke ervaringen, die nuttige gevolgen hebben. waar zijn. Op basis van persoonlijke, menselijke ervaringen wilde hij de werkelijkheid verklaren. Zelf duidde S. zijn theorie aan als 'humanisme'.</p><p>J. Dewey (1859-1952), Amerikaans filosoof en pedagoog. eveneens sterk beïnvloed door het pragmatisme van James, D. vat de mens op als wisselwerking tussen organisme en omgeving, waarin het denken functioneert als instrument met behulp waarvan de mens zich aanpast. Vandaar dat D.s denken wel als 'instrumentalisme' wordt aangeduid.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Th. Ziehen (1862-1950). Duits filosoof en psycholoog, o.a. hoogleraar in de <choice><sic>psvchologie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">psychologie</corr></choice> te Utrecht (1900-1903). Z. is vooral bekend om zijn verder ontwikkelen van de positivistische kennistheorie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n12" type="end" place="end" n="12"><p>F. Delitzsch (1850-1922), assyrioloog, vanaf 1899 hoogleraar te Berlijn. Behalve als assyrioloog werd hij bekend door zijn drie voordrachten over <hi rend="italic">Babel tand Bibel</hi> (zie p. 76, noot 27).</p><p>S.Freud (1856-1939). Oostenrijkse psychiater, grondlegger van de psychoanalyse.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n13" type="end" place="end" n="13"><p>H. J. F. W. Brugmans (1884-1961). Nederlands psycholoog, vanaf 1928 hoogleraar te Groningen in o.a. psychologie en pedagogie. B. promoveerde in 1913 te Groningen op de dissertatie <hi rend="italic">De waarheidstheorie van Willianm James.</hi> Een samenvatting en beoordeling. Groningen 1913. B. was een leerling van G. Heymans.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Terzijde: Berkelev over de stof.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n15" type="end" place="end" n="15"><p>G. H. van Senden (1884-1968). Hij was eerst hervormd predikant. maar trad in 1917 uit zijn ambt. Als links-vrijzinnig theoloog ontwikkelde hij zich tot religieus monist. Van S. was actief in de Woodbrooke-beweging.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Terzijde: Speculatieve ideeën van Schleiermacher.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n17" type="end" place="end" n="17"><p>J. P. N. Land (1834-1897). Nederlands filosoof en oriëntalist, vanaf 1864 hoogleraar te Amsterdam, vanaf 1872 te Leiden. Als filosoof bestreed hij aanvankelijk de empirische school van Opzoomer vanuit een min of meer kantiaans <choice><sic>criticisnie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">criticisme</corr></choice>, nl. vanuit de aanname op psychologische gronden van zekere apriorische elementen in de kennis. In zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de wijsbegeerte,</hi> 's-Gravenhage 1889, had hij evenwel elk apriorisme opgegeven ten gunste van een wending naar een realistische kennistheorie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-pragmatisme-van-william-james.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Antoine Arnauld (1612-1694), Frans advocaat. ging onder invloed van Saint-Cyran over <pb n="254" ed="VW"/>naar de theologie. Hij werd bekend door zijn kritiek in <hi rend="italic">De la fréquente communion</hi> (1643) op de jezuïtische boetepraktijk en cultus. Zijn opname in de Sorbonne, die na dit werk geschiedde, werd weer ongedaan gemaakt vanwege zijn verzet tegen de veroordeling van Cornelius Jansenius' <hi rend="italic">Augustinus</hi>. Hierop trok A. zich terug in Port-Royal (1656).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="15" xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur" decls="#bibl-noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur">
<pb n="255" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">René Descartes en zijn invloed op onze cultuur<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mijn onderwerp ligt geheel op de grenzen van het studieveld waarop wij gewoonlijk ons bewegen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Descartes is geen theoloog geweest,</seg> <seg n="2.2.2">al heeft hij ook een goed deel van z'n leven met theologen in conflict gestaan.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Die conflicten waren niet het gevolg van theologische nieuwigheden van Descartes' <choice><sic>zijde. maar vonden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zijde,</corr></choice></seg><choice><sic>zijde. maar vonden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="2.3.2"><choice><sic>zijde. maar vonden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar vonden</corr></choice> hun oorzaak in de zeggenschap die de toenmalige theologie ook op ander terrein wenste uit te oefenen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Descartes zou niets liever gedaan hebben dan over sommige zaken die hem veel tijd en moeite hebben gekost te zwijgen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De tijdsomstandigheden gedoogden dit echter niet.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is dus niet zozeer om zijn schermutselingen met Voetius<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n2" rend="superscript">2</ref> en andere vaderlandse of Franse theologen,</seg> <seg n="3.1.2">dat Descartes ons belang inboezemt,</seg> <seg n="3.1.3">maar om de diepere achtergrond waaruit deze schermutselingen voortkwamen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Descartes is een 'beginner',</seg> <seg n="4.1.2">die een nieuwe tijd niet alleen inluidt,</seg> <seg n="4.1.3">maar ook helpt voorbereiden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En daarbij lag z'n pogen zo geheel op de andere zijde der wetenschap als die waar de theologie ligt,</seg> <seg n="4.2.2">dat het feit dat een universeel denker als Descartes niet in gewilde of opzettelijke,</seg> <seg n="4.2.3">maar in zakelijke oppositie komt te staan met de theologische ligging der geesten,</seg> <seg n="4.2.4">hem reeds uit dit negatieve gezichtspunt belangrijk maakt voor theologen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Overigens is de bedoeling van onze auteur niet geweest om los,</seg> <seg n="4.3.2">maar om vast te maken.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Niet om te verwarren,</seg> <seg n="4.4.2">maar te ordenen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Niet om te doen twijfelen,</seg> <seg n="4.5.2">maar om de twijfel weg te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De methode,</seg> <seg n="5.1.2">welke Descartes daarbij volgt en die ontleend is aan de meest exacte der wetenschappen,</seg> <seg n="5.1.3">de mathesis,</seg> <seg n="5.1.4">maakt dat hij de klare representant is van een sterke inslag in het moderne <choice><sic>geestesleven. waarvan hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geestesleven,</corr></choice></seg><choice><sic>geestesleven. waarvan hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="5.1.5"><choice><sic>geestesleven. waarvan hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waarvan hij</corr></choice> de vader genoemd kan worden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Tegenover de autoriteit wordt hier voor het eerst met volle scherpte en klaarheid de evidentie gesteld,</seg> <seg n="5.2.2">die voortaan voor velen het wachtwoord zal zijn,</seg> <seg n="5.2.3">ook in de theologie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het kan z'n nut hebben voor ons theologen dat we een ogenblik vertoeven in de kraamkamer waar dit moderne begrip ter wereld komt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dit begrip dat zoveel licht verspreid heeft en zoveel licht heeft gedoofd.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Natuurlijk moet ik mij zeer beperken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik zou gaarne iets zeggen over Descartes' persoon en levensloop.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dit stel ik echter uit tot 't laatst.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Misschien stelt men er dan meer belang in dan thans en het vraagt minder van de aandacht.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik begin daarom met te trachten een denkbeeld te geven van de denkarbeid van Descartes.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Historisch heeft men een zeer goed uitgangspunt <pb n="256" ed="VW"/>om zich ten opzichte van Descartes' werk te oriënteren,</seg> <seg n="7.2.2">wanneer men hem beziet als bestrijder van Aristoteles.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hij is de eerste niet die getracht heeft deze uit het zadel te <choice><sic>lichten. maar waarschijnlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">lichten,</corr></choice></seg><choice><sic>lichten. maar waarschijnlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="8.1.2"><choice><sic>lichten. maar waarschijnlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar waarschijnlijk</corr></choice> is hij wel de meest geduchte Aristoteles-bestrijder.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Z'n ambitie was de logica van Aristoteles te vervangen door de zijne en aan de wetenschap een methode aan de hand te doen waardoor Aristoteles verouderen zou.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dit is zeer bewust de bedoeling van onze auteur geweest.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zoals reeds opgemerkt is,</seg> <seg n="8.4.2">was Descartes niet de eerste hierbij.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Een hele klasse van vrijere geesten trachtte onder de plak van de oude Griekse schoolmeester vandaan te komen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Vooral in Italië vindt men dit verschijnsel.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Meestal wordt dan als schutspatroon en helper een andere Griekse filosoof aangenomen:</seg> <seg n="8.7.2">Plato,</seg> <seg n="8.7.3">of Democritus,</seg> <seg n="8.7.4">of Epicurus.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Na de meer voorzichtigen komen de grote vrijgeesten:</seg> <seg n="8.8.2">Ramus,</seg> <seg n="8.8.3">Giordano Bruno,</seg> <seg n="8.8.4">Vanini,</seg> <seg n="8.8.5">Campanella.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Deze mannen vallen met zulk een onstuimigheid op het grote wereldmysterie aan dat van een ordelijke wetenschap geen sprake is.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">"De zestiende eeuw",</seg> <seg n="8.10.2">zegt Bouillier<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n4" rend="superscript">4</ref> in zijn <hi rend="italic">Geschiedenis van het cartesianisme,</hi></seg> <seg n="8.10.3">"had de rede geëmancipeerd,</seg> <seg n="8.10.4">maar had haar geen regel weten te geven."</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Dat is ook wat Descartes op deze onstuimige en ongeregelde geesten tegen heeft:</seg> <seg n="8.11.2">"Degenen die dwalen,</seg> <seg n="8.11.3">terwijl ze buitengewone wegen zoeken te volgen,</seg> <seg n="8.11.4">schijnen mij minder te verontschuldigen dan zij die in gezelschap dwalen",</seg> <seg n="8.11.5">een woord dat nog dikwijls voor vruchtbare behartiging in aanmerking zou kunnen komen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Tegenover de 'physique mystique',</seg> <seg n="9.1.2">die in deze kringen opgeld doet en waarbij magie,</seg> <seg n="9.1.3">astrologie,</seg> <seg n="9.1.4">kabbala en astrale lichamen een rol spelen,</seg> <seg n="9.1.5">komt Descartes met een 'physique mathématique',</seg> <seg n="9.1.6">een kennis der wereld die van alle mysticisme gespeend moet zijn en waarvan de resultaten door de strengst denkbare methode,</seg> <seg n="9.1.7">de mathematische,</seg> <seg n="9.1.8">verkregen moeten worden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Descartes legt zich op z'n taak toe met volle bewustheid en de hoogste ernst.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hebben de bovengenoemden iets van uit de band springende schooljongens die hun vrijheid niet recht weten te gebruiken,</seg> <seg n="10.1.2">Descartes legt zichzelf controle en beperking op en 'zeigt <choice><sic>sicli</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sich</corr></choice> der Meister',</seg> <seg n="10.1.3">die in gevoel van eigenwaarde zich tegenover Aristoteles als gelijke,</seg> <seg n="10.1.4">ja als meerdere plaatst.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">'I'ot aan 't eind van z'n leven heeft hem de oppositie van zijn methode tegenover Aristoteles voor de geest gestaan.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Of nu onze auteur,</seg> <seg n="10.3.2">wat genie betreft,</seg> <seg n="10.3.3">als tegenvoeter met een Aristoteles mag worden vergeleken,</seg> <seg n="10.3.4">weet ik niet te beslissen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zeker doet het ons aan de macht van de Griekse grootmeester denken,</seg> <seg n="10.4.2">wanneer we horen dat de knechten van onze filosoof de een na de ander in aanmerking kwamen voor academische leerstoelen en dat hij problemen waarmee beroemde wiskunstenaars geen weg wisten door z'n huisknecht deed oplossen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Dat kan alleen wanneer een superieure methode <pb n="257" ed="VW"/>de minste in de nieuwe eeuw meerder doet zijn dan de voornaamsten,</seg> <seg n="10.5.2">de Johannes de Dopers der vorige.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Descartes is dus in de eerste plaats de wetgever voor de nieuwere wetenschap geweest.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">In hoeverre bij deze uitspraak een beperking moet staan,</seg> <seg n="11.2.2">kunnen we misschien later nog aangeven.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Een tweede,</seg> <seg n="12.1.2">eveneens zeer belangrijk gezichtspunt om kijk op het oeuvre van Descartes te krijgen is z'n houding tegenover het scepticisme.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De Franse gedachte en het Franse leven in het eerste kwart van de zeventiende eeuw waren bijzonder sceptisch.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Volgens een tijdgenoot van Descartes telde men te Parijs wel 50.000 vrijdenkers.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Al is dit getal overdreven,</seg> <seg n="12.4.2">zeker is dat de houding der geesten allerminst vast was en dat velen na de religieoorlogen er over dachten als Montaigne,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="12.4.3">wiens 'Que sais-je?' beroemd gebleven is als een tweede 'Wat is waarheid?'</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">(Joh. 18 : 38).</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Parijs voor 1624 en '25 schijnt zowel wat gedachte als zede betreft bijzonder losbandig geweest te zijn.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Tegen 1625 komt er een straffere lucht die voorbode is van het grote tijdperk van Lodewijk XIV,</seg> <seg n="12.7.2">voor Frankrijk een tijd van grote zedelijke verheffing.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Symptoom hiervan is het edict van 1624 waarbij door het Parlement stellingen tegen Aristoteles verboden werden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Aan de vervanging van dit scepticisme en deze libertinage door een solieder geestesleven en strenger zedelijk leven heeft Descartes een belangrijk aandeel gehad.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Voor de wetenschap heeft hij een vastere grondslag zoeken te leggen en aan kringen die niet bereikbaar waren voor de apologetische gedachten van Pascal heeft hij het bestaan van God en de ziel duidelijk gemaakt en daardoor een geheel volk zedelijke ernst bijgebracht op een wijze zoals later Fichte<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n6" rend="superscript">6</ref> dat deed voor Duitsland.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat is vooral de betekenis van de <hi rend="italic">Meditationes,</hi></seg> <seg n="13.3.2">het meest bekende geschrift van onze wijsgeer,</seg> <seg n="13.3.3">waarin hij zijn metafysica geeft.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De ondertitel luidt in de eerste editie:</seg> <seg n="13.4.2">'Over het bestaan van God en de onsterfelijkheid der ziel'.'</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En in dit geschrift is het dat de gevleugelde woorden voorkomen die veelal het enige punt van wetenschappelijke of bewuste aanraking <choice><sic>uitmaken. dat men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">uitmaken,</corr></choice></seg><choice><sic>uitmaken. dat men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="13.5.2"><choice><sic>uitmaken. dat men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat men</corr></choice> met Descartes heeft:</seg> <seg n="13.5.3">'Cogito ergo sum'.'</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het is wel eigenaardig dat de Descartes van de <hi rend="italic">Meditationes</hi> zo bekend gebleven is,</seg> <seg n="14.1.2">veel meer áán die der andere geschriften.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit bewijst in sterke mate de centrale betekenis der filosofie voor het menselijk geestesleven.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Want minstens even merkwaardig is de formulering van een methode voor wetenschappelijk onderzoek die Descartes heeft gegeven in z'n <hi rend="italic">Regulae ad </hi><choice><sic>directioneni</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">directionem</hi></corr></choice><hi rend="italic"> ingenii,</hi></seg> <seg n="14.3.2">een geschrift dat hij in handschrift heeft nagelaten en <pb n="258" ed="VW"/>dat na z'n dood in ons land een paar malen is uitgegeven,</seg> <seg n="14.3.3">o.a. in de uitgave van 1701 van z'n <hi rend="italic">Opera posthuma.</hi></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Voor mijn doel is het 't beste van dit geschrift uit te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Descartes had z'n opvoeding genoten op een jezuïetenschool.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zelf roemt hij later dit onderwijs ook al beklaagt hij zich over de verwarde kennis waarmee men hem heeft opgevoed.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Al vroeg echter voelt hij zich onvoldaan over wat oudheid en scholastiek hem vermogen bij te brengen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij klaagt er over in z'n <hi rend="italic">Discours de la méthode,</hi></seg> <seg n="15.4.2">dat de overgeleverde wetenschappen op oude steden gelijken,</seg> <seg n="15.4.3">gebouwd zonder plan of regel.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Nu moet men de maatschappelijke en staatkundige toestanden niet ineens gaan omkeren,</seg> <seg n="15.5.2">maar wel subjectief zich alles vanuit één gedachte en plan opnieuw gaan indenken.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Dit is Descartes' levensgedachte geweest.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Al heel vroeg,</seg> <seg n="16.1.2">in z'n jongelingsjaren,</seg> <seg n="16.1.3">heeft deze reuzentaak hem beziggehouden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Die tijd van 1612-1619 ligt bijna geheel in 't duister.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Alleen voor een enkele datum kan de identiteit van de jonge filosoof vastgesteld worden en wel op verschillende punten van Frankrijk in verband met familierelaties en studie.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Met 1619 komt er dan een klein beetje licht in z'n historie,</seg> <seg n="16.4.2">ofschoon ook daarna lacune op lacune een geregelde levensbeschrijving onmogelijk maakt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Deze tweede periode loopt van 1619-1628,</seg> <seg n="16.5.2">jaren die door Europese reizen,</seg> <seg n="16.5.3">krijgsdienst en een vrij langdurig oponthoud in Parijs in beslag genomen worden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Die krijgsdienst moet men zich echter niet als een al te gevaarlijk métier voorstellen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het is meer om zich wat houding te geven en vrijheid te genieten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ondertussen staat de molen der gedachte niet stil.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een zeldzame,</seg> <seg n="17.4.2">gestadige geesteswind blaast om dit geniale hoofd en houdt de gedachten gaande.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Descartes zegt zelf dat hij evengoed zonder handen geboren had kunnen worden.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">En een tijdgenoot bespiedde hem eens terwijl hij op zijn bed,</seg> <seg n="17.6.2">waarin hij 's morgens vrij lang bleef,</seg> <seg n="17.6.3">de ideeën voor het vlak van z'n waarneming liet passeren,</seg> <seg n="17.6.4">waarbij hij zich van tijd tot tijd oprichtte om iets aan te tekenen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een hoofdgedachte begint zich daarbij in steeds klaarder licht voor hem te openbaren:</seg> <seg n="18.1.2">la mathématique universelle,</seg> <seg n="18.1.3">de universele mathesis.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het is één van die machtige ideeën,</seg> <seg n="18.2.2">die met een soort scheppend vermogen begaafd de werkelijkheid niet enkel trachten te belichten,</seg> <seg n="18.2.3">maar ook om te vormen naar haar bedoeling.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toen Descartes in 1628 of 1629,</seg> <seg n="19.1.2">zoals men gewoonlijk aanneemt,</seg> <seg n="19.1.3">zijn <choice><sic>Regels schreef. stond</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Regels schreef,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Regels schreef. stond</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="19.1.4"><choice><sic>Regels schreef. stond</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">stond</hi></corr></choice> deze idee in haar grootste klaarheid die ze zou bereiken voor zijn geest.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Later verbleekte ze meer en meer.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head><pb n="259" ed="VW"/><s n="20.1"><seg n="20.1.1"><hi rend="italic">Wat is mathématique universelle?</hi></seg></s></head>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hierop een antwoord te geven is niet gemakkelijk<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het is een jeugddroom van Descartes,</seg> <seg n="21.2.2">een idee die hem voor de geest gezweefd heeft gedurende de eerste helft van zijn leven.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Tegenover de logische bewerking van de wetenschap in de scholastiek die slechts dienstig was om een gegeven stand te ordenen,</seg> <seg n="21.3.2">stelde Descartes zich voor in de 'mathématique universelle' een werktuig te scheppen dat bruikbaar zou zijn voor het verwerven van nieuwe kennis.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hij was overtuigd dat de Ouden er enig inzicht in hadden gehad,</seg> <seg n="21.4.2">maar tegelijk had hij het bewustzijn dat hijzelf de schepper ervan moest worden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De hoofdgedachte is deze dat men de stof die men wil bewerken niet,</seg> <seg n="22.1.2">zoals bij de logische divisie plaatsheeft,</seg> <seg n="22.1.3">in groepen moet plaatsen,</seg> <seg n="22.1.4">maar in een reeks zoals we bijv. in de meetkunde doen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wij moeten daarbij dan niet letten op de natuur der dingen,</seg> <seg n="22.2.2">hun ontologische waarde,</seg> <seg n="22.2.3">maar op hun wetenschappelijke waarde.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hun plaats in de reeks wordt bepaald door het licht dat ze kunnen werpen op de volgende schakel van de reeks.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wetenschappelijk principe is hier dus niet de causa,</seg> <seg n="23.1.2">maar de ratio;</seg> <seg n="23.1.3">niet de oorzaak,</seg> <seg n="23.1.4">maar de reden.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Bij het ordenen van de stof in zulk een wetenschappelijke reeks kan het gebeuren dat ik slechts op een deel van de objecten let en al het andere verwaarloos.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dat ik alleen let op dat deel dat waarde heeft voor mijn wetenschappelijk doel en dat licht geeft voor de andere stof.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Bij deze methode is de vergelijking het grote middel.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De weg der wetenschap is het vergelijken van twee termen die in de reeks naast elkander liggen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Heb ik een kwestie tot zulk een reeks <choice><sic>herleid. dan ligt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">herleid,</corr></choice></seg><choice><sic>herleid. dan ligt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="24.3.2"><choice><sic>herleid. dan ligt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan ligt</corr></choice> de stof niet meer losweg in mijn memorie,</seg> <seg n="24.3.3">maar ik heb orde geschapen en kan de kwestie overzien.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dit is de hoofdgedachte van de universele mathesis.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Die hoofdgedachte is treffend juist en wanneer het eenmaal gezegd is,</seg> <seg n="25.1.2">vrijwel onweersprekelijk.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Uw vrouw,</seg> <seg n="25.2.2">Mijne Heren,</seg> <seg n="25.2.3">komt in de dierkunde voor als een dier;</seg> <seg n="25.2.4">in de chemie als vrij sterk potashoudend.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Met deze wetenschappelijke beschouwing is de zaak echter voor ons niet afgedaan.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De fout van onderwijzers en andere geleerde heren is vaak geweest dat ze meenden dat alle dingen naar hun wetenschappelijke waarde moesten gewaardeerd en dat wat in de wetenschap geen plaats vond er ook niet was.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dit was natuurlijk een vergissing waaraan Descartes geen schuld heeft.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wel heeft Descartes teveel over het hoofd gezien dat de aristotelische logica met haar divisie waarde behoudt voor het ordenen der dingen naar hun <choice><sic>natuur. hun ontologische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">natuur,</corr></choice></seg><choice><sic>natuur. hun ontologische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="26.3.2"><choice><sic>natuur. hun ontologische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hun ontologische</corr></choice> waarde.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Een tweede belangrijk punt in de universele mathesis van Descartes is dat de eenvoudigste en meest doorzichtige noties aan het begin moeten staan van elke reeks.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Heeft men dan eenmaal zulk een eenvoudige propositie <pb n="260" ed="VW"/>gevonden,</seg> <seg n="27.2.2">dan moet men die ook niet weer willen bewijzen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dat is de betekenis van de intuïtie.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hiermee maakt Descartes een einde aan het eindeloos gewauwel van de scholastiek die steeds weer de eenvoudigste proposities zoekt op te helderen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Daar heet een mens 'animal rationale'.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Dan vraag ik weer:</seg> <seg n="28.3.2">wat is animal,</seg> <seg n="28.3.3">wat is ratio?</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Ik werk zo in het rond of in het oneindige en raak uit de wanorde niet uit.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Descartes zoekt echter een punt waar men bij intuïtie de werkelijkheid ziet.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Een mens is om te beginnen:</seg> <seg n="28.6.2">denken.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Dat is het uitgangspunt waarin ieder inzicht heeft.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Descartes sluit zich hiermee voor de wetenschap aan bij het gezond verstand.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hij doet hier hetzelfde voor de wetenschap wat Pascal in z'n <hi rend="italic">Brieven</hi> deed voor de ethiek:</seg> <seg n="29.2.2">uit een warnet van distincties zich begeven tot het natuurlijk inzicht.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Evenals Pascal richt Descartes zich ook niet uitsluitend tot het geleerde publiek,</seg> <seg n="29.3.2">maar tot wat de Fransen noemen 'l’honnête homme',</seg> <seg n="29.3.3">het nette publiek.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ook de landstaal wordt gebruikt en zoveel mogelijk alle pedantisme vermeden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het wetenschappelijk uitgangspunt van Descartes,</seg> <seg n="29.5.2">het vooropstellen van de intuïtie,</seg> <seg n="29.5.3">vindt hier aansluiting aan de algemene richting van de tijdgeest.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Traditie en autoriteit zijn het palladium van adel en geestelijkheid.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De derde stand zoekt het leven op persoonlijk inzicht te gronden.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De moderne wetenschap is een zaak van de bourgeoisie.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Het is ook in ons land in het bijzonder de nette bourgeoisie,</seg> <seg n="29.9.2">die haar leven door wetenschappelijke evidentie laat regeren.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">En in onze tijd is het dat de 'mathématique universelle' aan alle fronten in de mooie parabolen,</seg> <seg n="29.10.2">die de projectielen beschrijven,</seg> <seg n="29.10.3">haar hoogste en luidste triomfen viert.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Vermoedelijk beleven wij de afloop van de periode die Descartes geïnaugureerd heeft en zal de wereld wel nooit weer in die mate aan de mathematische evidentie heerschappij over het leven geven.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Evidentie,</seg> <seg n="30.1.2">intuïtie is derhalve bij Descartes de deur der wetenschap.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Alles wat daar binnenkomt,</seg> <seg n="30.2.2">komt binnen op voorwaarde van evidentie.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Zijn methode beweegt zich niet rondom de objecten,</seg> <seg n="30.3.2">maar dringt daarin binnen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De rede dringt hier 'ins Innere der Natur',</seg> <seg n="30.4.2">wat volgens Goethe 'keinem erschaffenen Geist' gegeven is.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Alleen wat kenbaar is van de dingen gaat in de wetenschap.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Al het andere blijft liggen,</seg> <seg n="30.6.2">of liever,</seg> <seg n="30.6.3">men laat het lopen door de wetenschappelijke zeef als waardeloos voor haar.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Deze methode van volkomen rationaliteit,</seg> <seg n="31.1.2">waarin niet naar oorzaak en gevolg,</seg> <seg n="31.1.3">maar naar reden en gevolgtrekking wordt gevraagd,</seg> <seg n="31.1.4">staat in oppositie tegen de obscure noties van de middeleeuwen.</seg></s></p>
<p><pb n="261" ed="VW"/><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ieder herinnert zich wel de spot van Molière over de slaapkracht,</seg> <seg n="32.1.2">die de werking van opium moet verklaren.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wanneer Descartes zich met de verklaring van de hartslag bezig houdt,</seg> <seg n="32.2.2">dan komt prof. Plempius<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n7" rend="superscript">7</ref> uit Leuven op voor de 'vis pulsifica',</seg> <seg n="32.2.3">de polsslagkracht.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Tegenover zulke verklaringen komt Descartes met z'n eisen van volkomen evidentie en strenge rationaliteit.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wat niet evident is,</seg> <seg n="32.4.2">blijft buiten de wetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Descartes heeft hier overvraagd en de moderne wetenschap houdt zich niet aan zijn eisen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Toen ook in Frankrijk het 'système du monde' van Descartes vervangen was door dat van Newton,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="33.2.2">toen had met de zwaartekracht zulk een obscure notie in de astronomie het gewonnen van het consequente <choice><sic>mechanisme. dat in de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mechanisme,</corr></choice></seg><choice><sic>mechanisme. dat in de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="33.2.3"><choice><sic>mechanisme. dat in de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat in de</corr></choice> beroemde theorie der 'tourbillons',</seg> <seg n="33.2.4">door Descartes <choice><sic>uitgedacht. was vastgelegd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">uitgedacht,</corr></choice></seg><choice><sic>uitgedacht. was vastgelegd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="33.2.5"><choice><sic>uitgedacht. was vastgelegd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">was vastgelegd</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Van zulke werkingen op afstand had Descartes niet willen weten.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zuiver mechanisch door middel van druk en stoot was de beweging der hemellichamen nog niet te verklaren.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zelfs in de mechanica,</seg> <seg n="34.3.2">die het meest toegankelijk is voor de mathesis,</seg> <seg n="34.3.3">kan derhalve de volle rationaliteit niet worden bereikt,</seg> <seg n="34.3.4">maar moet voor een dynamische beschouwing ruimte worden gelaten.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maw. men neemt oorzaken aan,</seg> <seg n="34.4.2">waarvan men geen reden weet te geven.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Door intuïtie wordt dus het uitgangspunt voor de wetenschap gewonnen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Deze intuïtie behoort eigenlijk zelf niet tot de wetenschap.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Zij behoort tot het leven en niet tot de school.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zij heeft plaats bij het 'lumen naturale',</seg> <seg n="35.4.2">een uit de Stoa overgenomen en in deze tijd zeer gangbaar begrip.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">De eenvoudige naturen,</seg> <seg n="35.5.2">waarin wij inzicht hebben,</seg> <seg n="35.5.3">schitteren in een licht,</seg> <seg n="35.5.4">dat niet ontleend is.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De wetenschap begint pas met de deductie en bestaat geheel in deduceren.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">In de intuïtie staat de gedachte stil.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">In de deductie is ze in beweging.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zij beschrijft een weg,</seg> <seg n="36.4.2">rechtlijnig voortgaande,</seg> <seg n="36.4.3">zonder <choice><sic>sprongen. zonder onderbreking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sprongen,</corr></choice></seg><choice><sic>sprongen. zonder onderbreking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="36.4.4"><choice><sic>sprongen. zonder onderbreking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zonder onderbreking</corr></choice>.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Kan de deductie niet verder,</seg> <seg n="36.5.2">dan houdt het onderzoek halt.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dit vasthouden aan de deductie is antiek tegenover de inductie van de moderne wetenschap.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Voor Descartes is de hypothese een sprong in het duister en de inductie een afbreken van de de tiklijnen die in de wetenschap gelden.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Wij komen nu voor de vraag te staan,</seg> <seg n="37.1.2">waarin de deductieve methode van Descartes verschilt van die welke bij vond in de logica van Aristoteles.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het verschil ligt,</seg> <seg n="37.2.2">geloof ik,</seg> <seg n="37.2.3">niet zozeer hierin dat Descartes andere logische grondregels zou gebruikt hebben,</seg> <seg n="37.2.4">wat niet wel mogelijk is,</seg> <seg n="37.2.5">als wel in de stof waarmee hij werkt.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De mathesis luistert ook naar de logische grondregels,</seg> <seg n="37.3.2">maar daar werken wij met voortbrengselen van onze eigen geest,</seg> <seg n="37.3.3">terwijl wij daarbuiten de stof empirisch opnemen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Terwijl wij in de mathesis redeneren,</seg> <pb n="262" ed="VW"/><seg n="37.4.2">scheppen wij al redenerende de stof van ons onderzoek zelf.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Terwijl wij deduceren,</seg> <seg n="37.5.2">construeren wij tegelijk onze uitkomst.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Dit geeft aan de mathesis dat karakter van rationaliteit,</seg> <seg n="38.1.2">dat prof. Spruyt<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n9" rend="superscript">9</ref> in z'n <hi rend="italic">Geschiedenis van de filosofie</hi> doet zeggen dat de wiskunde oorzaak is dat de meeste filosofen noölogisch denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Wij hebben bijna met geen stof te rekenen,</seg> <seg n="38.2.2">ofschoon de rationaliteit zelfs in de wiskunde niet absoluut is.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">En nu tracht Descartes deze mathematische deductie ook daarbuiten tot stand te brengen,</seg> <seg n="38.3.2">waar haar kansen veel slechter staan.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">In de werkelijkheid is de deductie zeer bezwaarlijk,</seg> <seg n="39.1.2">wanneer ze meer wil zijn dan een gegeven stof voorlopig ordenen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Een boer deduceert een kalf van een koe.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Maar de embryologie heeft lang werk voor ze het rationele van het geval inziet en de deductie in de wetenschap volbrengt.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Daartoe brengt ze het niet.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Onze filosoof wil echter dat de gedachte in de wetenschap in het volle licht voorwaarts zal schrijden.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Dat de dingen in werkelijkheid zo zijn,</seg> <seg n="40.2.2">is dan na onze constructie nog niet bewezen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Dat moet het experiment bewijzen,</seg> <seg n="40.3.2">zegt Descartes.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Maar onze deductie heeft bewezen dat het zo wezen kan.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zo construeert Descartes dan zijn kennis ook in de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">En de proef is voor hem slechts de proef op de som.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">In de wetenschap,</seg> <seg n="40.7.2">zegt Descartes,</seg> <seg n="40.7.3">is het ons niet om 'histories' te doen,</seg> <seg n="40.7.4">maar om 'scientias'.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Geen vertelseltjes,</seg> <seg n="40.8.2">zouden we kunnen vertalen,</seg> <seg n="40.8.3">maar presente kennis en klaar inzicht.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Descartes heeft met z'n deductieve methode ook in de natuurkunde schitterende ontdekkingen gedaan.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">De <hi rend="italic">Essays,</hi></seg> <seg n="40.10.2">die hij in 1637 publiceerde,</seg> <seg n="40.10.3">wekten de verbazing der wetenschappelijke wereld.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Het deductieve is hier echter telkens slechts de naam voor schitterende,</seg> <seg n="40.11.2">geniale visies en vondsten van de denker.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Niemand zou hem zulke deducties nadoen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Als conclusie zou ik willen geven dat onze logica,</seg> <seg n="41.1.2">onze deductie in veel sterker mate dan Descartes wenste,</seg> <seg n="41.1.3">veroordeeld is om rondom de dingen heen te draaien.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De mathematische deductie vermag niet de logische divisie geheel te verdringen al is het ook dat de geweldige stoot die Descartes haar gaf haar een eindweegs heeft doen doordringen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Niets kan duidelijker demonstreren hoezeer het Descartes ernst was met zijn deductieve methode dan het beschouwen van het procédé dat hij instelde daar,</seg> <seg n="42.1.2">waar de moderne wetenschap een hypothese gaat opstellen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De mathematische deductie is rechtlijnig.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">In de werkelijkheid heeft echter de <pb n="263" ed="VW"/>wetenschap telkens met een veelheid van verschijnselen te doen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Niet altijd is het dus mogelijk van punt tot punt voort te redeneren.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Soms moet uit vele en uiteenlopende dingen een deductie gemaakt.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De moderne wetenschap stelt dan een hypothese.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Descartes echter zoekt zich alle stof zoveel mogelijk tegelijk voor de geest te brengen door wat hij 'enumeratie' noemt.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Een snel en methodisch doorlopen van de stof.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Daardoor tracht hij alles tegelijk in het gezichtsvlak van zijn geest te halen,</seg> <seg n="42.9.2">het ineens te overzien,</seg> <seg n="42.9.3">en dat zo lang,</seg> <seg n="42.9.4">tot de gezochte lichtstraal uit de stof naar voren schiet en de deductie kan worden gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Een eenvoudig voorbeeld is hier een anagram waarbij een geoefende een zekere vaardigheid krijgt om bij het overzien van de letters het woord te vinden.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Zo vaart de geniale hand van Descartes over de stof en slaat er licht uit.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het zal dikwijls moeilijk zijn om uit te maken wie hier gelijk heeft,</seg> <seg n="43.3.2">Descartes of de moderne wetenschap,</seg> <seg n="43.3.3">die spreekt van inductie.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Voor het stellen van een hypothese is ook genie,</seg> <seg n="43.4.2">intuïtie nodig en een voorlopig ordenen van de stof gaat eraan vooraf.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">De naam hypothese is bescheidener dan de naam conclusie.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">In werkelijkheid zal het vaak een woordenstrijd zijn,</seg> <seg n="43.6.2">of men wil spreken van deductie of inductie.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Vooral als men in aanmerking neemt dat Descartes voor zijn deducties alleen de mogelijkheid poneert,</seg> <seg n="43.7.2">terwijl de proeven moeten uitmaken of de werkelijkheid met de redelijkheid overeenkomt.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Het verschil ligt hier in de rechten die men aan de rede toekent.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Als voorbeeld ter illustratie zou men misschien geen beter kunnen vinden dan een hypothese waarmee wij allen vertrouwd zijn en die op theologisch gebied ligt.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ik bedoel de hypothese van Kuenen-Wellhausen ten opzichte van het O.T.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n11" rend="superscript">11</ref> Persoonlijk ben ik er zeer vast van overtuigd geweest dat deze hypothese juist was en niet dan met een zekere innerlijke beschaamdheid heb ik haar val beleefd.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Hier werden echt in de geest van Descartes' geordende entimeratie de schriftgedeelten in een reeks geplaatst.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">En wel volgens dit <choice><sic>principe. dat naast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">principe,</corr></choice></seg><choice><sic>principe. dat naast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="44.4.2"><choice><sic>principe. dat naast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat naast</corr></choice> elkaar werd geplaatst wat licht gaf over en weer en een evident feit als uitgangspunt werd genomen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Zo zagen wij volgens ons rationeel inzicht de reeks ontstaan:</seg> <seg n="44.5.2">Bondsboek,</seg> <seg n="44.5.3"><choice><sic>Deuteronomium. priestercodex</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Deuteronomium,</corr></choice></seg><choice><sic>Deuteronomium. priestercodex</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="44.5.4"><choice><sic>Deuteronomium. priestercodex</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">priestercodex</corr></choice>.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Alles wat de helderheid der deductie schaadde,</seg> <seg n="44.6.2">werd uitgeschakeld.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Het O.T. werd ons klaar als nooit te voren.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Men had niet het gevoel met een hypothese te doen te hebben,</seg> <seg n="44.8.2">maar met een wettige deductie.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Intussen was onze deductie tegelijk constructie;</seg> <seg n="45.1.2">de deductie was mathematisch.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Wij zeiden met Descartes:</seg> <seg n="45.2.2">geen <choice><sic>'histories'. maar 'scientias'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'histories',</corr></choice></seg><choice><sic>'histories'. maar 'scientias'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="45.2.3"><choice><sic>'histories'. maar 'scientias'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar 'scientias'</corr></choice>.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Wij leerden daardoor echter ook niet de historie kennen,</seg> <seg n="45.3.2">maar onze eigen constructies.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De historie hield zich latent;</seg> <seg n="45.4.2">zij zweeg.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Toen ze even de mond opendeed en de stenen even spraken,</seg> <seg n="45.5.2">zagen wij onze fouten.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Ik kan niet ontkennen dat hierin een beschamende ervaring gemaakt is die wij ter harte moeten nemen.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Meer dan een eeuw nadat in de natuurkunde de al te <pb n="264" ed="VW"/>rationele methode van Descartes is opgegeven en men meer rekening is gaan houden met de stof,</seg> <seg n="45.7.2">hebben wij op theologisch gebied een echt rationalistische deductie meegemaakt.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Thans is ook hier kentering en de overlevering begint haar zwaar gewicht weer te doen gelden.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">In de historie zullen onze constructies bijna altijd er naast zijn.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Wij zijn daar niet op het kijken,</seg> <seg n="45.10.2">op de <choice><sic>intuïtie. maar op het horen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">intuïtie,</corr></choice></seg><choice><sic>intuïtie. maar op het horen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="45.10.3"><choice><sic>intuïtie. maar op het horen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar op het horen</corr></choice>,</seg> <seg n="45.10.4">op het geloof aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Maar wij keren tot Descartes terug.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Bij de methode van Descartes bestaat de wetenschappelijke kunst dus vooral in het 'enumereren'.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Daardoor wordt niet alleen een korte deductie,</seg> <seg n="46.3.2">maar ook een ingewikkelde tot intuïtie teruggebracht.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Bij dit enumereren komt alles op het ordenen van de stof aan.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Daardoor ontstaat pas het licht.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Ik wees reeds aan dat in de bestudering van de werkelijkheid hier de grens der mathematische methode wat onzeker wordt.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Dat vaak alleen het geniale inzicht de deductieve schijn kan redden of de zin van de deductie uitmaakt.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Bij een volmaakte methode moet echter de knecht evengoed als de meester de stof kunnen leren bewerken.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De methode is voor de school.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Daarom gaat Descartes verder.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Maar dadelijk merk ik erbij op:</seg> <seg n="47.6.2">tegelijk met dit verdergaan buigt hij terug naar de mathesis.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">De mathématique universelle bestaat uit tweeën:</seg> <seg n="48.1.2">orde en maat.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De orde leerden wij kennen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Thans het meten van de dingen.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Bij het strenger aanhalen van de methode breekt echter de werkelijkheid in tweeën.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">De kwaliteiten zijn onmeetbaar.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Alleen omtrent 'grootheden' is exacte kennis mogelijk.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Alleen daarop hebben wij kijk.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Hoe komen wij nu ineens uit de orde tot de maat en hoe raken we ineens te midden van grootheden?</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">De overgang is merkwaardig en laat een groots pogen van een zeldzaam genie aanschouwen.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">De reden waarom onze wetenschappelijke arbeid zo slecht gelukt is deze:</seg> <seg n="48.10.2">wij hebben te veel gegevens en weten te weinig precies wat we zoeken.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Vandaar de verwarring:</seg> <seg n="48.11.2">het vage in het onderzoek.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">De goede mathematicus bepaalt strikt z'n vraagstuk.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Hij ontwikkelt het zonder rest.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Konden wij nu de ingewikkelde vragen in de wetenschap zo lang splitsen tot ze uiteenvielen in een aantal goed bepaalde kwesties,</seg> <seg n="48.14.2">dan konden wij die een voor een methodisch oplossen.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">Geniale intuïtie zou onnodig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Dit is de eigenlijke jeugddroom van Descartes geweest:</seg> <seg n="49.1.2">het mysterie der natuur op te lossen in een mechanisch bewegen dat wij zouden kunnen decomponeren en waarvan de verhoudingen stuk voor stuk in formules en vergelijkingen zouden zijn <choice><sic>weer te geven. zodat wij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">weer te geven,</corr></choice></seg><choice><sic>weer te geven. zodat wij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="49.1.3"><choice><sic>weer te geven. zodat wij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zodat wij</corr></choice> telkens uit het bekende het gezochte,</seg> <seg n="49.1.4">de x,</seg> <seg n="49.1.5">naar vaste regels zouden kunnen afleiden.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Daartoe zouden de 'quaestiones imperfecte determinatae' die de wetenschap vullen teruggebracht moeten zijn tot 'quaestiones perfecte determinatae'.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">In afwachting van de tijd dat dit zou gelukken,</seg> <seg n="49.3.2">gaat Descartes in z'n <hi rend="italic">Regulae,</hi></seg> <seg n="49.3.3"><hi rend="italic">in</hi> het tweede deel,</seg> <seg n="49.3.4">alvast een techniek geven voor de oplossing van goed gedetermineerde kwesties.'</seg></s></p>
<p><pb n="265" ed="VW"/><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Hier breekt de wereld in tweeën.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Descartes vraagt zijn lezers alleen aan kwantiteiten te denken.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De kwaliteiten die niet tot kwantiteiten zijn te herleiden laat hij varen.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Waarom?</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Alweer hetzelfde antwoord:</seg> <seg n="50.5.2">wij hebben alleen een preciese kijk op kwantiteiten.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Anders krijg ik nooit goed gedetermineerde kwesties.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Zolang de mathematische methode nog om zo te zeggen op 't ongeveer wordt toegepast en bestaat in een zekere deductieve orale,</seg> <seg n="50.7.2">kunnen ook de kwaliteiten worden geduld.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Intuïtie heeft dan nog een wijdere strekking.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">En de methode kan geoefend door een soort meesterhand.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Wanneer het echter ernst wordt;</seg> <seg n="51.1.2">wanneer de gecompliceerde,</seg> <seg n="51.1.3">moeilijke werkelijkheid zal geëntameerd worden en au fond onderzocht;</seg> <seg n="51.1.4">wanneer daarvoor een strenge methode zal worden geschapen als instrument dat iedereen moet kunnen leren hanteren,</seg> <seg n="51.1.5">dan wordt alles strenger en straffer,</seg> <seg n="51.1.6">dan krijgt de mathématique universelle een scherpere betekenis.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">De intuïtie krijgt dan een minder ruime en humane betekenis.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Zij wordt minder als gezond verstand,</seg> <seg n="51.3.2">meer als wetenschappelijk inzicht opgevat.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Hier gaat alles wat kwaliteit,</seg> <seg n="51.4.2">wat ziel en zielvol is,</seg> <seg n="51.4.3">verwijderd worden.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De kwantiteiten worden van al het overige geabstraheerd.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Descartes is dit aan zijn methode,</seg> <seg n="52.1.2">aan zijn genie,</seg> <seg n="52.1.3">aan de wetenschap verplicht.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Deduceren is vergelijken.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De verhouding vastleggen tussen de bekende gegevens en de onbekende.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Exacte vergelijking kan echter slechts gemaakt worden bij wat 'groter' of 'kleiner',</seg> <seg n="52.4.2">'meer' of 'minder' kan heten.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Want hier komt een derde element bij.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Hier kan ik gaan meten.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De maat doet hier haar intrede.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Vergeleken bij meten is alle andere vergelijking een zeer vaag werk.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Het is psychisch,</seg> <seg n="52.9.2">terwijl meten bijna een lichamelijk mechanisch werk is.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Hier doet de echte methode haar intrede en kan de knecht het werk uit de handen van de meester nemen.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Wanneer men hierover <choice><sic>nadenkt. voelt men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">nadenkt,</corr></choice></seg><choice><sic>nadenkt. voelt men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="52.11.2"><choice><sic>nadenkt. voelt men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">voelt men</corr></choice> de tegenstelling tussen middeleeuwen en nieuwere tijd.</seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">Onder de hand van deze methode sterft elk object.</seg></s> <s n="52.13"><seg n="52.13.1">Nu hebben wij toch al moeite om geestelijk te leven en te denken.</seg></s> <s n="52.14"><seg n="52.14.1">De tijd denken we ons als een lijn:</seg> <seg n="52.14.2">oorzaak en gevolg,</seg> <seg n="52.14.3">zijn we geneigd als twee gelijke grootheden te denken.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Het valt dus te duchten dat,</seg> <seg n="53.1.2">wanneer deze trek in onze geest tot methode wordt verheven,</seg> <seg n="53.1.3">ze aan het geestesleven een zeer ongeestelijke richting zal geven.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Reeds in de middeleeuwen gold de in z'n wezen heidense stelling,</seg> <seg n="53.2.2">dat het gevolg niet meer kan inhouden dan de oorzaak.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Deze stelling wordt door Descartes uit de scholastiek overgenomen.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Pas met Descartes echter begint deze stelling haar consequenties uit te drijven.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Wij leren dan over oorzaak en gevolg te oordelen door de rede en niet door de ervaring.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">In de mathematische methode van Descartes wordt het spontane,</seg> <seg n="53.6.2">het leven uitgebannen.</seg></s> <pb n="266" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="53.7"><seg n="53.7.1">Tussen oorzaak en gevolg is bij een kwantitatieve beschouwing geen andere verhouding dan die van gelijkheid te denken.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">De generatie,</seg> <seg n="53.8.2">het levensprincipe wordt hier ondenkbaar.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Het is Bergson in onze tijd die voor het eerst met volle duidelijkheid daarover spreekt.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">"Wat onze wetenschap onderscheidt",</seg> <seg n="54.2.2">zegt Bergson in <hi rend="italic">L'évolution créatrice,</hi></seg> <seg n="54.2.3">"is niet dat zij proeven neemt,</seg> <seg n="54.2.4">maar dat zij alleen proeven neemt en werkt om te meten."</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Wel brak de moderne wetenschap met het strenge mechanisme van Descartes,</seg> <seg n="54.3.2">maar,</seg> <seg n="54.3.3">en nu nog eens Bergson:</seg> <seg n="54.3.4">"Zij accepteert van dat mechanisme de idee van een wetenschap die één en dezelfde is voor alle soort van realiteit.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">En zij is dichter bij deze doctrine dan zij denkt."</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Een wetenschap voor alle gebied en de maat als middel der wetenschap,</seg> <seg n="55.1.2">dat was inderdaad de hoofdgedachte van Descartes' mathématique universelle.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wij weten allen meer of minder in bijzonderheden welk stempel deze wetenschap op ons moderne geestesleven heeft gezet.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Wat de invloed der natuurwetenschap,</seg> <seg n="55.3.2">zo opgevat,</seg> <seg n="55.3.3">is geweest ook op het godsdienstige en zedelijke leven,</seg> <seg n="55.3.4">en wat de psychologie bezig is onder invloed daarvan te worden.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Een woord drukt deze geestesligging het meest algemeen en het meest treffend uit:</seg> <seg n="55.4.2">determinisme.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">En wat is determinisme anders dan dat het de toekomst,</seg> <seg n="55.5.2">het onbekende kwantitatief gelijkstelt aan het produkt van de bekende factoren?</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Nog eens keren wij tot Descartes terug.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De laatste trap van zijn methode moet nog beklommen worden.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Wanneer Descartes z'n methode bewerkt met het oog op goed gedetermineerde kwesties,</seg> <seg n="56.3.2">vraagt hij ons van de werkelijkheid de grootheden te abstraheren als alleen geschikt en toegankelijk.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Hi j bedoelt dat wij ons grootheden zeer in het algemeen zullen denken.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Hij wil een theorie van herleiding van grootheden geven.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Bij de gecompliceerde kwesties echter die de wetenschap (bijv. de natuurwetenschap) <choice><sic>stelt. kan ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">stelt,</corr></choice></seg><choice><sic>stelt. kan ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="56.6.2"><choice><sic>stelt. kan ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kan ik</corr></choice> met een enumeratie in gedachten niet meer uitkomen.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Dat zou de aandacht te zeer vermoeien en verwarren;</seg> <seg n="56.7.2">er is te veel.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Deductie uit zoveel stof schijnt onmogelijk.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Hier doet een nieuw hulpmiddel z'n intrede:</seg> <seg n="56.9.2">de algebraïsche formule.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Van de algebra,</seg> <seg n="56.10.2">zoals wij die kennen in de nieuwere vorm,</seg> <seg n="56.10.3">is Descartes de schepper.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Het algebraïsche teken stelt voor een grootheid in het algemeen,</seg> <seg n="56.11.2">afgezien van een subject.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Door middel van deze tekens kan ik de meest ingewikkelde kwesties voor mij plaatsen.</seg></s> <s n="56.13"><seg n="56.13.1">Het overzien met een oogopslag keert terug.</seg></s> <s n="56.14"><seg n="56.14.1">De deductie wordt weer mogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Sedert drukt de natuurwetenschap haar wetten in algebraïsche formules uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Het overzien van een kwestie met een oogopslag wordt weer mogelijk,</seg> <seg n="57.2.2">zei ik.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Hiermee is iets te veel gezegd.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Ook deze formules kunnen van een <pb n="267" ed="VW"/>lengte en gecompliceerdheid zijn,</seg> <seg n="57.4.2">dat ze in haar geheel niet intuïtief worden doorschouwd.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">En nu past Descartes z'n laatste,</seg> <seg n="58.1.2">zeer geniale hulpmiddel toe.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Hij gaat stuk voor stuk een kwestie doorlopen.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Wat niet dadelijk de aandacht vraagt,</seg> <seg n="58.3.2">wordt neergeschreven in algebraïsche tekens.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Datgene echter wat onder de directe aandacht moet komen,</seg> <seg n="58.4.2">tekent hij uit in de eenvoudigste en meest doorzichtige grootheid die te bedenken is.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">De figuur.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">En wel de eenvoudigste en meest doorzichtige figuren die bestaan,</seg> <seg n="58.6.2">rechte lijn en rechthoek.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Zo schuift deze mathematicus telkens een klein deel van de abstracte wereld waarmee hij zich bezighoudt onder z'n intellectuele microscoop.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Hij beweegt die voorwaarts en van plek tot plek worden de mathematische wonderen der schepping hem in z'n figuren openbaar.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Niet alle grootheidsverhoudingen zijn nog doorzichtig genoeg voor onze geest.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">De verhoudingen van deze eenvoudige figuren staan voor ons intellect,</seg> <seg n="60.2.2">geholpen door de imaginatie,</seg> <seg n="60.2.3">open.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">En omgekeerd meent Descartes dat alle verhoudingen tussen quantums in lijnen en rechthoeken kunnen worden uitgetekend.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Hier in de figuur ontmoet dus onze geest de werkelijkheid.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Zo blijft de deductie tot het einde toe intuïtie;</seg> <seg n="60.5.2">uit steeds groter complicaties wordt ze steeds tot intuïtie teruggebracht.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Daarbij wordt de methode steeds meer echte methode,</seg> <seg n="60.6.2">steeds strenger,</seg> <seg n="60.6.3">en ik zou willen zeggen:</seg> <seg n="60.6.4">droger,</seg> <seg n="60.6.5">technischer.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">De intuïtie boet steeds meer in van haar zielvol karakter tot ze tenslotte geworden is het tellen en meten van getallen en figuren.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Tegenover de moeilijke problemen wordt de deductie,</seg> <seg n="61.1.2">die aanvankelijk nog iets heeft van de kunst waarmee een artiest de verhoudingen der dingen beziet,</seg> <seg n="61.1.3">tot de bewerking van een algebraïsche formule.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Terwijl,</seg> <seg n="61.2.2">als het ernst wordt met de methode,</seg> <seg n="61.2.3">de intuïtie haar hogere functies aan de metafysica moet overlaten en zich tevreden moet stellen met het bezien van de eenvoudigste denkbare figuren.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Symbool van deze methode is Descartes,</seg> <seg n="62.1.2">liggend in de morgenuren in zijn legerstede.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Een zo klein mogelijk stuk van een probleem is vlak voor z'n vlijmscherpe aandacht.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Hij doorziet het en tekent de uitkomst in enkele tekens op. Dan komt een volgend deeltje voor de aandacht.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Dat is de geschiedenis in het kort van de nieuwere tijd.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Tegenover de Geweldige problemen teerde de mensheid eigen kracht op. Overwinnende werd ze zelf overwonnen.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Haar geschiedenis staat reeds te lezen in de <hi rend="italic">Regulae ad directionem ingenii</hi> van Descartes.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Geen 'histories',</seg> <seg n="63.4.2">maar 'scientias'.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Geen vertelseltjes,</seg> <seg n="63.5.2">maar inzicht.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Geen overlevering,</seg> <seg n="63.6.2">maar presente kennis,</seg> <seg n="63.6.3">ook in de hoogste dingen.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">De hoogst ontwikkelde techniek,</seg> <seg n="63.7.2">waardoor het genie overbodig werd.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Eigen inzicht tot het laatst,</seg> <seg n="63.8.2">ook al bleef er niets belangrijks meer in te zien.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">In hoe veler leven zouden de hogere intuïties van het leven ineengeschrompeld zijn tot die kleine microscopische intuïties,</seg> <seg n="64.1.2">waarbuiten zelfs de <pb n="268" ed="VW"/>meest abstracte wetenschap het niet stellen kan,</seg> <seg n="64.1.3">de figuur die de formule begeleidt?</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Voor velen ging het levensmysterie schuil in cellen en elektroden.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Ze zijn iets minder mathematisch dan die van Descartes.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Haar begeleiding van de formule is echter treffend en bevestigt Bergsons aangehaalde woord dat de nieuwere wetenschap dichter staat bij het achttiende-eeuwse mechanisme dan ze denkt.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">De intuïtie bleef tot het laatst en kon niet geheel worden uitgebannen.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">De uiterste abstractie kan niet bereikt.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Wie zal echter het verlies berekenen,</seg> <seg n="66.3.2">wanneer in ruil voor de hogere levensintuïtie deze intuïties de laatste,</seg> <seg n="66.3.3">uiteindelijke blik op het levensmysterie moeten zijn?</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Descartes noch de wetenschap heeft hieraan schuld.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Het zou dwaasheid zijn aan dit genie van zijn schitterende methode een verwijt te maken of de natuurwetenschap als een afval van hoger levensdoel voor te stellen.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Aan dergelijke goedkope stichtelijkheid wil ik mij niet schuldig maken.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Ik bewonder de methode van Descartes en daarom nam ik er wat nauwkeuriger kennis van.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Het oordeel over haar invloed op onze cultuur kan echter niet gunstig zijn.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Veel te veel heeft men aan een dergelijke werkwijze invloed op de levensbeschouwing toegestaan.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Het is als wanneer iemand de methode van z'n laboratorium op z'n kinderen gaat toepassen.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Ik moet hier denken aan die kwakzalver uit Daudets <hi rend="italic">Jack,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n13" rend="superscript">13</ref></seg> <seg n="67.8.2">die een arme negerknaap onder zijn proeven liet bezwijken in een obscure Parijse kostschool.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Deze neiging heeft aan vele kringen van onze nette bourgeoisie iets 'ploertigs' gegeven,</seg> <seg n="67.9.2">een,</seg> <seg n="67.9.3">snobisme' gekweekt,</seg> <seg n="67.9.4">dat bijv. door naturen als Thackeray en de pas overleden Matthijs Maris zo sterk is gevoeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">Reeds Molière spotte ermee.</seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">Ik weet niet of de heren het weten,</seg> <seg n="67.11.2">maar 'les femmes savantes' zijn dameskringen,</seg> <seg n="67.11.3">waar men Descartes' nieuwe wijsheid aanbad en colporteerde.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Descartes heeft er geen schuld aan gehad.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Hij stelde steeds als echte Fransman het 'savoir vivre' hoger dan het enkele 'savoir'.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Onze filosoof schreef aan een dame,</seg> <seg n="68.3.2">dat men per dag zeer weinig tijd moet besteden aan de metafysica,</seg> <seg n="68.3.3">iets meer aan de wiskunde,</seg> <seg n="68.3.4">maar de meeste tijd moet vrijhouden om te leven.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Geen filosoof misschien heeft met zoveel 'bon sens' gewaakt tegen het fanatisme van eigen methode.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Niemand heeft zo zorgvuldig gewaakt tegen het betrekken van het leven onder het gezichtspunt van het vak.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Wanneer in de mathematische methode de stof als uitgebreidheid voorkomt,</seg> <seg n="69.3.2">zegt men gewoonlijk dat Descartes de stof als uitgebreidheid opvatte.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Descartes zelf weet echter zeer goed dat dit een vaknotie is.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Wij veronderstellen,</seg> <seg n="69.5.2">zegt hij,</seg> <seg n="69.5.3">in de wiskunde soms iets omtrent de kwantiteit,</seg> <seg n="69.5.4">wat we niet bewijzen kunnen en waarover men in de fysica anders denkt.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Op zulke onderscheidingen <pb n="269" ed="VW"/>komt alles aan.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">De gewone handboeken en bijv. een schets als van Martineau<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n15" rend="superscript">15</ref> in zijn <hi rend="italic">Types</hi> rekent met zulke finesses niet.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">Zulke schetsen zijn daardoor vrijwel waardeloos.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Zo handhaaft Descartes voor al zijn grote wetenschappelijke concepties een hypothetisch karakter.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Misschien voor een deel uit voorzichtigheid,</seg> <seg n="69.10.2">maar toch ook (daarvan ben ik overtuigd) door diep inzicht zegt Descartes van z'n eigen grote conceptie van het heelal,</seg> <seg n="69.10.3">dat die conceptie fout is.</seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">Hij stelt daarmee de theologen gerust,</seg> <seg n="69.11.2">maar spreekt ook een waarheid uit,</seg> <seg n="69.11.3">die in de laatste tijd door Kohnstamm weer met grote duidelijkheid is naar voren gebracht in zijn lezingen over de natuurwetten.</seg></s> <s n="69.12"><seg n="69.12.1">Descartes wil zeggen dat het uitgangspunt zoals alle mathematische uitgangspunten willekeurig gekozen is uit vele mogelijkheden.</seg></s> <s n="69.13"><seg n="69.13.1">Deze wereld is slechts één van de vele mogelijkheden,</seg> <seg n="69.13.2">die de mathesis bestudeert.</seg></s> <s n="69.14"><seg n="69.14.1">God was vrij in z'n keuze.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Niemand heeft zozeer de behoefte aan het abstracte gevoeld,</seg> <seg n="70.1.2">maar niemand heeft ook meer gevoel gehad voor de realiteit.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">In z'n brieven aan prinses Elisabeth<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n16" rend="superscript">16</ref> poneert hij naast de denking en de uitgebreidheid een derde gebied:</seg> <seg n="70.2.2">de samenstelling van beide.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Zo reageert Descartes reeds bij zijn leven op de consequenties van zijn geweldige abstracties.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Dit gedeelte van Descartes' denkbeelden is echter niet tot systematische ontwikkeling gekomen.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Voorlopig heeft Descartes er zich mee tevreden gesteld de hogere intuïties van het leven tegenover zijn methode te redden in zijn metafysica en daardoor tegelijk aan die methode een grondslag te verschaffen.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">De mathématique universelle was toen waarschijnlijk ook reeds aan onze auteur gebleken een te stoute conceptie te zijn.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">De regels van Descartes breken midden in het tweede deel af.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">De natuur op te lossen in een aantal ‘quaestiones perfecte determinatae',</seg> <seg n="71.3.2">daartoe heeft Descartes geen kans gezien.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Veel meer dan hij zich had voorgesteld beweegt onze rede zich om de kwesties heen.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Een methode,</seg> <seg n="71.5.2">die de kunst geheel zou willen buiten sluiten,</seg> <seg n="71.5.3">beledigt de natuur.</seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Zij legt haar geheimen niet alle aan zulk een methode bloot.</seg></s> <s n="71.7"><seg n="71.7.1">Evengoed als de historie verzwijgt ze dan het beste.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="72.1"><seg n="72.1.1"><choice><sic>Descartes'melafysica</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Descartes' metafysica</hi></corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">De meningen over de betekenis van Descartes' metafysica zijn zeer verdeeld.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Spruyt geloofde dat Descartes,</seg> <seg n="73.2.2">wanneer hij in onze tijd geleefd had,</seg> <seg n="73.2.3">wel geen metafysica zou gegeven hebben.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Hij moest wel met het oog op de tijd wiarin hij leefde,</seg> <seg n="73.3.2">zag echter weinig nauwkeurig toe op de wijze waarop <pb n="270" ed="VW"/>hij het deed.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Eucken geeft toe dat de godsbewijzen van Descartes erbarmelijk zijn en dat de fouten 'jedem Durchschnittskopf einleuchten'.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Hij meent echter,</seg> <seg n="73.5.2">dat het Descartes een behoefte was zijn wereldbeschouwing in God vast te leggen.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Anderen wijzen erop dat de wetenschap ten tijde van Descartes nog niet op zichzelf kon berusten,</seg> <seg n="73.6.2">maar nog metafysische steun nodig had om vertrouwen te wekken.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Charles Adam,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="73.7.2">een der bewerkers van de uitgave van Adam en Tannery van Descartes' werken,</seg> <seg n="73.7.3">schrijft dat Descartes tegenover de kerk,</seg> <seg n="73.7.4">die bij Aristoteles zwoer,</seg> <seg n="73.7.5">het hogerop ging zoeken en God te hulp riep voor zijn wetenschappelijk werk.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Het is moeilijk hier een beslist oordeel uit te spreken.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Vooral waar Descartes zo voorzichtig is in zijn uitingen.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Het komt mij voor dat de mening van Spruyt onjuist is.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Slechts een enkele man van wetenschap in de zeventiende eeuw had zo radicaal met God afgedaan als er velen zijn geweest in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Al te gemakkelijk gaat men hier conclusies trekken waartegen de historie met alle macht opkomt.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">De zedelijke ernst van Descartes' leven noopt ons er veeleer toe te geloven dat hij ook voor zijn eigen rusteloos streven rust zocht in God,</seg> <seg n="74.6.2">al is het dat hij in z'n werken meer blijk van een filosofisch dan van een religieus Godsbegrip geeft.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Wel maken sommige anekdotes uit die tijd ons huiverig om al te positief te zijn in dat opzicht.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Ik heb steeds gemeend dat Maurits zeer devoot op z'n sterfbed met Bogerman<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n18" rend="superscript">18</ref> heeft gesproken.</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">In de grote uitgave van Descartes,</seg> <seg n="74.9.2">zo pas genoemd,</seg> <seg n="74.9.3">trof ik echter een anekdote aan op naam van De Balzac<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n19" rend="superscript">19</ref> van de volgende inhoud:</seg> <seg n="74.9.4">iemand vroeg Maurits omtrent z'n geloof.</seg></s> <s n="74.10"><seg n="74.10.1">Maurits zou geantwoord hebben:</seg> <seg n="74.10.2">"Je croy que deux et deux font quatre,</seg> <seg n="74.10.3">et que quatre et quatre font huit.</seg></s> <s n="74.11"><seg n="74.11.1">Monsieur,</seg> <seg n="74.11.2">tel (un mathématicien) vous pourra éclaircir des autres points de nostre creance."</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Wanneer dit de algemene geest was in mathematische kringen,</seg> <seg n="75.1.2">zou dat niet veel goeds betekenen voor de ernst van Descartes' metafysica.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Ik ben echter niet al te ongerust.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Ten eerste vertelt Balzac het.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Ten tweede is het een anekdote.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Ten derde was Pascal ook een mathematicus.</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Descartes is geen religieuze geest geweest als Pascal,</seg> <seg n="75.6.2">maar evenmin een scepticus als Montaigne.</seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">Al hield hij zich,</seg> <seg n="75.7.2">evenals de laatste,</seg> <seg n="75.7.3">misschien alleen uit praktische overwegingen aan de leer van de kerk,</seg> <seg n="75.7.4">toch was zijn meer deïstisch Godsbegrip niet geheel een ornament in z'n leven.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">Onbillijk is hier Pascal geweest als hij zegt:</seg> <seg n="75.8.2">"Je ne puis <choice><sic>pardonner á Descartes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">pardonner à Descartes</corr></choice>;</seg> <seg n="75.8.3">il aurait bien voulu,</seg> <seg n="75.8.4">dans toute sa philosophie,</seg> <seg n="75.8.5">se pouvoir de passer de Dieu;</seg> <seg n="75.8.6">mais il n'a pas pu s'empêcher de lui faire donner une chiqenaude,</seg> <seg n="75.8.7">pour mettre le monde en <pb n="271" ed="VW"/>mouvement:</seg> <seg n="75.8.8">après cela,</seg> <seg n="75.8.9">il n'a plus que faire de Dieu."</seg></s> <s n="75.9"><seg n="75.9.1">Wel heeft de grote belangstelling van Descartes' leven gelegen in zijn wetenschappelijke arbeid,</seg> <seg n="75.9.2">maar dat behoeft niet verhinderd te hebben dat hij in ernst geloofde in God en de onsterfelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Tegelijk met zijn wetenschappelijke methode heeft Descartes ook zijn metafysica uitgewerkt.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Reeds in 1629 heeft hij een klein traktaat opgesteld en wel te Franeker op een klein kasteel buiten de gracht.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">(Franeker ligt,</seg> <seg n="76.3.2">zegt de heer Charles Adam,</seg> <seg n="76.3.3">tussen Leeuwarden en Groningen).</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Dit traktaatje gaf Descartes echter niet uit.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Pas in 1641 publiceerde hij zijn metafysica in <hi rend="italic">Meditationes de prima philosophia.</hi></seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Het kleine traktaat van 1629 is hier tot een omvangrijk werk uitgedijd.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">De meditationes worden gevolgd door objectiones en deze telkens door een responsio.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">Vroeger zouden de titels geluid hebben:</seg> <seg n="76.8.2">disputationes,</seg> <seg n="76.8.3">objectiones,</seg> <seg n="76.8.4">solutiones.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">Dit klinkt Descartes echter te pedant.</seg></s> <s n="76.10"><seg n="76.10.1">Hij schrijft graag voor ontwikkelde leken.</seg></s> <s n="76.11"><seg n="76.11.1">Waarom heeft Descartes die gehele apparatus van objectiones en responsiones na z'n meditationes toegevoegd?</seg></s> <s n="76.12"><seg n="76.12.1">Voorzichtigheid is hier z'n raadgeefster geweest,</seg> <seg n="76.12.2">zo niet vrees.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">In 1633 werd Galilei veroordeeld en van dat ogenblik af aan neemt Descartes allerlei voorzorgsmaatregelen.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Niet zozeer misschien nog uit vrees om aan den lijve lastig gevallen te worden,</seg> <seg n="77.2.2">dan wel om zijn invloed niet te verliezen.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Zijn ambitie was:</seg> <seg n="77.3.2">Aristoteles te verdringen van de universiteiten.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Zijn filosofie mocht dan echter niet als ketters te boek staan.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Vandaar alle voorzorgsmaatregelen bij de uitgave van zijn <hi rend="italic">Meditationes,</hi></seg> <seg n="77.5.2">waarvan het handschrift eerst aan de katholieke wereld werd toegezonden.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">De <hi rend="italic">Meditationes</hi> zijn bekend geworden.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Zo paradoxaal als ze zijn,</seg> <seg n="78.2.2">vertegenwoordigen ze een scherpe draai van de Europese geest.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">De titel <hi rend="italic">Meditationes de prima philosophia sive de existentia Dei et animae immortalitate</hi> zou kunnen doen denken aan een vrome overpeinzing.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">De bedoeling van Descartes is echter om een grondslag te vinden voor de wetenschap,</seg> <seg n="78.4.2">voor de kennis van de materiële wereld.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Heel de methode van Descartes,</seg> <seg n="78.5.2">die we eerst behandeld hebben,</seg> <seg n="78.5.3">zou hersenschimmen najagen en in het ledig arbeiden als de sceptici gelijk hadden.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Het is de ontologische behoefte van de geest,</seg> <seg n="78.6.2">waaraan Descartes gehoorzaamt bij het schrijven van dit traktaat.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">In de eerste meditatie wordt daartoe de materiële wereld afgebroken en in de zesde meditatie wordt die weer opgebouwd.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">De gedachtengang is de volgende:</seg> <seg n="79.2.2">aan alles kan men twijfelen.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">De twijfelaar kan echter niet betwijfelen,</seg> <seg n="79.3.2">dat hij twijfelt.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Hiermee is de twijfelaar zeker van z'n denken en z'n bestaan.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Bovendien weet ik nu,</seg> <seg n="79.5.2">dat alles wat ik zo zeker zie als mijn eigen bestaan ook waar moet zijn.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Alleen maar,</seg> <seg n="79.6.2">het zou kunnen zijn dat een <pb n="272" ed="VW"/>kwaadwillige God mij wilde bedriegen door mij het onware als waar te laten zien.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">Daarom moet ik eerst zeker van God zijn.</seg></s> <s n="79.8"><seg n="79.8.1">Nu merk ik onder de ideeën die ik heb de Godsidee.</seg></s> <s n="79.9"><seg n="79.9.1">Deze moet God zelf mij bijgebracht hebben.</seg></s> <s n="79.10"><seg n="79.10.1">Tegelijk met mijzelf ontwaar ik God.</seg></s> <s n="79.11"><seg n="79.11.1">Door middel van Gods waarachtigheid dekt Descartes nu alle andere kennis.</seg></s> <s n="79.12"><seg n="79.12.1">God kan mij niet willen bedriegen.</seg></s> <s n="79.13"><seg n="79.13.1">Zo wordt God borg voor de wetenschap,</seg> <seg n="79.13.2">dat zij niet in het ledige werkt.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Zoals ik het hierboven laat voorkomen,</seg> <seg n="80.1.2">zijn de <hi rend="italic">Meditationes</hi> tot dekking der wetenschap geschreven.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Inderdaad loopt Descartes' metafysisch denken van het begin tot het eind parallel met zijn mathematisch denken.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">De <hi rend="italic">Regulae</hi> en het eerste ontwerp van de <hi rend="italic">Meditationes</hi> zijn misschien in hetzelfde jaar opgeschreven.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Het eerste werd nooit uitgegeven door Descartes,</seg> <seg n="80.4.2">het tweede pas veel later.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Descartes had ze dus ook voor zichzelf nodig.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Hij is een universeel denker en daarom moet men,</seg> <seg n="80.6.2">als zijn metafysica als dekking van zijn wetenschappelijke arbeid wordt aangewezen,</seg> <seg n="80.6.3">daarin niet iets mindersoortigs zien.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Ik wijs nu in verband met de <hi rend="italic">Meditationes</hi> op enkele punten die mij belangrijk genoeg schijnen om ze te releveren.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">In de eerste plaats is merkwaardig het gebruik dat Descartes van de twijfel maakt.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Van de neo-academici af zat er een soort scepticisme in de Europese lucht.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">In de kerkleer is het scepticisme soms nauwelijks verholen.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Van Pascal is gezegd,</seg> <seg n="82.2.2">dat het was als de vos van die Lacedaemonische knaap,</seg> <seg n="82.2.3">die hem het vlees uit de borst vrat.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Montaigne maakt er het element van,</seg> <seg n="82.3.2">waarbinnen de gedachte zich beweegt om enkele positieve,</seg> <seg n="82.3.3">onmisbare,</seg> <seg n="82.3.4">conventionele afspraken.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Ik wees er reeds op,</seg> <seg n="82.4.2">dat het scepticisme in het eerste kwartaal der zeventiende eeuw in Frankrijk zeer sterk was.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">Later vindt men het in de Jezuïetenorde terug.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Deze theoretische twijfel gaat Descartes nu te lijf.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Hij versterkt zo mogelijk de twijfel door een 'esprit malin' te denken,</seg> <seg n="83.2.2">een 'bedriegergod',</seg> <seg n="83.2.3">die onze zekerste overtuigingen onbetrouwbaar zou kunnen maken.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Daardoor wordt de twijfel tot een metafysisch principe gemaakt.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">"Door het elimineren van die twijfel zoekt Descartes absolute wetenschap te funderen,</seg> <seg n="83.4.2">zoals Pascal een absolute moraal zocht" (Charles Adam).</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">De intuïtie,</seg> <seg n="83.5.2">die wij hebben in het wezen van de mathematische figuur,</seg> <seg n="83.5.3">de helderste kennis op wetenschappelijk <choice><sic>gebied. was hem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gebied,</corr></choice></seg><choice><sic>gebied. was hem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="83.5.4"><choice><sic>gebied. was hem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">was hem</corr></choice> daartoe niet voldoende.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">Die zekerheid is hem te uiterlijk.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">Wi.i hebben met ons bewustzijn te grote decepties beleefd om niet tot het laatste toe sceptisch te <choice><sic>blijven. zelfs ten opzichte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">blijven,</corr></choice></seg><choice><sic>blijven. zelfs ten opzichte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="83.7.2"><choice><sic>blijven. zelfs ten opzichte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zelfs ten opzichte</corr></choice> van de mathematische inzichten.</seg></s></p>
<p><pb n="273" ed="VW"/><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Descartes gaat nu onze bewustzijnsinhoud reduceren.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Hij pelt af en pelt af tot hij tenslotte het naakte denken overhoudt.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Hier meent hij het archimedisch punt gevonden te hebben dat de wereld kan dragen.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Het feit van het denken zelf te ontkennen is onmogelijk,</seg> <seg n="84.4.2">al viel ook op alles wát wij denken niet te bouwen.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Van dat feit ben ik mij innerlijk bewust.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">En alles wat mij nu verder als zeker zal gelden,</seg> <seg n="84.6.2">moet ik mij even klaar bewust zijn als dit feit:</seg> <seg n="84.6.3">‘une perception claire et distincte'.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Wij hebben hier een benadering van de mens juist van de andere kant als in de scholastiek.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Als ik zeg 'animal rationale',</seg> <seg n="85.2.2">dan definieer ik de mens geheel van buiten gezien.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Descartes gaat van binnen uit.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Hij inaugureert het moderne zelfbewustzijn,</seg> <seg n="85.4.2">dat bijv. straks door een Schleiermacher in de dogmatiek zal worden toegepast.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">In de <hi rend="italic">Regulae</hi> vonden we dus een soort evidentie:</seg> <seg n="86.1.2">de intuïtie van volkomen evidente proposities.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">En in de <hi rend="italic">Meditationes</hi> een ander soort van evidentie:</seg> <seg n="86.2.2">het zelfbewustzijn.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Het is duidelijk dat beide van geheel verschillende aard zijn.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">Dat ze niet streng uit elkaar gehouden worden,</seg> <seg n="86.4.2">heeft veel bijgedragen om het duidelijk inzicht in de filosofie van Descartes en later ook van Spinoza te verhinderen.</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">Descartes heeft hieraan zelf schuld.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Bergson heeft in de laatste tijd de tweede evidentie,</seg> <seg n="87.1.2">de intuïtie als zelfbewustzijn,</seg> <seg n="87.1.3">tot principe van de filosofie gemaakt tegenover de intuïtie als exact principe van wetenschappelijk onderzoek.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Met dit zelfbewustzijn hebben we echter nog slechts een levensvorm gewonnen en geen inhoud.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Maar nu vindt Descartes in de diepten van zijn eigen bestaan en denken de Godsidee.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">En even direct als hij zich bewust is van zijn eigen bestaan,</seg> <seg n="88.3.2">overtuigt die Godsidee hem van het bestaan Gods.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Het bestaan Gods wordt niet bewezen,</seg> <seg n="88.4.2">al doet de vorm van het betoog dit zo <choice><sic>schijnen. maar het is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">schijnen,</corr></choice></seg><choice><sic>schijnen. maar het is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="88.4.3"><choice><sic>schijnen. maar het is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar het is</corr></choice> een intuïtie in het diepste van de geest:</seg> <seg n="88.4.4">een aangeboren begrip.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">En ons hele bestaan kan gedefinieerd als receptiviteit van de Godsidee.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Zo duiken wij uit de twijfel op in drie trappen,</seg> <seg n="89.1.2">waarvan de eerste aan de twijfel zelf zich opwerkt tot gedachte;</seg> <seg n="89.1.3">de tweede van de gedachte tot het wezen van de mens;</seg> <seg n="89.1.4">en de derde van het wezen van de mens tot aangeboren Godsbewustzijn.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Van hieruit wordt dan een grond voor de wereld gewonnen.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">God is borg voor alles wat bestaat.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Hij draagt alles.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">Descartes heeft op die wijze een grond voor de wetenschap willen zoeken.</seg></s> <s n="89.6"><seg n="89.6.1">Maar,</seg> <seg n="89.6.2">en ook deze behoefte mag bij hem niet worden onderschat,</seg> <seg n="89.6.3">Descartes heeft de grote intuïties van het menselijk leven willen redden.</seg></s> <s n="89.7"><seg n="89.7.1">God,</seg> <seg n="89.7.2">deugd en onsterfelijkheid,</seg> <seg n="89.7.3">de drie 'Schiagwörter' van het <choice><sic>rationalisme. zijn bi hem -eboren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">rationalisme,</corr></choice></seg><choice><sic>rationalisme. zijn bi hem -eboren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="89.7.4"><choice><sic>rationalisme. zijn bi hem -eboren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zijn bij hem geboren</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1"><hi rend="italic">De Meditationes</hi> van Descartes hebben vroeger op onze zedelijke cultuur gewerkt dan zijn methode.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Zij hebben vooral in Frankrijk het scepticisme een eeuw lang tegengewerkt.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Afgezien van de rationalistische tendensen ligt <pb n="274" ed="VW"/>er een geweldig principe van kennisleer in,</seg> <seg n="90.3.2">nl. dat God borg is voor onze kennis.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">De autoriteit keert hier in haar meest algemene vorm terug.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Door het geloof verstaan wij dat de wereld door het woord Gods is toebereid.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">De methode van Descartes zocht onze gehele kennis intuïtief te maken,</seg> <seg n="91.3.2">ze in een groot vlak voor ons uit te breiden.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">De <hi rend="italic">Meditationes</hi> erkennen impliciet dat dit alleen God toekomt.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Volkomen evidentie bereiken wij niet.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Al onze wetenschap is niet present.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">Voor een groot deel rust zij op traditie en autoriteit waarvoor God als borg moet staan.</seg></s> <s n="91.8"><seg n="91.8.1">Zij doen haar intrede zodra de memorie optreedt.</seg></s> <s n="91.9"><seg n="91.9.1">Zij krijgen hun volle beslag in de memorie der geslachten.</seg></s> <s n="91.10"><seg n="91.10.1">Niet enkel 'scientias' moeten we hebben,</seg> <seg n="91.10.2">maar ook 'historias'.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head><pb n="275" ed="VW"/><s n="92.1"><seg n="92.1.1"><hi rend="italic">Wat is het karakter van de mathématique universelle?</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s></head>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Hierop een antwoord te geven is niet zeer gemakkelijk.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Want het is om te beginnen een jeugddroom van Descartes geweest.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Een methode,</seg> <seg n="93.3.2">die hij zich voorstelde achtereenvolgens op alle terreinen van de menselijke kennis toe te passen.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Te beginnen bij de wiskunde en te eindigen bij de ethiek.</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">Allereerst in de mathesis.</seg></s> <s n="93.6"><seg n="93.6.1">Want ook daar trad Descartes als hervormer op. Zijn methode lag in deze vakken zo maar niet gereed.</seg></s> <s n="93.7"><seg n="93.7.1">Wel kan men die methode in de overgeleverde mathesis 't best leren en oefenen,</seg> <seg n="93.7.2">maar het moet werkelijk methode zijn.</seg></s> <s n="93.8"><seg n="93.8.1">Als het een zaak van kijken blijft die meer tot de ogen en de verbeelding spreekt dan tot het intellect,</seg> <seg n="93.8.2">dan leren we het redeneren af in plaats van aan.</seg></s> <s n="93.9"><seg n="93.9.1">Ik heb een sterk vermoeden,</seg> <seg n="93.9.2">of liever ik weet wel zeker,</seg> <seg n="93.9.3">dat wij in onze gymnasiumjaren de mathesis derhalve teveel in de zin der middeleeuwse en te weinig in de geest van Descartes hebben beoefend.</seg></s> <s n="93.10"><seg n="93.10.1">Descartes staat erop dat bij elke oplossing het algemeen en noodwendig karakter der oplossing zal blijken.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Wij zochten waarschijnlijk ook dikwijls de oplossing zoals men een enige vlo jaagt of een veldhoen op de bergen.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Het was een zekere <choice><sic>handigheid. of een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">handigheid,</corr></choice></seg><choice><sic>handigheid. of een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="94.2.2"><choice><sic>handigheid. of een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">of een</corr></choice> gelukkig schot,</seg> <seg n="94.2.3">dat ons het gezochte wild in handen bracht.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Descartes lost het vraagstuk in letterlijke zin op. Hij analyseert;</seg> <seg n="95.1.2">hij ordent;</seg> <seg n="95.1.3">hij overziet;</seg> <seg n="95.1.4">hij doorziet.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Onder zijn oplossing verdwijnt al het vage.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Alles wordt precies en tekent zich scherp af en de oplossing komt straks te voorschijn als de nevel door de denker is weggeblazen.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Zijn oplossing doet denken aan een klopjacht,</seg> <seg n="95.4.2">waarbij eerst alle wegen zijn afgesperd en het wild tenslotte door de enige opengebleven weg móet tevoorschijn komen,</seg> <seg n="95.4.3">waar het zonder moeite gevangen wordt.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">"Het is de lichtende ziel van de methodische gedachte",</seg> <seg n="95.5.2">zegt Gibson<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n21" rend="superscript">21</ref> in een Franse revue,</seg> <seg n="95.5.3">"van een gedachte die methodisch is en zonder sprongen voorwaarts gaat en universeel is,</seg> <seg n="95.5.4">die hem op de meest intieme manier de natuur en de portee van het probleem dat hij zich stelt zal doen begrijpen."</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">De vraagstukken stellen zich voor Descartes in hun eigenlijk wezen in hun meest algemene vorm,</seg> <seg n="96.1.2">zodat hun oplossing zich uitstrekt tot alle <choice><sic>gevallen. die ermee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gevallen,</corr></choice></seg><choice><sic>gevallen. die ermee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="96.1.3"><choice><sic>gevallen. die ermee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die ermee</corr></choice> in betrekking staan,</seg> <seg n="96.1.4">en die gevallen in hun onderlinge samenhang worden doorzien.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Door die methode was het Descartes <choice><sic>mogeli.ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mogelijk</corr></choice> een vraagstuk op te <choice><sic>lossen. dat de oudheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">lossen,</corr></choice></seg><choice><sic>lossen. dat de oudheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="97.1.2"><choice><sic>lossen. dat de oudheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat de oudheid</corr></choice> aan zijn tijd had nagelaten,</seg> <seg n="97.1.3">het probleem van Pappus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">De oplossing van dit beroemde probleem,</seg> <seg n="97.2.2">die hij in het derde deel van zijn <hi rend="italic">Géométrie</hi> als voorbeeld gaf,</seg> <seg n="97.2.3">verschafte hemzelf levendige voldoening.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">De methode moet volgens Descartes het genie vervangen.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Inderdaad loste Descartes' huisknecht vraagstukken op,</seg> <seg n="97.4.2">waarop beroemde wiskunstenaars hun tanden hadden stomp gebeten.</seg></s></p>
<p><pb n="276" ed="VW"/><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Wanneer we alleen op de mathesis letten,</seg> <seg n="98.1.2">heeft de mathématique universelle derhalve reeds een duidelijke betekenis.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Men zou ze kunnen definiëren als een methode om het algemene in de vraagstukken te vinden en tot oplossing te brengen door middel van strenge analyse.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Descartes is de schepper van de analytische <choice><sic>meetkunde. waardoor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">meetkunde,</corr></choice></seg><choice><sic>meetkunde. waardoor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="98.3.2"><choice><sic>meetkunde. waardoor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waardoor</corr></choice> bijv. een gebogen lijn punt voor punt ten opzichte van een rechte lijn door een reeks van vergelijkingen wordt uitgedrukt.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Ons verwonderd kijken naar het onbepaalbare kromme ding,</seg> <seg n="98.4.2">dat ieder ogenblik een andere richting neemt,</seg> <seg n="98.4.3">wordt op die manier onder bereik van ons intellect gebracht en het noodzakelijk karakter van z'n loop doorzien.</seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">Descartes echter mikt hoger met z'n mathématique universelle.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">De wiskunde is hem slechts voorschoot en 'non scholae,</seg> <seg n="98.6.2">sed vitae' wil hij leren.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">De wiskunde is de schede waaruit hij het zwaard neemt waarmee hij het mysterie dezer wereld <choice><sic>hoopt te verslaan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hoopt te verstaan</corr></choice>.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">Dat is de jeugddroom van Descartes.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Daarom is het zo moeilijk te zeggen wat onder de mathématique universelle verstaan moet worden.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Ze heeft Descartes meer voor de geest gezweefd,</seg> <seg n="99.2.2">dan dat haar toepassing overal gelukt zou zijn.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Hij zal bij voortgaande denkarbeid van de grenzen harer toepasselijkheid steeds meer overtuigd zijn geworden.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">En het eigenaardige van de terreinen buiten de wiskunde zal hem bij toename <choice><sic>-ebleken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gebleken</corr></choice> zijn.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Althans in de <hi rend="italic">Meditationes,</hi></seg> <seg n="100.1.2">bij de behandeling van de metafysica,</seg> <seg n="100.1.3">gaat onze auteur niet deductief te werk,</seg> <seg n="100.1.4">maar analytisch,</seg> <seg n="100.1.5">dialectisch.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Dat Spinoza minder verstandig geweest is en het 'more geometrico' ook in z'n ethiek toepaste (waardoor het voor ons zo moeilijk geworden is tot de inhoud door te dringen),</seg> <seg n="100.2.2">bewijst enerzijds met hoeveel kracht de mathematische methode door Descartes was gelanceerd,</seg> <seg n="100.2.3">terwijl het zijdelings licht werpt op het gezond verstand van de Franse denker,</seg> <seg n="100.2.4">die,</seg> <seg n="100.2.5">hoewel daartoe aangezocht,</seg> <seg n="100.2.6">genoeg maat wist te houden om,</seg> <seg n="100.2.7">tegen z'n eigen methode in,</seg> <seg n="100.2.8">hier aan de dialectiek de voorkeur te geven.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Andere denkers zijn,</seg> <seg n="100.3.2">ik denk aan Hegel en z'n school,</seg> <seg n="100.3.3">ten opzichte van het doorvoeren van methodes vaak minder fijnvoelend geweest.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Trouwens,</seg> <seg n="101.1.2">het 'more geometrico' zoals Spinoza het opva,</seg> <seg n="101.1.3">is van veel beperkter begrip dan de idee der mathématique universelle.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Het eerste houdt alleen in de deductieve vorm van het betoog.</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Wat het laatste inhoudt,</seg> <seg n="101.3.2">wordt ons het beste duidelijk als we enige hoofdpunten naar voren brengen.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">De hoofdgedachte,</seg> <seg n="102.1.2">de idée mère,</seg> <seg n="102.1.3">is dat,</seg> <seg n="102.1.4">als we ons niet met 'historias' (wat men met 'vertelseltjes' zou kunnen vertalen) willen tevreden stellen,</seg> <seg n="102.1.5">maar Iscientias' begeren,</seg> <seg n="102.1.6">dat we dan zélf moeten kijken.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">De intuïtie is het grote beginsel.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Er zijn op elk terrein eenvoudige proposities,</seg> <seg n="103.2.2">die ieder inziet evenals in de mathesis.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Men moet die niet weer gaan verklaren.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">Dit is de fout der scholastiek.</seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">Aardige voorbeelden kan men daarvan ook aantreffen in onze oude schrijvers,</seg> <seg n="103.5.2">als ze de meest eenvoudige <pb n="277" ed="VW"/>noties gaan uiteenrafelen.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">Deze doorzichtige proposities zijn volgens Descartes 'lumine naturali' duidelijk.</seg></s> <s n="103.7"><seg n="103.7.1">Zij staan in een helder natuurlijk licht.</seg></s> <s n="103.8"><seg n="103.8.1">Het zou schoolmeesterachtig zijn er verder en langer over te praten.</seg></s> <s n="103.9"><seg n="103.9.1">Een heer doet dat niet.</seg></s> <s n="103.10"><seg n="103.10.1">Met dat laatste bedoel ik niet een aardigheid te zeggen.</seg></s> <s n="103.11"><seg n="103.11.1">Het betekent zoveel,</seg> <seg n="103.11.2">dat Descartes afscheid nam van schoolse manieren en voor 't nette,</seg> <seg n="103.11.3">ontwikkelde publiek ging schrijven.</seg></s> <s n="103.12"><seg n="103.12.1">Z'n wetenschap moet in de goede zin van het woord volkszaak worden.</seg></s> <s n="103.13"><seg n="103.13.1">Wat Pascal deed in zijn <hi rend="italic">Lettres,</hi></seg> <seg n="103.13.2">doet Descartes in zijn <hi rend="italic">Meditationes</hi> en zelfs in z'n <hi rend="italic">Regulae.</hi></seg></s> <s n="103.14"><seg n="103.14.1">Hij stelt zich liefst een niet-wiskunstige lezer voor bij het uiteenzetten van zijn mathématique universelle:</seg> <seg n="103.14.2">die zit minder vast in overgeërfde,</seg> <seg n="103.14.3">valse noties.</seg></s> <s n="103.15"><seg n="103.15.1">Dat wil niet zeggen dat hij populair schrijft.</seg></s> <s n="103.16"><seg n="103.16.1">Maar dit,</seg> <seg n="103.16.2">dat hij door z'n wetenschap het leven wil verheffen en veredelen.</seg></s> <s n="103.17"><seg n="103.17.1">Z'n <hi rend="italic">Discours de la méthode</hi> schreef hij dan ook in het Frans en aan z'n andere werken liet hij een Franse vertaling parallel lopen.</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Mathematisch is dus het halthouden bij de eenvoudigste noties.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Hiermee valt het gehele lastige scholastieke apparaat weg.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Aan het gezonde verstand,</seg> <seg n="104.3.2">het lumen naturale,</seg> <seg n="104.3.3">worden hier rechten toegekend waarmee men vroeger geen rekening scheen te houden.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Vraag aan de scholastiek een definitie van 'mens'.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Zij zal geven:</seg> <seg n="104.5.2">'animal rationale'.</seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">Maar dan vragen we weer:</seg> <seg n="104.6.2">wat is animal?</seg></s> <s n="104.7"><seg n="104.7.1">Wat is ratio?</seg></s> <s n="104.8"><seg n="104.8.1">En zo tot in het oneindige.</seg></s> <s n="104.9"><seg n="104.9.1">Bij deze logische methode blijf ik in woorden hangen.</seg></s> <s n="104.10"><seg n="104.10.1">Descartes echter antwoordt:</seg> <seg n="104.10.2">mens = denken.</seg></s> <s n="104.11"><seg n="104.11.1">Deze intuïtieve kennis voldoet hem als uitgangspunt.</seg></s> <s n="104.12"><seg n="104.12.1">En het antwoord rekent op het inzien van de zaak.</seg></s> <s n="104.13"><seg n="104.13.1">De logische methode,</seg> <seg n="104.13.2">zegt Descartes,</seg> <seg n="104.13.3">hoort in de retorica thuis.</seg></s> <s n="104.14"><seg n="104.14.1">Voor de wetenschap is nodig de mathematische.</seg></s> <s n="104.15"><seg n="104.15.1">Syllogismen brengen geen stap verder.</seg></s> <s n="104.16"><seg n="104.16.1">De uitkomst,</seg> <seg n="104.16.2">de conclusie,</seg> <seg n="104.16.3">moet bekend zijn,</seg> <seg n="104.16.4">voor ik de redenering opstel.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Descartes waarschuwt echter dat er zulke volkomen evidente proposities niet zovele zijn.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Ze maken geen eigenlijk deel uit van de wetenschap,</seg> <seg n="105.2.2">maar vormen het uitgangspunt der wetenschap.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Wetenschap is deductie,</seg> <seg n="105.3.2">afleiding.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">Wetenschap bedoelt dus niets anders dan de herleiding tot dat,</seg> <seg n="105.4.2">wat iedereen met gezond verstand kan inzien.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">Een versterking en bewapening van het geestelijk oog,</seg> <seg n="105.5.2">het intellect.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">Ze wil al onze kennis helder en intuïtief maken.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">De eerste schrede in die richting is de deductie.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Is de intuïtie een stilstaan van de gedachte op één punt,</seg> <seg n="106.2.2">de deductie is beweging van de gedachte,</seg> <seg n="106.2.3">een ononderbroken beweging van de gedachte zó,</seg> <seg n="106.2.4">dat de gehele weg van het ene tot het andere volmaakt helder voor mijn geest ligt.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Op die wijze kan ik van het één tot het ander voortgaan.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">De deductie is daarmee tot intuïtie herleid.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Het is een uitbreiding van het gezichtsvlak,</seg> <seg n="106.5.2">maar zó,</seg> <seg n="106.5.3">dat wanneer ze afgelopen is alles voor m'n geest intuïtief bloot ligt.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Nu ontstaat er echter een moeilijkheid,</seg> <seg n="107.1.2">nl. bij langere deducties.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Zoals ons gezichtsveld beperkt is en we niet tegelijk kunnen zien wat op belangrijke <pb n="278" ed="VW"/>afstand ligt,</seg> <seg n="107.2.2">zo ook de omvang van ons intellect.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Richten we onze aandacht op iets wat in verwijderd verband staat met wat vroeger onze aandacht spande,</seg> <seg n="107.3.2">dan kunnen we niet alles tegelijk overzien en het intuïtieve van onze kennis dreigt verloren te gaan.</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">De conclusies die we moeten trekken zouden daardoor hun stringent karakter verliezen en de memorie neemt een deel van het inzicht over.</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Op de manier,</seg> <seg n="107.5.2">waarop wij bijv. in de meetkunde een vroeger bewezen stelling eenvoudig als argument gebruiken,</seg> <seg n="107.5.3">zonder dat ze ons op dat ogenblik evident is.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Descartes voert hier in zijn methode om dit euvel te verhelpen een merkwaardig procédé in,</seg> <seg n="108.1.2">dat hij enumeratie,</seg> <seg n="108.1.3">opsomming noemt.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Het heeft aan de bestudeerders van onze wijsgeer heel wat hoofdbrekens gekost en de opvattingen,</seg> <seg n="108.2.2">in nieuwere studies gehuldigd,</seg> <seg n="108.2.3">kloppen niet geheel met elkaar.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">Soms twijfelt men of Descartes zelf bij de uitwerking steeds hetzelfde bedoeld heeft.</seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">De hoofdgedachte is deze.</seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">Wanneer de stof,</seg> <seg n="108.5.2">die op een kwestie betrekking heeft,</seg> <seg n="108.5.3">de omvang van m'n intuïtieve aandacht dreigt te ontgaan,</seg> <seg n="108.5.4">moet ik door het zo vlug mogelijk doorlopen van de stof mijn aandacht te hulp komen.</seg></s> <s n="108.6"><seg n="108.6.1">Nu is dat bij een rechtlijnige deductie van stelling tot stelling,</seg> <seg n="108.6.2">zoals in de meetkunde,</seg> <seg n="108.6.3">betrekkelijk eenvoudig.</seg></s> <s n="108.7"><seg n="108.7.1">Men brengt dan alles nog eens tegelijk voor z'n geest.</seg></s> <s n="108.8"><seg n="108.8.1">De langere deductie wordt dan bij snel doorlopen van het geheel voor onze aandacht wel tot een kortere herleid.</seg></s> <s n="108.9"><seg n="108.9.1">Wij kunnen tenslotte alles in een oogopslag overzien en de intuïtie is weer heroverd.</seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">De moeilijkheid die Descartes hier trachtte te overwinnen is een andere.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Wij herinneren ons dat zijn methode niet bedoelt in de eigenlijke mathesis te blijven steken,</seg> <seg n="109.2.2">maar universeel te worden,</seg> <seg n="109.2.3">tot de werkelijkheid in te gaan.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">Dan echter doen zich dadelijk grote moeilijkheden voor.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Om ons een denkbeeld te verschaffen van de grootte dier moeilijkheid vergelijken we Descartes' enumeratie met twee andere procédés.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">De eerste is de logische divisie.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Zij dient om de veelheid der verschijnselen te ordenen onder hoofden,</seg> <seg n="110.2.2">in een begrippentafel,</seg> <seg n="110.2.3">waarin het hoogste begrip bovenaan staat.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Deze methode,</seg> <seg n="110.3.2">die alleen een gegeven stand kan ordenen,</seg> <seg n="110.3.3">wil Descartes juist vervangen.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Hij zoekt de gedachte in beweging te zetten.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Zij moet doordringen in het onbekende.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Het tweede procédé is de inductie,</seg> <seg n="110.6.2">de methode der nieuwere wetenschap.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Zij verzamelt de stof daar,</seg> <seg n="110.7.2">waar ze licht zoekt te scheppen en stelt dan een hypothese op. Dat is de natuurkundige methode.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Voor Descartes is echter het opstellen van een hypothese een sprong in het duister en een afbreken van de deductie,</seg> <seg n="110.8.2">een opgeven van het inzicht,</seg> <seg n="110.8.3">van de rationaliteit.</seg></s> <s n="110.9"><seg n="110.9.1">Hij wenst dat de gedachte in het volle licht zich zal voortbewegen.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">En nu is de enumeratie het duidelijkste karakteristikum van de merkwaardige poging van dit genie tot vestiging van een volkomen rationele doorzichtige wetenschap,</seg> <seg n="111.1.2">een pogen dat niet doorgevoerd is kunnen worden,</seg> <seg n="111.1.3">maar in de geschiedenis in afgeknotte vorm voor ons ligt.</seg></s></p>
<p><pb n="279" ed="VW"/><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Wanneer dan Descartes op een plek komt in de wetenschap waar de gedachte niet verder wil,</seg> <seg n="112.1.2">omdat er uit vele en uiteenliggende dingen een conclusie getrokken moet worden,</seg> <seg n="112.1.3">dan zoekt hij alles voor zijn geest te brengen wat op de kwestie betrekking heeft.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">En dan enumereert hij.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Hij doorloopt in onafgebroken reeks de stof,</seg> <seg n="112.3.2">totdat het inzicht komt.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Het eenvoudigste voorbeeld is hier een anagram,</seg> <seg n="112.4.2">een aantal onsamenhangende letters,</seg> <seg n="112.4.3">die mij aanvankelijk niets te zeggen hebben.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Uit die letters moet ik echter een ding,</seg> <seg n="112.5.2">een woord deduceren.</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">Nu doorloop ik de letters met m'n gedachten,</seg> <seg n="112.6.2">tot het woord eruit naar voren schiet en de deductie is gemaakt.</seg></s> <s n="112.7"><seg n="112.7.1">De intuïtie is ook hier teruggevonden.</seg></s> <s n="112.8"><seg n="112.8.1">En de meerdere vaardigheid daarin van de één boven de ander bewijst duidelijk,</seg> <seg n="112.8.2">dat het een zaak van inzicht is.</seg></s> <s n="112.9"><seg n="112.9.1">Eens gevonden heeft de oplossing niets hypothetisch meer.</seg></s> <s n="112.10"><seg n="112.10.1">Het geval is afgedaan.</seg></s> <s n="112.11"><seg n="112.11.1">Het valt gemakkelijk in te zien dat bij Descartes' methode de wetenschappelijke kunst bijna geheel zal bestaan in het zich oefenen in <choice><sic>dit entimereren. zoals</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dit enumereren,</corr></choice></seg><choice><sic>dit entimereren. zoals</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="112.11.2"><choice><sic>dit entimereren. zoals</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zoals</corr></choice> bij de moderne inductie in het stellen van een goede hypothese.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Was Descartes' methode doorvoerbaar,</seg> <seg n="113.1.2">dan verdiende ze verre de voorkeur,</seg> <seg n="113.1.3">omdat daardoor de wetenschap een noodzakelijk en absoluut karakter krijgt.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Tegelijk met de oplossing wordt het noodzakelijk karakter daarvan ingezien.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Deze enumeratie is nodig,</seg> <seg n="114.1.2">zoals we ons herinneren,</seg> <seg n="114.1.3">vooral omdat iedere methode niet met enkele feiten,</seg> <seg n="114.1.4">maar met reeksen van feiten te doen heeft.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Al deducerende komt men bij iedere stap bijna te midden van een massa verschijnselen.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Dit is bij de deductieve methode een geweldig inconveniënt.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Want wat is deduceren?</seg></s> <s n="114.5"><seg n="114.5.1">Descartes zegt:</seg> <seg n="114.5.2">wij moeten de dingen in een reeks leren plaatsen.</seg></s> <s n="114.6"><seg n="114.6.1">Dat is dus niet in groepen,</seg> <seg n="114.6.2">zoals de logica doet,</seg> <seg n="114.6.3">maar in een reeks.</seg></s> <s n="114.7"><seg n="114.7.1">En wel zo,</seg> <seg n="114.7.2">dat het ene uit het andere gekend wordt.</seg></s> <s n="114.8"><seg n="114.8.1">Ik orden dus wat ik wil kennen enkel naar de waarde die elk ding heeft voor de wetenschap.</seg></s> <s n="114.9"><seg n="114.9.1">Het principe is niet logisch,</seg> <seg n="114.9.2">maar mathematisch.</seg></s> <s n="114.10"><seg n="114.10.1">Het gaat niet om de werkelijke waarde der dingen,</seg> <seg n="114.10.2">maar om de wetenschappelijke waarde.</seg></s> <s n="114.11"><seg n="114.11.1">En alleen zoveel van de werkelijkheid der dingen neem ik in aanmerking,</seg> <seg n="114.11.2">als ik ervan kan inzien en mij helpt om andere dingen te leren kennen.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Bij de inrichting van zulke reeks is dus het grote bezwaar het ontmoeten van een massa stof.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Dan stokt de methode.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Hier moet de enumeratie helpen.</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">Ik maak daarvan ook een reeks en plaats die onder een hoek van 90 graden op de hoofdreeks.</seg></s> <s n="115.5"><seg n="115.5.1">Zo maak ik er één schakel van en zoek door intuïtief inzicht één conclusie te trekken en zo over de donkere streep heen te komen om mijn deductieve weg voort te zetten.</seg></s> <s n="115.6"><seg n="115.6.1">Ook hier is dus alles bedoeld om de zaak tot intuïtie terug te brengen.</seg></s> <s n="115.7"><seg n="115.7.1">Bij het in orde brengen van zulke deductieve wetenschappelijke reeksen bezien wij dus de dingen niet naar hun natuur,</seg> <seg n="115.7.2">maar voorzover ze het één uit het ander gekend worden.</seg></s> <s n="115.8"><seg n="115.8.1">Dit is,</seg> <seg n="115.8.2">zeer algemeen uitgedrukt,</seg> <seg n="115.8.3">niets anders dan de dingen vergelijken.</seg></s> <s n="115.9"><seg n="115.9.1">In de mathematische<pb n="280" ed="VW"/> methode,</seg> <seg n="115.9.2">zoals in de mathesis zelf,</seg> <seg n="115.9.3">draait alles om vergelijkingen.</seg></s> <s n="115.10"><seg n="115.10.1">Nu is dit vergelijken gemakkelijk als men de dingen eerst geordend heeft.</seg></s> <s n="115.11"><seg n="115.11.1">Dan ziet men 't zomaar.</seg></s> <s n="115.12"><seg n="115.12.1">De hele kunst is dus in 't algemeen de stof zó te ordenen,</seg> <seg n="115.12.2">dat ieder duidelijk het licht erop ziet schijnen.</seg></s> <s n="115.13"><seg n="115.13.1">Daarom moeten alle oefeningen en alle gaven dienen om bedreven te worden in het vinden van de orde.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">En hiermee is de eerste hoofdgedachte van de mathématique universelle,</seg> <seg n="116.1.2">het geheel algemene gezichtspunt uitgedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Descartes is echter een schrede verder gegaan.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">Niet alleen de wetenschappelijke orde heeft hij als mathématique universelle begrepen,</seg> <seg n="117.2.2">maar ook</seg> <seg n="117.2.3">- en dat is een tweede geniale greep</seg> <seg n="117.2.4">- het terugbrengen van alles tot kwantiteit.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Dezelfde hoofdgedachte herkennen wij ook hier:</seg> <seg n="117.3.2">alle dingen toegankelijk te maken voor het intellect.</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">Met kwantiteiten kan het intellect overweg,</seg> <seg n="117.4.2">met kwaliteiten niet.</seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">De verhoudingen tussen grootheden doorzien we intuïtief;</seg> <seg n="117.5.2">we hebben er kijk op. Die tussen kwaliteiten blijven ons duister.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">De draad die ons uit de orde tot de maat moet voeren,</seg> <seg n="117.6.2">want uit die beide bestaat de mathématique universele,</seg> <seg n="117.6.3">is niet moeilijk aan te geven.</seg></s> <s n="117.7"><seg n="117.7.1">De moeilijkheid,</seg> <seg n="117.7.2">zo ver waren we,</seg> <seg n="117.7.3">ligt in het trekken van een conclusie uit vele en uiteenliggende dingen.</seg></s> <s n="117.8"><seg n="117.8.1">De eenvoudige deductie wordt dan vervangen door de moeilijkere deductie,</seg> <seg n="117.8.2">de enumeratie.</seg></s> <s n="117.9"><seg n="117.9.1">Uit vele gegevens moet een conclusie worden getrokken.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Nu heeft Descaries in z'n natuurkundige studies blijk gegeven,</seg> <seg n="118.1.2">dat hij dit verstond.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Dit is echter aan z'n geniale kijk toe te schrijven en verschilt,</seg> <seg n="118.2.2">meen ik,</seg> <seg n="118.2.3">in wezen niet zoveel van het stellen van een geniale hypothese.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Niet iedereen echter zou het hem kunnen nadoen.</seg></s> <s n="118.4"><seg n="118.4.1">En het wezen van Descartes' methode brengt mee dat de methode het genie moet vervangen.</seg></s> <s n="118.5"><seg n="118.5.1">Daarom reeds is het te verwachten dat Descartes zijn methode strenger zal trachten aan te halen.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">De moeilijkheid bestond hierin dat de kwestie niet genoeg bepaald was.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Of er waren te veel gegevens voor de vraag zodat men niet in een bepaalde richting geleid wordt,</seg> <seg n="119.2.2">óf er wordt teveel gevraagd met het oog op bepaalde gegevens.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">De zaak is hierin een juiste verhouding te brengen.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">Wij moeten ons wetenschappelijk onderzoek zo inrichten dat we telkens een vraag stellen aan een getal gegevens dat voor de oplossing juist voldoende is en dan ook niets meer <choice><sic>vraoen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">vragen</corr></choice>.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">Onze hulpeloosheid bij wetenschappelijk onderzoek bestaat <choice><sic>echterjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">echter juist</corr></choice> hierin dat de gegevens ons in de hoogste mate verwarren en dat we niet recht weten wat we zoeken.</seg></s> <s n="119.6"><seg n="119.6.1">Wanneer we dus onze vragen konden splitsen tot we een aantal precies bepaalde kwesties overhielden,</seg> <seg n="119.6.2">dan waren we er.</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Nu zal dit zelfs in de natuurkunde wel nooit gelukken zó 'ins Innere der Natur' te dringen,</seg> <seg n="120.1.2">dat we haar geheim oplossen door een bepaald quantum vragen.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Descartes heeft dit ook niet gekund.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">Het heeft hem echter voor de <pb n="281" ed="VW"/>geest gezweefd in zijn mathématique universelle.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">Zo lang dit echter niet kan tot de kwantiteit,</seg> <seg n="120.4.2">zo kunnen wij bijv. wanneer wij dat willen denken aan,</seg> <seg n="120.4.3">grootheden in het algemeen,</seg> <seg n="120.4.4">zonder aan een of ander bepaald voorwerp te denken.</seg></s> <s n="120.5"><seg n="120.5.1">Voorlopig isoleren wij dus van de hele wereld en denken slechts aan grootheden in het algemeen,</seg> <seg n="120.5.2">om ons te oefenen daarmee te werken.</seg></s> <s n="120.6"><seg n="120.6.1">Zijn we daarin gevorderd,</seg> <seg n="120.6.2">dan keren we met onze methode tot de werkelijkheid.</seg></s> <s n="120.7"><seg n="120.7.1">Grootheden noem ik dat,</seg> <seg n="120.7.2">wat naar groter of kleiner onderscheiden kan worden.</seg></s> <s n="120.8"><seg n="120.8.1">En alleen dan kan ik goed vergelijken,</seg> <seg n="120.8.2">als ik kan te rade gaan met 'groter' of 'kleiner'.</seg></s> <s n="120.9"><seg n="120.9.1">Ik vestig er de aandacht op dat het in orde stellen der dingen ten doel had een vergelijking mogelijk te maken.</seg></s> <s n="120.10"><seg n="120.10.1">Het is duidelijk dat wanneer dat vergelijken nu gaat worden een zaak van 'groter' en 'kleiner' het een veel eenvoudiger en gemakkelijker taak wordt,</seg> <seg n="120.10.2">dan wanneer ik werk,</seg> <seg n="120.10.3">niet met geabstraheerde 'grootheid',</seg> <seg n="120.10.4">maar met de 'natuur' of de psyche zelf.</seg></s> <s n="120.11"><seg n="120.11.1">Hier wordt de geniale kijk op de dingen zelf,</seg> <seg n="120.11.2">die wonderlijk zijn,</seg> <seg n="120.11.3">overbodig.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Een tweede opmerking moet gemaakt.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">En wel deze,</seg> <seg n="121.2.2">dat we hier uit de werkelijkheid overgaan in een abstract geheel dat we zelf fingeren in het rijk der grootheden in het algemeen.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Die goed gedetermineerde kwesties zijn die <choice><sic>kwesties. die ik zelf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kwesties,</corr></choice></seg><choice><sic>kwesties. die ik zelf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="121.3.2"><choice><sic>kwesties. die ik zelf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die ik zelf</corr></choice> stel.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Met andere woorden,</seg> <seg n="121.4.2">ik ben hier in de wiskunde in de meest abstracte zin.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">En in de derde plaats is hier nog een merkwaardig verschijnsel.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Bij een vergelijking van A en B heb ik slechts met twee dingen te doen.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Bij grootheden echter komt er een derde bij.</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">Het is de maat waarmee ik ze vergelijk.</seg></s> <s n="122.5"><seg n="122.5.1">Dit meten maakt het vergelijken zoveel doorzichtiger voor het intellect.</seg></s> <s n="122.6"><seg n="122.6.1">Wij zien nu wat we doen als we vergelijken.</seg></s> <s n="122.7"><seg n="122.7.1">Het geheimzinnige van alle vergelijken verdwijnt.</seg></s> <s n="122.8"><seg n="122.8.1">Nu zijn we er echter nog niet.</seg></s> <s n="122.9"><seg n="122.9.1">Alle grootheidsverhoudingen zijn niet doorzichtig bijv. die tussen een grote of kleine warmte ...<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="281" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De lezing <hi rend="italic">René Descartes en zijn invloed op onze cultuur</hi> van N. is als manuscript bewaard gebleven; ze bestaat uit drie gedeelten:</p><p>1. <hi rend="italic">René Descartes en zijn invloed op onze cultuur.</hi></p><p>2. <hi rend="italic">Wat is mathématique universelle?</hi> Van dit gedeelte is nog een andere versie in manuscript bewaard gebleven, die aanzienlijk afwijkt. Deze versie getiteld <hi rend="italic">Wat is het karakter van de mathématique universelle?</hi> is opgenomen aan het slot van de lezing.</p><p>3. <hi rend="italic">Descartes’ metafysica.</hi></p><p>Het manuscript dateert waarschijnlijk van eind 1917 <choice><sic>ofbegin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">of begin</corr></choice> 1918, in ieder geval van na de dood van Maris op 22 augustus 1917 (zie noot 14).</p><p>In de nalatenschap van N. bevindt zich naast deze meer uitgewerkte lezing ook een verzameling van min of meer losse <hi rend="italic">Opmerkingen</hi> over Descartes. De redactie heeft besloten deze niet op te nemen wegens het fragmentarische karakter ervan: bovendien vindt men de inhoud ervan grotendeels terug in de hier opgenomen lezing. De <hi rend="italic">Opmerkingen</hi> dateren vermoedelijk uit dezelfde tijd als de lezing.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Gisbertus Voetius (1589-1676), gereformeerd theoloog, vanaf 1634 hoogleraar in Utrecht. Hij verdedigde op polemische wijze de calvinistische traditie tegen rooms-katholieken. remonstranten en cartesianen. V. wordt gezien als vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie.</p></note>
<pb n="282" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="282" ed="VW"/>Petrus Ramus (<choice><sic>1515- 1572</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">1515-1572</corr></choice>), Frans filosoof en theoloog, koos in 1569 voor het protestantisme. Enerzijds vanuit een humanistische bezinning op de bronnen van het christendom, anderzijds vanuit een humanistische bezinning op de principes eigen aan het menselijk denken kwam R. tot zijn bestrijding van het scholastische aristotelisme.</p><p>Giordano Bruno (1548-1600), Italiaans filosoof, bestreed Aristoteles met name op het terrein van de natuurfilosofie en verdedigde er de nieuwe kosmologische ideeën van o.a. Copernicus. Sterk beïnvloed door het neoplatonisme.</p><p>Ook Lucilio Vanini (1585-1619), Italiaans priester en filosoof, was vooral op natuurfilosofisch terrein actief. maar terwijl Bruno een pantheistische opvatting had over de verhouding van God en wereld, schreed V. voort tot regelrecht naturalisme en ontkende elke transcendentie.</p><p>Tommaso Campanella (1568-1639), Italiaans wijsgeer en dichter, deed zich in zijn <hi rend="italic">Philosophia sensibus demonstrata</hi> (1590) kennen als bestrijder van de scholastiek en Aristoteles. Hij werd vooral bekend door zijn <hi rend="italic">Città del sole</hi> (1623).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Fr. Bouillier (1813-1899), Frans filosoof, aanhanger van het spiritualisme van V. Cousin, die poogde de metafysica op de psychologie te baseren. De talrijke leerlingen van Cousin werkten dit kritisch uit tegenover positivisme en materialisme; verder bestond er onder hen grote filosofie-historische belangstelling, waarvan ook B.s <hi rend="italic">Histoire de la philosophie cartésienne,</hi> 2 dln., Parijs 1854, getuigenis aflegt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Michel Montaigne (1533-1592). Frans filosoof, vooral bekend door zijn <hi rend="italic">Essais</hi> (1580. volgende 2 drukken sterk vermeerderd). M. komt erin naar voren als een humanist, die het gewone mensenleven sceptisch-relativerend beziet. Van godsdienst en metafysica hield hij zich op grond van zijn devies 'Que sais-je' afzijdig.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n6" type="end" place="end" n="6"><p>J. G. Fichte (1762-1814), Duits filosoof, van 1794-1799 hoogleraar te Jena, vanaf 1810 te Berlijn. F. maakte het ik tot het verklarende principe van de filosofie. Het denkend ik aanschouwt het bewustzijn als pure activiteit en alle objecten als produkt van dat handelen. Zijn bekende gezegde 'Nicht das Historische, sondern das Metaphysische macht uns selig' wil zeggen. dat voor F. aan de christelijke traditie geen concrete historische realiteit ten grondslag ligt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vopiscus-Fortunatus Plempius (1601-1671), Nederlands geneeskundige, vanaf 1633 hoogleraar in de medicijnen te Leuven. Descartes ging van 1630-1632 persoonlijk met hem om gedurende zijn verblijf te Amsterdam: P. was toen nog arts te Amsterdam. In 1638 werd tussen Descartes en P. een discussie per brief gevoerd over Descartes' beschouwing van de werking van het menselijk hart in het vijfde gedeelte van de <hi rend="italic">Discours de la méthode</hi> (1637). Daarin kiest Descartes voor Harveys geruchtmakende theorie over de bloedsomloop, waarin het hart als een soort pomptoestel functioneert; P. ziet daarentegen de bron voor de beweging van hart en aderen in de 'vis puisifica'.</p><p>P. publiceerde de 2 brieven van Descartes aan hem over deze zaak integraal in zijn Fundamenta medicinae (1644<hi rend="superscript">2</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Descartes wilde de beweging van de planeten om de zon verklaren met behulp van de hypothese van een wervel (tourbillon) van materiedeeltjes om de zon, waardoor de planeten meegevoerd worden. Daarbij draaien deze als stukjes hout in een draaikolk om hun eigen as. De beweging van lichamen wordt uit in onmiddellijke aanraking uitgeoefende botsingskrachten verklaard. Newton daarentegen stelde. dat twee door lege ruimte van elkaar gescheiden lichamen zonder enige tussenkomst kracht op elkaar uitoefenen, die verklaard kan worden volgens de wet van de zwaartekracht. Maw. werking uit de verte.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n9" type="end" place="end" n="9"><p>C. Bellaar Spruyt (1842-1901). filosoof, vanaf 1877 hoogleraar te Amsterdam. Hij kritiseerde het empirisme van Opzoomer vanuit het gezichtspunt van Schopenhauer. Later ontwikkelde hij zich in de richting van Kant. Na zijn dood verscheen <hi rend="italic">Geschiedenis der wijsbegeerte,</hi> naar de dictaten van wijlen prof. C. B. Spruyt bewerkt door dr. Ph. Kohnstamm enz.. Haarlem 1905.</p><p><pb n="283" ed="VW"/>Ph. A. Kohnstamm was een leerling van B. S. en onder diens invloed aanhanger geworden van Kant en het neokantianisme van de Badense school.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Terzijde: Ook Land in zijn <hi rend="italic">Inleiding</hi> heeft hierover een mooi hoofdstuk. N. doelt hier op de <hi rend="italic">Inleiding tot de wijsbegeerte</hi> van J. P. N. Land, 's-Gravenhage 1889, 1900<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n11" type="end" place="end" n="11"><p>A. Kuenen (1828-1891), hervormd theoloog, vanaf 1853 hoogleraar te Leiden, vanaf 1877 voor het O.T. Hij was een van de voormannen van de moderne richting.</p><p>Samen met J. Wellhausen (1844-1918), Duits protestants bijbelgeleerde en oriëntalist, o.a. hoogleraar te Göttingen (1892-1913), is K. bekend geworden door de bronnenhypothese met betrekking tot de Pentateuch. De resultaten van die bronnensplitsing maakten beiden dienstbaar aan hun conceptie van de ontwikkelingsgeschiedenis van de godsdienst van Israël: deze conceptie kan als evolutionistisch gekarakteriseerd worden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Terzijde: De wet en het genus. Binnen de wet blijft het genus.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n13" type="end" place="end" n="13"><p>L-M. A. Daudet(1840-1897), Frans schrijver, die vooral bekend werd door zijn <hi rend="italic">Lettres de mon moulin</hi> (1869). Hij schreef daarna een aantal romans die zedenschilderingen zijn van de laatste regeringsjaren van Napoleon III (keizer van 1852-1870), waaronder <hi rend="italic">Jack</hi> (1876). In deze romans ontwikkelde D. zich in de richting van het naturalisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n14" type="end" place="end" n="14"><p>W. M. Thackeray (1811-1863), Engels schrijver, die beroemd werd door zijn in 1847-1848 in 20 maandelijkse afleveringen verschenen <hi rend="italic">Vanit</hi>'<hi rend="italic">y fair.</hi> In deze analyse van de 'kermis der ijdelheden' van het maatschappelijk leven geeft T. blijk van zijn scherpe observatievermogen. De realistische beschrijving van het gewone leven, die de Engelse romankunst tot het eind van de negentiende eeuw domineerde, is grotendeels door hem geïnspireerd.</p><p>Matthijs Maris (1839-1917), Nederlands schilder, broer van Jacob en Willem Maris, die eveneens schilder waren. Vanaf 1877 werkte hij in Engeland. Hij begon met een realisme in de trant van de Haagse School, maar zijn werk kreeg steeds meer een symbolisch karakter, waaraan de vorm geheel en al ondergeschikt werd gemaakt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n15" type="end" place="end" n="15"><p>J. Martineau (1805-1900), Engels filosoof en theoloog, vanaf 1840 hoogleraar te Manchester, vanaf 1857 te Londen. Kenmerkend voor M.s ethiek en kenleer is zijn geloof in de betrouwbaarheid van de intuïtieve kennis van de buitenwereld, van het zelf en de zedelijkheid. Op basis van de (intuïtieve) zelfkennis ontwierp M. zijn ethische theorie. Daarin geeft hi.i een vergelijkende bepaling van de zedelijke waarde van motieven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Elisabeth (1618-1680), paltsgravin aan de Rijn, oudste dochter van Frederik V, keurvorst van de Palts (bekend als de 'Winterkoning'). Zij correspondeerde o.a. met Leibniz en Descartes: deze laatste droeg zijn <hi rend="italic">Principia philosophiae</hi> (1644) aan haar op. In 1667 werd zij abdis van Herford (protestants) en verschafte aldaar in 1670 een wijkplaats aan de labadisten.</p><p>E. vroeg aan Descartes, hoe de onstoffelijke substantie 'ziel' op de stoffelijke substantie 'lichaam' kan inwerken. Descartes antwoordde haar dat elke realiteit die wij kunnen kennen samengesteld is uit drie delen, allereerst de ziel enkel, vervolgens het lichaam enkel, tenslotte de vereniging van lichaam en ziel. De wisselwerking tussen lichaam en ziel is een gevolg van deze vereniging.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Ch. Adam (1857-1940), Frans filosoof, voorzitter van de Academie van Nancy. Samen met P. Tannery (1843-1904) bezorgde hij de <hi rend="italic">Oeuvres de Descartes,</hi> 12 dln., Parijs 1897-1910. Deel 12 van deze <hi rend="italic">Oeuvres</hi> bevat Adams biografie van Descartes, getiteld <hi rend="italic">Vie &amp; oeuvres de Descartes.</hi> Étude historique, Parijs 1910.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Johannes Bogerman (1576-1637), gereformeerd theoloog, vanaf 1604 predikant te Leeuwarden, vanaf 1636 hoogleraar te Franeker. B., die contraremonstrant was, nam deel aan de voorbereidende besprekingen voor een nationale synode en stond daarbij in nauwe betrekking tot prins Maurits. In 1618/1619 zat hij de nationale synode van Dordt voor. In 1625 begeleidde B. Maurits op zijn sterfbed. Naar aanleiding daarvan schreef hij het werk <hi rend="italic">Het christelijk overlijden van den Doorluchtichsten ende Hooghghebooren Prince, Maurits van Nassau, Prince van Orangien etc. Hoogh-loflijker ghedachtenisse. Tot troost ende stichtinghe </hi><pb n="284" ed="VW"/><hi rend="italic">aller vroomen inghezetenen dezer Nederlanden,</hi> Leiden 1625.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Jean-Louis Guez de Balzac (1594-1654), Frans schrijver, heeft vooral door zijn brieven grote invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van het Franse proza. Hij was een van de wegbereiders voor het Franse classicisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n20" type="end" place="end" n="20"><p><hi rend="italic">Wat is het karakter van de mathématique universelle</hi> is een tweede versie van het hiervoor opgenomen <hi rend="italic">Wat is mathématique universelle.</hi> Het manuscript breekt voortijdig af. gezien het abrupte slot.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n21" type="end" place="end" n="21"><p>W. R. Boyce Gibson (1869-1935), Engels filosoof, die behoorde tot de volgelingen van James' pragmatisme in Engeland. Hij had speciale belangstelling voor de continentale filosofie. Hij publiceerde in het geheel aan Descartes gewijde nummer van de <hi rend="italic">Revue de Métaphysique et de Morale,</hi> 4 (1896) nr. 4, een artikel onder de titel <hi rend="italic">La 'Géométrie' de Descartes au point de vue de sa méthode</hi> (p. 386-398).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Het probleem van Pappus is genoemd naar Pappus van Alexandrië (3e eeuw na Chr.). Grieks wiskundige, wiens <hi rend="italic">Wiskundige verzameling</hi> grotendeels bewaard is gebleven. <hi rend="italic">La Géométrie</hi> was een van de drie verhandelingen die Descartes toevoegde aan zijn <hi rend="italic">Discours de la méthode</hi> (1637) om zijn methode te illustreren. Hierin zette Descartes zijn theorie van de analytische meetkunde (d.i. systematische toepassing van de algebra op de meetkunde) uiteen en paste haar toe op het probleem van Pappus.</p><p>Zie voor de formulering van het probleem en de oplossing die Descartes ervoor gaf P. van der Hoeven, <hi rend="italic">Descartes, wetenschap en wijsbegeerte,</hi> Baarn 1972, p. 38-42.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rene-descartes-en-zijn-invloed-op-onze-cultuur.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Hier breekt het manuscript af.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="16" xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie" decls="#bibl-noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie">
<pb n="285" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De verzoening<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Een Calvijnstudie</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Geachte vergadering</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toen door het moderamen van de Broederschap de uitnodiging tot mij kwam om hier een korte inleiding te geven tot een bespreking over het kerkelijk leerstuk 'de verzoening',</seg> <seg n="4.1.2">heb ik die uitnodiging aangenomen zonder echter mij te verhelen de moeilijkheden die aan zulk een taak verbonden zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het onderwerp is zo centraal en zo geweldig dat men eigenlijk een kerkvader ter hand moet nemen om iets te horen dat op het rechte geluid gelijkt,</seg> <seg n="4.2.2">of in symbool of kerklied moet luisteren naar de klassieke taal der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wij protestanten komen echter nu eenmaal zelden meer op concilies samen,</seg> <seg n="5.1.2">maar op gewone vergaderingen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Welstaanshalve noemen we onszelf dan nog wel eens ambtsdragers,</seg> <seg n="5.2.2">maar van harte gaat dat toch niet meer.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij voelen,</seg> <seg n="5.3.2">de heilige vaten zijn onverbiddelijk in de handen der leken gegeven.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wanneer ik dan iets ga zeggen over de verzoening dan doe ik dat dan ook het liefst op lekenwijze,</seg> <seg n="5.4.2">dwz. op voorwaarde dat men mij niet kwalijk zal nemen wanneer ik over dit onderwerp meer enkele opmerkingen geef dan dat ik het zou behandelen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er is nog een bezwaar dat de behandeling drukt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Er zijn twee inleiders.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En nu moeten we hier in de Broederschap verschillen en we moeten 't eens zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Voor 't eerste ben ik niet bang.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Men kan er dan over praten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar voor 't laatste vrees ik enigszins:</seg> <seg n="6.6.2">dat we 't eens zijn.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Ik zou bang zijn dat het moderamen mij dan onder 't oog zou brengen op meer verschil tussen de sprekers gerekend te hebben,</seg> <seg n="6.7.2">een soort pro en contra voorbereid te hebben.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dit kan echter slechts na afloop blijken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het is geloof en leer der christelijke kerk van alle tijden en alle belijdenissen,</seg> <seg n="7.1.2">dat Jezus,</seg> <seg n="7.1.3">de zoon Gods,</seg> <seg n="7.1.4">in z'n offerdood aan het kruis de verzoening der mensheid met God voltrokken en door z'n opstanding z'n gelovigen tot een levende hoop des eeuwigen levens heeft wedergeboren doen worden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dit geloof is ook de inhoud der liederen en gebeden der christelijke vroomheid aller eeuwen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het heeft de verouderende <choice><sic>cultuurwereid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">cultuurwereld</corr></choice> der Grieken en Romeinen met nieuw leven vervuld en de jeugdige strevende kracht der Germaanse stammen aan het christendom onderworpen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">In de prediking van Jezus,</seg> <seg n="7.4.2">de aan het kruis voor ons gestorven God-Heiland,</seg> <seg n="7.4.3">ligt ook heden nog het geheim van het succes der christelijke missie onder de heidenen.”</seg></s> <pb n="286" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.5"><seg n="7.5.1">Met deze woorden begint Feine<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n2" rend="superscript">2</ref> een mooi hoofdstuk over de verzoening in z'n nieuwtestamentische theologie.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Behalve om het treffende van deze woorden haal ik ze hier aan om er de nadruk op te leggen dat het christelijk dogma geen efemere verschijning is.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het duurt langer dan een dag,</seg> <seg n="7.7.2">ook in z'n formulering.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik ben het daarom niet eens met degenen die het zo gaarne vergelijken met een jas of mantel die gedragen in vroeger eeuw natuurlijk door stof en snit thans niet meer zou kunnen dienen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik erken de waarheid die in zulk een bewering spreekt,</seg> <seg n="8.2.2">maar ik beweer dat de vorm waarin die in dit geval wordt uitgesproken die waarheid zelf in diskrediet moet brengen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Op het gevaar af dat het moderamen mij zal zeggen:</seg> <seg n="8.3.2">dat moest gij niet zeggen,</seg> <seg n="8.3.3">maar de andere inleider,</seg> <seg n="8.3.4">zeg ik toch:</seg> <seg n="8.3.5">het dogma is nooit te vergelijken bij een afgedragen kleed.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wil men een vergelijking,</seg> <seg n="8.4.2">vergelijk het dan bij de warme vacht,</seg> <seg n="8.4.3">de wol,</seg> <seg n="8.4.4">die de schapen der kudde warm houdt in de winterkoude dezer wereld.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Scheert ze niet vóór de zomertijd,</seg> <seg n="8.5.2">wanneer het licht en de zon des eeuwigen levens de bedekking onnodig zullen maken.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Maar ook:</seg> <seg n="8.6.2">zijn ze eenmaal door onvoorzichtige hand geschoren,</seg> <seg n="8.6.3">slacht de schapen dan niet,</seg> <seg n="8.6.4">ook niet kerkelijk,</seg> <seg n="8.6.5">want de schapen zijn er niet om de wol,</seg> <seg n="8.6.6">maar de wol om de schapen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Geeft hun tijd dat ze weer wassen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik wil daarmede niet gezegd hebben dat het dogma als een stabiele grootheid te beschouwen is.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men mag zo'n vergelijking niet te zeer pressen om het gevaar triviaal te worden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Anders zou ik nog even op het daareven gebruikte beeld willen teruggrijpen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ook de warme vacht die de kudde dekt is niet stabiel.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Laat ge ze over aan zichzelf dan vallen grote vlokken uit en ze vernieuwt zichzelf.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Organisch,</seg> <seg n="9.6.2">zeggen we tegenwoordig.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">En -niet <choice><sic>waar- onder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">waaronder</corr></choice> de hoede van dat veilige woord is ook dit niet ongevaarlijke proces wel geoorloofd.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De dogmenhistorie heeft,</seg> <seg n="10.1.2">zo ergens,</seg> <seg n="10.1.3">toch wel aangetoond dat ook in het leerstuk der verzoening een felle immanente beweging altijd heeft bestaan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Theorieën als in de oude kerk voorkwamen en die hun meest pikante uitdrukking vonden in de vergelijking van Christus' werk met het stellen van een muizenval voor de duivel,</seg> <seg n="10.2.2">door Augustinus nog gebruikt,</seg> <seg n="10.2.3">gelden thans met algemeen goedvinden als verouderd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij beledigen zelfs ons religieus gevoel.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar ook waar dit niet het geval is,</seg> <seg n="10.4.2">waar tot op zekere hoogte oud en nieuw naast elkaar blijven bestaan,</seg> <seg n="10.4.3">waar we beurtelings in de prediking en het onderricht nu op het ene,</seg> <seg n="10.4.4">dan op het andere moment teruggrijpen,</seg> <seg n="10.4.5">daar blijft toch de verhouding dier momenten niet dezelfde:</seg> <seg n="10.4.6">er is een duidelijke verschuiving.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Bijv. in de verhouding tussen Christus' dood,</seg> <seg n="10.5.2">beschouwd als offer en als gehoorzaamheid tot de dood.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Bavinck in z'n <hi rend="italic">Dogmatiek</hi> zegt:</seg> <seg n="10.6.2">"Het satisfactorische van Christus' gehoorzaamheid bestaat dus niet daarin,</seg> <pb n="287" ed="VW"/><seg n="10.6.3">dat Hij een wraakzuchtige Godheid door bloed bevredigd,</seg> <seg n="10.6.4">haar haat en nijd door een kwantiteit van lijden gestild heeft;</seg> <seg n="10.6.5">maar het is hierin gelegen,</seg> <seg n="10.6.6">dat Hij van het begin tot het einde van zijn leven zijn wil aan de ganse,</seg> <seg n="10.6.7">volmaakte,</seg> <seg n="10.6.8">heilige wil van God onderworpen,</seg> <seg n="10.6.9">en zichzelf met lijf en ziel en alle krachten Gode tot een volmaakte offerande geheiligd heeft."'</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hier is het 'zakelijke' in de satisfactie,</seg> <seg n="10.7.2">het kwantitatieve,</seg> <seg n="10.7.3">vrijwel vervangen door het zedelijke,</seg> <seg n="10.7.4">het kwalitatieve.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het is duidelijk dat de 'passio magna' hier niet meer zo geïsoleerd staat als in tijden toen sommigen er bezwaar tegen maakten om de oboedientia activa toe te laten in het verzoeningswerk van Christus.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De rechte offertheorie staat in het teken van de Hebreeënbrief:</seg> <seg n="10.9.2">zonder bloedstorting geen vergeving van zonden (Hebr. 9 : 22).</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Omdat ik kort moet wezen kan ik hier geen verdere voorbeelden aanhalen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het is er mij slechts om te doen toe te lichten dat,</seg> <seg n="11.2.2">zonder dat men de continuïteit in het geloof der kerk behoeft te loochenen,</seg> <seg n="11.2.3">toch ieder wel moet toegeven dat er een hevige innerlijke beweging in het kerkelijk dogma is.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is geen rustige platonische idee van vaste eeuwige structuur,</seg> <seg n="11.3.2">maar in het dogma verloopt een historisch proces met al de aankleve van dien,</seg> <seg n="11.3.3">ook in het dogma der verzoening.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dit is het wat wij om te beginnen nodig hebben.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Ook het kritische mag gekritiseerd.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De christelijke vrijheid heeft ook betrekking op de dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In de tweede plaats moeten wij vragen waar wij die verzoening hebben te zoeken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In de objectieve goddelijke raadsorde,</seg> <seg n="12.2.2">of in onszelf,</seg> <seg n="12.2.3">of in het verband tussen beide,</seg> <seg n="12.2.4">het geloofsleven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zeer duidelijk kunnen we ons hier oriënteren aan een passus uit Bierens de Haans<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n3" rend="superscript">3</ref> <hi rend="italic">Levensleer naar Spinoza,</hi></seg> <seg n="12.3.2">die aldus luidt:</seg> <seg n="12.3.3">"De christelijke theologie had immers volgens haar metafysici nevens het 'subjectieve' gedeelte,</seg> <seg n="12.3.4">dat de heils-werking in de menselijke ziel beschrijft,</seg> <seg n="12.3.5">een 'objectief' deel,</seg> <seg n="12.3.6">waarin de menselijke heils-verkrijging als vrucht van een metafysische dramatiek wordt voorgesteld.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De wereldschepping is van deze dramatiek het eerste moment,</seg> <seg n="12.4.2">de zondeval het tweede.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het is een transmanente orde der gedachten Gods;</seg> <seg n="12.5.2">een Gods-raad van bovenaf gevestigd,</seg> <seg n="12.5.3">boven mens en mensheid bestaande en ingericht naar de gedachte van het doel:</seg> <seg n="12.5.4">... het nieuwe Jeruzalem . . ."'</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Hiertegenover plaatst Bierens de Haan met Spinoza de autonomie der menselijke persoonlijkheid.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Nu spreken we hier niet over Spinoza en in zoverre evenmin over z'n profeet dr. Bierens de Haan.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Deze autonomie ligt buiten ons bestek.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het is de autonomie van de natuurlijke mens.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Maar bezwaren tegen een objectieve raadsorde,</seg> <seg n="12.10.2">tegen een metafysische dramatiek kunnen ook door de religieuze persoonlijkheid ingebracht worden.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Tegen die eigenaardige dogmatische <pb n="288" ed="VW"/>vormen,</seg> <seg n="12.11.2">ons allen meer of minder bekend,</seg> <seg n="12.11.3">van het 'pactum salutis' en andere waarin de oude dogmatiek haar verzoeningsgedachte heeft belichaamd en waarbij we de personen der Drieëenheid als 'dramatis personae' zien optreden.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Er is hier zo sterke,</seg> <seg n="12.12.2">bijna naïeve personificatie,</seg> <seg n="12.12.3">dat wanneer in preek of verhandeling deze dingen wat plastisch worden voorgesteld,</seg> <seg n="12.12.4">ons onwillekeurig het woord mythologie te binnen schiet.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Het is hetzelfde gevoel dat ons bekruipt wanneer men ons de volgorde van Gods besluiten tracht duidelijk te maken of,</seg> <seg n="12.13.2">zoals La Saussaye het <choice><sic>uitdrukt. er over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">uitdrukt,</corr></choice></seg><choice><sic>uitdrukt. er over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="12.13.3"><choice><sic>uitdrukt. er over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">er over</corr></choice> handelt of God de lijst der uitverkorenen voor of na de schepping heeft opgemaakte Wanneer het meer moderne bewustzijn tegen dergelijke theologoumena in verzet komt en ze niet meer met die eerbied behandelt als het voorgeslacht,</seg> <seg n="12.13.4">dan is daarin niet enkel godsdienstige achteruitgang te zien,</seg> <seg n="12.13.5">maar ook te appreciëren fijner geestelijk besef.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het heeft bij de reformatoren niet ontbroken aan voorzichtige,</seg> <seg n="13.1.2">maar toch ook duidelijke protesten tegen deze dramatisering ook der verzoening.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij bepalen ons hier bij het protest van Calvijn.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wanneer Calvijn de vraag behandelt hoe God barmhartig kan zijn en toch door Christus verzoend moet worden,</seg> <seg n="13.3.2">dan zegt hij dat dit soort spreekwijzen 'ad sensum nostrum sunt accommodatae'.e Een accommodatietheorie van veel ingrijpender karakter dan die welke later ten opzichte van sommige uitspraken van Jezus door het rationalisme werd opgesteld.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Inderdaad,</seg> <seg n="13.4.2">deze plaats bij Calvijn is merkwaardig.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Stel,</seg> <seg n="13.5.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="13.5.3">dat iemand het volgende hoort:</seg> <seg n="13.5.4">als God u toen gij nog zondaar waart gehaat had zoals ge verdiende,</seg> <seg n="13.5.5">dan zoudt gij ellendig omgekomen zijn;</seg> <seg n="13.5.6">dan zal hij zeker enigermate gevoelen hoeveel hij aan Gods barmhartigheid schuldig is.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Maar laat diezelfde mens,</seg> <seg n="13.6.2">gaat Calvijn voort,</seg> <seg n="13.6.3">horen,</seg> <seg n="13.6.4">dat hij van God vervreemd is geweest door de zonde,</seg> <seg n="13.6.5">een erfgenaam des toorns,</seg> <seg n="13.6.6">de eeuwige vloek des doods schuldig,</seg> <seg n="13.6.7">uitgesloten van alle hoop op behoud en dat Christus toen tussenbeide gekomen is,</seg> <seg n="13.6.8">de straf op zich heeft genomen,</seg> <seg n="13.6.9">met z'n bloed heeft betaald.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zal die mens dan niet,</seg> <seg n="13.7.2">vraagt Calvijn,</seg> <seg n="13.7.3">meer geroerd zijn,</seg> <seg n="13.7.4">naarmate hem levendiger voorgesteld wordt (ad vivum) aan welk een ramp hij is ontkomen?</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Opdat we te meer tot Gods barmhartigheid zouden vluchten,</seg> <seg n="13.8.2">stelt de heilige onderwijzing ons God buiten Christus als vertoornd voor.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Hier wordt de metafysische dramatiek der kerk verdedigd,</seg> <seg n="13.9.2">maar tot welk een prijs.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Calvijn is hier niet onduidelijk.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij legt ons zeer nauwkeurig uit wat de zegswijzen in het N.T. waar Christus en God dramatisch tegenover elkander worden gesteld dan eigenlijk wel betekenen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wat hier om de zwakheid van ons begrip gezegd wordt,</seg> <seg n="14.3.2">is echter niet onwaar,</seg> <seg n="14.3.3">zo vervolgt Calvijn.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En <pb n="289" ed="VW"/>dan geeft hij de zin,</seg> <seg n="14.4.2">na aftrek der accommodatie.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En waar vindt Calvijn nu in werkelijkheid die dramatische spanning,</seg> <seg n="14.5.2">die hij in de zegswijzen der Schrift tussen God en Christus als accommodatie beschouwt?</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Hij vindt die in de religieuze persoonlijkheid.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Merkwaardig!</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">'Omdat de Heer het Zijne in ons niet wil verderven,</seg> <seg n="14.8.2">vindt Hij nog iets wat Hij naar z'n goedheid liefheeft.'</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">God wist,</seg> <seg n="14.9.2">zo zegt Calvijn met Augustinus,</seg> <seg n="14.9.3">'in ieder van ons te haten ons werk en lief te hebben z'n eigen werk.'</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Let wel,</seg> <seg n="14.10.2">dit is de ware,</seg> <seg n="14.10.3">de eigenlijke zin van teksten als Rom. 5 <hi rend="italic">:</hi> 10 :</seg> <seg n="14.10.4">'Indien wij,</seg> <seg n="14.10.5">vijanden zijnde,</seg> <seg n="14.10.6">met God verzoend zijn door de dood zijns Zoons' en dergelijke.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Natuurlijk wordt hiermede de objectiviteit van Christus' werk niet geloochend,</seg> <seg n="15.1.2">maar de dramatische spanning tussen God en Christus wordt in de religieuze persoonlijkheid verlegd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Calvijn verklaart die kosmische spanning voor een projectie van een psychologische spanning tussen Gods liefde en z'n toorn in de gelovigen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het zedelijke,</seg> <seg n="15.3.2">het kwalitatieve komt op de voorgrond.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Natuurlijk is hiermede de historie niet terzijde gesteld.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Calvijn blijft in zeer objectieve zin van Christus' werk spreken,</seg> <seg n="15.5.2">dat daarna moet worden toegepast.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Hij legt het in vele stukken uiteen en verklaart wat we aan elk daarvan hebben.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Geloochend wordt dus niet dat,</seg> <seg n="15.7.2">onder de voorzienigheid Gods,</seg> <seg n="15.7.3">een voldoening aan het goddelijke recht plaats heeft,</seg> <seg n="15.7.4">maar deze accommodatietheorie van Calvijn geeft ons toch een voorbeeld hoe sommige momenten uit het verzoeningswerk uit de metafysica in de religieuze persoonlijkheid worden overgebracht.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En wel die momenten die aan Christus' werk het ontzaglijk dramatische geven.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">En ook hoe de religieuze persoonlijkheid er soms tegenop komt om in de objectieve raadsorde Gods te verleggen wat thuishoort in het eigen zieleleven.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Calvijn (zegt Dilthey) heeft menswording en verlossing onder het begrip van Gods administratie gesteld.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Christus is instrument.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij is het eerste object der predestinatie.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Generaliter,</seg> <seg n="16.4.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="16.4.3">kan Christus' werk gehoorzaamheid genoemd worden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De verdienste van Christus kan,</seg> <seg n="16.5.2">volgens de hervormer,</seg> <seg n="16.5.3">dáárom niet strijden met Gods genade,</seg> <seg n="16.5.4">omdat ze eraan ondergeschikt is.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Deze verdienste is niet het principium,</seg> <seg n="16.6.2">maar wordt onder Gods ordinatie gesteld en kan daarom niet strijden met de genade.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Het berust louter op Gods goeddunken,</seg> <seg n="16.7.2">'mero beneplacito' is het,</seg> <seg n="16.7.3">dat er een middelaar moet zijn.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Wel mag men Christus niet de formele oorzaak der verzoening noemen.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Dan verzwakt men,</seg> <seg n="16.9.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="16.9.3">de Schriftwoorden al teveel.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Christus is de tweede oorzaak.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het woord verzoening heeft groot gewicht en inhoud:</seg> <seg n="16.11.2">want God was toornig op ons terwijl Hij ons liefhad totdat Hij in Christus verzoend was.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Maar de wijze waarop noemt Calvijn <pb n="290" ed="VW"/>'ineffabilis':</seg> <seg n="16.12.2">een onuitsprekelijk mysterie.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Al te duidelijke voorstellingen daarvan,</seg> <seg n="16.13.2">we herinneren het nog eens,</seg> <seg n="16.13.3">in bijbelteksten gegeven moeten als accommodaties beschouwd worden.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Niet te veel metafysische dramatiek.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Ook de verhoging van Christus in Fil. 2 is accommodatie.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Christus verwierf niets voor zichzelf.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Hij diende slechts Gods raad.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Hij was instrument.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Het staat slechts ons ten voorbeeld geschreven.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">Ook hier geen metafysische dramatiek.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Geheel in deze lijn ligt ook de verklaring die Calvijn geeft van het artikel 'de nederdaling ter helle'.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Pas in dit licht bezien valt de betekenis dier verklaring recht in 't oog.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wij zijn gewend die verklaring als een eigenaardige uitzondering aan te zien.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een singulier breken met de beschouwingen der oude kerk.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">In werkelijkheid ligt echter deze verklaring geheel in de lijn van het boven opgemerkte.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De geweldige dramatiek die in dit artikel ligt en die Christus doet afdalen in het dodenrijk was voor de sobere spiritualiteit van de maatvolle Fransman te machtig.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Hier was het aannemen van accommodatie niet voldoende.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Een krachtiger handeling was vereist.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">En zo wijzigde Calvijn de betekenis van dit artikel in afwijking van de oude en middeleeuwse kerk en verklaarde de Petrustekst op de spiritualiserende manier van Augustinus (1 Petr. 3 : 19).</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Eigenaardig dat Calvijn hierdoor een stuk psychologie in de Twaalf artikelen kon brengen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Van de ledige plaats maakte hij gebruik om voor het zielelijden van Christus plaats te winnen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In het oorspronkelijke Credo is daarvoor geen plaats.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het is alles objectieve theologie.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het vermeldt hoe de Zoon Gods in de staat der vernedering de treden van de door de Vader gestelde ladder nederschrijdt van de hemel tot de diepten der hel en in de staat der verhoging derwaarts weder opklimt.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Alles is hier objectief.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Alles is hier machtig gebeuren en wereldbewegende daad.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Het Credo wordt beheerst door de menswording,</seg> <seg n="18.8.2">niet door de verzoening.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">De goddelijke natuur geeft er de doorslag,</seg> <seg n="18.9.2">niet de menselijke.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Daarom is er geen plaats voor psychologie.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Er is geen plaats voor psychologie in de goddelijke natuur.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">En in de machtige lijn der menswording,</seg> <seg n="18.12.2">der vernedering en der verhoging,</seg> <seg n="18.12.3">te midden van de daden van de Verlosser en Heiland der wereld staan geen zielkundige overwegingen.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Calvijn heeft de verzoening in de Twaalf artikelen gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Daar waar hij een stuk objectieve theologie wegnam,</seg> <seg n="19.1.2">in de bres die hij schoot in de metafysische dramatiek waar ze hem te machtig werd,</seg> <seg n="19.1.3">schoof hij een theologoumenon van geheel ander karakter in en entte op het oosterse Credo de westerse verzoeningsgedachte.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Een stuk psychologie te midden van de grote daden van de Heiland.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Wanneer dan ook Calvijn aan het slot van caput 16 van boek 2 Christus' werk in delen uiteenlegt,</seg> <seg n="19.3.2">leert hij ons de <pb n="291" ed="VW"/>verzoening te zoeken in de nederdaling ter helle.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Verlossing in de passio,</seg> <seg n="19.4.2">absolutie in de veroordeling,</seg> <seg n="19.4.3">vrijspraak van de vloek in het kruis,</seg> <seg n="19.4.4">satisfactie in het offer,</seg> <seg n="19.4.5">reiniging in het bloed,</seg> <seg n="19.4.6">verzoening in de nederdaling ter helle.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Daar schoof Calvijn de verzoening in.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Uit de rib van het mannelijk Credo,</seg> <seg n="19.6.2">die hij wegnam,</seg> <seg n="19.6.3">schiep hij het vrouwelijk element der verzoening.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hiermee meen ik aangewezen te hebben dat niet alleen van de kant van de autonome persoonlijkheid als bij Spinoza,</seg> <seg n="20.1.2">maar ook van de zijde der religieuze persoonlijkheid als bij Calvijn een zekere reserve bestaat tegen een te sterk objectiveren van het werk der verzoening en tegen het uitbeelden van al te dramatische momenten daarin.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wanneer we ons achtereenvolgens voor de geest brengen dat Calvijn het verzoenen van God door de dood zijns Zoons accommodatie noemt;</seg> <seg n="21.1.2">dat de ware zin daarvan is dat God in de gelovige diens werk haat en z'n eigen werk liefheeft;</seg> <seg n="21.1.3">het voor een projectie houdt van psychologische spanning;</seg> <seg n="21.1.4">hoe Christus als instrument wordt beschouwd,</seg> <seg n="21.1.5">eerste object der predestinatie;</seg> <seg n="21.1.6">dat de verdienste van Christus geheel ondergeschikt is aan de genade;</seg> <seg n="21.1.7">dat het enkel op Gods goeddunken berust dat er een middelaar moet zijn;</seg> <seg n="21.1.8">dat Gods toorn vóór de verzoening als iets onverklaarbaars wordt beschouwd;</seg> <seg n="21.1.9">dat ook Christus' verhoging accommodatie wordt genoemd en dat we eindelijk voor de nederdaling ter helle de verzoening als psychologisch gebeuren in de plaats zien treden,</seg> <seg n="21.1.10">- dan voelen we hoe er tussen Gods onuitsprekelijke,</seg> <seg n="21.1.11">mysterieuze,</seg> <seg n="21.1.12">vrijmachtige genade en de psychologie des geloofs van de begenadigde weinig plaats overblijft voor een goddelijke raadsorde,</seg> <seg n="21.1.13">die in geweldige tragiek geheel objectief zou verlopen,</seg> <seg n="21.1.14">vóórdat de mens ermee in aanraking kwam.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Aan de ene zijde wordt de betekenis door de toepassing van accommodatie van haar redelijkheid beroofd en wordt de ware zin teruggeschoven in het goddelijk wezen,</seg> <seg n="21.2.2">waar naar zuivere vrijmacht,</seg> <seg n="21.2.3">'mero beneplacito',</seg> <seg n="21.2.4">deze dingen bestaan,</seg> <seg n="21.2.5">en naar de andere kant worden wij voor de opvatting der ware betekenis verwezen naar de psychologie van de gelovige waar ze gevoeld worden 'ineffabili quodam modo',</seg> <seg n="21.2.6">op onuitsprekelijke wijze.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Hoe ver is hier de afstand van de opvatting van Anselmus in <hi rend="italic">Cur Deus homo,</hi></seg> <seg n="22.1.2">waar aan de redelijkheid van het verzoeningswerk heel de christologie en het werk van Christus hangt,</seg> <seg n="22.1.3">waar het verzoeningswerk eerst volkomen logisch door God wordt uitgedacht,</seg> <seg n="22.1.4">zodat er geen schakel kan ontbreken en later volkomen helder door de mens kan worden ingezien.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Hier is het gehele werk een handeling tussen God en Christus.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zakelijk verloopt het werk der verzoening.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Iets mysterieus,</seg> <seg n="22.4.2">hoe de onschuldige kan worden gestraft en hoe God kan toornen en toch liefhebben,</seg> <seg n="22.4.3">blijft er niet over.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het recht is geschonden en een quantum verdienste zo groot als nodig is volgens de roomse boeteleer of het Oudgermaanse recht wordt betaald door de onverplichte verdienste van Christus,</seg> <seg n="22.5.2">door z'n opera superabundantia.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Psychologie<pb n="292" ed="VW"/> is hier even verre als een goddelijk mysterie.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De religie is hier volkomen redelijk.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hier is objectieve theologie in de volle zin des woords.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Ik meen dus dat wij duidelijk moeten inzien dat met Calvijn,</seg> <seg n="23.1.2">wiens verhouding tot Luther ik hier laat rusten</seg> <seg n="23.1.3">- wij hebben toch het meest met Calvijn te doen -,</seg> <seg n="23.1.4">dat met Calvijn een geheel nieuw type van waardering van Christus' werk begint.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wel ziet de gehele kerk (ook Calvijn) in dat werk der verzoening historie,</seg> <seg n="23.2.2">maar de oudchristelijke kerk waardeerde die historie mystisch.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zij zag er de verschijning van de Zoon Gods in,</seg> <seg n="23.3.2">in machtige schreden door het menselijk leven gaande,</seg> <seg n="23.3.3">de mensheid bevrijdende.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Metafysische dramatiek.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De middeleeuwse kerk waardeerde die historie logisch en vond er een rechtshandeling tussen Vader en Zoon in overeenkomstig het wettelijk karakter der kerkelijke vroomheid.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">In beide was voor psychologie geen plaats.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De objectieve raadsorde Gods droeg het geheel.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Calvijn benadert die historie psychologisch.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Uit de aard der zaak is een goddelijke psychologie onbenaderbaar en daarom wordt alles hier vrijmacht,</seg> <seg n="23.9.2">beneplacitum.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Naar de andere zijde wordt op heerlijke wijze de psychologie des geloofs uitgewerkt en de betekenis van de verzoening zoveel mogelijk op dat terrein gezocht.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wat de heilsgeschiedenis inhoudt wordt in de taal des harten weergegeven.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Wie daarvan een illustratie verlangt,</seg> <seg n="24.3.2">leze slechts de warme verklaring van de Twaalf artikelen in onze Heidelbergse catechismus.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het valt ook dadelijk op,</seg> <seg n="24.4.2">als men de <hi rend="italic">Institutie</hi> slechts doorbladert,</seg> <seg n="24.4.3">hoe kort het werk van Christus behandeld wordt op zichzelf,</seg> <seg n="24.4.4">als objectief gebeuren,</seg> <seg n="24.4.5">en hoe uitvoerig de psychologische toeëigening wordt behandeld in de eigenlijke geloofsleer.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">In een paar korte hoofdstukken loopt de gehele behandeling van Christus' werk af:</seg> <seg n="24.5.2">de staten van Christus en z'n verdienste.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Terwijl het gehele derde boek de staat des christelijken levens behandelt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Nu kan men daartegen opmerken dat de Geneefse hervormer voor het eerste de stof in de kerkelijke overlevering gereed vond liggen en dat hij in de andere materie als hervormer moest optreden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daarvan is iets waar,</seg> <seg n="25.2.2">maar het is toch slechts zeer ten dele juist.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In de eerste plaats zagen we reeds dat Calvijn op de behandeling van Christus' werk en de Twaalf artikelen een geheel nieuwe methode toepaste.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">In de tweede plaats veroudert een zo belangrijk deel der dogmatiek nooit.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het is veelmeer een gevolg van de methode van het hele werk.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Wanneer dit waar is,</seg> <seg n="26.4.2">ligt het voor de hand dat hierin een bezwaar tegen deze behandeling wordt gevonden.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Wordt,</seg> <seg n="26.5.2">zo zou men kunnen vragen,</seg> <seg n="26.5.3">op die wijze Christus' werk niet te zeer geabsorbeerd door het subjectieve geloofsleven?</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Hiertegen is op te merken dat bij geen enkele beschouwing aan de absorbering der naakte historie te ontkomen is.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Wat blijft er,</seg> <seg n="26.7.2">zou men kunnen vragen,</seg> <seg n="26.7.3">van Christus' mensheid over bij de mystische opvatting der oudchristelijke kerk?</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Of wat dienen ons de evangeliën nog bij een rigide anselmiaanse <pb n="293" ed="VW"/>satisfactieleer,</seg> <seg n="26.8.2">waar Christus' verdienste,</seg> <seg n="26.8.3">als vrucht van zijn lijden,</seg> <seg n="26.8.4">zelfstandige waarde heeft,</seg> <seg n="26.8.5">zodat de boom mag vallen nadat de vrucht geplukt is?</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Erkend moet echter dat bij een opvatting als van Calvijn de schijn van een veel minder grote objectiviteit ontstaat.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Luther heeft uit vrees dat daarin een nieuwe werkheiligheid zou opbloeien de consequenties uit de psychologische benadering van Christus' werk veel minder moedig getrokken dan Calvijn.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dat die schijn bij het calvinisme niet sterker is,</seg> <seg n="27.3.2">ligt in de weinig consequente wijze waarop door vele gereformeerden het pad van Calvijn is gevolgd.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Ten opzichte van de Twaalf artikelen bijv. meent men meestal de nederdaling ter helle te kunnen laten vallen,</seg> <seg n="27.4.2">zonder dat er verder iets verandert.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Men merkt dan niet dat het teken is van een geheel gewijzigde opvatting van de beide staten van Christus.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Soms corrigeert men dan Calvijn hier en daar.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Zo laat Bavinck Christus wèl voor zichzelf verwerven in de verhoging</seg> <seg n="27.7.2">- met vele vroegere gereformeerden in afwijking van Calvijn.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Dit is echter een beschouwing uit een zakelijke opvatting van Christus’ werk.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Op een andere plaats echter heet het bij Bavinck:</seg> <seg n="27.9.2">"De satisfactio vicaria is geen 'fertige Grösse',</seg> <seg n="27.9.3">maar is een werkend beginsel en sluit principieel de ganse herschepping in zich."</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Dat is Calvijn</seg> <seg n="27.10.2">- de echte Calvijn!</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Maar ten gevolge van zulke leerstellingen in de gereformeerde theologie wordt het eigenlijke karakter daarvan verdonkerd en schijnt alles op z'n plaats te blijven.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">De hervormers hebben de eerste concilies laten staan en zij hebben de anselmiaanse theologie in naam bijbehouden in de satisfactie.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Het beginsel is echter geheel anders.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Bavinck zei het zopas:</seg> <seg n="27.14.2">de satisfactie is geen fertige Grösse,</seg> <seg n="27.14.3">maar een werkend beginsel.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Het geloof is het grote woord der reformatoren;</seg> <seg n="27.15.2">door de Heilige Geest gewerkt,</seg> <seg n="27.15.3">met zich brengend een nieuwe wezenheid des menselijken levens en Christus in zich herbergende.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Ik wil hier een merkwaardige plaats uit de <hi rend="italic">Institutie</hi> citeren.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Calvijn laat zich een tegenwerping maken:</seg> <seg n="28.2.2">"Als gij op Christus ziet",</seg> <seg n="28.2.3">zegt men,</seg> <seg n="28.2.4">"dan is de zaligheid zeker;</seg> <seg n="28.2.5">wanneer ge op u zelf ziet,</seg> <seg n="28.2.6">dan is de verdoemenis zeker.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Dus moet nu eens hoop dan weer vrees bij zo'n geloof de boventoon hebben."</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Deze tegenwerping komt natuurlijk van de roomsen die de verdiensten van Christus zakelijk,</seg> <seg n="28.4.2">als een objectieve schat van verdiensten,</seg> <seg n="28.4.3">altijd bij de hand menen te hebben.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Zo'n fiduciegeloof,</seg> <seg n="28.5.2">daar hebben ze niet veel fiducie in.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">En nu het merkwaardige antwoord van de hervormer.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Ja,</seg> <seg n="28.7.2">zegt Calvijn:</seg> <seg n="28.7.3">"Alsof wij Christus als van verre staande en niet als in ons wonende moesten denken."</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">En dit zegt Calvijn niet in mystieke zin</seg> <seg n="28.8.2">- ofschoon de unio mystica <pb n="294" ed="VW"/>eraan ten grondslag ligt -,</seg> <seg n="28.8.3">maar van het vertrouwen op Christus.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Er is hier Sprake van het toevluchtnemend geloof.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wanneer men zulk een woord van de hervormer aanhaalt,</seg> <seg n="29.1.2">kan iemand die het verband niet dadelijk kan nazien denken dat wij hier iets uit z'n verband rukken.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dit is echter niet het geval.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wanneer men het hoofdstuk,</seg> <seg n="30.1.2">het geweldige hoofdstuk waarin Calvijn het geloof behandelt,</seg> <seg n="30.1.3">op zich laat inwerken door herhaalde nauwgezette lectuur,</seg> <seg n="30.1.4">dan komt men onder de indruk van het gevoel dat de hervormer hier geen actie van een mens beschrijft;</seg> <seg n="30.1.5">geen hand waarmee hij Christus aangrijpt;</seg> <seg n="30.1.6">geen apart ding in en aan de mens waardoor hij iets verkrijgt dat buiten hem staat;</seg> <seg n="30.1.7">niet iets formeels zonder eigen inhoud,</seg> <seg n="30.1.8">al is het ook dat Calvijn later bij de iustificatio het beeld van een vat gebruikt</seg> <seg n="30.1.9">- neen,</seg> <seg n="30.1.10">men voelt dat Calvijn hier de nieuwe wezenheid van de mens,</seg> <seg n="30.1.11">van de gelovige beschrijft.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Men hoort het ruisen van de wateren des levens,</seg> <seg n="30.2.2">die uit Bethlehems bornput Vlieten.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De geboorte uit water en Geest breekt zich hier baan.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Men voelt de doorgang des Heiligen Geestes door de begenadigde;</seg> <seg n="30.4.2"><choice><sic>een. doorgang</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">een doorgang</corr></choice> die Christus met zich medevoert op onuitsprekelijke wijze (ineffabili modo),</seg> <seg n="30.4.3">zodat Christus zelf op verborgen wijze woont in het geloof.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">"Omdat Christus niet buiten ons is,</seg> <seg n="30.5.2">maar in ons woont en niet alleen met een losse (individuele) gemeenschapsband met ons in verband staat,</seg> <seg n="30.5.3">maar in wonderbaarlijke gemeenschap van dag tot dag meer met ons in één lichaam samenwast,</seg> <seg n="30.5.4">totdat hij geheel één met ons wordt."</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Geloof en verzoening vallen hier zo dicht mogelijk in elkander.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Zoveel immer mogelijk zijn ze hier één.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">De verzoening,</seg> <seg n="30.8.2">de genade,</seg> <seg n="30.8.3">is particulier.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">De satisfactie is een beginsel,</seg> <seg n="30.9.2">geen 'fertige Grösse'.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Bavinck verwijt ergens degenen die de algemene verzoening leren dat zij van het geloof de verzoening maken.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">(Natuurlijk omdat de verzoening-op-zich-zelf in hun gedachtenkring niet effectief is.)</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Deze opmerking getuigt van zeldzaam misverstand.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Het verwijt dat ze het geloof tot de eigenlijke verzoening maken,</seg> <seg n="31.4.2">zou degenen moeten treffen (wanneer het een verwijt is),</seg> <seg n="31.4.3">die de genade particulier noemen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Bij hen duikt de objectieve verzoening in het geloof onder.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De algemene verzoening is uit de middeleeuwse,</seg> <seg n="31.6.2">katholieke,</seg> <seg n="31.6.3">sacramentele gedachtenwereld,</seg> <seg n="31.6.4">waarin de verdienste van Christus <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>fertige Grösse' ten gevolge van z'n tot schouwspel geworden lijden gereed ligt.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">De particuliere is uit de psychologische benadering van Christus' werk.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Zij trekt de verzoening in het geloof.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">In en met het geloof wordt ze voltrokken,</seg> <seg n="31.9.2">telkens weer.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het ligt voor de hand dat iemand die Calvijn kent hier tussen beide komt en zegt:</seg> <seg n="32.1.2">ja maar,</seg> <seg n="32.1.3">gij vergeet dat Calvijn leerde de iustificatio forensis,</seg> <seg n="32.1.4">buiten de gelovige;</seg> <seg n="32.1.5">dat hij dus de zondaar voor Gods rechterstoel laat staan en zo <pb n="295" ed="VW"/>de metafysische dramatiek toch weer invoert en gij vergeet,</seg> <seg n="32.1.6">dat Calvijn tegen Osiander<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n4" rend="superscript">4</ref> met alle kracht ertegen opgekomen is om Christus en het geloof (of verzoening en geloof) te vermengen;</seg> <seg n="32.1.7">dat Calvijn dus toch Christus en de verzoening buiten de gelovige heeft gehouden.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ik moet mij hier zeer beperken,</seg> <seg n="33.1.2">omdat we hier in de rechtvaardiging van de zondaar zouden komen en ik mij aan de verzoening moet houden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Maar omdat het ons onderwerp raakt,</seg> <seg n="33.2.2">merk ik op:</seg> <seg n="33.2.3">Calvijn heeft in de latere uitgaven van de <hi rend="italic">Institutie</hi> een reeks hoofdstukken over de justificatie opgenomen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Men ziet in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van 1559 nog duidelijk dat het een invoeging is.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het staat midden in de beschrijving van het christelijke leven.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het staat daar om een gevaar af te weren.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Het gevaar is dat</seg> <seg n="33.6.2">- waar de metafysische dramatiek wegvalt en Christus en de gelovige in verzoening en geloof zo dicht bij elkander worden gebracht -,</seg> <seg n="33.6.3">dat daar het onderscheid tussen beide zou kunnen wegvallen.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Dit gevaar,</seg> <seg n="33.7.2">waarvan de wederdopers een afschrikwekkend voorbeeld waren,</seg> <seg n="33.7.3">gaat Calvijn tekeer tegen Osiander.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze laatste leerde een essentiële gerechtigheid,</seg> <seg n="34.1.2">waarbij de essentie Gods in de mens zou worden uitgegoten.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Calvijn komt op tegen deze vermenging.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Hij zegt:</seg> <seg n="34.3.2">wij zien,</seg> <seg n="34.3.3">dit geeft Calvijn toe,</seg> <seg n="34.3.4">Christus dus niet ver buiten ons,</seg> <seg n="34.3.5">dat ons zijn gerechtigheid wordt toegerekend.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zolang Christus buiten ons is,</seg> <seg n="34.4.2">hebben we niets aan Hem.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Maar omdat wij Hem aangedaan hebben,</seg> <seg n="34.5.2">wordt het ons toegerekend.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Osiander versmaadt,</seg> <seg n="34.6.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="34.6.3">deze spirituele verbinding en leert een mixtura crassa van Christus en de gelovigen,</seg> <seg n="34.6.4">een wezenseenheid.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Hier hebben wij het!</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Tussen de grove zinnelijkheid of de metafysische dramatiek der oude en roomse kerk,</seg> <seg n="34.8.2">waarin in beelden en schilderijen als boeken der leken een geloof op afstand werd gevoed,</seg> <seg n="34.8.3">én de ongoddelijke leer van de wezensgemeenschap tussen God en mens,</seg> <seg n="34.8.4">waarbij Christus wegvalt naar z'n verschijning,</seg> <seg n="34.8.5">is het geloof van Calvijn van een heerlijke spiritualiteit,</seg> <seg n="34.8.6">staande in het teken van Paulus' woord:</seg> <seg n="34.8.7">"Indien wij ook Christus naar het vlees gekend hebben,</seg> <seg n="34.8.8">nochtans kennen wij Hem nu niet meer naar het vlees" (2 Kor. 5 : 16).</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Deze spiritualiteit die ook de avondmaalsleer van de hervormer kenmerkt,</seg> <seg n="34.9.2">laat verzoening en geloof,</seg> <seg n="34.9.3">Christus en de gelovige,</seg> <seg n="34.9.4">zo dicht mogelijk elkander naderen,</seg> <seg n="34.9.5">mits ze onderscheiden blijven.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">In zekere zin kan men gerust zeggen:</seg> <seg n="34.10.2">het geloof is de verzoening,</seg> <seg n="34.10.3">of omgekeerd:</seg> <seg n="34.10.4">de satisfactie als werkend beginsel is het geloof.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Er is een heerlijke geesteseenheid,</seg> <seg n="34.11.2">niet een wezensvermenging.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Wie zal de grenzen trekken tussen Geest en geest,</seg> <seg n="34.12.2">wanneer zij één zijn zoals Christus en de gelovige?</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Hetzelfde geldt van de iustificatio forensis.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Alleen is de scheiding hier duidelijker.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Bij Christus en de gelovige is geen tegenstelling meer;</seg> <seg n="35.3.2">de nieuwe wezenheid van de mens is in het geding.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Bij de iustificatio forensis wordt de zondaar gerechtvaardigd:</seg> <seg n="35.4.2">er is tegenstelling.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Het schijnt op het eerste gezicht alsof Calvijn hier alles weer naar het <pb n="296" ed="VW"/>hemelse schouwtoneel verlegt.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Met strakke greep houdt hij hier wat twee moet blijven uiteen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Hij zet God op zijn rechterstoel en de mens op de voetbank zijner voeten.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Dit is echter eigenlijk slechts hulpmiddel om de eigengerechtigheid te bestrijden.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Ook tegenover Osiander en dergelijke geesten die een essentiële gerechtigheid aan de wedergeboren mens toeschreven,</seg> <seg n="36.5.2">houdt Calvijn hemel en aarde uiteen.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">"Dáárheen,</seg> <seg n="36.6.2">naar de hemel",</seg> <seg n="36.6.3">roept hij uit,</seg> <seg n="36.6.4">"moeten we de ogen opheffen om te leren eerder te beven dan ijdellijk te roemen."</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Desalniettemin wordt het 'dies irae,</seg> <seg n="37.1.2">dies illa' in de protestantse kerken niet meer gehoord.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De rechterstoel Gods is wel onderscheiden van de vierschaar van het geweten,</seg> <seg n="37.2.2">maar ligt er vlak naast.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het is slechts een zekere accommodatie,</seg> <seg n="37.3.2">wanneer Calvijn ze in het hemels schouwtoneel verplaatst.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Serieuze metafysische dramatiek is het niet.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Horen wij het eigen geluid van Calvijn als hij de iustificatio forensis beschrijft:</seg> <seg n="37.5.2">"Op die wijze",</seg> <seg n="37.5.3">aldus Calvijn,</seg> <seg n="37.5.4">"deelt de Here Christus ons zijn gerechtigheid mede,</seg> <seg n="37.5.5">dat Hij op een zekere wonderbaarlijke wijze,</seg> <seg n="37.5.6">zover het betreft het oordeel Gods,</seg> <seg n="37.5.7">zijn kracht in ons overstort.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Hier zijn we weer midden in het psychologische mysterie,</seg> <seg n="37.6.2">'mirabili quodam modo'.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De rechterstoel Gods staat hier naast de vierschaar van het geweten,</seg> <seg n="37.7.2">wordt er wel van onderscheiden en valt er toch mee samen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Calvijns theologie is een echte theologie de la conscience,</seg> <seg n="37.8.2">niet van het geweten in de engere zin,</seg> <seg n="37.8.3">maar van de innerlijke mens.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Ze is spiritueel.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Ik meen dus te mogen zeggen dat het beeld van Calvijns verzoeningsleer door de hoofdstukken over de iustificatio slechts schijnbaar gewijzigd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Twee vragen blijven thans ter beantwoording over.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Vragen,</seg> <seg n="38.2.2">gemakkelijk om te stellen,</seg> <seg n="38.2.3">zwaar om te beantwoorden.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De eerste is deze :</seg> <seg n="38.3.2">wat blijft er bij zulk een spirituele theologie tussen de goddelijke arcana,</seg> <seg n="38.3.3">Gods vrijmachtige diepten,</seg> <seg n="38.3.4">die wij niet kennen én tussen de wonderen van het geloofsleven over van de heilsfeiten,</seg> <seg n="38.3.5">van de objectieve goddelijke raadsorde die redelijk moet worden verstaan in redelijke godsdienst,</seg> <seg n="38.3.6">van de feiten van het Credo?</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">En de tweede vraag is:</seg> <seg n="38.4.2">wat vermag zulk een spirituele theologie voor de toekomst?</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wat blijft er van de objectieve goddelijke raadsorde en van de heilsfeiten,</seg> <seg n="39.1.2">van het Credo en de logische satisfactieleer over?</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Over dat objectieve eerst een woord.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Op zichzelf is een psychologische opvatting en benadering van de heilsfeiten niet minder objectief dan een mystische en een redelijke.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ik denk aan een zwaard waarover het boek Koningen spreekt en dat de wijze koning Salomo te voorschijn liet brengen om het hart van twee vrouwen te beproeven,</seg> <seg n="39.4.2">in z'n eerste recht.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Beide zien dat zwaard.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar de ene vrouw <pb n="297" ed="VW"/>gaat het door de ziel,</seg> <seg n="39.6.2">de andere niet (1 Kon. 3 : 16-28).</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Het eigenlijke,</seg> <seg n="39.7.2">objectieve zwaard,</seg> <seg n="39.7.3">objectief in de materiële grove zin des woords,</seg> <seg n="39.7.4">was de jonge koning niet van plan te gebruiken.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Toch,</seg> <seg n="39.8.2">spiritueel gaat het de moeder door het hart naar de bedoeling van de jeugdige rechter.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Is dat geen objectiviteit,</seg> <seg n="39.9.2">dit spirituele zwaard,</seg> <seg n="39.9.3">waarmee de koning z'n doel bereikt?</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Het Woord Gods is zulk een tweesnijdend zwaard dat doorgaat tot de verdeling der gedachten en des mergs.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Is dat een geringere objectiviteit?</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Het omgekeerde is waar.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het ware object ziet de gelovige in zijn toeëigening,</seg> <seg n="40.3.2">spiritueel.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Tegenover het 'dit is' van Luther plaatst hij het spirituele eten van Christus' lichaam.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Wij willen daarom de vraag anders stellen.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wat blijft er van de historie over,</seg> <seg n="40.6.2">wanneer die in het gedrang komt tussen Gods vrijmacht en het geloof?</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Want ook de psychologische beschouwing gaat van de historie uit evenals de beide andere.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Wanneer enerzijds Gods beneplacitum de verklaring is en anderzijds de heerlijkheid van Christus' verzoening pas door het geloof werkelijkheid wordt,</seg> <seg n="40.8.2">is Christus dan niet mens geworden?</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Is het lijden,</seg> <seg n="40.9.2">de dood,</seg> <seg n="40.9.3">de begrafenis,</seg> <seg n="40.9.4">de hemelvaart,</seg> <seg n="40.9.5">het zitten ter rechterhand Gods dan niet een feitenreeks die onafhankelijk van alle psychologische overweging en toeëigening zonder enige accommodatie in grote gang en kleur en geur is medegedeeld door de evangelisten?</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Heeft het goddelijke drama zich toch niet in al z'n verhevenheid,</seg> <seg n="40.10.2">in al z'n bovennatuurlijkheid,</seg> <seg n="40.10.3">in de historie afgespeeld?</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Zijn het niet:</seg> <seg n="40.11.2">'Hemelse dingen op aarde geschied'?</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">En kan men niet een objectieve heilsraad daarin narekenen?</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Móest de Christus niet al deze dingen lijden en alzo in z'n heerlijkheid ingaan?</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Is de dogmatiek niet algemeengeldig en de godsdienst niet redelijk?</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Een stroom van misverstanden heeft hier de overhand onder ons,</seg> <seg n="40.15.2">zodat men bang is hierover te beginnen uit vrees uit de verwarring nooit meer uit te komen.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Dezelfde eigenaardige verwarring,</seg> <seg n="40.16.2">die de naïeve realist bevangen houdt als hij hoort van de secundaire kwaliteiten der stof en denkt dat het object hem ontgaat als kleur en vorm in zijn psyche verlegd worden.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Hier is de verwarring erger,</seg> <seg n="41.1.2">omdat ze religieus is en de vroomheid ondermijnt.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De bijbel zelf wijst ons de rechte weg.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Er was geen gedaante of heerlijkheid aan Christus,</seg> <seg n="41.3.2">dat wij als natuurlijke mensen Hem zouden begeerd hebben (vgl. Jes. 53 : 2).</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">En wanneer Petrus belijdt:</seg> <seg n="41.4.2">'Gij zijt de Christus,</seg> <seg n="41.4.3">de Zoon des levenden Gods',</seg> <seg n="41.4.4">dan zegt Jezus zelf:</seg> <seg n="41.4.5">'Vlees en bloed heeft u dat niet geopenbaard,</seg> <seg n="41.4.6">maar mijn Vader,</seg> <seg n="41.4.7">die in de hemelen is' (Matth. 16 : 16 v.).</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Wat was Christus objectief voor z'n discipelen,</seg> <seg n="41.5.2">na aftrek van hun geloof?</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Men zou dat aan Judas moeten vragen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Sommige van Jezus' tijdgenoten begeerden meer objectiviteit en algemeengeldigheid in de heilsfeiten.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zij zeiden:</seg> <seg n="42.2.2">'Geef ons een teken!'</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">En dan <pb n="298" ed="VW"/>geeft Jezus het bekende teken van Jonas de profeet (Matth. 12 : 38 vv.).</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De profeet,</seg> <seg n="42.4.2">die door God verlaten wordt.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Wat bijv. het sterven van Jezus objectief genomen is,</seg> <seg n="42.5.2">daarvan kan men een indruk krijgen wanneer men het wil nalezen in de <hi rend="italic">Bijbel voor jongelieden</hi> van Oort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Daar vindt men een relaas van Jezus' lijden en sterven ontdaan van het woord en het geloof des Evangelies.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Dat is juist wat Calvijn zo schoon zegt:</seg> <seg n="42.7.2">'Christus staat voor ons in het gewaad van het Evangelie' (Evangelio suo vestitum).</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Zonder die woorden,</seg> <seg n="42.8.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="42.8.3">zouden we weinig aan Christus hebben.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Ik ben het dan ook in het geheel niet eens met de opvatting die met passeren van het Woord van de daden Gods wil spreken.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Het Evangelie doet ons voor hoe Christus aan het geloof moet worden aangepast;</seg> <seg n="42.10.2">voor het geloof gedaante en heerlijkheid krijgt.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">'Deze zijn geschreven,</seg> <seg n="42.11.2">opdat gij gelooft,</seg> <seg n="42.11.3">dat Jezus is de Christus' (Joh. 20 : 31).</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">"Christus staat voor ons",</seg> <seg n="42.12.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="42.12.3">"bekleed met het Evangelie,</seg> <seg n="42.12.4">omdat</seg> <seg n="42.12.5">- zoals Hij zelf bestemd is voor ons geloof</seg> <seg n="42.12.6">- wij ook omgekeerd niet anders dan op voorgang van het Evangelie tot Hem in rechte verhouding komen."</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Hier is de rechte,</seg> <seg n="43.1.2">religieuze Erkenntnistheorie.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het Evangelie is medium,</seg> <seg n="43.2.2">middel,</seg> <seg n="43.2.3">geen wet.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Hierin hebben de tegenwoordige kenners van het oude christendom gelijk:</seg> <seg n="43.3.2">het is het geloof,</seg> <seg n="43.3.3">dat Christus aangekleed heeft met het gewaad des Evangelies.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Aan Hem was geen objectieve gedaante of heerlijkheid,</seg> <seg n="43.4.2">dat wij Hem zouden begeerd hebben.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Die heerlijkheid is alleen zichtbaar voor het geloof.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Daarom moet op de vraag:</seg> <seg n="43.6.2">wat is dan een christen nodig te geloven,</seg> <seg n="43.6.3">het antwoord luiden:</seg> <seg n="43.6.4">al wat ons in het Evangelie beloofd wordt.'</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Een Christus achter de evangeliën is niet te vinden.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Al is het ook dat de evangeliën geen wettelijke druk op het geloven behoeven uit te oefenen zoals een latere opvatting meent,</seg> <seg n="43.8.2">want dat strijdt met de aard van het geloof.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">De spirituele opvatting staat dus met de evangeliën niet op gespannen voet,</seg> <seg n="43.9.2">maar vereist ze juist.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Het Woord hebben we nodig.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Maar als een middel,</seg> <seg n="43.11.2">niet als een wet.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">En dit geeft Calvijn het recht om met een zekere vrijheid met de uitspraken omtrent de verzoening om te gaan en ze in zekere zin als 'ad sensum nostrum accommodatae' te vertalen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Tenslotte nog de tweede vraag.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Wat is de betekenis van zulk een opvatting voor de toekomst?</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">En nu dan kan men dadelijk toegeven dat ook deze geloofsleer eenzijdig kan zijn.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Wanneer al het redelijke tot absurdum wordt gemaakt,</seg> <seg n="44.4.2">of in paradoxen de kracht der waarheid wordt gezocht,</seg> <seg n="44.4.3">het geloof als een sprong in het duister wordt voorgesteld,</seg> <seg n="44.4.4">dan hebben wij zeker overdrijvingen voor ons.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Men kan toegeven dat een al te sterke theologische opvatting het Nieuwe Testament vervlakt ten gunste van het Oude.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wilhelm Dilthey zegt dat Calvijn aan de oudchristelijke diepte geen recht <pb n="299" ed="VW"/>kan doen wedervaren,</seg> <seg n="45.1.2">omdat de noodzakelijkheid der menswording uit het goddelijk wezen wegvalt.'</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De vraag is echter of zulke theosofische deducties het christelijke geloof veel baten.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Calvijn legt er de nadruk op dat wij in Christus Gods wil leren kennen,</seg> <seg n="45.3.2">niet z'n wezen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Met een zekere reserve dus tegenover overdrijving meen ik toch dat deze spirituele verzoeningsleer de toekomst heeft.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">De verzoening verloopt hier niet als metafysisch drama,</seg> <seg n="46.2.2">maar als psychologisch gebeuren.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het Evangelie duikt onder in de sfeer des geestes en des geloofs en verdwijnt daar niet,</seg> <seg n="46.3.2">maar wordt op de wijze van de brieven van Paulus als het ware samengesmolten.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Waar zijn de evangeliën in Paulus' brieven?</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Ze zijn er,</seg> <seg n="46.5.2">maar toch als verborgen,</seg> <seg n="46.5.3">als samengevat in enkele formules.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Zo duikt Christus in de belijdenis der kerk telkens weer op uit de geloofssfeer waarin hij leeft en werkt.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Als een telegram dat mirabili quodam modo in de draad blijft bestaan.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">In de gereformeerde theologie is deze verzoeningsleer door de verbondsleer en in verband daarmee door het op de voorgrond schuiven der sacramenten onduidelijker geworden.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Ook het terugkeren van de middeleeuwse habitusleer heeft er kwaad aan gedaan.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Bij Calvijn is het alles actie,</seg> <seg n="46.10.2">werkend beginsel,</seg> <seg n="46.10.3">geen 'fertige Grösse'.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Aan deze theologie heeft onze tijd veel gereder aansluiting dan aan de metafysische dramatiek van de oude kerk en aan de redelijke satisfactieleer.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het moderne bewustzijn verstaat deze laatste niet,</seg> <seg n="47.2.2">maar wel de verzoening in het geloof.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Het geloof in historie,</seg> <seg n="47.3.2">de historie in geloof.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Dr. Kuyper heeft dit trachten te doen,</seg> <seg n="47.4.2">maar heeft het religieuze van Calvijn metafysisch of fysisch gemaakt.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Een nieuwe metafysica,</seg> <seg n="47.5.2">maar nu van het geloof.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">De ethischen:</seg> <seg n="47.6.2">daden Gods,</seg> <seg n="47.6.3">mystische opvatting van het oude Credo.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Dr. Gerretsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n6" rend="superscript">6</ref> zet alles op één feit,</seg> <seg n="47.7.2">de opstanding.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">De psychologische aansluiting aan een historisch feit,</seg> <seg n="47.8.2">op een afstand,</seg> <seg n="47.8.3">gelaten in z'n isolement,</seg> <seg n="47.8.4">beschouw ik als mislukt.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Dr. De Hartog schuift alles in de raad Gods terug en z'n aanvullingen uit de Duitse filosofie passen niet bij de spirituele theologie van Calvijn.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">De Hartog sluit aan bij Descartes,</seg> <seg n="47.10.2">Spinoza.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">De gewone orthodoxie heeft allerlei elementen.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">Bij deze opvatting van de heilsfeiten,</seg> <seg n="47.12.2">waarbij ze naar de methode van de catechismus in het 'Wat nut u?' worden toegepast,</seg> <seg n="47.12.3">kan de echte Calvijn zonder aanvullingen dienen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Eis van onze tijd is de hervormer duidelijker te laten spreken.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De psychologische aansluiting ligt daar gereed,</seg> <seg n="48.2.2">in de <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="300" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="300" ed="VW"/>Over de in manuscript bewaard gebleven lezing <hi rend="italic">De verzoening.</hi> Een Calvijnstudie, zijn geen nadere gegevens bekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>P. Feine (185-1933), Duits nieuwtestamenticus, vanaf 1894 hoogleraar te Wenen, vanaf 1907 te Breslau, vanaf 1910 te Halle. Zijn werk als nieuwtestamenticus, met name zijn <hi rend="italic">Theologie des Neuen Testaments</hi> (1910), valt niet zozeer op door nieuwe hypotheses of gewaagde constructies, als wel door zakelijke mededeling van de stof, uiteenzetting en afweging van de verschillende standpunten.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. D. Bierens de Haan (1866-1943) was een van de belangrijkste denkers in Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw. Onder de indruk van het mystieke en religieuze moment in Spinoza's wijsbegeerte schreef hij zijn <hi rend="italic">Levensleer naar de beginselen van Spinoza,</hi> 's-Gravenhage 1900. Hierin laat B.d.H. de spanning bij Spinoza zien tussen zijn leer van God en wereld én zijn levensleer. Terwijl de eerste een rationalistische en naturalistische inslag heeft, is de tweede sterker ethisch en religieus gekleurd en biedt mogelijkheid tot aansluiting bij een meer personalistisch-ethische godsleer. Na dit werk ontwikkelde B.d. H. een idealistische kenleer en metafysica, die het hem mogelijk maakte om het genoemde rationalisme en naturalisme in Spinoza's systeem vanuit het denken te relativeren. Vanuit dit idealisme rekende B.d.H. tevens af met het psycho-fysisch parallellisme van Spinoza.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Andreas Osiander (1498-1552), Duits luthers theoloog, vanaf 1549 hoogleraar te Koningsbergen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Oort (1836-1927), hervormd theoloog, vanaf 1873 hoogleraar te Amsterdam, vanaf 1875 te Leiden, waar hij Hebreeuws en Hebreeuwse oudheden doceerde. Hij was een van de voormannen van de ethisch-modernen en had een zeer groot aandeel aan de zgn. Leidse vertaling van de bijbel. Samen met de eveneens ethisch-moderne I. Hooykaas (1837-1894), remonstrants predikant te Rotterdam, publiceerde hij <hi rend="italic">De bijbel voor jongelieden,</hi> 6 dln., Harlingen 1871-1873.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-verzoening-een-calvijnstudie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>J. H. Gerretsen (1867-1923), hervormd predikant, vanaf 1898 te Den Haag, waar hij later ook hofpredikant werd. Hij wordt tot de latere ethischen gerekend en heeft zich met name verdienstelijk gemaakt als voorman van de liturgische beweging.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="17" xml:id="noordmans1.verzoening-een-kringlezing" decls="#bibl-noordmans1.verzoening-een-kringlezing">
<pb n="301" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verzoening<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.verzoening-een-kringlezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Een kringlezing</hi></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Verzoening neem ik nu niet in meer speciale zin waarin men het van de rechtvaardiging kan onderscheiden,</seg> <seg n="3.1.2">maar als hoofdbegrip waaronder ook de rechtvaardiging begrepen is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik bedoel nu het hele corpus van de vragen die oprijzen bij de vraag,</seg> <seg n="3.2.2">hoe een zondaar een kind van God wordt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Een bepaald moment daaruit heb ik niet uitgezocht.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Natuurlijk bedoel ik daarmee ook niet de gehele dogmatiek,</seg> <seg n="3.4.2">maar het centrum der dogmatiek.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En daar wil ik niet allerlei kwesties overhoop halen,</seg> <seg n="3.5.2">maar enkel een paar mij gewichtige kanten inleiden voor een bespreking.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Als uitgangspunt neem ik een passus uit Bierens de Haan:</seg> <seg n="4.1.2"><hi rend="italic">Levensleer naar Spinoza.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">"De christelijke theologie",</seg> <seg n="4.2.2">aldus de schrijver,</seg> <seg n="4.2.3">"had immers volgens haar metafysica nevens het 'subjectieve' gedeelte,</seg> <seg n="4.2.4">dat de heils-werking in de menselijke ziel beschrijft,</seg> <seg n="4.2.5">een 'objectief gedeelte,</seg> <seg n="4.2.6">waarin de menselijke heils-verkrijging als vrucht van een metafysische dramatiek wordt voorgesteld.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De wereldschepping is van deze dramatiek het eerste moment;</seg> <seg n="4.3.2">de zondeval het tweede.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het is een transmanente orde der gedachten Gods;</seg> <seg n="4.4.2">een Gods-raad van bovenaf gevestigd,</seg> <seg n="4.4.3">boven mens en mensheid bestaande en ingericht naar de gedachte van het doel:</seg> <seg n="4.4.4">... het nieuwe Jeruzalem,”</seg> <seg n="4.4.5">Hiertegenover plaatst Bierens de Haan de autonome persoonlijkheid naar Spinoza.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Deze heeft in haar ethiek ook wel verschillende momenten waarin wisselende verhoudingen tot uitdrukking komen,</seg> <seg n="4.5.2">maar die verhouding is er een tussen de fenomenale en de transcendente persoonlijkheid.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Plato tegenover Spinoza.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Beide zijn metafysisch.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Maar voor de een hebben de richtende ideeën een zelfstandigheid buiten de persoonlijkheid,</seg> <seg n="4.8.2">voor de ander treden ze op in de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Bij Spinoza staat de laagste stand tegenover de hoogste stand.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Het hoogste goed is een toestand,</seg> <seg n="4.10.2">een staat van deugd.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Perfectio is realitas.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In de christelijke dramatiek is het hoogste goed een schepping Gods.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Op zedelijk gebied begint deze met het uiteenwerpen van goed en kwaad,</seg> <seg n="5.2.2">zoals in de natuur met de scheiding van licht en duisternis.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daaraan beantwoordt op religieus gebied de tegenstelling van zonde en genade,</seg> <seg n="5.3.2">waarbij de zonde hier een ontkenning is van het perfectie = realitas en de genade een toebereid goed dat verkregen kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik wil niet dadelijk op enige conclusie vooruitgrijpen,</seg> <seg n="6.1.2">maar alleen opmerken<pb n="302" ed="VW"/> dat van hieruit wel enig licht valt op ons godsdienstig leven.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Voor velen zal het bezwaar tegen de bijbelse verzoeningsleer wel vrij precies gelegen zijn in het metafysisch dramatische.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een heilsgeschiedenis die zich afspeelt in de kolossale afmetingen van hemel,</seg> <seg n="6.3.2">aarde en onderwereld en waarbij wij beginnen met 'verbaasde beschouwers' te zijn,</seg> <seg n="6.3.3">om de woorden van ps. 118 te gebruiken,</seg> <seg n="6.3.4">is voor een deel van ons kerkelijk publiek niet meer congeniaal.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De uitbeelding van een drama waarin goddelijke personen als dramatis personae optreden voelt men als godenleer,</seg> <seg n="7.1.2">mythologie.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En de concepties der oude dogmatiek van de besluiten Gods,</seg> <seg n="7.2.2">waaruit zich het hele wereldverloop en het pactum salutis,</seg> <seg n="7.2.3">waaruit zich het gehele verlossingswerk ontvouwt,</seg> <seg n="7.2.4">hebben voor de meer moderne gedachte slechts de waarde van antiquiteiten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zelfs La Saussaye spreekt in z'n <hi rend="italic">Christelijk leven</hi> hautain over de onopgeloste kwestie van Dordt,</seg> <seg n="7.3.2">of God de lijst der uitverkorenen voor of na de schepping had opgemaakt.'</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Deze bezwaren tegen de kerkelijke verzoeningsleer dragen derhalve een meer intellectueel karakter.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij hangen samen met de denkgewoonten van een geheel geslacht.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Op dit punt acht ik de tegenstelling tussen antiek en modern veel minder moeilijk overbrugbaar dan op een ander punt der verzoeningsleer.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ik bedoel de kwestie of zoals vooral Duitse dogmatici het graag zeggen de rechtvaardiging een synthetisch of een analytisch oordeel inhoudt.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dat is een zedelijke kwestie.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Bedoeld is de vraag of God de rechtvaardigheid die de mens nodig heeft om met God te verkeren aan de zondaar toevoegt zodat de rechtvaardigheid van buiten naar de zondaar toekomt,</seg> <seg n="7.9.2">of dat de brave of de gelovige mens gerechtvaardigd wordt zodat God de rechtvaardigheid uit z'n conditie van brave of gelovige kan afleiden.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Deze vraag komt in allerlei vormen voor in 't christendom.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Pelagius komt op voor de zedelijke krachten der menselijke natuur en is bang dat de dogmatiek hier de naïeve goedaardigheid van een mens zal bederven en hem tot een raisonneur zal maken,</seg> <seg n="7.11.2">terwijl hij eenvoudig z'n krachten heeft in te spannen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">De middeleeuwse scholastiek is semi-pelagiaans en laat de genade als zedelijke kracht optreden om de mens voor de rechtvaardigverklaring geschikt te maken.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Het piëtisme zoekt op de een of andere manier in het geloof een grond voor de gerustheid te vinden,</seg> <seg n="7.13.2">terwijl een soort triviaal christendom alle tijden door vindt,</seg> <seg n="7.13.3">dat een mens die ieder het zijne geeft daarmee ook Gode gegeven heeft wat Godes is.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">In alle gevallen voegt het oordeel Gods niet iets,</seg> <seg n="7.14.2">althans niet alles,</seg> <seg n="7.14.3">toe aan de mens,</seg> <seg n="7.14.4">maar trekt een conclusie.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hier herhaalt zich eigenlijk wel de situatie van daarstraks.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het bezwaar dat allerlei kringen hebben tegen de reformatorische opvatting van de toegerekende gerechtigheid is dat men bezwaar heeft tegen het transcendente <pb n="303" ed="VW"/>van deze gerechtigheid.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zo'n aparte idee,</seg> <seg n="8.3.2">die buiten ons zou bestaan,</seg> <seg n="8.3.3">op een afstand van ons zijn,</seg> <seg n="8.3.4">ons reëel bestaan,</seg> <seg n="8.3.5">om dan aan ons toegevoegd te worden,</seg> <seg n="8.3.6">daartegen heeft men gravamina die gelijken op die welke men geldend maakt tegen het bestaan van een raad Gods afgescheiden van de historie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Precies gelijk staat de zaak echter niet.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De transcendente ideeën die in de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="9.2.2">naar reformatorisch begrip,</seg> <seg n="9.2.3">een zelfstandig bestaan hebben,</seg> <seg n="9.2.4">bevinden zich binnen de zedelijke sfeer;</seg> <seg n="9.2.5">terwijl de transcendente ideeën die optreden in de metafysische dramatiek van het verzoeningswerk van Christus,</seg> <seg n="9.2.6">zich op veel groter afstand van de kosmische sfeer bewegen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Deze grijpen niet alleen in in de zedelijke wereldorde en heffen haar wetten op,</seg> <seg n="9.3.2">zoals de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="9.3.3">maar ook in de natuurorde.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bij Spinoza grijpen beide in elkaar en beide ontkenningen zijn tot een monistisch systeem verenigd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het is Spinoza ernst met het proclameren van de autonome persoonlijkheid.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Vandaar de macht van z'n invloed waartegenover zoveel anderen als halfheid openbaar worden.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De ideeën liggen alle in de menselijke natuur.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wanneer er een partijgroepering plaats had waarbij de lijn getrokken werd over de scheidslijn tussen degenen die meer augustiniaans of meer pelagiaans denken,</seg> <seg n="11.1.2">dan zou die heel anders lopen dan wanneer het concilie van Nicea als proefsteen van de geesten moet dienen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De tegenstanders van Athanasius dekken zich niet met die van Augustinus.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is jammer dat dit in het kerkelijk leven niet meer tot uitdrukking komt en het verschil tussen vrijzinnig en orthodox bijna geheel georiënteerd is aan de symbolen der Oosterse kerk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het was juist Pelagius die het dogma met alle geweld tot deze symbolen wilde beperken,</seg> <seg n="12.1.2">die het bovennatuurlijke tot het metafysische en dramatische<pb n="304" ed="VW"/> in de godsleer wilde beperkt houden,</seg> <seg n="12.1.3">zodat het hele terrein van de zedelijkheid in engere zin aan de invloed van het christendom kon blijven onttrokken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zo bleef het criterium veel meer oosters dan westers bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het verschil over natuurlijke en bovennatuurlijke zedelijkheid ligt ons veel nader dan dat van een historische of suprahistorische heilsgeschiedenis.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wanneer men eenmaal verdeeld is op het eerste terrein merkt men de zedelijke verschillen die uitgedreven worden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het valt niet gemakkelijk deze te overbruggen,</seg> <seg n="13.3.2">de geesten zijn ongelijkgestemd en stoten elkaar af.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wie hogere zedelijkheid beleeft door het geloof,</seg> <seg n="13.4.2">vindt de autonome zedelijkheid onheilig en farizees.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En omgekeerd voelt de autonome moralist in alle geloofsgerechtigheid dweperij en schijnheiligheid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daartegenover komt het mij voor dat bij overeenstemming in de genadeleer de mogelijkheid soms zeer nabij is dat over de Griekse symbolen heen de broederhand kan worden gereikt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dit kan niet betekenen dat deze symbolen eenvoudig worden uitgeschakeld.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik geloof niet dat dat ooit gebeuren zal.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het lijkt er minder dan ooit op,</seg> <seg n="15.3.2">dat zal links evengoed moeten toegeven als rechts,</seg> <seg n="15.3.3">dat wij een historische Jezus zullen krijgen in plaats van een suprahistorische.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Op dit gebied spreekt de symbolische opvatting onzer tijd veel meer toe dan de bloot-historische.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ook zullen wij geen unitariërs worden in plaats van trinitariërs.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar wel acht ik het zeer mogelijk,</seg> <seg n="16.1.2">dat het Griekse dogma meer dan tot nog toe het geval was in ons westers geloofsleven zal worden opgenomen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is vaak gezegd en nog eens weer gezegd,</seg> <seg n="16.2.2">zodat men het haast niet meer durft zeggen,</seg> <seg n="16.2.3">dat de reformatoren het hebben laten staan zonder het zich voldoende te assimileren.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zulke fouten zijn bijna onherstelbaar.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Men moet het ijzer smeden als het heet is.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Après date gaat dat dan zeer moeilijk.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Voor de pogingen van de Duitse Vermittlungstheologen kan ik niet een al te grote waardering hebben.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij hebben Christus eigenlijk in de scheppingsorde ingetrokken.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij zou toch gekomen zijn,</seg> <seg n="17.3.2">ook al was de zondeval niet geweest.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Christus staat dan veel meer aan onze kant dan aan Gods kant.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hij is de voltooiing van onze natuur meer dan Gods openbaring.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">In Nicea is beslist dat Christus aan Gods kant staat.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">En daarop zal de kerk wel niet terugkomen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">In de lijn van zonde en genade is Christus de openbaring der genade.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daartegenover zou ik willen zeggen:</seg> <seg n="18.1.2">terug tot de reformatoren.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En wel in het bijzonder tot Calvijn.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In de <hi rend="italic">Institutie</hi> is in de richting van assimilering van het Griekse dogma meer gepresteerd dan wel de aandacht heeft getrokken.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Althans zo lees ik de <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Men moet,</seg> <seg n="19.1.2">zo heeft geloof ik Dilthey ergens gezegd,</seg> <seg n="19.1.3">bij nieuwe opvatting meer op de voegen letten waar het oude en het nieuwe verbonden worden dan op een van die beide zelf.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Daar,</seg> <seg n="19.2.2">in die voegen,</seg> <seg n="19.2.3">zit het geheim.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Nu ligt het zwaartepunt van de <hi rend="italic">Institutie</hi> niet in de objectieve verzoeningsleer.</seg></s><pb n="305" ed="VW"/> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ogenschijnlijk heeft Calvijn hier niets anders gedaan dan de Twaalf artikelen praktisch verklaren zoals dat gebruikelijk was.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Z'n interesse schijnt veel meer te liggen in goddelijke arcana,</seg> <seg n="20.3.2">bij de deus absconditus.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De godsleer is eigenlijk de predestinatieleer.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En de leer van de Heilige Geest gaat op in de geloofsleer.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Tussen deze beide zuiver en donker religieuze stukken ligt dan de objectieve verzoeningsleer.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Deze is meer in de helderheid van menselijke opvattingen komen te liggen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het is als met de wereldleer,</seg> <seg n="21.3.2">die uit het donker van Genesis opkomt,</seg> <seg n="21.3.3">in de bijbelse geschiedenis een poos in 't daglicht treedt,</seg> <seg n="21.3.4">om in de Openbaring van Johannes weer in religieuze,</seg> <seg n="21.3.5">heilige donkerte te worden opgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Eigenlijk is er in al onze voorstellingen een dergelijke verhouding.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Iedere menselijke voorstelling ligt in een vlak,</seg> <seg n="22.2.2">waar bewustzijn en logica iets te zeggen hebben,</seg> <seg n="22.2.3">maar ze liggen daar tussen het mysterie buiten ons en in ons.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo is het objectieve verzoeningswerk de klare plek in onze dogmatiek.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het gebied van redeneren en zelfs van bewijzen als <hi rend="italic">Cur Deus homo.</hi></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wanneer we dat helemaal niet willen verliezen we onze religieuze voorstellingen en raken de stof voor de prediking kwijt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ieder kan de ervaring maken hoe bij verwerping van de kerkelijke verzoeningsleer de stof van de prediking inkrimpt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Welnu,</seg> <seg n="24.1.2">zoveel als maar denkbaar is,</seg> <seg n="24.1.3">is bij Calvijn de objectieve verzoeningsleer,</seg> <seg n="24.1.4">de metafysische dramatiek opgenomen in het religieuze proces.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Calvijn is uit de verte verwant aan Spinoza,</seg> <seg n="25.1.2">maar tegelijk z'n tegenvoeter.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Spinoza neemt de transmanente ideeën op in het zedelijk proces;</seg> <seg n="25.2.2">Calvijn neemt ze op in het religieuze proces.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Bij Spinoza de autonomie;</seg> <seg n="25.3.2">bij Calvijn de heteronomie.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Calvijn maakt daartoe gebruik van een merkwaardige accommodatietheorie.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Van veel ingrijpender aard,</seg> <seg n="26.2.2">dan die later ten opzichte van Jezus' uitspraken door het rationalisme is gebruikt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Bij Calvijn is het goddelijke,</seg> <seg n="26.3.2">religieuze accommodatie.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Op de vraag,</seg> <seg n="27.1.2">hoe God in het verzoeningswerk pogingen kan doen tot redding van zondaren en tegelijk als toornig wordt voorgesteld,</seg> <seg n="27.1.3">zegt Calvijn,</seg> <seg n="27.1.4">dat dit accommodatie is.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">"Zei men tegen iemand:</seg> <seg n="27.2.2">als God u gehaat had toen ge nog zondaar waart,</seg> <seg n="27.2.3">dan zoudt ge ellendig omgekomen zijn,</seg> <seg n="27.2.4">dan zou hij er zeker iets van voelen hoe veel hij God schuldig was.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar nu stelt de heilige onderwijzing het hem ad vivum (naar het leven) voor.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Laat diezelfde mens",</seg> <seg n="27.4.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="27.4.3">"het nu ad vivum horen,</seg> <seg n="27.4.4">dus niet zo abstract:</seg> <seg n="27.4.5">nl. dat hij,</seg> <seg n="27.4.6">hetgeen de Schrift leert,</seg> <seg n="27.4.7">door de zonde van God vervreemd,</seg> <seg n="27.4.8">van alle hoop der zaligheid uitgesloten was;</seg> <seg n="27.4.9">dat Christus zich als voorbidder daartussen heeft gesteld,</seg> <seg n="27.4.10">de straf op zich genomen en betaald heeft,</seg> <seg n="27.4.11">de zonde door z'n bloed heeft uitgewist;</seg> <seg n="27.4.12">dat God de Vader door deze offerande is voldaan,</seg> <seg n="27.4.13">verzoend;</seg> <seg n="27.4.14">dat z'n gramschap door deze voorbidder is gestild;</seg> <seg n="27.4.15">dat de vrede Gods met de <pb n="306" ed="VW"/>mensen door dit fundament wordt ondersteund -,</seg> <seg n="27.4.16">zal hij door deze dingen dan niet zo veel meer bewogen worden als hem beter ad vivum voor ogen gesteld wordt uit hoe grote ellende hij verlost is geworden?"</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Hier is dus de gehele metafysische dramatiek ad vivum opgevoerd,</seg> <seg n="27.5.2">maar dit is volgens Calvijn eigenlijk accommodatie.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Wij hebben deze dramatiek nodig.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Wij moeten daardoor leren dat God buiten Christus</seg> <seg n="27.7.2">- aliquo modo</seg> <seg n="27.7.3">- op ons <choice><sic>vertoomd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">vertoornd</corr></choice> is.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Dit aliquo modo is een woord uit het religieuze mysterie buiten de accommodatie.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Het is een afkorting van wat Calvijn elders gebruikt:</seg> <seg n="27.9.2">ineffabili quodam modo.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Zo bestaan de dingen in God en in het individu.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">God is ineffabilis en individuum est ineffabile.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Daartussen is het terrein van de voorstelling ad vivum die nodig is voor ons bewuste leven.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De verhouding van Gods liefde en zijn toorn is ineffabilis in God en in ons hart.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Maar in het metafysische drama treden ze tegenover elkaar.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Deze voorstelling is echter accommodatie.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ik zal niet zeggen dat Calvijn hier klaar bewust zich rekenschap gegeven heeft,</seg> <seg n="29.1.2">wat tot de voorstelling van de raad Gods,</seg> <seg n="29.1.3">wat tot de historie en wat tot de apostolische leer over de historie gerekend moet worden en hoe ver op elk van deze drie de accommodatiegedachte moet toegepast worden.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Maar hier schuilt in de onbepaaldheid een aanpassing tussen twee werelden.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Een voeg.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dit geldt ook de plaats die Calvijn de middelaar toewijst.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Bij Anselmus is de verzoening logisch noodzakelijk.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Bij Calvijn is het mero beneplacito Gods,</seg> <seg n="30.3.2">dat er een middelaar moet zijn.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het is Gods goeddunken.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Hem de formele oorzaak van de verzoening te noemen,</seg> <seg n="30.5.2">dat verzwakt,</seg> <seg n="30.5.3">zegt Calvijn,</seg> <seg n="30.5.4">de Schriftwoorden tevéél.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Hij is de oorzaak.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">En het woord verzoening heeft groot gewicht en inhoud.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">"Want God was toornig op ons,</seg> <seg n="30.8.2">terwijl hij ons liefhad,</seg> <seg n="30.8.3">totdat hij in Christus verzoend was."</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Maar de wijze,</seg> <seg n="30.9.2">waarop Gods liefde en zijn toorn samen konden gaan,</seg> <seg n="30.9.3">is ineffabilis in werkelijkheid.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">De waarheid der verzoening in Christus is meer naar ons toe gelegen.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Ze is bedoeld het ineffabile uit te spreken,</seg> <seg n="30.11.2">zodat het ons toespreekt.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Christus is instrument en een met 't oog op onze vatbaarheid gekozen middel.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Geheel in deze lijn ligt ook de verklaring die Calvijn geeft van de nederdaling ter helle.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Pas in dit licht bezien valt de betekenis van die verklaring recht in 't oog.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Wij zijn gewend die verklaring als een uitzondering aan te zien.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Een singulier breken met de beschouwingen der oude kerk.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">In werkelijkheid ligt ze geheel in de lijn van de hele verklaring van de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De geweldige dramatiek die in dit artikel ligt,</seg> <seg n="31.6.2">het afdalen van Christus in het dodenrijk,</seg> <seg n="31.6.3">was ditmaal voor Calvijn te machtig.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Accommodatie kon hier niet dienen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Ditmaal was ook de Schrift niet duidelijk.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Calvijn wijzigde de betekenis.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Daardoor bracht hij een stuk psychologie in de <pb n="307" ed="VW"/>Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Van de ledige plaats maakt hij gebruik om voor 't zielelijden van Christus plaats te winnen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">In het oorspronkelijke Credo is daarvoor geen plaats.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het wordt beheerst door de menswording,</seg> <seg n="32.2.2">niet door de verzoening.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De goddelijke natuur is er alles.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Calvijn heeft de verzoening in Twaalf artikelen gebracht.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Daar,</seg> <seg n="32.5.2">waar hij een stuk Griekse theologie wegnam,</seg> <seg n="32.5.3">schoof hij een stuk westerse theologie in.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Als hij de momenten in 't lijden uiteen neemt,</seg> <seg n="32.6.2">plaatst hij juist in de nederdaling ter helle de verzoening.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Uit de rib van het mannelijke Credo,</seg> <seg n="32.7.2">vol daden,</seg> <seg n="32.7.3">uit de rib die hij wegnam,</seg> <seg n="32.7.4">schiep hij het vrouwelijke element der verzoening.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Dit wijst er wel zeer sterk op dat Calvijn tegenover het Griekse dogma niet geheel lijdelijk is geweest.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Bij de behandeling van de andere artikelen ziet men dit gemakkelijk over het hoofd.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Als ik het zo mag zeggen:</seg> <seg n="33.1.2">het Evangelie,</seg> <seg n="33.1.3">de momenten van het metafysisch drama zoals Schrift en dogma die gaven zijn voor Calvijn vensters die God in de hemel gemaakt heeft om ons erdoor te laten zien;</seg> <seg n="33.1.4">zoals de Schrift in haar geheel door Calvijn zelf genoemd wordt een bril,</seg> <seg n="33.1.5">waardoor wij de dingen beter kunnen zien.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Voor God zelf waren ze streng genomen niet nodig.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Maar ieder moment in de historie van Christus is een mysterie.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het straalt licht naar ons uit.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Daarachter bestaan de dingen bij God ineffabili quodam modo.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit symbolisme van Calvijn gaat terug op Augustinus.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">"De doop",</seg> <seg n="34.2.2">zegt Augustinus in z'n <hi rend="italic">Enchiridion,</hi></seg> <seg n="34.2.3">"is niets dan een gelijkenis van Christus' dood en Christus' kruisdood niets anders dan een gelijkenis van de vergeving der zonden."</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Similitudo-gelijkenis.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Op deze wijze krijgt het Evangelie een wondere eeuwigheidsglans.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Voor ons is de verticale lijn van zonde en genade,</seg> <seg n="34.5.2">tussen het ineffabile van God en het ineffabile in ons individueel leven de hoofdzaak.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wie in de rechte verhouding staan in dit opzicht,</seg> <seg n="35.1.2">hoe dan ook,</seg> <seg n="35.1.3">zijn een.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ik zie echter niet hoe dit goed en klaar ontdekt kan worden buiten de Christus der evangeliën.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Wij kunnen die sfeer der klaarheid,</seg> <seg n="35.3.2">der bewustwording,</seg> <seg n="35.3.3">der prediking,</seg> <seg n="35.3.4">der gelijkenis niet missen.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Buiten Christus,</seg> <seg n="35.4.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="35.4.3">is God voor ons een labyrint.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="307" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.verzoening-een-kringlezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Over de in manuscript bewaard gebleven lezing <hi rend="italic">Verzoening.</hi> Een kringlezing, zijn geen nadere gegevens bekend.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="18" xml:id="noordmans1.communisme" decls="#bibl-noordmans1.communisme">
<pb n="308" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Communisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Toen ik voor deze lezing gevraagd werd om over communisme te spreken,</seg> <seg n="2.1.2">heb ik wel enig bezwaar gehad.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik gaf enkele andere onderwerpen op. Ik zocht dus er aan te ontkomen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het mocht mij niet baten.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ds. P. v. A. bleef mij dit onderwerp voorhouden en zo moest ik dus wel,</seg> <seg n="2.4.2">al kreeg ik uitstel,</seg> <seg n="2.4.3">mij onderwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat men aarzelt om over een onderwerp als communisme te lezen,</seg> <seg n="3.1.2">zult gij kunnen begrijpen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Aan de ene kant toch is er geen ding dat zozeer aan de orde is als communisme.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Als we naar de politieke hemel kijken,</seg> <seg n="3.3.2">zoals we in de zomer naar de lucht kijken,</seg> <seg n="3.3.3">dan zien we in 't oosten de lucht heel donker.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het is als een donderbui.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wij horen in de verte de slagen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Van tijd tot tijd schijnt de bui over te komen naar ons toe.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Sommigen verlangen daarnaar en menen dat ons leven daardoor verfrist zou worden en tot nieuwe wasdom komen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Anderen vrezen daarentegen en denken dat hagelslag aan alle groei en bloei een eind zou maken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Hoe men er ook over denkt,</seg> <seg n="3.9.2">de Sovjet-republiek is een zeldzame verschijning in het Europese leven.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De vraag van het communisme is zeer aan de orde.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Aan de andere kant is echter het communisme iets waarvan men zich geen voorstelling kan maken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is iets wat men niet grijpen kan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Iets dat altijd in de lucht zit,</seg> <seg n="4.3.2">maar nooit een duidelijke gestalte heeft aangenomen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Waarvan de mensen altijd gedroomd hebben,</seg> <seg n="4.4.2">maar dat ze nooit hebben aanschouwd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarom is mijn onderwerp zo moeilijk en zag ik er tegenop om het te behandelen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Moet ik spreken over Sovjet-Rusland,</seg> <seg n="5.2.2">dan weten we daar zo weinig van en moet men een staathuishoudkundige zijn om erover te kunnen handelen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wilde ik daarentegen spreken over de schone communistische droom,</seg> <seg n="5.3.2">die in alle eeuwen de geesten bevangen heeft,</seg> <seg n="5.3.3">dan was mijn behandeling misschien te afgetrokken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik wil trachten zo goed en zo kwaad als dat gaat in m'n onderwerp te komen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Misschien voelen wij er dan straks samen iets van wat communisme is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hoe oud de communistische gedachte is,</seg> <seg n="7.1.2">valt niet te zeggen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Men zou kunnen zeggen:</seg> <seg n="7.2.2">zo oud als de wereld.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wanneer wij spreken over de ‘gouden eeuw' of de 'dagen van olim',</seg> <seg n="7.3.2">dan denken wij aan toestanden die geheel verschillen van de onze.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Die tijd denken we ons dan niet een beetje beter dan de tegenwoordige,</seg> <seg n="7.4.2">maar oneindig veel beter.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ieder weet dat oude mensen wel eens geneigd zijn de vroegere tijden te verheerlijken.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Welnu,</seg> <seg n="7.6.2">als wij nu aannemen dat zij gelijk hadden en dat voor 60 of 70 jaar de mensen veel <pb n="309" ed="VW"/>degelijker,</seg> <seg n="7.6.3">de kinderen veel gehoorzamer,</seg> <seg n="7.6.4">de kooplui veel eerlijker waren en verder alles naar rato en dat dan nog 60 of 70 jaar vroeger allen weer veel degelijker,</seg> <seg n="7.6.5">gehoorzamer,</seg> <seg n="7.6.6">eerlijker waren en de toestanden veel beter enz.,</seg> <seg n="7.6.7">dan kwam men eindelijk toch in een wereld die veel van de onze verschilde.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar dan waren we toch nog niet in de 'dagen van olim' of in de 'gouden eeuw'.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Want als we die noemen,</seg> <seg n="7.8.2">dan bedoelen we een toestand die principieel,</seg> <seg n="7.8.3">in beginsel,</seg> <seg n="7.8.4">van de onze verschilde en niet alleen in graad.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Misschien hebt ge wel eens uzelf afgevraagd hoe we daar toch aan komen,</seg> <seg n="8.1.2">aan die gedachte.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">In 't algemeen kan men zeggen dat overal waar mensengedachten die nooit stilstaan aan 't werk zijn zulke gedachten worden aangetroffen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De zendelingen ontmoeten de idee van een gouden eeuw overal.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zij zijn gewoon die gedachten dan te vergelijken met het paradijsverhaal uit de eerste hoofdstukken van Genesis en ze op te vatten als een herinnering aan een zalige oorspronkelijke toestand der mensheid.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik geloof ook inderdaad dat zulke voorstellingen van heel oude oorsprong zijn.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dit neemt echter niet weg dat ze telkens in de geschiedenis weer opnieuw opduiken en dat dichters en denkers er telkens weer nieuwe vormen aan hebben gegeven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En dat gebeurt dan vaak in verband met sociale toestanden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ellendige sociale toestanden wekken dan de verwachting dat de 'dagen van olim' weer zullen terugkeren en dat de gouden eeuw weer aanstaande is.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Sociale hervormers gebruiken die oude ideeën die er in de gedachten van het volk hangen om er hun hervormingsplannen aan vast te knopen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">En ook zelf staan die hervormers onder de invloed van die gedachten.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zonder dat ze er soms zelf aan denken,</seg> <seg n="9.7.2">komen ze tot toekomstverwachtingen waarom nuchtere staatslieden geneigd zijn te glimlachen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">En het zijn dikwijls niet de minsten van ons geslacht die zich laten vervoeren tot toekomstverwachtingen die met de werkelijkheid in krasse tegenstelling staan.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu zouden we uit de bijbel wel voorbeelden kunnen aanhalen van zulke toekomstverwachtingen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik zal daarover echter niet dadelijk spreken.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Want daar heeft alles een overwegend godsdienstige kleur.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En we lopen dan gevaar dat we al te spoedig stichtelijk gaan worden en met enige teksten de zaak afdoen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">We willen eerst wat dichterbij blijven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De sociale geschiedenis is in de bijbel geheel overstraald door hoger licht zodat we daarbij al spoedig de aardse toestanden vergeten.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">In het N.T. is dat geheel het geval.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De verwachting van Christus' wederkomst beheerst daar alles.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Hoe het hier op aarde moet worden ingericht,</seg> <seg n="10.9.2">daarop is de nieuwtestamentische prediking niet in bijzonderheden ingesteld.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Het O.T. geeft wel stukken sociale prediking in de profeten,</seg> <seg n="10.10.2">maar ook hier vliegt de profetische gedachte telkens spoedig naar de toekomst van het Godsrijk dat met heerlijke kleuren wordt geschilderd.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wanneer wij zoeken naar iets dat dichter bij ons staat en dichter bij de <pb n="310" ed="VW"/>aardse toestanden blijft,</seg> <seg n="11.1.2">dan is er in de geschiedenis der oude Grieken veel bewaard gebleven wat ons voor goed begrip van het communisme van dienst kan zijn.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hier is nu voor ons bewaard de geschiedenis van een maatschappij gedurende vele eeuwen,</seg> <seg n="11.2.2">een geschiedenis die geheel afgelopen is.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De geschiedenis van het christelijke Europa is nog in gang.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wij staan er zelf in.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar een geschiedenis als van oud-Griekenland ligt als afgesloten geheel voor ons.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In vele opzichten lijkt die geschiedenis op die van het christelijke Europa.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De oudste letterkunde van Griekenland verplaatst ons in een tijd die we de Griekse middeleeuwen kunnen noemen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De samenleving bestaat uit adel en volk.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het grootgrondbezit bestond ook toen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Men heeft later gemeend dat in het begin van alle geschiedenis een zeker communistisch landbezit valt aan te wijzen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Zoals in Rusland dorpsgronden bestaan die telkens verdeeld worden,</seg> <seg n="12.6.2">zo heeft men gemeend dat eigenlijk vroeger overal het communistisch landbezit bestaan heeft.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Men neemt dan aan dat het privaatbezit pas later opgekomen is.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dit is niet juist.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Dit grootgrondbezit in de Oudgriekse tijd heeft toen geleid tot een langzame ondergang van de boerenstand.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In slechte tijden namen de boeren hypotheek op hun land en dit bracht hen in steeds grotere afhankelijkheid.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze maatschappelijke afhankelijkheid is door een der oudste Griekse dichters weergegeven in de oudste Europese fabel die bekend is.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De nachtegaal spreekt met de havik die hem hoog in de wolken draagt.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De eerste weeklaagt,</seg> <seg n="13.4.2">waar hij de kromme,</seg> <seg n="13.4.3">scherpe klauwen van de havik in zijn vlees voelt dringen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De havik spreekt de nachtegaal toe:</seg></s></p>
<lg><l n="14.1"><seg n="14.1.1">"Waartoe dat geschrei,</seg> <seg n="14.1.2">een sterkere houdt u gevangen.</seg></l><l n="14.2"><seg n="14.2.1">En hoe schoon gij ook zingt,</seg> <seg n="14.2.2">waar ik u breng,</seg> <seg n="14.2.3">daarheen gaat gij.</seg></l><l n="14.3"><seg n="14.3.1">Naar mijn eigen believen neem ik tot een maal u,</seg> <seg n="14.3.2">of laat U."a</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Diezelfde dichter klaagt over de rijken als over hommels in de bijenkorf die de arbeid der vlijtige bijen verteren.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Toen de heerschappij van de adel in de Griekse wereld gebroken was,</seg> <seg n="16.1.2">drukte zich een jonkheer dier dagen die terugverlangde naar de goede oude tijd zo uit:</seg> <seg n="16.1.3">dat hij met smart terugdenkt aan de tijd dat het volk recht en wet niet kende;</seg> <seg n="16.1.4">hij spreekt van lieden met geitevel om de schouders.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het landvolk ziet hij aan als herten die voor de poort weiden.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dit was de goede oude Griekse tijd.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het was allerminst communisme,</seg> <seg n="16.4.2">zoals wij zien.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Daarop is in de Oudeuropese wereld een revolutietijd gekomen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Sedert de zevende eeuw voor Christus begint in het oude,</seg> <seg n="17.2.2">beschaafde Europa een revolutietijd.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Deze strijd tussen aristocraten en volk is met grote verbittering <pb n="311" ed="VW"/>gevoerd.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Te Milete sloot het volk de kinderen van de verdreven rijke geslachten op in een schuur en liet ze door wilde stieren vertreden.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Later wreekten zich de teruggekeerde aristocraten door de kinderen der democraten met pek bestreken te verbranden.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Wij horen het:</seg> <seg n="17.6.2">de gruwelen van onze tijd zijn niet nieuw.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een dichter dier dagen klaagt erover dat pakknechten regeren en dat het grauw de baas is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De zevende en zesde eeuw voor Christus schijnen van oud-Europa iets gehad te hebben als onze dagen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Een tijd van klassenstrijd.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De boeren rondom Athene hebben in die tijden reeds een vakvereniging opgericht.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De oudste die in Europa bekend is.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit moet een woelige tijd geweest zijn.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Een tijd ook waarin het geloof aan de oude goden wordt geschokt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Iedere tijd heeft z'n filosofie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ook deze tijd heeft z'n grote filosoof gehad die het gevleugelde woord uitriep,</seg> <seg n="20.2.2">een woord dat bekend zal blijven zolang de wereld staat:</seg> <seg n="20.2.3">'De wereld is een stroom.'</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De oudste revolutionaire filosofie in Europa.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Uit deze bewegelijke tijd is de burgerstaat te voorschijn gekomen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Maar het schijnt dat,</seg> <seg n="20.5.2">wat men tegenwoordig het proletariaat noemt,</seg> <seg n="20.5.3">reeds toen soms tot macht is geraakt.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">In Megara drongen eens de armen de huizen der bezittenden binnen en verlangden dat hun maaltijden werden klaargezet.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Bij dezelfde stad werden eens de kudden schapen der rijke landeigenaars afgeslacht,</seg> <seg n="20.7.2">enkel uit nijd.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Dit is de eerste bijzonderheid die wij kennen uit de proletarische beweging van Europa.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">En zo treden in het land rondom Athene in de dagen van Solon reeds de boeren van Attica op met het program dat de grond gelijk op verdeeld moet worden.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Wanneer wij dus terugzien naar de vroegste geschiedenis van oud-Europa,</seg> <seg n="20.10.2">dan ontdekken wij geen goede oude tijd,</seg> <seg n="20.10.3">geen gouden eeuw,</seg> <seg n="20.10.4">maar in die dagen van olim was er revolutie,</seg> <seg n="20.10.5">klassenstrijd;</seg> <seg n="20.10.6">er waren rijken die de armen vertrapten en verachtten en er was volk en proletariaat dat moordde en plunderde als het tot uitbarsting kwam.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Er waren dichters en denkers die van hun tijd zongen en dachten.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Er was een sociaal program zoals in onze dagen.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Er waren vakverenigingen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Er zijn toen in die bewogen dagen grote staatslieden opgetreden,</seg> <seg n="21.1.2">waarvan Solon de meest bekende was.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ze hebben met geweldige hand in de sociale verhoudingen ingegrepen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Nieuwe wetten bleken daartoe niet voldoende.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Er volgde een tijd waarin wat de Grieken 'tirannen' noemden regel en wet stelden naar dat het hun goeddacht.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Op de revolutie volgde de dictatuur.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">We zitten hier niet op een geschiedenisles.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maar hiertoe is het boven meegedeelde toch wel goed om ons te laten zien dat wat wij in onze tijd beleven niet geheel nieuw is en dat er in de goede oude tijd in Europa al dergelijke dingen plaatsvonden als in onze dagen.</seg></s></p>
<p><pb n="312" ed="VW"/><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De eigenlijke kweekplaats voor socialistische en communistische ideeën is echter niet eigenlijk het platteland,</seg> <seg n="23.1.2">maar de stad.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ze worden geboren uit de spanningen van de burgerlijke maatschappij.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De stad is,</seg> <seg n="23.3.2">althans bij een beperkt aantal inwoners,</seg> <seg n="23.3.3">één geheel dat men kan overzien.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De burgers kennen elkaar.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het heeft iets van een huisgezin.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het is weer heel anders dan het platteland met z'n hofsteden die elk voor zichzelf een kleine wereld vormen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Daarbij komt dat storingen in de maatschappelijke verhoudingen in de stad direct veel ernstiger uitwerking hebben.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Denk slechts aan de distributietijd.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Wat heeft de stad veel meer geleden dan het platteland.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daarom stond een stadsbestuur telkens voor de noodzakelijkheid om in de verhoudingen in te grijpen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Men moet ten opzichte van de verdeling van arbeid en eigendom en levensmiddelen veel ingrijpender verordeningen maken om het leven niet vast te laten lopen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Wij denken aan de distributiemaatregelen van enkele jaren geleden van minister Posthuma.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Welnu,</seg> <seg n="24.7.2">zo moesten de steden in oud-Europa en later ook in de middeleeuwen vaak door zeer willekeurige maatregelen orde op het maatschappelijke leven stellen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Iedere economische crisis had direct een vreselijke invloed op de volkslagen.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Het leven rustte vooral in de stad der oudheid,</seg> <seg n="24.9.2">die op zichzelf stond,</seg> <seg n="24.9.3">op zeer smalle basis en kon spoedig uit z'n evenwicht komen.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Zo werd er in sommige Griekse steden vastgesteld dat men niet meer dan zoveel grond in bezit mocht hebben.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Arbeidsplicht werd soms ingevoerd bijv. te Athene.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Zorg voor invaliden enz.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Het eigendomsrecht en de sociale vrijheid werd dus in de op zichzelf staande stad wel erkend,</seg> <seg n="24.13.2">maar was aan ingrijpende beperkingen onderhevig,</seg> <seg n="24.13.3">omdat het geheel geen schade zou lijden.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Het is goed dat wij aan zulke mogelijkheden denken die wij zelf in de distributietijd beleefd hebben omdat wij anders zo licht denken dat wij van nature een eigendomsrecht bezitten of van nature geheel vrij zijn in maatschappelijk opzicht.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Dit 'van nature' bestaat niet.</seg></s> <s n="24.16"><seg n="24.16.1">Het bleek menigmaal dat de stad of de staat niet alleen politiek,</seg> <seg n="24.16.2">maar ook maatschappelijk het leven der burgers kon,</seg> <seg n="24.16.3">maar ook moest regelen.</seg></s> <s n="24.17"><seg n="24.17.1">In de op zichzelf staande stad vooral was de staat niet een afgetrokken gedachte,</seg> <seg n="24.17.2">maar de staat was een lichaam waarvan men zich een deel voelde en dat in het leven ingreep.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo kon bij de mindere man gemakkelijk de gedachte ontstaan dat de staat almachtig was en alles kon inrichten zoals hij wilde.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Maar waarom zou de staat dan het leven niet zo gelukkig mogelijk maken voor allen?</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Waarom moest men dan ten halve blijven staan?</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Waarom zou alle bevoorrechting dan niet kunnen wijken en de burgerschap een gelukkige gemeenschap kunnen vormen?</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Inderdaad hebben grote wetgevers en heersers in oud-Europa zeer krachtig ingegrepen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar latere geslachten stelden het voor alsof ze maatschappelijke tovenaars geweest waren die met een handomdraai de hele maatschappij gelukkig konden maken.</seg></s></p>
<p><pb n="313" ed="VW"/><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Zo werd de oude stad tot een kweekplaats van sociale eisen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wanneer de staat alles kan voor allen,</seg> <seg n="26.2.2">dan moet ze 't ook doen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Praktisch heeft dit ook in de,</seg> <seg n="26.3.2">oudheid niet tot communisme geleid.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar deze stemming heeft wel grote betekenis gehad voor de geschiedenis der communistische ideeën.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Heel veel van wat in onze dagen gehoord wordt,</seg> <seg n="26.5.2">hoort men precies zo in die oude tijd.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Er was vooral één stad die veel invloed gehad heeft op de communistische ideeën.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het was Sparta.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Op het zuidelijkste schiereiland van Griekenland trok in oude tijden een groep dappere Grieken binnen en bracht de oorspronkelijke bewoners tot onderhorigheid.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Omdat de nieuw aangekomenen zich midden tussen een vijandige bevolking bevonden,</seg> <seg n="27.4.2">bleven zij zich inrichten als in oorlogstoestand.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het land,</seg> <seg n="27.5.2">of eigenlijk de opbrengst van het land,</seg> <seg n="27.5.3">werd verdeeld zodat de boeren een deel van de opbrengst aan de Spartanen moesten afstaan.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Deze hadden elk hun deel,</seg> <seg n="27.6.2">waarop ze recht hadden.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">De Spartaanse volle burgers behoefden dus niet te werken voor de kost en waren steeds bereid tot de krijg.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">De maaltijden werden gemeenschappelijk genoten;</seg> <seg n="27.8.2">de kinderen op staatskosten opgevoed.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Hier had men nu communisme in de praktijk.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Geen wonder,</seg> <seg n="28.1.2">dat later in de Griekse steden deze inrichting in verbetering zoekende kringen werd verheerlijkt en tot voorbeeld gesteld.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De denkers,</seg> <seg n="28.2.2">die zich met sociale theorieën bezig hielden,</seg> <seg n="28.2.3">gebruikten deze voorbeelden en geschiedschrijvers werd vaak tot geschieddichting.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men moest,</seg> <seg n="28.3.2">zo verkondigden de denkers,</seg> <seg n="28.3.3">tot de eenvoudigste levensomstandigheden terugkeren.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De privaateigendom met het geldverkeer en de kunstmatige inrichting van de maatschappij moesten plaats maken voor de oorspronkelijke communistische levensinrichting.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Die oorspronkelijke levenswijze beschouwde men als de natuurlijke in overeenstemming met de natuurwet.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Precies dezelfde gedachten die later de Fransman Rousseau heeft ontwikkeld aan het einde van de achttiende eeuw.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Deze opvatting wil eigenlijk alles wat wij cultuur,</seg> <seg n="28.7.2">beschaving noemen weer afschaffen.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Zij gelooft dat dat alles onnatuurlijk is.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Een latere Romeinse wijsgeer,</seg> <seg n="28.9.2">Seneca,</seg> <seg n="28.9.3">heeft dit zo uitgedrukt:</seg> <seg n="28.9.4">men hield op alles te bezitten,</seg> <seg n="28.9.5">toen men eigendom begeerde.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Deze trek is aan de gehele filosofie der oudheid min of meer eigen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Men weet misschien wel van die Diogenes,</seg> <seg n="28.11.2">die in een ton woonde en die toen Alexander de Grote hem vroeg wat hij van hem begeerde het antwoord gaf:</seg> <seg n="28.11.3">het enige wat ik begeer is dat gij mij een weinig uit de zon gaat.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">De <choice><sic>sto;icijnen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">stoïcijnen</corr></choice> die men nog in onze geloofsbelijdenis genoemd vindt,</seg> <seg n="28.12.2">predikten ook die vereenvoudiging des levens.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">De wijsgeer Zeno predikte afschaffing van de gerechtshoven,</seg> <seg n="28.13.2">van het geld,</seg> <seg n="28.13.3">van het huwelijk,</seg> <seg n="28.13.4">van het maatschappelijk onderscheid tussen man en vrouw.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">De mensheid werd bij een kudde vergeleken die vreedzaam moet weiden in blijmoedige zelfgenoegzaamheid,</seg> <seg n="28.14.2">zonder nijd en zonder eigendom.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Dit is het overeenkomstig de natuur leven.</seg></s></p>
<p><pb n="314" ed="VW"/><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Precies als op 't eind van de achttiende eeuw werden ook toen de natuurvolken verheerlijkt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De Scythen die in Paulus' brieven ook barbaren genoemd worden (Kol. <choice><sic>3 : 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">3 : 11</corr></choice>),</seg> <seg n="29.2.2">daar heerst volgens de Griekse schrijvers nog de natuurlijke gerechtigheid.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Zij worden de rechtvaardigsten aller mensen genoemd omdat hier nog het stamleven heerst met een zekere mate van communisme.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Merkwaardig,</seg> <seg n="29.4.2">dat toen ook reeds de Russen het communistische voorbeeld waren.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Ook het dierenrijk wordt soms ingesloten in het vrederijk en als voorbeeld worden volksstammen in het noorden gesteld,</seg> <seg n="29.5.2">die vegetariërs zouden zijn.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het communisme van die natuurvolken wordt dan overdreven en komt met de werkelijkheid niet overeen.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Niet alleen onwillekeurig had dit plaats,</seg> <seg n="29.7.2">maar men maakte ook romans die het staatsleven schilderden zoals men dat zich gaarne voorstelde.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Sparta diende daarbij vaak als model.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Deze staat,</seg> <seg n="29.9.2">zoals men die zich idealiseerde,</seg> <seg n="29.9.3">zonder handel over zee,</seg> <seg n="29.9.4">zonder weelde,</seg> <seg n="29.9.5">zonder een ding of een woord te veel,</seg> <seg n="29.9.6">leek velen die temidden van een drukke handelswereld leefden een ideaal.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Nijd,</seg> <seg n="29.10.2">weelde,</seg> <seg n="29.10.3">rijkdom of armoede zouden zo onmogelijk geweest zijn.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Het geld had z'n aantrekkelijkheid verloren omdat men slechts ijzergeld gebruikte.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dit was het oud-Sparta van Lycurgus zoals latere schrijvers zich dit dachten.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Natuurlijk was het werkelijke Sparta nooit zo mooi geweest.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Het beeld dat men zich ervan maakte,</seg> <seg n="30.3.2">komt zo ongeveer overeen met de levensleer van de stoïcijnen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het leven van een 'wijze' werd hier in romanvorm geschilderd.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Bij de beschrijving van deze communistische ideeën zocht men ook gaarne aansluiting aan het leven der dieren,</seg> <seg n="31.1.2">bijzonder der bijen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hier bij de dieren had men geheel de natuurlijke leefwijze en het leven overeenkomstig de natuur.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Wanneer de natuur dan de grote leermeesteres moest zijn,</seg> <seg n="31.3.2">waarom dan niet hier allereerst ter schole te gaan?</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De communistische staat dacht men zich als een bijenkorf;</seg> <seg n="31.4.2">de maatschappij heette een met rede begaafde bijenzwerm.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Men stelde zich voor dat dan in de dagen van olim,</seg> <seg n="31.5.2">toen het overal nog zowat Spartaans was,</seg> <seg n="31.5.3">de mensen niet veel hoefden te werken;</seg> <seg n="31.5.4">immers in Sparta hoefde men ook niet te werken,</seg> <seg n="31.5.5">waarbij men vergat er op opmerkzaam te maken,</seg> <seg n="31.5.6">dat voor de Spartanen anderen werkten.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Zo was dit punt gemakkelijk opgelost.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Ook van de verdeling van de bodem maakte men zich een al te gemakkelijke voorstelling door te vergeten dat die eindelijk opraakt.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Op diezelfde wijze fantaseerde men zich dan de oude toestanden van andere steden.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Armoede gold niet als schande voor de armen zelf,</seg> <seg n="32.2.2">maar de rijken schaamden zich erover in het oude Athene.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Niemand was bang geld te lenen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Werkeloosheid bestond niet.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">En zo idealiseerde men voort.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dit is echter alles nog slechts wat in de kalme geschriften van geschiedschrijvers en filosofen voorkomt.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het is nog niets vergeleken bij wat in de volkskringen leefde.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">De sociale toestanden in de Griekse steden waren in de <pb n="315" ed="VW"/>vijfde en vierde eeuw verre van rooskleurig.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Politiek hadden allen dezelfde rechten.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Er was een democratie.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Maar sociaal was de ongelijkheid geweldig.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Er bestond een talrijk,</seg> <seg n="33.7.2">verarmd proletariaat,</seg> <seg n="33.7.3">niet minder dan in onze dagen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Wat in deze kringen leefde,</seg> <seg n="33.8.2">weten we natuurlijk niet uit geschriften uit deze kringen zelf.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Men moet het opzoeken in het toneel van die dagen en in gedichten en fabels.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Nu weten we allen uit onze kinderjaren wel verhaaltjes over mensen die maar hoefden te wensen en het was er,</seg> <seg n="34.1.2">te gebieden en het stond er,</seg> <seg n="34.1.3">zoals God toen Hij de wereld schiep.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Nu,</seg> <seg n="34.2.2">wat wij daarvan hoorden van baker of kindermeid of familie,</seg> <seg n="34.2.3">is gewoonlijk al heel oud en voor Europa komt het veelal in de Griekse komedie voor.-Hier had nu de fantasie vrij spel en droomde men van een communistische wereld die geen beperkingen meer kende.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">In het wensland heeft men het maar voor het zeggen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Droom en werkelijkheid vallen bij kinderen en ook bij grote mensen wel eens samen,</seg> <seg n="34.4.2">als men de wens vrij spel laat.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Zalig die met de voorvaderen leefden.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar die tijd kan terugkomen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het naar de natuur leven heeft toch altijd nog last van de beperktheid van de natuur.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Er is niet meer dan zoveel,</seg> <seg n="34.8.2">ook al hebben allen er evenveel part aan.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Welnu,</seg> <seg n="34.9.2">de fantasie wist daar wel raad mee.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">In de gouden eeuw van Kronos,</seg> <seg n="34.10.2">waarvan het feest nog eens per jaar werd gevierd,</seg></s></p>
<lg><l n="35.1"><seg n="35.1.1">"kwam het brood gebakken uit de grond,</seg></l><l n="35.2"><seg n="35.2.1">de rivieren waren met wijn gevuld,</seg></l><l n="35.3"><seg n="35.3.1">witte broden kwamen vanzelf voor de mond,</seg></l><l n="35.4"><seg n="35.4.1">gebraden vogels vlogen door de lucht,</seg></l><l n="35.5"><seg n="35.5.1">de vissen kwamen in de huizen zichzelf braden.</seg></l><l n="35.6"><seg n="35.6.1">Zelfs het kinderspeelgoed bestond uit lekkernij."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="36.1"><seg n="36.1.1">In het wensland sneeuwt het meel en regent het brij.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Op die manier behoeft er geen dienende klasse te zijn die in Sparta altijd nog overbleef.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Tot de tafel zegt men:</seg> <seg n="36.3.2">tafeltje dekje.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Tot de kruik:</seg> <seg n="36.4.2">schenk in.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Tot de beker:</seg> <seg n="36.5.2">spoel je.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Op het Griekse toneel werden deze dingen tot algemeen vermaak ten gehore gebracht.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar het zou kinderachtig geweest zijn als de dichters daarin aan het volk geen spiegel hadden willen voorhouden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Ongetwijfeld leefden in het Griekse proletariaat communistische wensen en dromen,</seg> <seg n="37.3.2">die de dichters natuurlijk door te overdrijven gestalte gaven en aan het volk zelf voorhielden zodat ze er zelf om moesten lachen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Het luchtkastelen maken zat het Griekse proletariaat in het bloed.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">De Griekse dichter Aristofanes heeft daarop z'n <hi rend="italic">Wolkenkoekoeksheim</hi> gemaakt,</seg> <seg n="37.5.2">de komedie van een vogelstad.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wanneer er echter sociale politiek gemaakt moet worden,</seg> <seg n="38.1.2">moet men met concrete,</seg> <seg n="38.1.3">duidelijke voorstellen komen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En dan zijn er twee grote ideeën die in de oudheid in telkens nieuwe vormen optraden en die in de politiek <pb n="316" ed="VW"/>betekenis kregen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Nieuwe verdeling van de grond is een eis die telkens weer gesteld wordt.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">En de moeilijkheid en het ontoereikende daarvan leidt steeds weer in de richting van 't communisme.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wat wij ook wel vaak reeds als jongens met elkaar bedebatteerden,</seg> <seg n="38.5.2">dat een billijke verdeling niet blijvend zou zijn,</seg> <seg n="38.5.3">moet dan als laatste remedie een volledig communisme doen eisen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Naast deze communistische gemeenschap waarin ieder evenveel genieten kan,</seg> <seg n="39.1.2">komt dan</seg> <seg n="39.1.3">- en dit moet men niet vergeten</seg> <seg n="39.1.4">- als aanvulling de gemeenschappelijke plicht tot arbeiden.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Deze idee is echter lang niet zo duidelijk naar voren gekomen in de Griekse politieke geschiedenis.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Tot een praktische oplossing is het in de oudheid niet gekomen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De sociale spanning is menigmaal ontzettend geweest.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De sociale vragen als landnationalisatie enz. zijn soms bij de stembus zeer actueel geweest.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar een harmonische oplossing heeft het vraagstuk toen niet gevonden.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Alleenheersers hebben straks weer orde op zaken gesteld en de onvolmaaktheid met alle leed daaraan verbonden is gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik heb bij de geschiedenis van de communistische gedachte in Europa nogal lang stil gestaan omdat,</seg> <seg n="40.1.2">zoals ik reeds opmerkte,</seg> <seg n="40.1.3">wij hier een afgesloten geschiedenis voor ons hebben.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Alles ligt nu stil.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wij hebben tot nog toe de communistische gedachte zuiver maatschappelijk beschouwd.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ik liet de bijbelse gedachten er opzettelijk buiten.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Ik moet thans wijzen op een andere lijn waarmee wij bij het communisme rekening hebben te houden.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Wij vinden die in de bijbel.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Diezelfde ideeën die we hoorden uitspreken tegen alles wat we beschaving noemen,</seg> <seg n="41.5.2">vinden we ook wel in de bijbel.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Jesaja zegt dat Gods dag zal zijn "tegen alle hoge toren,</seg> <seg n="41.6.2">en tegen alle vaste muur;</seg> <seg n="41.6.3">En tegen alle schepen van Tarsis,</seg> <seg n="41.6.4">en tegen alle gewenste schilderijen" (Jes. 2 : 15 v.).</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Hier is echter de gedachte een andere.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het is om Godswille dat de profeet het zegt.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Het eenvoudige moet bestaan omdat de cultuur,</seg> <seg n="41.9.2">de beschaving hoogmoedig is.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Ook tegen het akker aan akker trekken,</seg> <seg n="42.1.2">het liggen op elpenbenen bedden,</seg> <seg n="42.1.3">het verdrukken van de armen,</seg> <seg n="42.1.4">spreken de profeten.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Maar alles staat in het licht van Gods wil en Gods eer.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De sociale geschiedenis komt weinig naar voren.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het is godsdienst wat hier spreekt.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Dit geldt ook voor het N.T. Het Lukasevangelie zou men het communistisch evangelie kunnen noemen:</seg> <seg n="42.5.2">de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus,</seg> <seg n="42.5.3">van de onrechtvaardige rentmeester,</seg> <seg n="42.5.4">de zaligspreking:</seg> <seg n="42.5.5">zalig zijn de armen,</seg> <seg n="42.5.6">de rijke jongeling en vele andere trekken in Lukas zouden daartoe het recht geven.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Maar toch zal ieder moeten toegeven dat ook dit evangelie geen plan van wereldhervorming inhoudt,</seg> <seg n="42.6.2">maar onze gedachten naar het hiernamaals leidt.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Dit geldt bijzonder in de gelijkenissen uit Lukas 16.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Zo is het ook met het tweede boek van Lukas,</seg> <seg n="42.8.2">de Handelingen der Apostelen:</seg> <seg n="42.8.3">het bekende verhaal van de goederengemeenschap in de eerste christelijke gemeente.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Het is niet gemakkelijk bij de enkele berichten die we hebben daaromtrent een voorstelling te <pb n="317" ed="VW"/>vormen.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Maar in elk geval hebben we hier te doen met een toestand in een zeer kleine kring die bovendien geheel op vrijwilligheid berustte.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Hier zijn we in een geheel andere wereld dan wanneer we staatkundig over communisme spreken.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Ook bij de eerste Jeruzalemse gemeente worden onze gedachten meer naar de onzichtbare wereld,</seg> <seg n="42.12.2">de wederkomst van Christus geleid dan naar een aardse regeling.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Toch moeten we toegeven dat eeuwenlang de communistische gedachte in de wereld is wakker gehouden juist door het verhaal van de eerste christelijke gemeente.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wanneer wij de geschiedenis raadplegen,</seg> <seg n="43.2.2">dan valt er op staatkundig gebied lange eeuwen niet zo heel veel te ontdekken van communistische proefnemingen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De oudheid gaat onder zonder dat een communistische staat werd beproefd.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Het privaatbezit blijft tot op de huidige dag gehandhaafd.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">De kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="43.5.2">en dat is wel merkwaardig,</seg> <seg n="43.5.3">is vol van communistische proefnemingen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Talloos zijn in de loop der eeuwen de communistische sekten geweest.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Het spreekt ook wel vanzelf dat veel gemakkelijker kleine kerkelijke kringen zich zo iets kunnen veroorloven dan een burgerlijke samenleving.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Op kerkelijk gebied gebeurt zoiets vrijwillig en zovelen als er willen doen eraan mee.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Is men het spel moe,</seg> <seg n="43.9.2">dan keert men weer in de burgerlijke samenleving terug,</seg> <seg n="43.9.3">zoals Frederik van Eeden dat deed na de proefneming van z'n kolonie te Walden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Toch mogen we niet vergeten dat ook wat er in de oudheid over het gemeenschapsleven is gedacht in de christelijke wereld heeft doorgewerkt.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De grote dichterlijke wijsgeer Plato had zich een communistische staat uitgedacht waarvan men gezegd heeft dat deze niet in de oudheid,</seg> <seg n="44.2.2">maar in de christelijke kerk haar verwerkelijking heeft gevonden.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Niet alleen,</seg> <seg n="44.3.2">of misschien niet hoofdzakelijk,</seg> <seg n="44.3.3">de eerste christelijke gemeente heeft tot voorbeeld gediend.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">In de katholieke kerk zijn verschillende standen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Er is een hogere en een lagere moraal.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Een hoger en een lager communisme.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Het hoogste communisme vond z'n doorvoering in de monnikenorde waarin de armoede de eerste leefregel bedoelde te zijn.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Dat dit niet altijd het geval was,</seg> <seg n="44.8.2">kunnen wij laten voor wat het is.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Wij moeten erop letten wat de stichters bedoelden en op de mate van doorvoering die daaraan ten deel viel.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Hier vinden we dan toch gemeenschap van goederen,</seg> <seg n="44.10.2">gemeenschappelijke maaltijden,</seg> <seg n="44.10.3">gemeenschappelijke arbeid.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Het blijft merkwaardig dat in zo algemene wijze door de gehele wereld in grote kringen een zeker communisme bereikt werd.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Maar wij hebben hier</seg> <seg n="44.12.2">- en dat is een geweldige vereenvoudiging van het probleem</seg> <seg n="44.12.3">- slechts de halve wereld.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">God schiep man,</seg> <seg n="44.13.2">vrouw,</seg> <seg n="44.13.3">kind.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">En de kloosterkerk experimenteerde met man of vrouw en sloot het kind uit.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">Dit communisme is dan ook na de Hervorming bijna geheel uitgeschakeld in de protestantse landen.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Toch was dit niet het enige wat de kerk te zeggen had.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De kerk beschouwde eigenlijk haar eigen goed als het goed der armen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Ook ten opzichte<pb n="318" ed="VW"/> van de complete wereld,</seg> <seg n="45.3.2">de echte maatschappij.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De goederen der kerk,</seg> <seg n="45.4.2">dat zijn de goederen Gods,</seg> <seg n="45.4.3">dat zijn de goederen der armen,</seg> <seg n="45.4.4">der gemeenschap.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De zo strenge scheiding die er later tussen de kerkegoederen is ontstaan,</seg> <seg n="45.5.2">bestond op die wijze in de oude kerk nog niet.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zoals de genade der kerk een schat was waartoe allen gerechtigd waren en die allen werd uitgedeeld,</seg> <seg n="45.6.2">zo is ook het goed der kerk het goed van allen en wie er het meest behoefte aan heeft,</seg> <seg n="45.6.3">die kan het krijgen.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Onder ons protestanten hebben deze dingen zich weer veel kapitalistischer ontwikkeld.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">En gij weet misschien wel,</seg> <seg n="45.8.2">welk een heilig huisje in onze dagen het vrij beheer is waaraan men niet raken mag.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Ook het middelpunt van het kerkelijk leven,</seg> <seg n="46.1.2">het Heilig Avondmaal,</seg> <seg n="46.1.3">stelt deze gemeenschap van eten en drinken aanschouwelijk voor.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Dit is nu weer in de protestantse kerken getrouwer bewaard gebleven,</seg> <seg n="46.2.2">waar in de R.-K. kerk de leden van het gebruik der tekenen zijn uitgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">In het algemeen kan men zeggen dat aan de christelijke kerk,</seg> <seg n="47.1.2">niet het minst in haar armenzorg,</seg> <seg n="47.1.3">de gedachte aan gemeenschap ten grondslag ligt niet alleen,</seg> <seg n="47.1.4">maar dat in die gemeenschap een stuk communisme verwerkelijkt ligt.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zoals we in de kerk niet zweren,</seg> <seg n="47.2.2">maar eenvoudig ja en neen zeggen als we iets moeten bevestigen,</seg> <seg n="47.2.3">zo verschilt ook de kerkelijke idee omtrent het bezit en het aardse goed van die der maatschappij.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Wanneer wij dit zeggen,</seg> <seg n="47.3.2">dan kunnen we echter,</seg> <seg n="47.3.3">hoezeer we ook moeten erkennen dat de kerk in de loop der eeuwen op dit moeilijke terrein veel heeft bereikt,</seg> <seg n="47.3.4">toch niet verhelen hoe zielig de kerk met haar gemeenschapsidee in de moderne maatschappij staat.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Alles wat wij er van hebben overgehouden in Avondmaal en armenzorg,</seg> <seg n="47.4.2">zinkt in het niet in de grote begeerlijkheid van het maatschappelijk leven.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Te allen tijde zijn er mensen geweest die lang niet tevreden waren met wat de kerk in dit opzicht van de gemeenschap der heiligen in praktijk bracht.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Zij vonden dat de kerk eigenlijk haar ideaal losliet en de wereld liet geworden.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wij zien deze reactie tegen de kerk zeer sterk optreden bij sommige volgelingen van Johannes Huss in Bohemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Deze mensen (Taborieten) waren niet tevreden met de enkele oefeningen en toepassingen die de christelijke kerk van het leven in liefde en gemeenschap op de basis van de vrijwilligheid gaf,</seg> <seg n="49.2.2">maar zij wilden ook staan op het recht dat ieder op de gemeenschap had.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Zij wensten dat recht ook gewapenderhand door te zetten.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Hoe deze ideeën in Bohemen ontstaan zijn,</seg> <seg n="49.4.2">weten we niet recht,</seg> <seg n="49.4.3">maar de gedachte van de natuurlijke gelijkheid van allen vermengt zich hier met het kerkelijke liefdecommunisme.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">De natuurlijke gelijkheid is meer de oude Griekse gedachte,</seg> <seg n="49.5.2">waarover ik breedvoerig heb gesproken en die door de stoïcijnen is uitgewerkt en bij de kerkvaders min of meer is bewaard gebleven.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Deze Oudgriekse gedachten zijn ook in de middeleeuwen nooit geheel <pb n="319" ed="VW"/>verloren gegaan en komen hier en daar te voorschijn.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">In de dagen der Hervorming maakt het christelijk leven een crisis door.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Enerzijds wordt het wereldleven,</seg> <seg n="49.8.2">het aardse leven sterker en kloosters raken aan de kant.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">De schijn dat de kerk het leven kon bevatten week.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Het leven der volkeren brak uit de kerk.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">De vraag was,</seg> <seg n="49.11.2">of de christelijke geest nu het leven geheel zou kunnen doortrekken,</seg> <seg n="49.11.3">ook buiten de kerk.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Of het communisme der kerk de maatschappij zou kunnen beheersen,</seg> <seg n="49.12.2">en niet alleen symbolisch,</seg> <seg n="49.12.3">maar ook in werkelijkheid voor het hele leven regelend zou kunnen werken.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Dit hebben de wederdopers trachten te bewerkstelligen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Wij zijn gewend deze sekte met een zekere afschuw te beschouwen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Haar geschiedenis vormt een wilde en tenslotte bloedige bladzijde in de geschiedenis van Europa.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Maar toch laat het zich zeer goed begrijpen dat een brede,</seg> <seg n="50.4.2">over heel Europa verbreide beweging de overgang van het kerkelijk Europa naar het wereldlijk Europa niet heeft willen maken zonder met alle geweld te trachten de bergrede uit de kerk naar het buitenkerkelijke leven mee te nemen.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Wanneer het nu ernst werd met het priesterschap der gelovigen,</seg> <seg n="50.5.2">dan begrepen de wederdopers niet waarom men er dan ook niet volle ernst mee zou maken.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">De R.-K. kerk had het communisme tot een enkele klasse van mensen beperkt.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Zij had verschillende trappen van geestelijk leven en van communisme ingesteld.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Zij was met de menselijke natuur en met de zonde te rade gegaan en had aan de nodige voorzichtigheid gedacht.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Ze had als het ware het hemelse leven,</seg> <seg n="50.9.2">zoals het sacrament in de altaarkast,</seg> <seg n="50.9.3">in haar gewijde ruimte ingesloten en er niet meer van uitgedeeld en losgelaten als ze meende dat de wereld dragen kon. Nu vielen echter de muren der kerk en het heilige stond open en bloot voor de wereld ten toon.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Was het wonder dat half Europa begeerde dat heilige nu ook zelf te hoeden en,</seg> <seg n="50.10.2">zoals vroeger de Moravische broeders zelf de tekenen des Avondmaals begeerden te genieten,</seg> <seg n="50.10.3">nu in algemener zin de toepassing en de algemene verbreding van de hoogste zedelijkheid der kerk begeerde?</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">Wij begrijpen dat men in verheven enthousiasme de heilige vaten in eigen huis ten toon wilde stellen en de hele wereld wilde doen delen in de zegeningen van het zuivere christendom.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Geen oorlog en wapens meer,</seg> <seg n="51.1.2">maar een vrederijk.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Geen kapitalisme meer,</seg> <seg n="51.2.2">maar communisme.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Geen heer en knecht meer,</seg> <seg n="51.3.2">maar allen broeders.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Gij weet misschien dat in Münster een poging gewaagd is om dit hemelse Jeruzalem op te richten.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Wie daarvan de geschiedenis enigszins kent,</seg> <seg n="51.5.2">weet dat hier geest en vlees op vreselijke wijze vermengd waren.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Niet een pinkstergemeente,</seg> <seg n="51.6.2">maar de wereld uit de Griekse komedie kwam eruit te voorschijn.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">En toch is het zo logisch en zo goed te begrijpen dat half Europa een tijdlang naar deze geesteshouding heeft overgeheld.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Wat is het menselijk en ook het christelijk leven toch een wonder ding dat we zo weinig peil kunnen trekken op onze geestelijke berekeningen en onze meest geestelijke beginselen zo weinig kunnen vertrouwen.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Want ligt het verwijt niet voor de hand <pb n="320" ed="VW"/>dat de hervormers halven zijn geweest en uit voorzichtigheid het Evangelie niet hebben durven toepassen?</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">En toch,</seg> <seg n="51.10.2">deze doperse toepassing ging niet op. Ze leed schipbreuk.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">Waarop?</seg></s> <s n="51.12"><seg n="51.12.1">Op de menselijke natuur.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Na deze ontzaglijke geestesbeweging heeft het kerkelijk communisme wel hier en daar in kleinere sekten het hoofd opgestoken,</seg> <seg n="52.1.2">maar het waren niet meer dan verspreide vonken van een uitgedoofd vuur.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ook de doopsgezinden waren slechts gematigde dopersen,</seg> <seg n="52.2.2">wier broederschap geestelijk werd getemperd en in het maatschappelijk leven zich aansloot bij het wereldleven.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Wel bestaat de naam broederschap nog en is elke gemeente een afzonderlijke vrije kring,</seg> <seg n="52.3.2">maar het revolutionaire element sloeg juist om in een lijdelijke houding,</seg> <seg n="52.3.3">een zwijgend protest tegen de wereld,</seg> <seg n="52.3.4">terwijl men zich uiterlijk tot op zekere hoogte bij haar aansloot.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Tot dusver de geschiedenis van het communisme.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Er is niets nieuws onder de zon.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Is het daarmee afgedaan?</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Natuurlijk niet.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Wanneer van de eerste ons bekende geschiedenis van Europa af een communistische drang door de politieke en kerkelijke geschiedenis gaat,</seg> <seg n="53.5.2">dan moet er iets zijn dat zich zoekt te openbaren.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De nood der wereld dringt enerzijds tot het zoeken van middelen die aan het lijden van de grote meerderheid der mensheid een eind kunnen maken.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">En anderzijds houdt de roep niet op dat om Godswille allen broeders behoren te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Enerzijds zien wij de gedachte van beneden uitgaan,</seg> <seg n="54.1.2">van de natuur:</seg> <seg n="54.1.3">de dierenmaatschappij wordt tot voorbeeld gesteld voor de mensenmaatschappij en een natuurrecht,</seg> <seg n="54.1.4">ook wel rechten van de mens genoemd,</seg> <seg n="54.1.5">wordt geproclameerd.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">In naam van die rechten,</seg> <seg n="54.2.2">van die eisen der natuur zien we revolutionaire bewegingen losgaan;</seg> <seg n="54.2.3">roof,</seg> <seg n="54.2.4">moord,</seg> <seg n="54.2.5">plundering breekt los.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Alles wordt aan de natuurgrond gelijk gemaakt.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Anderzijds komen de gedachten van boven,</seg> <seg n="54.4.2">het zijn Gods gedachten,</seg> <seg n="54.4.3">niet die van de natuur;</seg> <seg n="54.4.4">zij komen niet uit de dierenwereld,</seg> <seg n="54.4.5">maar uit de geestenwereld en willen een gemeenschap des geestes in de eerste plaats en daardoor van alle dingen te voorschijn roepen.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Maar ook deze laatste komt in mensenhanden en wat de kerk daarvan bewaart,</seg> <seg n="54.5.2">is soms een bespotting van wat God bedoelde.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wanneer wij van beneden uit de natuur,</seg> <seg n="55.1.2">uit de dierenwereld uitgaan,</seg> <seg n="55.1.3">staat op de voorgrond het recht om mede te genieten.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">De gemeenschap van de goederen is het waar het eigenlijk om gaat.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Wanneer wij van boven uit het rijk des geestes komen,</seg> <seg n="55.3.2">staat de gemeenschap van de arbeid,</seg> <seg n="55.3.3">de arbeidsroeping op de voorgrond.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Deze laatste,</seg> <seg n="55.4.2">de arbeidsroeping,</seg> <seg n="55.4.3">de arbeidsplicht stond,</seg> <seg n="55.4.4">zoals we ons herinneren,</seg> <seg n="55.4.5">in de Oudeuropese beweging nogal op de achtergrond en ze doet het ook in de meeste revolutionaire communistische bewegingen.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Zodra echter een communistische toestand toegepast wordt en enige tijd duurt,</seg> <seg n="55.5.2">zoals men dat in Rusland tracht te doen,</seg> <seg n="55.5.3">horen we hoe spoedig juist deze tweede eis van het communisme naar voren komt.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">De arbeidsplicht blijkt dan de andere helft van het recht om te genieten te zijn <pb n="321" ed="VW"/>en dit zal voor velen de aantrekkelijkheid van het communisme niet groter maken.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">De gemeenschap des geestes en der liefde begint steeds met de eis der roeping op de voorgrond te zetten en in verband met die roeping de noodzakelijkheid om z'n kruis op zich te nemen.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Wanneer het woord communisme genoemd wordt,</seg> <seg n="55.8.2">dan is dat vaak ook een mengsel.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Er zijn in onze dagen theorieën gangbaar die voor een deel uit onze christelijke beschaving stammen,</seg> <seg n="55.9.2">deels uit het natuurrecht.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Er bestaat een brandende haat tegen kapitalisme en tegen het denkend deel der natie in het algemeen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Communisme heet nu soms ook de nieuwe wereld die er komen zal als alle kapitalisme en alle moderne wetenschap,</seg> <seg n="56.2.2">zoals wij die kennen,</seg> <seg n="56.2.3">zal zijn teniet gedaan.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Het betekent dan niet slechts goederenverdeling,</seg> <seg n="56.3.2">maar een geheel nieuwe beschaving.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Een nieuwe theologie,</seg> <seg n="56.4.2">een nieuwe zedeleer,</seg> <seg n="56.4.3">een nieuwe opvoeding,</seg> <seg n="56.4.4">een nieuwe politiek.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Wanneer wij nu vragen,</seg> <seg n="56.5.2">of daarvoor reden is,</seg> <seg n="56.5.3">dan zal zeker juist een christenmens niet gaarne absoluut ontkennend antwoorden.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Is dit precies de van God gewilde levensorde waarbij het grootkapitaal de wereld regeert en dat hoe langer hoe meer doet?</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Geen christenmens,</seg> <seg n="56.7.2">die God en Mammon uiteenhoudt,</seg> <seg n="56.7.3">zal de goddelijke orde en de kapitalistische orde zo maar met elkaar vereenzelvigen.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Er is ontzaggelijke ongerechtigheid in de maatschappelijke wereld.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Wij kunnen dit zelfs niet zeggen van de grondvraag die zich ten opzichte van het communisme voordoet,</seg> <seg n="56.9.2">de vraag van de eigendom.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Mag men zeggen dat de eigendom een goddelijke instelling is en dat dus het communisme tegen Gods bestel ingaat?</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Ik zie geen grond om dat zo maar te verzekeren.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Wij zijn met zulke dingen niet zo maar ineens met een machtspreuk klaar.</seg></s> <s n="56.13"><seg n="56.13.1">Ten opzichte van onze maatschappelijke instellingen wijst God ons de weg dikwijls langs praktische weg.</seg></s> <s n="56.14"><seg n="56.14.1">De tijd leert ons wat het beste is.</seg></s> <s n="56.15"><seg n="56.15.1">Maar dan juist,</seg> <seg n="56.15.2">als wij de zaak niet dogmatisch,</seg> <seg n="56.15.3">maar praktisch bezien,</seg> <seg n="56.15.4">dan moeten wij ook verschoond blijven van communistische machtspreuken.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Nog in de wereldoorlog,</seg> <seg n="57.1.2">kort na het uitbreken der Russische revolutie,</seg> <seg n="57.1.3">gaf een Nederlandse aanhanger van het communisme vol enthousiasme een opsomming van de verbeteringen die de Russen in de maatschappij hadden aangebracht.</seg></s></p>
<lg><l n="58.1"><seg n="58.1.1">"Zij onteigenden de bodem.</seg></l><l n="58.2"><seg n="58.2.1">Zij maakten vrede.</seg></l><l n="58.3"><seg n="58.3.1">Zij onteigenden de banken.</seg></l><l n="58.4"><seg n="58.4.1">Zij annuleerden de staatsschulden.</seg></l><l n="58.5"><seg n="58.5.1">Zij onteigenden de vermogens.</seg></l><l n="58.6"><seg n="58.6.1">Zij voerden de algemene arbeidsplicht in.</seg></l><l n="58.7"><seg n="58.7.1">Zij voerden de eenheidsschool in.</seg></l></lg>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Zij voerden groter onderricht in.</seg></s> <pb n="322" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="59.2"><seg n="59.2.1">Zij stelden de controle der arbeiders op de fabrieken in.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Zij begonnen de grote bedrijven zelf te exploiteren als gemeenschappelijke bedrijven.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Zij begonnen de grote landbouwbedrijven door coöperatie van arme boeren te doen exploiteren.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Zij voerden het gemeenschappelijke bezit en de gemeenschappelijke produktie in."</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">De schrijver,</seg> <seg n="63.1.2">Herman Gorter,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.communisme.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="63.1.3">jubelt verder:</seg> <seg n="63.1.4">"De socialistische ziel zal nu spoedig geboren worden.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Nu komt het communistisch karakter.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Het communistisch gevoel;</seg> <seg n="63.3.2">de communistische vreugde;</seg> <seg n="63.3.3">het communistisch verlangen;</seg> <seg n="63.3.4">het communistisch geluk;</seg> <seg n="63.3.5">het communistisch hart.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Spoedig komen ook de hoogste geestesuitingen;</seg> <seg n="63.4.2">het hoogste nieuwe weten;</seg> <seg n="63.4.3">de hoogste nieuwe kunst;</seg> <seg n="63.4.4">zullen uit het begin van het communisme,</seg> <seg n="63.4.5">uit de dageraad,</seg> <seg n="63.4.6">uit de knop te voorschijn breken.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">De wereld Dageraad is er."</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Nu mag men aan zulke grote wereldgebeurtenissen als deze niet de eis stellen dat alles in een week,</seg> <seg n="64.1.2">of laten we zeggen in een veertien dagen klaar zal zijn.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Maar toch weten we wel zoveel dat evenmin als in de dagen van Aristofanes,</seg> <seg n="64.2.2">de Griekse blijspeldichter,</seg> <seg n="64.2.3">de wereld er veel mee gebaat is,</seg> <seg n="64.2.4">als men een wolkenkoekoekshuis opricht.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Of wij al zeggen:</seg></s></p>
<lg><l n="65.1"><seg n="65.1.1">"Tafeltje dek je</seg></l><l n="65.2"><seg n="65.2.1">Bekertje spoel je",</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="66.1"><seg n="66.1.1">de wereld heeft een zekere koppigheid over zich en het toverpaleis blijkt alleen in de droom te bestaan.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Nergens is op dit ogenblik de ellende zo groot als juist in Rusland,</seg> <seg n="66.2.2">al wilde men de Russen evenals een 2500 jaar geleden gebeurde de rechtvaardigste van alle mensen noemen,</seg> <seg n="66.2.3">de cultuur heeft ook haar structuur en hangt niet in de lucht.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Wij kunnen wel decreteren:</seg></s></p>
<lg><l n="67.1"><seg n="67.1.1">"Alle eigendom weg</seg></l><l n="67.2"><seg n="67.2.1">Alle standen weg</seg></l><l n="67.3"><seg n="67.3.1">Alle kapitaal weg</seg></l><l n="67.4"><seg n="67.4.1">Alle banken weg enz.",</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="68.1"><seg n="68.1.1">maar dan is dat alles ook weg.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">En het huidige Rusland behoort ook tot de lessen der wereldgeschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Intussen blijven en zullen blijven denkers en dichters,</seg> <seg n="69.1.2">denkers en dromers van een toestand der wereld,</seg> <seg n="69.1.3">die in beginsel van de onze verschilt.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Is niet ook <pb n="323" ed="VW"/>het Koninkrijk der hemelen uit het Evangelie,</seg> <seg n="69.2.2">als gij wilt,</seg> <seg n="69.2.3">zulk een droom die over de wereld zweeft?</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">We kennen toch wel de gelijkenissen van de onrechtvaardige rentmeester,</seg> <seg n="69.3.2">de rijke man en de arme Lazarus?</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">De zaligspreking der armen,</seg> <seg n="69.4.2">het wee tegen de rijken?</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">De spreuk yan de twee rokken en van de rechter- en de linkerwang?</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Waar is het praktisch in de wereld nog toegepast?</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">En toch,</seg> <seg n="69.7.2">wat zou de wereld zijn als dat Evangelie niet gepredikt werd?</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">Dus zegt gij:</seg> <seg n="69.8.2">prediken en niet toepassen?</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Inderdaad,</seg> <seg n="69.9.2">met die vraag brengt gij mij in het nauw.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Ik heb reeds gezegd in het begin dat ik er tegen opzag om over communisme te spreken.</seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">Het zijn geen vragen die in de macht van een mens staan wanneer de hele voltooiing der wereld op het spel staat.</seg></s> <s n="69.12"><seg n="69.12.1">Wanneer het Evangelie als een zuurdeeg de wereld zal hebben doortrokken,</seg> <seg n="69.12.2">dan zal het principieel,</seg> <seg n="69.12.3">in beginsel anders zijn dan thans.</seg></s> <s n="69.13"><seg n="69.13.1">Zullen wij dan de toepassing van het Evangelie verbieden?</seg></s> <s n="69.14"><seg n="69.14.1">Leidt de toepassing in het Evangelie zelf ook niet terstond tot ondergang?</seg></s> <s n="69.15"><seg n="69.15.1">Wij mogen het Evangelie niet weren.</seg></s> <s n="69.16"><seg n="69.16.1">Zo gemakkelijk echter is de zgn. toepassing geen ware toepassing.</seg></s> <s n="69.17"><seg n="69.17.1">Terugkeer tot de natuur is niet de kern van het Evangelie.</seg></s> <s n="69.18"><seg n="69.18.1">Het Evangelie is de overwinning van zonde en dood en deze toepassing vordert het hele wereldbeloop.</seg></s> <s n="69.19"><seg n="69.19.1">Wanneer wij gemeenschap der heiligen zeggen,</seg> <seg n="69.19.2">dan bedoelen wij ook communisme,</seg> <seg n="69.19.3">maar wij vergeten niet dat het staat in een verband met de opstanding des vleses en het eeuwige leven.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Dus op de lange baan schuiven,</seg> <seg n="70.1.2">vraagt ge.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">En alweer brengt gij mij in verlegenheid.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Wij mogen de bekering niet uitstellen.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">En zo komen we hoe langer hoe verlegener.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="323" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.communisme.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Het is onbekend wanneer en voor wie N. de lezing over <hi rend="italic">Communisme</hi> hield; in ieder geval dateert ze van na oktober 1917. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.communisme.n2" type="end" place="end" n="2"><p>F. E. Posthuma (1874-1943), landbouwkundige en politicus. P. was van 1914-1918 minister van Landbouw, Nijverheid en Handel en had als zodanig tijdens de Eerste Wereldoorlog de leiding van de Nederlandse voedselvoorziening. Zijn beleid ondervond vooral wat betreft de distributie en de leveringen aan Duitsland veel kritiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.communisme.n3" type="end" place="end" n="3"><p>F. W. van Eeden (1860-1932), Nederlands schrijver. In 1898 stichtte Van E. de produktiecoöperatie Walden, zo genoemd naar <hi rend="italic">Walden, or life in the woods</hi> (1854) van H. D. Thoreau.</p><p>Walden, dat was bedoeld als een communistische gemeenschap, liep op een mislukking uit en werd in 1909 opgeheven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.communisme.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Johannes Huss (1370-1415), Tsjechisch theoloog, werd wegens zijn kerkbegrip in 1415 verbrand. Onder de hussieten, de Boheemse en Moravische beweging voor kerkhervorming, ontstonden diverse fracties, waarvan de zgn. Taborieten (genoemd naar de door ben gestichte vestingstad Tabor) een van de meest radicale waren. In 1434 en tenslotte in 1453 werden ze uitgeschakeld door de gematigde hussieten, de zgn. calixtijnen of utraquisten. Resten van de Taborieten kwamen terecht bij de Unitas fratrum, de Boheemse en Moravische broeders.</p><p>Een van de eisen van de hussieten was, dat leken niet alleen brood, maar ook de kelk zouden ontvangen bij het Avondmaal.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.communisme.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Gorter (1864-1927), Nederlands dichter en marxistisch theoreticus. Hij bejubelde in 1917 de Russische revolutie, maar kwam later in conflict met Lenin en de Communistische Internationale (1921).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="19" xml:id="noordmans1.lan-en-libben" decls="#bibl-noordmans1.lan-en-libben">
<pb n="324" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Lân en libben</seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Do't Dr. Wumkes my frege om hjir hjoed ek hwet to sizzen,</seg> <seg n="2.1.2">haw ik my earst tige bitocht.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1"><choice><sic>lt Frysk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It Frysk</corr></choice> haw ik langer spritsen as it Hollánsk,</seg> <seg n="2.2.2">dat is wier,</seg> <seg n="2.2.3">mar ik ha der noait stiidzje fen makke lyk as de foarmannen fen 'e Fryske taelbiweging.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Lykwols haw ik gjin frijmoedigens foun om to wegerjen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Foarearst mei ik it net hawwe det oaren hjar libben en kréften jaen scoene for de tael,</seg> <seg n="2.4.2">dy't my it neist is,</seg> <seg n="2.4.3">en dy't ien fen de rykste talen fen de wráld is,</seg> <seg n="2.4.4">en det dy Ijue gjin meiwirking,</seg> <seg n="2.4.5">mar allinne tsjinkear fine scoene.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En dan,</seg> <seg n="2.5.2">en dat docht de doar ticht,</seg> <seg n="2.5.3">ik koe it net oer my krije om to wegerjen yn de tael dy't ais mem my leard hat,</seg> <seg n="2.5.4">it wird to fieren yn 't iepenbier.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1"><choice><sic>lt scoe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It scoe</corr></choice> wéze as hie myn mem tny forkearde wirden leard,</seg> <seg n="2.6.2">en dat woe ik sa net hawwe.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Dérom haw ik it oannomd.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik haw dat nammensto earder dien,</seg> <seg n="3.1.2">omdet ik der wis fen bin,</seg> <seg n="3.1.3">det de Fryske taelbiweging,</seg> <seg n="3.1.4">tagelyk in geestesbiweging is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dat kin net oars.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De tael is for de geest,</seg> <seg n="3.3.2">hwet de loft is for in Ijip,</seg> <seg n="3.3.3">dat moaije beest,</seg> <seg n="3.3.4">dat yn'e maityd it fjild sa libben makket.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Sjuch ho't de fügel him formakket yn'e loft.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dér is er rjucht yn syn elemint.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dan draeit er oer de iene,</seg> <seg n="3.6.2">dan oer de oare wjük,</seg> <seg n="3.6.3">al mar oan ien stik wei,</seg> <seg n="3.6.4">sa mar om 'e nocht.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Dan is de ffigel ek op syn moaist.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">As er op 'e groun sit,</seg> <seg n="3.8.2">dan is der net folle oan to sjen;</seg> <seg n="3.8.3">dan binne de skrie en de hoants folle moaijer.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Mar yn'e loft,</seg> <seg n="3.9.2">dat docht gjin fiftgel him nei.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Sjuch mar.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Dan scoene jy sizze:</seg> <seg n="3.11.2">nou is er pfir.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Lit gjin skjirroek him tonei komme.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Hy scil it him wiismeitsje.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Sa brimstich snoarret er troch de loft.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Mar dér is de lilkens al wer oer en dounset er omhegens en tommelt omlegens.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Dér fált er! sizzejy.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Né,</seg> <seg n="3.17.2">hy kliuwt alwer,</seg> <seg n="3.17.3">en wilens smyt er syn heechste IDden oer't fjild,</seg> <seg n="3.17.4">det de dauwe yn 'e moarntyd der fen davert.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Hark ris! hy skoert de loft as in lekkense lape,</seg> <seg n="3.18.2">lyk as in lapkeman.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">Men heart it knappen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Lit nou de skrie,</seg> <seg n="4.1.2">dy't strak sa permantich fen 'e hikpeal op him delseach mar opkomme.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Sjuch der fijucht er,</seg> <seg n="4.2.2">de stelten foarüt bang det er fálle scil.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Lyk as sa'n Ijip is de geest,</seg> <seg n="5.1.2">dy't in tael ta syn elemint hat.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dan komt der üt hwet er yn sit.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">- Scoe it miskien dérfen komme det er sa faek fen 'e Friezen sein wirdt:</seg> <seg n="5.3.2">it sit er wol yn,</seg> <seg n="5.3.3">mar it wol er net át?</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Scoe it liim déryn sitte,</seg> <seg n="5.4.2">det hjar tael op 'e kant leit?</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">- In folk dat syn tael net brüke kin,</seg> <seg n="5.5.2">is as in Ijip op 'e groun.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Jy sjugge noait hwet der yn sit.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De geest kin hem net Ontjaen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De <pb n="326" ed="VW"/>wjükken net ütslaen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Dérom lit Gysbert Japiks de marseman sizze:</seg></s></p>
<lg><l n="6.1"><seg n="6.1.1">"Marse stou,</seg> <seg n="6.1.2">ik lit dy sljorkje,</seg></l><l n="6.2"><seg n="6.2.1">Lit my boartlik toereljorkje</seg></l><l n="6.3"><seg n="6.3.1">Lillepypje in noflik liet."</seg></l></lg>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hy strfipt de bannen fen 'e skouders en makket romte for syn geest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dan skoert er de tael yn tüzen stikjes lyk as de Ijip de loft en de lapkeman syn lape.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hwet in wirden!</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Sizze jy,</seg> <seg n="7.4.2">hwer komme se wei? ik wist net det it Frysk sa'n wirden hat.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Nou komme dy wirden yn biweging.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Hja joeije en djoeije om elkoarren hinne.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En master slacht de maet;</seg> <seg n="7.7.2">hy fitert se oan;</seg> <seg n="7.7.3">hja fleane <choice><sic>yn ,e</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">yn'e</corr></choice> flecht as douwen,</seg> <seg n="7.7.4">tsien tweintich tagelyk safolle as er hawwe wol.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hwent in tael is krekt sa ryk as de geest nedich hat.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">En master glimket,</seg> <seg n="7.9.2">hwent syn geest skoddet him iát yn syn eigen tael,</seg> <seg n="7.9.3">krekt as de greate Skotse boeresoan Burns it die tor syn folk.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Allinne kin jy merke,</seg> <seg n="7.10.2">det Gysbert~omme skoalmaster wier.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Hy jowt altiten nog in lyts leske op 'e keap ta.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Burns wier gjin skoalmaster.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Hy wier neat.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Hv wier in bonk fjür,</seg> <seg n="7.14.2">dy't üt elkoaren spatte as it wjerljocht;</seg> <seg n="7.14.3">mear neat.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Mar de Skotse boeren hawwe hjar wille oan dy fonken.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Hja blaze se yn hjar tfinderdoaze en stekke der hjar piip mei oan.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">En fierder Iéze hja yn Erskine en yn Owen.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Mar lit üs dér net oer bigjinne.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">Ik scoe sprekke oer lán en libben.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Nou,</seg> <seg n="8.1.2">sa't de geast in tael nedich hat,</seg> <seg n="8.1.3">sa freget it libben om in lán. lt libben kin him net bntjaen as it gjin groun Onder de foetten hat.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">As de tael de loft is,</seg> <seg n="8.2.2">dan is it lán de groun for it libben.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Jy kinne jo net tinke de Grykske ef Romeinske,</seg> <seg n="8.3.2">de Fránske ef Ingelske biskaving sünder it Grykske ef Latynske,</seg> <seg n="8.3.3">it Fránske ef Ingelske lán.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Nou sit lokkich it libben net fést oan it lán. lt kin der him fen losmeitsje en rinne troch de wráld.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Sa hat de álde Gryske en Romeinske biskaving dien,</seg> <seg n="8.5.2">yn wittenschip en kinst en godstsjinst rint dat libben it lán at,</seg> <seg n="8.5.3">de hiele wráld oer.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Mar sels de Kristlike godstsjinst hat in lán nedich hawn om hjar Ontjaen to kinnen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nou forstean ik ünder lán net allinne de gérzen yn de groun,</seg> <seg n="9.1.2">de seadden yn it sán,</seg> <seg n="9.1.3">de greide en de heide,</seg> <seg n="9.1.4">mar folle mear.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Der waechst op it stik ierde dér't as widze op stie,</seg> <seg n="9.2.2">folle mear as gérs en heide en noat.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dér is in hiele bulte dat men by it lán rekkenje kin en dat noait yn üs libben komd wier,</seg> <seg n="9.3.2">as wy net yn üs lán berne wierne.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Der is sa folle twisken himel en ierde,</seg> <seg n="9.4.2">dat gjin namme hat.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Der spüket sa mannich ding om üs hinne,</seg> <seg n="9.5.2">dér't as libben fen waechst.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In minske scil by brea allinne net libje,</seg> <seg n="9.6.2">mar by alle dingen dy't üt Gods müle gyngen,</seg> <seg n="9.6.3">do't Hy spriek:</seg> <seg n="9.6.4">Stean! en it stie.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1"><choice><sic>lt binne</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It binne</corr></choice> de dichters en skriuwers <pb n="328" ed="VW"/>dy't der klank oanjowe.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Dokterom en domeny Halbertsma hawwe dat dien for Fryslán.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">In hiele kloft Flaemske skriuwers,</seg> <seg n="9.9.2">Guido Gezelle foarop,</seg> <seg n="9.9.3">hawwe dat dien for it Flaemske láii.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Alles is ten hjar gading:</seg> <seg n="9.10.2">in sweltsje,</seg> <seg n="9.10.3">in maerteblom;</seg> <seg n="9.10.4">in abie-skriuwerke op it wetter,</seg> <seg n="9.10.5">ef it reid oan 'e wettersigge,</seg> <seg n="9.10.6">hja witte krekt to sizzen hwet dy yn fis libben oanbringe.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">En nou tink ik oan de stannen yn 'e Maimoanne,</seg> <seg n="10.1.2">as de wyn der troch hinne rfizet en de lange gérzen hjar büge lyk as háldde in kening syn yntocht.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik haw in boike kend ten seisjier,</seg> <seg n="10.2.2">dy't dat sa graech sjen en hearre mocht,</seg> <seg n="10.2.3">det al moast er by de bargen láns,</seg> <seg n="10.2.4">dér't er deadsbinaud for wier,</seg> <seg n="10.2.5">hy der dochs hinne woe.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dan moast syn áldere sister him de skelk oer de holle dwaen,</seg> <seg n="10.3.2">dan seach er de bargen net.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En sa kaem er dan yn it biloofde lán.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ik tink det er sahwet fielde as kening David,</seg> <seg n="10.5.2">do't dy de wyn rüzjen hearde troch de moerbeibeammen ef as de álde Griken,</seg> <seg n="10.5.3">dy't de wyn troch de álde beammen to Dodona hearden.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dan wier d'r mear as wyn en beammen en sa wier der for dat boike mear as geur en simmertwjirre.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Sa hat master Gysbert stien op 'e sédyk en hy hat er de mystiek fen it greate elemint bilüstere,</seg> <seg n="11.1.2">dat mei syn greate móle it Cink en wé fen de wráld ütdavert,</seg> <seg n="11.1.3">as it boldert yn tsjustere nachten.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Sa hat de greate iensume heide fen de keale kant ten Denemarken de greate Deen Sören Kierkegaerd foarme ta in Johannes de Doper for as tiid.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En sa koe m'n fierder gean.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Mar fij! roppe jimme,</seg> <seg n="13.1.2">dominy,</seg> <seg n="13.1.3">jou wirde materialist,</seg> <seg n="13.1.4">jou litte it libben opwaechsje üt de groun lyk as it gérs.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Komt dat nou to pas yn in Kristen Selskip?</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Net al to hastich,</seg> <seg n="13.3.2">minsken,</seg> <seg n="13.3.3">we binne der noch net.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">En dérby,</seg> <seg n="13.4.2">wy woene nou heal om 'e nocht ris efkes oer de wjük draeije yn ós eigen tael,</seg> <seg n="13.4.3">en ik doch it for de earste kear.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Mar né,</seg> <seg n="13.5.2">sa gau tommetlje ik dochs net.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">In pear slaggen en wy binne in bytsje heger,</seg> <seg n="13.6.2">hwet fierder ten 'e groun.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">lt lán,</seg> <seg n="14.1.2">dér rekkenje ik net allinne by hwet de natuer om üs hinne spoekje lit,</seg> <seg n="14.1.3">mar dér heart ek in hiele protte by,</seg> <seg n="14.1.4">dat fen 'e minsken komt en dat twisken 'e wallen en beammen hingjen bleaun is.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Alderlei lyts güd:</seg> <seg n="14.2.2">forteitsjes,</seg> <seg n="14.2.3">sankjes,</seg> <seg n="14.2.4">álde brfikmen binne faek fen utens komd mar hawwe hjar kleur en klank oan'e groun to tankjen,</seg> <seg n="14.2.5">dér't hja ieuwen lang hongen hawwe.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Freegje my nou mar net om in forteltsje,</seg> <seg n="14.3.2">hwent ik haw er gjin tiid for.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dogge jimme it mar.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Nou dan,</seg> <seg n="14.5.2">in hiel koarten-ien.</seg></s></p>
<lg><l n="15.1"><seg n="15.1.1">"Ik wit in forteltsje</seg></l><l n="15.2"><seg n="15.2.1">Fen Evert en Jeltsje</seg></l><l n="15.3"><seg n="15.3.1">Evert sloech it kenyntsje dea</seg></l><l n="15.4"><seg n="15.4.1">En Jeltsje forkocht it feltsje."</seg></l></lg>
<p><pb n="330" ed="VW"/><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ei né,</seg> <seg n="16.1.2">sizze jimme,</seg> <seg n="16.1.3">dat is for 'e tafeistoel,</seg> <seg n="16.1.4">net for 'e preekstoel,</seg> <seg n="16.1.5">for soks binne wy hjir net komd.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">'Ja' siz ik;</seg> <seg n="16.2.2">in taelbiweging en in geestesbiweging hat sok spul nedich.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Oeral dér't it folkslibben opbloeit wirdt it dan ek flitich gearfandele en biwarre.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Sok wirk komt meastal iit de skimer fen álde tiden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Men wit net rjucht hwer't men it by rekkenje scil,</seg> <seg n="16.5.2">by de groun ef by de minsken.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Mar dan komt de skiednis hwet der bard is yn tiden dér't wy witten fen hawwe,</seg> <seg n="17.1.2">hwet biskreaun stiet yn álde kroniken ef yn drege skiedboeken.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Dér kin men dan de oarsprong fine fen hwet nou it libben foarmet.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hitsgesin,</seg> <seg n="17.3.2">skoalle,</seg> <seg n="17.3.3">tsjerke,</seg> <seg n="17.3.4">regear</seg> <seg n="17.3.5">- men kin noch sa'n bytsje neigean,</seg> <seg n="17.3.6">hwet hja wirden binne lyk wy se kenne.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Elts lán hat syn eigen skiednis en üs libben stiet er midden yn.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hwet wy hjoed bilibje is moarn wer skiednis en sa foart.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">En nim nou dos allegearre ris by inoar:</seg> <seg n="18.1.2">de stille wünderlike sprake fen it lán,</seg> <seg n="18.1.3">dy't it moed ten in minske sa biwálde kin,</seg> <seg n="18.1.4">twadens al dat álde god,</seg> <seg n="18.1.5">dy teltjes,</seg> <seg n="18.1.6">dy spiltjes,</seg> <seg n="18.1.7">dy mearkes,</seg> <seg n="18.1.8">dy sprekwirden dy't sa spoekje om üs widze en mei üs boartsje yn 'e bernejierren,</seg> <seg n="18.1.9">en einliks de skiednis,</seg> <seg n="18.1.10">dy't üs libben <choice><sic>yn ,e</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">yn'e</corr></choice> macht hat for it greatste part,</seg> <seg n="18.1.11">as wy manljue en frouljue wirden binne scoenejimme tinke,</seg> <seg n="18.1.12">det men dy dingen liene kin fen in oar?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1"><choice><sic>lt scoe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It scoe</corr></choice> wéze as hwennear men in pear flinke,</seg> <seg n="18.2.2">soune skonken hie,</seg> <seg n="18.2.3">en men gyng nei de timmerman en men frege him om in pear stelten oan to mietten,</seg> <seg n="18.2.4">om hwet heger stappe to kinnen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De man scoe it wol dwaen,</seg> <seg n="18.3.2">mar efter 'e réch lake er yen üt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Nou,</seg> <seg n="18.4.2">net oars stiet it mei it foltslibben,</seg> <seg n="18.4.3">dat alles hwet wy neamd hawwe kwyt rekket.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1"><choice><sic>lt stapt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It stapt</corr></choice> op stelten as in houten Klaes,</seg> <seg n="18.5.2">as in skrie;</seg> <seg n="18.5.3">it kin de wjükken net ütslaen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">En hjirfor hat in folk syn eigen tael nedich.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dérom kin ik my formeitsje as ik sa nou en dan ris Iéz,</seg> <seg n="18.7.2">hwet der tsjinwirdich yn it Frysk skreaun ef spritsen wirdt.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">For mysels scil ik der wol net safolle mear oan meidwaen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Men kin net allegearre itselde dwaen.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Mar ik scil de biweging mei bilangstelling folgje,</seg> <seg n="18.10.2">en haw ik gelegenheit,</seg> <seg n="18.10.3">lyk as hjoed,</seg> <seg n="18.10.4">hjar stypje.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Lykwols haw ik dérby noch in pear dingen,</seg> <seg n="19.1.2">dy't ik,</seg> <seg n="19.1.3">omdet ik gast bin,</seg> <seg n="19.1.4">mei biskeidenheit yn it formidden bringe woe.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De greate fraech by dizze biweging is,</seg> <seg n="19.2.2">ho scil de halding wéze,</seg> <seg n="19.2.3">dy't wy oannimme scille tsjinoer it Hollánsk?</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Nou is der in frjemd wird,</seg> <seg n="19.3.2">dat ik efkes neame wol,</seg> <seg n="19.3.3">it hjit autochtoon,</seg> <seg n="19.3.4">d.w.s. alles moat op syn eigen groun waechsje,</seg> <seg n="19.3.5">al it üthiemske is fit 'n Boaze.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Nou bin ik it mei dat tinkbyld net iens.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dan moasten wy sa folle oer board smite,</seg> <seg n="19.5.2">dat ik bang wéze scoe,</seg> <seg n="19.5.3">dat üs skipke sa heech kaem to driuwen,</seg> <seg n="19.5.4">det it wol ris kantelje koe.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wy moatte gjin ynboarlingen wéze,</seg> <seg n="19.6.2">mar bern fen üs Heit yn 'e Himel.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De oaren binne üs gjin frjemden mar frjeonen,</seg> <seg n="19.7.2">broerren.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Us Heit <choice><sic>yn ,e</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">yn'e</corr></choice> Himel hat üs net yn in fiesse stoppe om üt to géstjen op as eigen grounsop,</seg> <pb n="332" ed="VW"/><seg n="19.8.2">mar it is ien sop,</seg> <seg n="19.8.3">ien bloed dér't wy allegearre üt binne.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Wy bilibjejust in tiid,</seg> <seg n="19.9.2">det it nasjonalisme op'e ysbaerlikste wize ótgéstet;</seg> <seg n="19.9.3">it edele bloed rint forgees wei en de tael wirdt brükt om in oar to biligen,</seg> <seg n="19.9.4">to bikladzjen en üt to flokken.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1"><choice><sic>len yn Kristus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ien yn Kristus</corr></choice> moat it ek hjir wéze.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Woe men al it frjemde ütsuverje,</seg> <seg n="19.11.2">dan roun dat ek noch al fier.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Hwer moast it ophálde?</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">It Kristendom dat wy oanhingje is in Othiemske plant.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1"><choice><sic>lt komt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It komt</corr></choice> fen utens en wy hawwe it oannomd.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Us biskaving komt for twa treddeparten ót Grikelán en Rome.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Soks to forjitten scoe net tankber wéze.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Mar nou stiet ek dy fraech for elk folk:</seg> <seg n="20.1.2">Haw ik myn eigen aerd en tael genóch biwarre ef binne dy beide skealik weikomd.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Sa stie it yn 'e 16e ieu mei de greate naesjes fen Jerope tsjinoer de Latynske biskaving.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Do skreau Luther syn brief oan 'e Diitske adel.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Sa stiet it tsjinwirdich mei de lytsere folken troch hiel Jerope.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Elts fielt syn eigen aerd.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dér is wol reden for.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De biskaving dy't wy oerkrige hawwe,</seg> <seg n="21.2.2">hat hjar yn mannich opsicht oerlibbe.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">En elts rint wer mei in potsje ef in pantsje om sels üt de wetterier fen it libben to skeppen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dan hawwe ek de lytse folken hjar bar. lt libben is ryk. en syn wellen binne noait forstoppe.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Nou siket eik om syn eigen ynstrumint om syn tael,</seg> <seg n="21.5.2">det er him rédde kin.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Der is noch in foarname reden.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De biskaving dy't wy oerkrige hawwe is sa uterlik wirden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De Dátske dichter Heine seach it al om 1820 hinne:</seg> <seg n="22.3.2">'Moai prate,</seg> <seg n="22.3.3">séfte menearen,</seg> <seg n="22.3.4">wite mansjetten,</seg> <seg n="22.3.5">mar och as se mar herten hiene.'</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Nou freegje rjue Ijue wer nei hwet oars.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De geest wol him wer üntjaen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hwet baet it in minske,</seg> <seg n="23.3.2">as hy de hiele wráld wint,</seg> <seg n="23.3.3">en lijt skea oan'e siel?</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Mar de geest kin net sfinder in eigen tael.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">H y hat in tael nedich om him to üntjaen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wol er him uteije,</seg> <seg n="23.6.2">dan heart elts yn syn eigen tael to sprekken lyk as op 'e Pinksterdei.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Mar,</seg> <seg n="24.1.2">seit men,</seg> <seg n="24.1.3">hwet in folken,</seg> <seg n="24.1.4">hwet in taeltjes.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1"><choice><sic>lt giet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">It giet</corr></choice> e mei as op dy plaet dy't ik injier ef hwet lyn seach yn'e <hi rend="italic">Review oflReviews</hi> fen Stead.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Do wierne de Ingelske ministers der mei oan 'e gong om oan Great-Brittanje en lerlán trije ef fjouwer parleminten te jaen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">In álde konservatyf yn'e Ingelske Earste Keamer stie ófteikene op dy plaet,</seg> <seg n="24.4.2">wylst er boppe op 'e kaert fen Great-Brittanje-lerlán stie.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Hy seach himsels oer't skouder en sei:</seg> <seg n="24.5.2">'Der is gj'in romte op dizze lytse eilantsjes for safolle parleminten.'</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Sa'n printsje scoe <pb n="334" ed="VW"/>men nou ik meitsje kinne fen 'e taelbiweging.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Men scoe in álderwetske Hollanner,</seg> <seg n="24.7.2">sahwet fen 1878,</seg> <seg n="24.7.3">üt de tiid fen Kappeyne ütteikenje kinne boppe op as lantsje en der onder sette:</seg> <seg n="24.7.4">'Der is gjin romte for safolle talen.'</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dy Ijue wierne for ienheid,</seg> <seg n="25.1.2">net yn Kristus,</seg> <seg n="25.1.3">hwent dér is romte genóch yn;</seg> <seg n="25.1.4">mar ien yn 't sifer.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En dat is in binaud ding.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Hwent vn 't sifer,</seg> <seg n="25.3.2">dér is mar ien nfi.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">1 en de oare neat.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ho fier as dat gean moat,</seg> <seg n="26.1.2">eft bygeliks Grinslán ek in eigen tael hawwe moat,</seg> <seg n="26.1.3">ef dat it mar better is del dat praten fordwynt? ik wit it net,</seg> <seg n="26.1.4">mar for it Frysk wit ik it wol.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat is in tael dy't in takomst hawwe kin.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En as der nou ek mar de Geast yn komt,</seg> <seg n="26.3.2">dan scil 't oan 'e tael net mankearje.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Hwet geast del it wéze scil?</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Sisters,</seg> <seg n="27.2.2">broerren,</seg> <seg n="27.2.3">wy wolle de dingen faek meitsje.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Sa woe ik it ek wol dwaen,</seg> <seg n="27.3.2">mar del jowt neat.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Lit üs mar faek de Heil fen alle Geasten freegje,</seg> <seg n="27.4.2">fen alle fiésk del Er syn goede en hillige geast iitstjürje wol om yn dit álde lán en Onder dit álde folk nij libben opweitse to litten,</seg> <seg n="27.4.3">ta Syn eare en ta in seine foar de wráld!</seg></s></p>
<div type="chapter" n="1">
<head><pb n="325" ed="VW"/><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Land en leven<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Toen dr. Wumkes me vroeg hier vandaag ook iets te zeggen,</seg> <seg n="29.1.2">heb ik me eerst goed bezonnen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het is waar,</seg> <seg n="29.2.2">ik heb het Fries langer dan het Hollands gesproken,</seg> <seg n="29.2.3">maar ik heb er nooit studie van gemaakt zoals de leiders van de Friese taalbeweging.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Toch vond ik geen vrijmoedigheid te weigeren.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ten eerste vind ik het niet goed dat anderen hun leven en krachten zouden geven voor de taal die mij het meest lief is en die een van de rijkste talen der wereld is en dat die lieden geen medewerking,</seg> <seg n="29.4.2">doch enkel tegenkanting zouden vinden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">En dan -en dat doet de deur <choice><sic>dicht- ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dicht</corr></choice></seg><choice><sic>dicht- ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="29.5.2"><choice><sic>dicht- ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">- ik</corr></choice> kon er niet toe komen te weigeren in het publiek het woord te voeren in de taal die mijn moeder me heeft geleerd.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het zou de indruk geven alsof mijn moeder me verkeerde woorden had geleerd en die indruk wilde ik niet wekken.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Daarom heb ik het aanvaard.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik heb dat te eerder gedaan omdat ik er zeker van ben dat de Friese taalbeweging tegelijk een geestesbeweging is.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Dat kan (ook) niet anders.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De taal is voor de geest,</seg> <seg n="30.3.2">wat de lucht is voor een kievit,</seg> <seg n="30.3.3">dat mooie beest dat in de meidagen het land zo levendig maakt.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Kijk,</seg> <seg n="30.4.2">hoe de vogel zich in de lucht vermaakt.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Daar is hij echt in zijn element.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dan wentelt hij zich over de ene,</seg> <seg n="30.6.2">dan over de andere wiek,</seg> <seg n="30.6.3">al maar aan één stuk door,</seg> <seg n="30.6.4">zo maar voor zijn plezier.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Dan is de vogel ook op zijn mooist.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Zolang hij op de grond zit,</seg> <seg n="30.8.2">is er niet veel aan te zien;</seg> <seg n="30.8.3">dan zijn de grutto en de kemphaan veel mooier.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Maar in de lucht,</seg> <seg n="30.9.2">dan kan geen vogel tegen hem op. Zie maar.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Je zou soms zeggen:</seg> <seg n="30.10.2">nu is hij kwaad.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Laat geen bonte kraai hem te na komen.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Hij zal het hem leren.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Zo knorrig snort hij door de lucht.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Maar,</seg> <seg n="30.14.2">daar is de boosheid al weer voorbij en danst hij naar omhoog en tuimelt naar beneden.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">'Daar valt ie',</seg> <seg n="30.15.2">zou je zeggen.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Nee,</seg> <seg n="30.16.2">hij klimt al weer en strooit intussen zijn hoogste klanken over het veld,</seg> <seg n="30.16.3">zodat de dauw in de morgenstond er van davert.</seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">Hoor eens!</seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">Hij scheurt de lucht als een lakense lap,</seg> <seg n="30.18.2">net als een lapjeskoopman.</seg></s> <s n="30.19"><seg n="30.19.1">Je hoort het knappen.</seg></s> <s n="30.20"><seg n="30.20.1">Laat nu de grutto die daarnet zo parmantig van de hekpaal op hem neerzag maar opkomen.</seg></s> <s n="30.21"><seg n="30.21.1">Kijk hem daar vliegen,</seg> <seg n="30.21.2">de poten vooruit,</seg> <seg n="30.21.3">bang,</seg> <seg n="30.21.4">dat ie zal vallen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Precies als zo'n kievit is de geest die een taal tot zijn element heeft.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Dan komt er uit wat er in zit.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Zou het misschien daarvan komen dat men zo vaak van de Friezen zegt:</seg> <seg n="31.3.2">het zit er wel in,</seg> <seg n="31.3.3">maar het wil er niet uit?</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Zou het ‘m daarin zitten dat het niet zo goed gaat met hun taal?</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">- Een volk,</seg> <seg n="31.5.2">dat zijn taal niet kan gebruiken,</seg> <seg n="31.5.3">is als een kievit op de grond.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Je ziet nooit wat er in zit.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">De geest kan zich niet ontplooien,</seg> <seg n="31.7.2">de vleugels niet uitslaan.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Daarom laat <pb n="327" ed="VW"/>Gysbert Japicx<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n2" rend="superscript">2</ref> de marskramer zeggen:</seg></s></p>
<lg><l n="32.1"><seg n="32.1.1">"Mars,</seg> <seg n="32.1.2">sta stil,</seg> <seg n="32.1.3">ik laatje stieren,</seg></l><l n="32.2"><seg n="32.2.1">Laat mij als een speelman tierelieren,</seg></l><l n="32.3"><seg n="32.3.1">Vrolijk pijpen een fleurig lied."</seg></l></lg>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Hij schuift de riemen van zijn schouders en maakt ruimte voor zijn geest.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dan scheurt hij de taal in duizend stukjes zoals de kievit de lucht en de lapjeskoopman zijn lap.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Wat een woorden!</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Je zegt:</seg> <seg n="33.4.2">waar komen ze vandaan?</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Ik wist niet dat het Fries zoveel woorden heeft.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Nu gaan die woorden zich bewegen.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Ze dansen en dartelen om elkaar heen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">En meester slaat de maat,</seg> <seg n="33.8.2">hij vuurt ze aan.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Ze vliegen in een vlucht als duiven,</seg> <seg n="33.9.2">tien,</seg> <seg n="33.9.3">twintig tegelijk,</seg> <seg n="33.9.4">zoveel als hij maar wil hebben.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Want een taal is even rijk als de geest maar nodig heeft.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">En meester glimlacht,</seg> <seg n="33.11.2">want zijn geest schudt zich uit in zijn eigen taal,</seg> <seg n="33.11.3">zoals de grote Schotse boerenzoon Burns het voor zijn volk deed.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Alleen kun je merken dat Gysbert-oom een schoolmeester was.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Hij geeft altijd nog een klein lesje op de koop toe.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Burns was geen schoolmeester.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Hij was niets.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Hij was een bonk vuur,</seg> <seg n="33.16.2">die uit elkaar spatte als het weerlicht;</seg> <seg n="33.16.3">niets meer.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Maar de Schotse boeren hebben plezier aan die vonken.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Ze blazen die in hun tonderdoos en steken er hun pijp mee aan.</seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">En verder lezen zij in Erskine<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n3" rend="superscript">3</ref> en Owen.</seg></s> <s n="33.20"><seg n="33.20.1">Maar laten we daar niet over beginnen.</seg></s> <s n="33.21"><seg n="33.21.1">Ik zou spreken over 'land en leven'.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Nu,</seg> <seg n="34.1.2">zoals de geest een taal nodig heeft,</seg> <seg n="34.1.3">zo vraagt het leven om een land.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het leven kan zich niet ontplooien als het geen grond onder de voeten heeft.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Als de taal de lucht is,</seg> <seg n="34.3.2">dan is het land de grond voor het leven.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Men kan zich de Griekse of Romeinse,</seg> <seg n="34.4.2">de Franse of Engelse beschaving niet denken zonder het Griekse of Latijnse,</seg> <seg n="34.4.3">het Franse of Engelse land.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Nu zit het leven gelukkig niet aan het land vast.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Het kan er zich los van maken en door de wereld gaan.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Zo heeft de oude Griekse en Romeinse beschaving het gedaan;</seg> <seg n="34.7.2">in wetenschap en kunst en godsdienst vloeit dat leven het land uit,</seg> <seg n="34.7.3">door de gehele wereld heen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Ja,</seg> <seg n="34.8.2">zelfs de christelijke godsdienst heeft een land nodig gehad om zich te kunnen ontplooien.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Nu denk ik bij 'land' niet alleen aan het gras in de grond,</seg> <seg n="35.1.2">aan de zoden in het zand,</seg> <seg n="35.1.3">aan de weide en de heide,</seg> <seg n="35.1.4">maar aan veel meer.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Er groeit op het stuk aarde waar onze wieg op stond veel meer dan gras en heide en koren.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Er is heel veel dat men tot het land kan rekenen en dat nooit in ons leven zou zijn gekomen als wij niet in ons land waren geboren.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Er is zoveel tussen hemel en aarde dat geen naam heeft.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Er spookt van allerlei om ons heen waar ons leven van groeit.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Een mens zal bij brood alleen niet leven,</seg> <seg n="35.6.2">maar bij alle dingen,</seg> <seg n="35.6.3">die uit de mond Gods uitgingen toen Hij zei:</seg> <seg n="35.6.4">'Sta!' en het stond.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Het <pb n="329" ed="VW"/>zijn de dichters en de schrijvers die er klank aan geven.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Dokter en dominee Halbertsma<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n4" rend="superscript">4</ref> hebben dat voor Friesland gedaan.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Een hele groep Vlaamse schrijvers,</seg> <seg n="35.9.2">Guido Gezelle<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n5" rend="superscript">5</ref> voorop,</seg> <seg n="35.9.3">deden het voor het Vlaamse land.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Alles is van hun gading:</seg> <seg n="35.10.2">een zwaluw,</seg> <seg n="35.10.3">een lenteklokje,</seg> <seg n="35.10.4">een schrijvertje op het water,</seg> <seg n="35.10.5">of het riet aan de oever van het water;</seg> <seg n="35.10.6">ze weten precies te zeggen waarmee die ons leven verrijken.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">En nu denk ik aan het nog te velde staand,</seg> <seg n="36.1.2">ongemaaid gewas,</seg> <seg n="36.1.3">in de maand mei,</seg> <seg n="36.1.4">als de wind er doorheen ruist en de lange grashalmen zich buigen,</seg> <seg n="36.1.5">als hield een koning er zijn intocht.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Ik heb een jochie gekend van zes jaar die dat zo graag mocht zien en horen,</seg> <seg n="36.2.2">dat hij er toch heen wou,</seg> <seg n="36.2.3">ook al moest hij bij de varkens langs,</seg> <seg n="36.2.4">waar hij doodsbenauwd voor was.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Dan moest zijn ouder zusje hem haar schort over het hoofd doen,</seg> <seg n="36.3.2">zodat hij de varkens niet zag.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">En zo kwam hij dan in het beloofde land.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Ik denk dat hij zo iets voelde als koning David toen die de wind door de moerbeibomen hoorde ruisen,</seg> <seg n="36.5.2">of als de oude Grieken die de wind door de oude bomen te Dodona hoorden gaan.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dan was er meer dan wind en bomen en zo was er voor dat jongetje meer dan geur en een dwarrelende zomerwind.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Zo heeft meester Gysbert op de zeedijk gestaan en geluisterd naar de mystiek van het grote element,</seg> <seg n="37.1.2">dat met zijn grote muil de ramp en het wee van de wereld uitdavert,</seg> <seg n="37.1.3">wanneer het in donkere nachten buldert.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Zo heeft de grote eenzame heide aan de kale kant van Denemarken de grote Deen Sören Kierkegaard gevormd tot een Johannes de Doper voor onze tijd.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">En zo zou men verder kunnen gaan.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Maar foei! roepen jullie,</seg> <seg n="38.1.2">dominee.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">U wordt een materialist.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">U laat het leven uit de grond opkomen als het gras.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Komt dat nu te pas in een christelijk 'Selskip'?</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Niet al te haastig mensen,</seg> <seg n="38.5.2">we zijn er nog niet.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">En bovendien,</seg> <seg n="38.6.2">we wilden nu eens half voor de grap in onze eigen taal op een andere wiek overgaan en ik doe het voor de eerste keer.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Maar neen,</seg> <seg n="38.7.2">zo gauw tuimel ik toch niet naar beneden.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Een paar slagen en we zijn weer wat hoger,</seg> <seg n="38.8.2">wat verder van de grond.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Het land,</seg> <seg n="39.1.2">daarbij denk ik niet alleen aan wat de natuur om ons heen tovert,</seg> <seg n="39.1.3">maar daar behoort ook heel veel bij,</seg> <seg n="39.1.4">dat van de mensen komt en dat tussen de wallen en bomen is blijven hangen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Allerlei kleingoed:</seg> <seg n="39.2.2">verhaaltjes,</seg> <seg n="39.2.3">liedjes,</seg> <seg n="39.2.4">oude gebruiken zijn vaak van elders gekomen,</seg> <seg n="39.2.5">maar hebben hun kleur en klank te danken aan de grond waar ze eeuwen lang zijn blijven hangen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Vraag me nu maar niet om een verhaaltje,</seg> <seg n="39.3.2">want daarvoor heb ik geen tijd.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Doe het zelf maar.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Nu dan,</seg> <seg n="39.5.2">een heel kort vertelsel:</seg></s></p>
<lg><l n="40.1"><seg n="40.1.1">"Ik weet een vertelseltje</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="40.2"><seg n="40.2.1">over Evert en Jeltsje</seg></l><l n="40.3"><seg n="40.3.1">Evert sloeg het konijntje dood</seg></l><l n="40.4"><seg n="40.4.1">En Jeltsje verkocht het velletje."</seg></l></lg>
<p><pb n="331" ed="VW"/><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Och nee,</seg> <seg n="41.1.2">zeggen jullie,</seg> <seg n="41.1.3">dat is voor de tafelstoel,</seg> <seg n="41.1.4">niet voor de preekstoel;</seg> <seg n="41.1.5">voor zo iets zijn we hier niet gekomen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ja,</seg> <seg n="41.2.2">zeg ik,</seg> <seg n="41.2.3">een taalbeweging en een geestesbeweging hebben zo iets nodig.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Overal,</seg> <seg n="41.3.2">waar het volksleven opbloeit,</seg> <seg n="41.3.3">wordt het dan ook vlijtig bijeengezocht en bewaard.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zulk werk komt meestal uit de schemer van oude tijden.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Men weet niet recht waartoe men het moet rekenen,</seg> <seg n="41.5.2">bij de grond of bij de mensen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Maar dan komt de geschiedenis van wat er is gebeurd in tijden,</seg> <seg n="42.1.2">waar wij weet van hebben,</seg> <seg n="42.1.3">wat staat beschreven in oude kronieken of in zware geschiedenisboeken.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Daar kan men dan de oorsprong vinden van wat nu het 'leven' vormt.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Huisgezin,</seg> <seg n="42.3.2">school,</seg> <seg n="42.3.3">kerk,</seg> <seg n="42.3.4">regering,</seg> <seg n="42.3.5">men kan nog zo'n beetje nagaan,</seg> <seg n="42.3.6">hoe ze zijn geworden,</seg> <seg n="42.3.7">zoals wij ze kennen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Elk land heeft zijn eigen geschiedenis en ons leven staat daar midden in.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Wat wij vandaag beleven,</seg> <seg n="42.5.2">is morgen geschiedenis en zo voort.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">En neem het nu zo eens alles bij elkaar:</seg> <seg n="43.1.2">de stille wonderlijke spraak van het land,</seg> <seg n="43.1.3">die zo'n macht op het gemoed van een mens kan hebben;</seg> <seg n="43.1.4">in de tweede plaats al dat oude materiaal,</seg> <seg n="43.1.5">die verhaaltjes,</seg> <seg n="43.1.6">die spelletjes,</seg> <seg n="43.1.7">die sprookjes,</seg> <seg n="43.1.8">die spreekwoorden,</seg> <seg n="43.1.9">die zo spelen rondom onze wieg en met ons spelen in onze kinderjaren en tenslotte de geschiedenis,</seg> <seg n="43.1.10">die ons leven voor het grootste deel in de macht heeft als we mannen en vrouwen zijn geworden</seg> <seg n="43.1.11">- zouden jullie denken,</seg> <seg n="43.1.12">dat men die dingen van een ander lenen kan?</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het zou zijn als wanneer iemand een paar flinke gezonde benen heeft en dan naar een timmerman gaat en hem vraagt zich een paar stelten aan te meten om wat hoger te kunnen stappen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De man zou het wel doen,</seg> <seg n="43.3.2">maar achter je rug lachte hij je uit.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Nu,</seg> <seg n="43.4.2">niet anders staat het met het volksleven dat alles wat wij hebben genoemd,</seg> <seg n="43.4.3">verliest.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het stapt op stelten als een houten Klaas,</seg> <seg n="43.5.2">als een grutto:</seg> <seg n="43.5.3">het kan de vleugels niet uitslaan.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">En hiervoor heeft een volk zijn eigen taal nodig.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Daarom kan ik er plezier in hebben,</seg> <seg n="43.7.2">wanneer ik zo nu en dan eens lees wat er tegenwoordig in het Fries wordt geschreven of gesproken.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Zelf zal ik er wel niet zoveel meer aan deelnemen.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Men kan niet allen hetzelfde doen.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Maar ik zal de beweging met belangstelling volgen en als ik gelegenheid heb,</seg> <seg n="43.10.2">zoals vandaag,</seg> <seg n="43.10.3">haar steunen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Toch heb ik hierbij nog een paar dingen die ik,</seg> <seg n="44.1.2">omdat ik gast ben,</seg> <seg n="44.1.3">met bescheidenheid in het midden wil brengen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De grote vraag bij deze beweging is:</seg> <seg n="44.2.2">hoe zal de houding zijn,</seg> <seg n="44.2.3">die we tegenover het Hollands zullen innemen?</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Nu is er een vreemd woord,</seg> <seg n="44.3.2">dat ik even wil noemen;</seg> <seg n="44.3.3">het heet autochtoon dwz. alles moet groeien op zijn eigen grond;</seg> <seg n="44.3.4">al wat uitheems is,</seg> <seg n="44.3.5">is uit de Boze.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Nu ben ik het met die gedachte niet eens.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Dan moesten we zoveel over boord werpen dat ik bang zou zijn dat ons scheepje zo hoog zou gaan drijven dat het wel eens kon kantelen.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">We moeten geen inboorlingen zijn,</seg> <seg n="44.6.2">maar kinderen van onze Vader in de Hemel.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">De anderen zijn geen vreemden voor ons,</seg> <seg n="44.7.2">maar vrienden,</seg> <seg n="44.7.3">broeders.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Onze Vader in de Hemel heeft ons niet in een fles gestopt om uit te gisten op ons eigen grondsop,</seg> <seg n="44.8.2">maar we <pb n="333" ed="VW"/>zijn allemaal uit één sop,</seg> <seg n="44.8.3">uit één bloed.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">We beleven juist een tijd waarin het nationalisme op de vreselijkste manier uitgist:</seg> <seg n="44.9.2">het edel bloed vloeit nutteloos weg en de taal wordt gebruikt om een ander te beliegen,</seg> <seg n="44.9.3">te bekladden en uit te vloeken.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Ook hier moet het één in Christus zijn.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Als men al het vreemde zou willen uitzuiveren,</seg> <seg n="44.11.2">dan liep dat ook nogal ver.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Waar zou het moeten ophouden?</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Het christendom dat wij aanhangen,</seg> <seg n="44.13.2">is een uitheemse plant.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Het komt van elders en wij hebben het aangenomen.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">Onze beschaving komt voor tweederde deel uit Griekenland en Rome.</seg></s> <s n="44.16"><seg n="44.16.1">Zo iets te vergeten zou niet dankbaar zijn.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Maar nu wordt elk volk ook voor die vraag gesteld:</seg> <seg n="45.1.2">heb ik mijn eigen aard en taal voldoende bewaard,</seg> <seg n="45.1.3">of zijn die beide er met schade afgekomen?</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zo stond het in de zestiende eeuw met de grote naties van Europa tegenover de Latijnse beschaving.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Toen schreef Luther zijn brief aan de Duitse adel.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Zo staat het tegenwoordig met de kleinere volken in heel Europa.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Elk voelt zijn eigen aard.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Daar is wel reden voor.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">De beschaving die wij hebben geërfd,</seg> <seg n="46.2.2">heeft zichzelf in menig opzicht overleefd.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">En ieder loopt weer met een potje of een pannetje om zelf uit de waterbron van het leven te scheppen.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Dan krijgen ook de kleine volken hun beurt.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Het leven is rijk en zijn bronnen raken nooit verstopt.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Nu zoekt elk om zijn eigen instrument,</seg> <seg n="46.6.2">om zijn taal,</seg> <seg n="46.6.3">zodat hij zichzelf kan redden.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Er is nog een voorname reden.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">De beschaving,</seg> <seg n="47.2.2">die wij hebben geërfd,</seg> <seg n="47.2.3">is zo uiterlijk geworden.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">De Duitse dichter Heine<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n6" rend="superscript">6</ref> zag het al omstreeks 1820:</seg> <seg n="47.3.2">'Mooi praten,</seg> <seg n="47.3.3">zachte zeden,</seg> <seg n="47.3.4">witte manchetten,</seg> <seg n="47.3.5">maar och,</seg> <seg n="47.3.6">als ze maar een hart hadden.'</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Nu vragen veel mensen weer naar iets anders.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De geest wil zich weer ontplooien.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Wat baat het een mens als hij de gehele wereld wint en schade lijdt aan zijn ziel (Matth. 16 : 26).</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Maar de geest kan niet zonder een eigen taal.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Hij heeft een taal nodig om zich te ontplooien.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Als hij zich wil uiten dan behoort ieder in zijn eigen taal te spreken,</seg> <seg n="48.6.2">precies als op de Pinksterdag.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Maar,</seg> <seg n="49.1.2">zegt men,</seg> <seg n="49.1.3">wat een volken,</seg> <seg n="49.1.4">wat een taaltjes.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het is als op die plaat,</seg> <seg n="49.2.2">die ik een jaar of wat geleden zag in de <hi rend="italic">Review of Reviews</hi> van Stead.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De Engelse ministers waren toen bezig aan Groot-Brittannië en Ierland drie of vier parlementen te geven.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Een oude conservatief uit de Engelse Eerste Kamer stond op die plaat afgebeeld,</seg> <seg n="49.4.2">terwijl hij boven op de kaart van Groot-Brittannië-Ierland stond.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Hij zag zichzelf over de schouder en zei:</seg> <seg n="49.5.2">'Er is geen ruimte op deze kleine eilandjes voor zoveel parlementen.'</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zo'n <pb n="335" ed="VW"/>plaatje zou men nu ook van de taalbeweging kunnen maken.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Men zou een ouderwetse Hollander,</seg> <seg n="49.7.2">zo uit 1878,</seg> <seg n="49.7.3">uit de tijd van Kappeyne<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.lan-en-libben.n8" rend="superscript">8</ref> boven ons landje kunnen tekenen en daar dan onder zetten:</seg> <seg n="49.7.4">'Er is geen ruimte voor zoveel talen.'</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Die mensen waren voor eenheid,</seg> <seg n="50.1.2">niet in Christus,</seg> <seg n="50.1.3">want in Hem is ruimte genoeg;</seg> <seg n="50.1.4">maar een in 't getal.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">En dat is een benauwde zaak.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Want in <choice><sic>'t getal. daar is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'t getal,</corr></choice></seg><choice><sic>'t getal. daar is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="50.3.2"><choice><sic>'t getal. daar is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">daar is</corr></choice> maar één nr. 1 en de ander is niets.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Hoe ver dat moet gaan,</seg> <seg n="51.1.2">of bijvoorbeeld Groningen ook een eigen taal moet hebben,</seg> <seg n="51.1.3">of dat het maar beter is dat die praat verdwijnt?</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Ik weet het niet,</seg> <seg n="51.2.2">maar voor het Fries weet ik het wel.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Dat is een taal,</seg> <seg n="51.3.2">die een toekomst kan hebben.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">En als nu ook maar de Geest er in komt,</seg> <seg n="51.4.2">dan zal het aan de taal niet mankeren.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Wat voor geest dat dan moet zijn?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Zusters,</seg> <seg n="52.2.2">broeders,</seg> <seg n="52.2.3">wij willen de dingen vaak maken.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Zo wou ik het ook wel doen,</seg> <seg n="52.3.2">maar dat betekent niets.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Laat ons maar vaak de Vader van alle Geesten vragen,</seg> <seg n="52.4.2">van alle vlees,</seg> <seg n="52.4.3">dat Hij zijn goede en heilige geest moge uitzenden om in dit oude land en onder dit oude volk nieuw leven te doen ontwaken,</seg> <seg n="52.4.4">tot zijn eer en tot een zegen voor de wereld!</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="335" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Lán en libben</hi> (Land en leven) was een toespraak die N. hield.op een zgn. 'Friezendei', die op 31 juli 1918 gehouden werd te Sneek. Friezendagen waren massale samenkomsten, waar Christenfriezen het recht van hun taal en volkskarakter bepleitten. Behalve N. spraken ook G.A. Wumkes, Y. van der Zee en S. Huismans, de toenmalige leiders van de Christelijk-Friese beweging.</p><p>De rede van N. werd gepubliceerd in <hi rend="italic">Yn üs eigen Tael 10</hi> (1918), p. 144<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">-</corr></choice>150, het blad van het Kristlik Frysk Selskip, dat bestond van 1909-1943 en waarvan Wumkes één der redacteuren was. Het blad werd uitgegeven te Bolsward.</p><p>G.A. Wumkes (1869-1954), tot 1924 hervormd predikant, daarna bibliothecaris van de Friese Provinciale Bibliotheek te Leeuwarden. W. was medeoprichter van het K ristlik Frysk Selskip in 1908.</p><p>De vertaling van <hi rend="italic">Lân en libben</hi> is gemaakt door C. van der Woude (1896), van 1961 tot 1966 hoogleraar kerkgeschiedenis te Kampen. Hij maakte indertijd als student de Friezendag waarop N. sprak mee.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Gysbert Japicx (1603-1666), Fries schrijver, bediende zich als eerste na het verval van de Oudfriese taaltraditie weer van het Fries en creëerde zo een Friese cultuurtaal. Hij heeft daardoor op elke latere opleving van de Friese letterkunde een inspirerende invloed gehad.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Ebenezer (1680-1754) en Ralph (1685-1752) Erskine, Schotse predikant-theologen. Deze twee broers schreven gezamenlijk verschillende stichtelijke werken, die ook in Nederland grote opgang maakten en tot in de twintigste eeuw herdrukken beleefden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n4" type="end" place="end" n="4"><p>E. H. Halbertsma (1797-1858), Fries medicus-schrijver, en J. H. Halbertsma (1789-1869), Fries doopsgezind predikant-schrijver. Werk van deze beide broers werd samen met dat van de derde broer T. H. Halbertsma (1792-1852), die boterkoopman was, uitgegeven onder de titel <hi rend="italic">Rimen ind teltsjes,</hi> Deventer 1871.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n5" type="end" place="end" n="5"><p>G. Gezelle (1830-1899), Vlaams schrijver. Hij leverde met zijn dichtwerk een belangrijke bijdrage tot de Vlaamse wedergeboorte.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n6" type="end" place="end" n="6"><p>H. Heine (1795-1856), Duits dichter, H. ging na de julirevolutie van 1830 in Parijs wonen, het brandpunt van het liberalisme. Van daaruit wilde hij de nieuwe Franse ideeën bekendmaken in het naar zijn inzien achterlijke Duitsland.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n7" type="end" place="end" n="7"><p>W. T. Stead (1849-1912), Engels <choice><sic>joumalist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">journalist</corr></choice>. S. was tot 1890 hoofdredacteur van de <hi rend="italic">Pall Mall Gazette.</hi> Daarna richtte hij als eigen maandblad <hi rend="italic">Review oflReviews op.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.lan-en-libben.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. Kappeyne van de Coppello (1822-1895), jurist en liberaal politicus. Hij was van 1877-1879 minister van Binnenlandse Zaken in het door hem geformeerde kabinet. Hij bracht in 1878 een herziening van de Wet op het lager onderwijs tot stand. die tot verdere verscherping van de schoolstrijd leidde.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="20" xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert" decls="#bibl-noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert">
<pb n="336" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De filosofie der geschiedenis van Heinrich Rickert<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ernst Troeltsch zegt in een artikel over <hi rend="italic">Moderne Geschichtsphilosophie</hi> dat hij de literatuur over de filosofie der geschiedenis lange jaren heeft onderzocht zonder veel van betekenis te vinden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Totdat hij in aanraking kwam met het boek van Heinrich Rickert,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.2"><hi rend="italic">Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung.</hi></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Eine logische Einleitung in die historischen Wissenschaften.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">"Dit boek",</seg> <seg n="2.4.2">roemt Troeltsch,</seg> <seg n="2.4.3">"munt uit door bewonderenswaardige rijpheid,</seg> <seg n="2.4.4">bedachtzaamheid,</seg> <seg n="2.4.5">klaarheid en consequentie.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Te midden van de zondvloed van literaire overproduktie",</seg> <seg n="2.5.2">noemt hij dit boek "een der weinige werkelijke denk- en leerboeken,</seg> <seg n="2.5.3">die werkelijk klaarheid scheppen en vooruit brengen."</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dit boek beschouwt Troeltsch "als een teken dat de filosofie zich haar ware taak weer bewust begint te worden,</seg> <seg n="2.6.2">nl. mee te werken aan een idealistische levensbeschouwing."</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Over dit door Troeltsch zo geroemde boek wilde ik hier een en ander in het midden brengen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Mijn lezing zal voor het grootste deel bestaan uit weergave van Rickerts beschouwingen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Er is daarbij dan wel gelegenheid voor het maken van de een of andere opmerking ter bevordering van de actualiteit.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik begin met enkele beschouwingen te geven over de voorhistorie van deze moderne geschiedfilosofie.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De belangstelling voor historie was bij het optreden der nieuwere filosofie op het nulpunt teruggelopen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men had voorlopig van het verleden met z'n autoriteiten en overlevering genoeg en vroeg om belangstelling voor heden en toekomst.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De idealistische systemen van Spinoza en Leibniz hadden een natuurwetenschappelijke achtergrond.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Kennis der historie was daarbij totaal overbodig.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wat men zocht vond men in aangeboren begrippen en algemeengeldige redewaarheden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Kant heeft in die overvoldaanheid met de rede de eerste grote bres gelegd.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hij maakte ruim baan voor het irrationele in onze wereldbeschouwing.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar die zijde van ons geestesleven sloot hij buiten de wetenschap.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De gehele kennisleer die Kant in z'n <hi rend="italic">Kritik der reinen Vernunft</hi> opbouwde was natuurwetenschappelijk georiënteerd.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">In de kennisleer waren de cultuurwetenschappen bijna niet betrokken.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wanneer men een illustratie wenst van de mate waarin dit lange tijd het denken heeft beheerst dan moet men eens vergelijken de <hi rend="italic">Inleiding tot de wijsbegeerte van</hi> <pb n="337" ed="VW"/>Land met die van Windelband.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">In de eerste moeten de cultuurwetenschappen tevreden zijn met een plaats in een aanhangsel,</seg> <seg n="6.10.2">in de tweede beslaan ze drie vierde van het geheel.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Na Kant komt hierin in zoverre verandering dat de evolutiegedachte een middel aan de hand doet om geschiedenis en natuur te verbinden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Natuur is niet langer onveranderlijk bestand maar ook geleidelijk worden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Voor beide blijft echter strenge eis dat de wet regeert.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zowel het bestand als de evolutie zijn onderworpen aan het redelijk begrip.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Daardoor lopen natuur en geschiedenis in elkaar,</seg> <seg n="7.5.2">gaan in elkaar over.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De cultuurwetenschappen boeten weer in het onafleidbare dat Kant hun had toegewezen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Zij winnen echter in zoverre dat ze niet meer van de theoretische bezinning worden uitgesloten.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De natuur krijgt haar historie evengoed als de cultuur,</seg> <seg n="7.8.2">maar omgekeerd moet de cultuur in haar historie wetmatig begrepen worden.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De cultuur wordt een soort veredelde of hogere natuur.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hoe verbreid in de negentiende eeuw deze opvatting was,</seg> <seg n="8.1.2">daarvan is een frappant bewijs de manier waarop in de ethische theologie van de wonderen als van hogere natuurwetten werd gesproken en bijv. het boek van Drummond,</seg> <seg n="8.1.3"><hi rend="italic">Natuurwetten in de geestelijke wereld.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Deze opvattingen hadden invloed niet alleen onder neologen maar ook onder conservatieven.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze verhouding van natuur en cultuur is in de filosofie na Kant vooral in twee richtingen uitgewerkt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">In Frankrijk met z'n voorliefde voor exacte en heldere kennis overwoog in de filosofie het eerste lid van de correlatieven natuur en cultuur.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het geestesleven werd bij Comte geheel als natuur positivistisch behandeld en ging op in sociologie.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De geschiedenis krijgt dan een massaal karakter waarbij het individuele en onafleidbare zoek raakt.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zij bestaat in langzaam verschuiven van sociale verhoudingen:</seg> <seg n="9.5.2">historisch materialisme.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In Duitsland met z'n diepe geestescultuur in de periode na Kant ontstonden de grote idealistische systemen waarin tegenover de natuur op de cultuur de nadruk valt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Alles wordt meer gezien van het geestesleven uit.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De hoofdpositie blijft echter ook hier behouden dat natuur en cultuur onder het éne gezichtspunt der evolutie worden gezien.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Samen worden ze onder één wet gesteld en in een systeem saamgevat.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En bij alle belangstelling voor de geschiedenis tegenover de natuur wordt toch ook de historie als een soort hogere natuur beschouwd.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Men zag er bovenal de grote golfslagen der idee waarin het individuele verdwijnt,</seg> <seg n="10.6.2">en zo kon men haar,</seg> <seg n="10.6.3">wanneer men eenmaal in het bezit was van de dialectiek van die idee,</seg> <seg n="10.6.4">tot op zekere hoogte construeren.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het eigen geestesleven gaf daarbij de sleutel aan de hand. Het <pb n="338" ed="VW"/>heden verklaarde vrij restloos het verleden.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De geschiedenis werd tot constructie van de geest.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Van hieruit moeten we het karakter van de historische kritiek zoals wij die kennen leren doorzien.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Deze is in haar hoofdlijnen een dochter van het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Haar grondfout is een te overmoedige houding van de geschapen geest tegenover het verleden met z'n geheimenissen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wat Goethe zei van de natuur:</seg> <seg n="11.4.2">'Ins Innre der Natur dringt kein erschaffner Geist’,</seg> <seg n="11.4.3">geldt a fortiori van de geschiedenis:</seg> <seg n="11.4.4">'Ins Innre der Geschichte dringt kein erschaffner Geist.'</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Na de bloei van de grote Duitse systemen is de filosofische bezinning bescheidener geworden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De filosofie van Hegel heeft wel een renaissance beleefd,</seg> <seg n="11.6.2">maar men kan toch niet zeggen dat het onderzoek erdoor beheerst wordt.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Er bestaat wel een sterke neiging om zoals dr. De Hartog het noemt 'uit het struikgewas van het detail-onderzoek’ voort te varen tot nieuwe systemen,</seg> <seg n="11.7.2">maar ik betwijfel of dat nog zo'n vaart zal lopen.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Een eigenaardige middenpositie neemt Rudolf Eucken in die het 'Geistesleben' wel als een verklarende factor in het midden van z'n filosofie heeft staan en daarmee verwant is aan het Duitse idealisme,</seg> <seg n="11.8.2">maar die het toch buiten en boven de historie plaatst zodat het historisch leven meer is een deelhebben aan het geestesleven zonder dat het geestesleven daarin opgaat.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">De historie behoudt bij hem daardoor meer individualiteit en onafleidbaarheid.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Voor de richting waarin wij thans willen gaan is Dilthey belangrijk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Deze is begonnen met een onderzoek naar een afzonderlijke methode die voor de bearbeiding van de geesteswetenschappen kan dienen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij schreef een <hi rend="italic">Einleitung in die Geisteswissenschaften.</hi></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dilthey had een scherpe kijk op de fout van het gebruik van de natuurwetenschappelijke methode in wat wij thans de cultuurwetenschappen noemen en wat bij hem 'Geisteswissenschaften' heet.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het is zijn streven geweest een methode te zoeken in onderscheiding van de generaliserende die voor de cultuurwetenschappen niet past.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Hij onderzocht het 'natürliche System der Geisteswissenschaften im 17.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Jahrhundert' en sprak van de 'mechanische onmenselijkheid van dit systeem'.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Daartegenover wijst Dilthey op de betekenis van de ontwikkeling der exegese in het protestantisme.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">In de exegese,</seg> <seg n="12.9.2">zegt Dilthey,</seg> <seg n="12.9.3">werd 't eerst de 'grondoperatie aller geesteswetenschappen aan onderzoek onderworpen'.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Exegese is onderzoek van het woord,</seg> <seg n="12.10.2">van de logos,</seg> <seg n="12.10.3">niet in de betekenis van stomme rede,</seg> <seg n="12.10.4">maar van gesproken woord,</seg> <seg n="12.10.5">de zich openbarende geest.</seg></s></p>
<p><pb n="339" ed="VW"/><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dilthey is bij z'n onderzoekingen niet gekomen tot een klare tegenstelling tussen natuur en historie of natuur en cultuur.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij bleef meer hangen in de tegenstelling van natuur en geest.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De geest echter is in psychologische zin ook vatbaar voor natuurwetenschappelijk onderzoek zoals de nieuwere psychologie bewijst.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De tegenstelling van natuur en geest is in de strijd tegen het naturalisme een vrij verbreid principe geworden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Op allerlei wijzen heeft men ook daaruit het eigenaardige der historie willen verklaren.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De 'moderne Geschichtsphilosophie' verlaat echter zeer beslist dit standpunt en waarschuwt dat deze tegenstelling tegenover het naturalisme niet standhoudt omdat de natuurwetenschappelijke,</seg> <seg n="14.3.2">generaliserende methode ook in de psychologie recht heeft.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Na Dilthey is Windelband de man geweest die 't meest gedaan heeft voor het bevrijden der cultuurwetenschappen van onder de natuurwetenschappelijke ban.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Z'n filosofie onderscheidt theoretische en axiologische problemen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Onder de laatste worden gerangschikt de ethische,</seg> <seg n="15.3.2">de esthetische en de religieuze problemen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Naar aanleiding van die axiologische problemen wordt een 'Philosophie der Werte' ontwikkeld onder welke titel ook Münsterberg<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n3" rend="superscript">3</ref> een groot werk heeft geschreven.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">'Wert-fragen' worden onderscheiden van 'Wissens-fragen'.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Wij zien hier derhalve dat evenals bij Kant de theoretische en de praktische Vernunft streng gescheiden blijven.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De praktische Vernunft wordt echter niet zonder theorie gelaten,</seg> <seg n="15.7.2">maar ontwikkelt een eigen theorie.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Uit dit gezichtspunt valt er veel licht op de geesteshouding van vele negentiende-eeuwse geleerden als bijv. onze scherpzinnige Land,</seg> <seg n="16.1.2">die eigenlijk in hun leven gestaan hebben met as op hun hoofd en een zak om hun lendenen vanwege het ontbreken van een theorie voor de hogere delen van hun geestesleven.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Daartegenover is merkwaardig erop te letten,</seg> <seg n="16.2.2">op hoe wonderlijke wijze mannen als Gunning die met gezalfd aangezicht wensten te leven zich er soms doorgeslagen hebben.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ik denk aan Gunnings voorliefde voor theosofen als Von Baader e.a.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n4" rend="superscript">4</ref> De 'Philosophie der Werte' van Windelband e.a. heeft ook in ons land reeds ruime verbreiding gevonden bij mannen als Roessingh,</seg> <seg n="16.3.2">De Sopper,</seg> <seg n="16.3.3">De Graaf e.a.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n5" rend="superscript">5</ref> Het is een filosofische verbreiding van wat reeds eerder in de theologie,</seg> <seg n="16.3.4">in de nieuw-kantiaanse school,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="16.3.5">onder 'Werturteile' werd verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Daarmee in verband,</seg> <seg n="17.1.2">en dat is het tweede hoofdpunt,</seg> <seg n="17.1.3">zag Windelband in het individuele,</seg> <seg n="17.1.4">het 'Einmalige',</seg> <seg n="17.1.5">het wezen der geschiedenis tegenover het algemene dat in de natuurwetenschap gezocht wordt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De natuur van een ding is het algemene;</seg> <seg n="17.2.2">het individuele vormt z'n historische verschijning.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Van hieruit heeft nu Heinrich Rickert z'n onderzoek ingesteld naar de grenzen der natuurwetenschappelijke begripsvorming.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Waren die gevonden,</seg> <seg n="18.2.2">zo meende hij,</seg> <seg n="18.2.3">dan bleek vanzelf wat cultuur of historie betekent.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">We <pb n="340" ed="VW"/>willen trachten hem daarbij met de laarzen van Kleinduimpje te volgen,</seg> <seg n="18.3.2">want wij kunnen slechts met heel grote stappen door z'n boek wandelen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Rickert voert een zuiver logisch onderzoek.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hij houdt zich met andere woorden niet bezig met de stof,</seg> <seg n="19.2.2">maar met de methode.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Of die methode toegepast wordt op stof of op geest,</seg> <seg n="19.3.2">doet er niet toe.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De vraag is maar hoe de geest zich tegenover haar voorwerp gedraagt en het behandelt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ten opzichte van die behandeling moeten wij onderscheid maken tussen onderzoek en compositie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Voor het wetenschappelijke onderzoek kan men desnoods heel verschillende manieren gebruiken.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar als de stof in systeem gebracht moet worden dan stelt dat architectonische eisen en dat is tenslotte wat het karakter van zulk een wetenschap aan het licht brengt.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De vraag hoe de gerede wetenschap er moet uitzien,</seg> <seg n="20.4.2">die vraag brengt de laatste gedachte van de filosoof aan het licht.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In het eerste hoofdstuk houdt Rickert zich dan bezig met de kennis in begrippen die wij krijgen van de stoffelijke wereld,</seg> <seg n="21.1.2">de wereld der lichamen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wanneer wij ons plaatsen tegenover de stoffelijke wereld,</seg> <seg n="21.2.2">dan worden we in verlegenheid gebracht doordat wij zowel extensief als intensief haar niet kunnen overzien.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Extensief verwart ons de veelheid der lichamen en intensief de oneindige deelbaarheid ook van het kleinste lichaam.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het kleinste voorwerp kan men niet geheel beschrijven of afbeelden.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Om daaraan enigszins tegemoet te komen hebben wij 'woordbetekenissen',</seg> <seg n="21.5.2">zoals Rickert ze noemt.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zij zijn te onderscheiden van het woord als klank en van het psychologisch proces dat achter elk woord zit.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De 'betekenis' is een ideële inhoud die voor ieder gelijk is,</seg> <seg n="21.7.2">algemeen geldig.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Ook in het dagelijks leven vereenvoudigen we daarmee de menigvuldigheid der dingen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Het toepassen van soortbegrippen is reeds naïeve natuurwetenschap.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Het algemeenste wezen van die wetenschap is vereenvoudiging.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Niet alleen door de omvang van het begrip vereenvoudigen wij,</seg> <seg n="21.11.2">ook door de inhoud.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">De inhoud abstraheert van de aanschouwelijkheid.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">De inhoud van het begrip 'paard' bijv. is veel minder aanschouwelijk dan het paard zelf.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De 'woordbetekenis' is echter slechts het begin van logische belangstelling en vereenvoudiging.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">In het generaliseren ligt haar overeenkomst met de eigenlijke begrippen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De 'woordbetekenis' blijft echter altijd enigszins vaag en bij een soortbegrip loopt meestal een vage aanschouwelijkheid parallel.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Daarom moeten wij door definities die betekenis strenger bepalen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wij kiezen enkele kenmerken uit en spreken af dat het begrip daardoor bepaald zal heten.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het aanschouwelijke treedt nog meer op de achtergrond.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Definiëren is opgave<pb n="341" ed="VW"/> van het gemeenschappelijke en in de plaats van een woord met z'n woordbetekenis komt een zinsnede.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Een leuke illustratie geeft een kwestie die onlangs in het zeerecht te pas kwam.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De wetgever was onduidelijk ten opzichte van de vraag wat een schip is.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hij definieerde toen,</seg> <seg n="24.3.2">meen ik,</seg> <seg n="24.3.3">aldus:</seg> <seg n="24.3.4">elk vaartuig,</seg> <seg n="24.3.5">hoe dan ook,</seg> <seg n="24.3.6">dat zich op zee bevindt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daardoor vielen baggermachines er ook onder.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Voor het woord kwam een zinsnede in de plaats.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Absolute bepaaldheid geeft ook het begrip niet.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Voldoende is echter meestal wanneer de onbepaaldheid van een woordbetekenis er door verminderd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De vraag is nu of zulk een definitie of zinsnede ook een oordeel inhoudt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Bij het soortbegrip der oude logica is dit niet altijd het geval.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het vat meestal de kenmerken samen waarmee ik in staat ben mij in de bestaande werkelijkheid te oriënteren zonder dat bedoeld is dat de kenmerken een noodzakelijk complex vormen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De definitie van een schip als vaartuig,</seg> <seg n="27.1.2">hoe dan ook,</seg> <seg n="27.1.3">dat zich op zee bevindt,</seg> <seg n="27.1.4">is van belang voor de zeepolitie,</seg> <seg n="27.1.5">maar een meer logisch oordeel dat algemeen moest gelden zou eraan denken dat een vaartuig zich niet noodzakelijk op zee bevindt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De natuurwetenschap is echter niet tevreden met empirische,</seg> <seg n="27.2.2">algemene oordelen,</seg> <seg n="27.2.3">maar wil oordelen die noodwendig voor alle werkelijkheid gelden.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Zulke oordelen zijn de natuurwetten en daarmee is het onderscheid tussen antieke en moderne logica aangewezen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Het moderne natuurwetenschappelijke begrip is een oordeel dat altijd en overal geldt.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Schopenhauer zei reeds:</seg> <seg n="27.5.2">"Wir suchen in der Naturwissenschaft Begriffe,</seg> <seg n="27.5.3">frei von Raumverscheidenheit und von der Gewalt der Zeit.”</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De vraag is nu of de gehele natuurwetenschap in zulke oordelen of wetten kan opgaan.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wanneer dit kan ten opzichte van de relaties tussen de dingen dan blijft het nog de vraag of de dingen zelf,</seg> <seg n="28.2.2">voorzover ze onder begrippen vallen,</seg> <seg n="28.2.3">ook door oordelen of wetten zijn weer te geven.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Nu kan men zeggen dat dit het ideaal der natuurwetenschap is om tenslotte de natuur in logische oordelen,</seg> <seg n="28.3.2">in relaties,</seg> <seg n="28.3.3">in formules op te lossen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Rickert wijst er echter op dat dit niet geheel juist is.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het ideaal der natuurwetenschap laat ruimte voor het begrip van wat men kan noemen 'laatste dingen'.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Deze hebben echter met de aanschouwelijke werkelijkheid niets meer gemeen.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Zij zijn eenvoudig,</seg> <seg n="28.7.2">ondeelbaar,</seg> <seg n="28.7.3">niet aanschouwelijk.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Zoveel blijft er van de menigvuldigheid der aanschouwelijke wereld over dat die atomenwereld oneindig talrijk is.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Deze veelvuldigheid is echter homogeen,</seg> <seg n="28.9.2">overal gelijk,</seg> <seg n="28.9.3">zodat,</seg> <seg n="28.9.4">waar ik er ook in grijp,</seg> <seg n="28.9.5">ik geen onderscheid merk.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Deze veelvuldigheid is daarom onder wet te brengen;</seg> <seg n="28.10.2">ik kan erover oordelen,</seg> <seg n="28.10.3">voor elke plaats en elke tijd moet dat oordeel gelden omdat de stof die eronder valt homogeen is,</seg> <seg n="28.10.4">niet uit de band <pb n="342" ed="VW"/>van oordeel en wet kán springen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Dit ding-begrip is daarom even geschikt om in een oordeel uitgedrukt te worden als een relatie.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Door de mathematische behandeling verdringen wij de aanschouwelijke veelvuldigheid door de homogene of logische.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">En deze 'laatste dingen' bestaan tenslotte in de vorm van logische oordelen.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarmee is het moderne natuurwetenschappelijke begrip tegenover bijv. de idee van Plato gekarakteriseerd.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Plato's idee bestaat als prototype der werkelijkheid.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De moderne natuurwetenschappelijke idee is iets dat geldt,</seg> <seg n="29.3.2">een norm,</seg> <seg n="29.3.3">een oordeel waarnaar de werkelijkheid zich gedraagt.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Men kan nu in de bestaande natuurwetenschappelijke theorieën aanwijzen dat ze op dit ideaal gericht zijn.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De theoretische mechanica staat het dichtst bij dit ideaal.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Zij behandelt niet iets dat hier of daar bestaat of voorkomt of optreedt,</seg> <seg n="30.3.2">zoals de natuurkunde,</seg> <seg n="30.3.3">maar ze is volstrekt algemeengeldig voor alle stoffelijke lichamen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De natuurkunde streeft weer naar een mechanische algemeenheid zonder die echter te bereiken.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Een mooie illustratie daarvan is de rede die Einstein pas te Leiden hield bij de aanvaarding van z'n ambt<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n7" rend="superscript">7</ref> en waarin hij het dualisme dat nog in de fysica bestaat als een gebrek aanwijst.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ideaal daarin is de opheffing van de tegenstelling van ether en materie.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Beurtelings wordt de materie als een elektrisch verschijnsel of elektromagnetisch veld of de ether als door de materie gedragen beschouwd.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Ik vermoed op logische gronden dat deze laatste vereenvoudiging wel nooit zal gelukken.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De ether is de algemeenste vorm waarin de kwaliteit zich handhaaft naast de kwantiteit.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De fysica zal nooit opgaan in een mechanische theorie.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Verder van het ideaal nog staat de chemie met haar ik meen plusminus 60 niet tot elkaar herleidbare elementen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Sinds men echter de eigenschappen der elementen als functie van hun atoomgewicht leerde kennen,</seg> <seg n="32.2.2">deed ook hier de mechanische kwantitatieve opvatting een grote schrede vooruit.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">'t Verst van de mechanica staat de biologie waarvan men zou kunnen zeggen dat ze bepaald in opstand komt tegen de mechanica.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het is opmerkelijk uit dit oogpunt eraan te herinneren dat m'n vrind Descartes,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="34.1.2">die pas zo gehuldigd is,</seg> <seg n="34.1.3">zo scherp het wezen der natuurwetenschap doorgrondde dat hij zelfs in de biologie de mechanica huldigde en de dieren automaten noemde en dat hij pas bij de mens halt hield.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Tegelijk echter zien we nu de voorbarigheid van deze grote beginner duidelijk in.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Hiermee is zo kort mogelijk aangewezen waarin het wezen der natuurwetenschap,</seg> <seg n="35.1.2">voor zover ze zich met de stoffelijke wereld bezighoudt,</seg> <seg n="35.1.3">bestaat.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Dat wezen bestaat uit vereenvoudiging,</seg> <seg n="35.2.2">het is een generaliseren,</seg> <seg n="35.2.3">een scherpere bepaling van het algemene,</seg> <seg n="35.2.4">tenslotte van het alleralgemeenste en voor zover de moderne wetenschap betreft,</seg> <seg n="35.2.5">ziet ze dit algemeenste als een geldende wet.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Men kan dit aanduiden met een spreuk van Goethe die Rickert <pb n="343" ed="VW"/>als motto voor dit hoofdstuk koos:</seg> <seg n="35.3.2">'Das Höchste wäre,</seg> <seg n="35.3.3">zu begreifen,</seg> <seg n="35.3.4">dass alles Faktische schon Theorie ist.’</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Deze uiteenzettingen hebben in Rickerts boek slechts negatieve betekenis Zij bedoelen de weg te bereiden om een inzicht te krijgen in het wezen der historische begripsvorming.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Voor het daartoe kan komen moet echter eerst nog een ander terrein verkend worden dan de stoffelijke wereld.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het zou mogelijk zijn dat de wereld der lichamen eigenaardigheden bezat waardoor zij voor een generaliserende methode geschikt was,</seg> <seg n="36.3.2">terwijl daarnaast een ander materiaal kon bestaan dat om een andere methode vroeg.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Nu is de tweelingwereld van de stoffelijke de geestelijke wereld en de vraag komt dus hier op neer of de logische tegenstelling van natuur niet geest moet heten.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Die tegenstelling wordt inderdaad zeer dikwijls gemaakt en tegenover de natuurwetenschap worden dan de geesteswetenschappen geplaatst.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">De inhoud der geschiedenis zou dan,</seg> <seg n="36.6.2">als uit geestelijke verschijnselen bestaande,</seg> <seg n="36.6.3">van natuurwetenschappelijke behandeling zijn uitgesloten.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Tegenover materialisme en naturalisme is dit in de meeste gevallen de ingenomen positie.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Op die wijze hebben o.a. Dilthey en Wundt<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n9" rend="superscript">9</ref> het probleem gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Rickert bestrijdt deze opvatting met grote scherpte.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Voor hem is er voorshands van geest slechts één duidelijke en algemeen erkende opvatting mogelijk nl. als het psychische,</seg> <seg n="37.2.2">de psychische processen waarmee de psychologie zich bezighoudt.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Nu bestaat er een zeer verbreide opvatting die ook ons met de paplepel is ingegeven dat wij het psychische onmiddellijk,</seg> <seg n="38.1.2">direct,</seg> <seg n="38.1.3">de stoffelijke wereld slechts middellijk gewaarworden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Gegeven zijn ons alleen maar,</seg> <seg n="38.2.2">zo drukte men zich lange tijd in de kennisleer vrij algemeen uit,</seg> <seg n="38.2.3">gegeven zijn alleen onze voorstellingen en gewaarwordingen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Om duidelijk in te zien dat dit verkeerd gezegd is,</seg> <seg n="38.3.2">moeten wij breken met de opvatting dat de ziel de binnenkant van het lichaam is.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">In onze taal zullen wij wel steeds op die wijze ons blijven uitdrukken,</seg> <seg n="38.4.2">maar logisch moet er mee gebroken.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Het is eigenaardig dat in magnetische en spiritistische theorieën de ziel vaak buiten om het lichaam wordt gesteld.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De voorstelling van buiten en binnen van lichaam en ziel heeft een goede zin in zgn. psycho-fysische beschouwingen waarbij de psychische processen in verband met hersenen en zenuwen worden beschouwd.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Dan speelt de zaak zich inderdaad onder de huid af.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Daarmee heeft echter de eigenlijke psychologie niets te maken.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Binnen en buiten betekent vaak dan ook niets anders dan bewust en onbewust.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Deze tegenstelling leidt er dan toe om aan de zielsprocessen alleen eigenlijke realiteit toe te schrijven omdat ze ons alleen gegeven zijn,</seg> <seg n="40.3.2">terwijl de stoffelijke<pb n="344" ed="VW"/> wereld daalt tot de rang van fenomeen,</seg> <seg n="40.3.3">verschijnsel,</seg> <seg n="40.3.4">met een groot vraagteken er achter.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Rickert toont nu aan dat hierachter een grote logische fout schuilt.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hij onderscheidt daartoe drie subjecten,</seg> <seg n="41.2.2">het psychofysische,</seg> <seg n="41.2.3">het psychische en het kennistheoretische.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Het psychofysisch subject is ziel + lichaam.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Daarbij kan ik de lichamelijke helft steeds verkleinen tot ik het zuiver psychische subject overhoud.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Wanneer ik echter m'n psychische ervaringen ga bekijken dan moet ik er zelf ook buiten gaan staan.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Nu kan ik dat nooit ten opzichte van het geheel van m'n zielservaringen,</seg> <seg n="42.2.2">maar toch kan ik wel stuk voor stuk 't één na 't ander beschouwen totdat het geheel is bekeken.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Wie heeft dan de ziel bekeken?</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Logisch is dit het kennistheoretisch subject dat alleen logisch bestaat.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De zielsverschijnselen zijn dus logisch even goed objecten als de lichamen en kennistheoretisch is er geen onderscheid.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Ten opzichte van realiteit en directe kenbaarheid bestaat er tussen <choice><sic>geest en stot'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geest en stof</corr></choice> geen onderscheid.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Daarmee wordt duidelijk dat stof en ziel twee helften van de werkelijkheid zijn die voor de wetenschap naast elkaar liggen en niet achter elkaar.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Uit dit oogpunt bestaat er dus geen bezwaar meer om dezelfde methode voor beide toe te passen.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Als object staan ze op dezelfde afstand en in dezelfde verhouding tot het logisch subject.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Nadat zo kennistheoretisch de weg geordend is,</seg> <seg n="43.1.2">wordt de vraag behandeld of de generaliserende methode ook op de psychologie kan worden toegepast zonder dat de psychische stof daarvoor te zeer een verschillend karakter draagt.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wij volgen dit onderzoek niet in bijzonderheden.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Er blijkt dat het psychische object even menigvuldig is,</seg> <seg n="43.3.2">extensief èn intensief,</seg> <seg n="43.3.3">als het stoffelijke.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Dat daarom ook hier vereenvoudiging nodig is.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">In de psychologie geschiedt dit weer door woordbetekenissen,</seg> <seg n="43.5.2">begrippen,</seg> <seg n="43.5.3">definities en geldende regels.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Wel is deze systematische constructie in de psychologie verre ten achter bij de stoffelijke natuurwetenschap,</seg> <seg n="43.6.2">maar zij bestaat toch als ideaal.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Rickert wraakt daarom de tegenstelling van natuurwetenschappen en geesteswetenschappen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De gehele werkelijkheid kan,</seg> <seg n="44.2.2">zowel voor haar stoffelijke als haar psychische helft,</seg> <seg n="44.2.3">natuurwetenschappelijk worden behandeld.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De aard van de stof verzet zich nergens tegen een generaliserende methode die een vereenvoudiging bedoelt door overal het oog te hebben op het algemene,</seg> <seg n="44.3.2">modern uitgedrukt,</seg> <seg n="44.3.3">dat wat altijd en overal geldt.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">De tegenstelling van natuur en geest geeft ons dus geen inzicht in het wezen der historie.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De schrijver wil aantonen dat tegenover natuur niet 'geest' geplaatst moet worden,</seg> <seg n="44.5.2">omdat daaronder meestal het psychische verstaan wordt en omdat dit psychische als deel der werkelijkheid ook generaliserend,</seg> <seg n="44.5.3">als natuurwetenschap,</seg> <seg n="44.5.4">behandeld wordt.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">De tegenstelling van natuur is logisch geschiedenis en wat de inhoud betreft cultuur.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Daarmee is het veld vrij geworden <pb n="345" ed="VW"/>voor de behandeling van de tegenstelling natuur en geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Schopenhauer is een buitengewoon scherpe geest geweest.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Hij zei reeds:</seg> <seg n="45.2.2">"Die Wissenschaften,</seg> <seg n="45.2.3">da sie Systeme von Begriffen sind,</seg> <seg n="45.2.4">reden stets von Gattungen;</seg> <seg n="45.2.5">die Geschichte von Individuen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Sie wäre demnach eine Wissenschaft von Individuen. . ."</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">De logische opvattingen in de negentiende eeuw die uitgingen van de natuurwetenschap hadden geen klare gedachte van het individuele in de historie.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Men dacht,</seg> <seg n="46.2.2">zo ook Land,</seg> <seg n="46.2.3">vanuit het algemene begrip door steeds nadere bepaling de weg tot het individu terug te kunnen vinden,</seg> <seg n="46.2.4">zodat dat individu tenslotte begrepen,</seg> <seg n="46.2.5">d.i. in begrippen ontleed voor ons zou staan.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Rickert toont aan dat het individu een grens zet aan de natuurwetenschappelijke begripsvorming.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Deze verwijdert zich van het bijzondere en een weg daarheen terug bestaat niet.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Het individuele of bijzondere,</seg> <seg n="46.5.2">de grens van de natuurwetenschappelijke methode,</seg> <seg n="46.5.3">is daarom en juist daarom het algemeenste grondbegrip van het historische.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Natuurwetenschappelijk is het onbereikbaar;</seg> <seg n="46.6.2">daarom is hier een andere methode geboden.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Voorlopig bezien we nu het begrip geschiedenis zuiver logisch zonder er ons mee bezig te houden wat de inhoud ervan vormt.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Geschiedenis wordt daarom evengoed op de stoffelijke als op de geestelijke wereld betrokken.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Niet de stof,</seg> <seg n="46.9.2">maar de methode maakt onderscheid tussen natuur en geschiedenis.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Wat bij de natuurwetenschappelijke behandeling verloren gaat,</seg> <seg n="46.10.2">dat wordt juist hier behandeld.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Dit is in de eerste plaats de aanschouwelijkheid.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Hoe volkomener een natuurwetenschappelijk begrip,</seg> <seg n="47.2.2">des te meer abstract.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Wel is die abstractie in de stoffelijke wetenschappen verder gevorderd dan in de psychologie,</seg> <seg n="47.3.2">waar voorstelling,</seg> <seg n="47.3.3">gevoel,</seg> <seg n="47.3.4">wil een zekere aanschouwelijkheid behouden hebben,</seg> <seg n="47.3.5">maar ook daar is het doel een zo groot mogelijke abstractie.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">(Als voorbeeld zou men kunnen noemen de voorstelling der monaden van Leibniz,</seg> <seg n="47.4.2">die voor ons geheel abstracties zijn).</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">De aanschouwelijkheid der mechanica in de natuurkundige abstracties heeft met de aanschouwelijkheid der natuur niets te maken.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Het is de mechanische onmenselijkheid,</seg> <seg n="47.6.2">waarover we Dilthey hoorden spreken,</seg> <seg n="47.6.3">of de 'Nachtansicht' van Fechner.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Tegen deze mechanische achtergrond komt nu het individuele naar voren.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Niet alleen het individuele in de mensenwereld,</seg> <seg n="48.2.2">maar overal.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">De natuurwetenschap verwijdert ons van de werkelijkheid en voert ons in een rijk van schaduwen (des doods).</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Natuurwetten zijn hypothetische oordelen.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Zij oordelen over een mogelijkheid,</seg> <seg n="48.5.2">niet over een werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Toen Thales een zonsverduistering voorspelde,</seg> <seg n="49.1.2">kon hij niet verder gaan <pb n="346" ed="VW"/>dan de algemene voorwaarden daarvan vaststellen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Al de eigenaardigheden van het verschijnsel behoorden tot de geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wanneer men wil zeggen dat de natuurwetenschap doordringt tot de werkelijkheid,</seg> <seg n="50.1.2">is daarmee een heel andere bedoeld dan die der ervaring.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Het logisch atoom der fysica is principieel verschillend van individualiteit.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Z'n wezen bestaat in homogeniteit.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het is een misverstand te menen dat er een wereldformule gevonden zou kunnen worden (Laplace)<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n10" rend="superscript">10</ref> waaruit dan het bijzondere restloos zou kunnen worden afgeleid.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Licht en geluid etc. laten zich nooit afleiden uit kwantitatieve bepalingen.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Een weg uit de 'Nachtansicht' naar de 'Tagesansicht' terug bestaat er niet.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Wanneer men uit natuurwetten iets meent te kunnen afleiden omtrent de afloop van't wereldproces dan is dat een misverstand,</seg> <seg n="51.1.2">want ze passen nooit op de wereld als geheel,</seg> <seg n="51.1.3">het gehele beloop,</seg> <seg n="51.1.4">dat een individueel karakter heeft.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Een algemene werkelijkheid,</seg> <seg n="51.2.2">zoals Plato die kende,</seg> <seg n="51.2.3">kennen wij niet meer.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het werkelijke bestaat individueel.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het probleem bestaat dus hierin een wetenschap te leren kennen die het individuele leert kennen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Het rationalisme (Schopenhauer met name) ontkende dat dit nog wetenschap kan heten.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Rickert is van andere mening.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Hoe moet die wetenschap nu heten?</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Het individuele,</seg> <seg n="52.5.2">als werkelijkheid,</seg> <seg n="52.5.3">bestaat altijd reeds.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Het ligt in 't verleden.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De wetenschap van het individuele is dus geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Deze wetenschap heeft evenzeer begrippen nodig als de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Een intuïtieve kennis mag hier het werk niet bekorten.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Weer zal men een vereenvoudigingsproces moeten volgen en weer zullen de begrippen gelding moeten hebben.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Wat is dan het onderscheid?</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Voorshands blijft het erbij dat het probleem gesteld is.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Zoveel hebben wij althans gewonnen dat wij nu alleen met de intensieve menigvuldigheid te doen hebben.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Simmel<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n11" rend="superscript">11</ref> noemt deze andere wetenschap 'werkelijkheidswetenschap'.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">In elk geval benadert ze de werkelijkheid meer dan de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">De irrationele werkelijkheid zullen wij ook hier wel niet geheel bereiken,</seg> <seg n="53.9.2">maar wij komen haar nader.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">Generaliseren is hier echter uitgesloten.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">Historische wetten is een contradictio in adjecto.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">Merkwaardig is de omkeer in de beschouwing sedert Tiele<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n12" rend="superscript">12</ref> z'n historische wetten trachtte te geven in z'n Gifford-lezingen.</seg></s> <s n="53.13"><seg n="53.13.1">Dit geldt niet alleen van de menselijke geschiedenis,</seg> <seg n="53.13.2">maar evengoed van een stuk zwavel als van Goethe.</seg></s> <s n="53.14"><seg n="53.14.1">Elk individu is irrationeel.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Dit laatste brengt ons er toe om op te merken dat er dan in de natuurwetenschappen ook historische bestanddelen moeten voorkomen.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Ook daar blijven individuele,</seg> <seg n="54.2.2">historische bestanddelen.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">In de fysica zijn licht en geluid historische bestanddelen die in die wetenschap zelf niet verder herleid worden tot iets algemeens.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Daarom spreekt Rickert van het relatief-historische.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Soms ontwikkelt zich dit relatief-historische vrij sterk,</seg> <seg n="54.5.2">zoals in de biologie,</seg> <seg n="54.5.3">in de ontwikkelingstheorieën.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Zulke wetenschappen krijgen dan een gemengd <pb n="347" ed="VW"/>karakter.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Onder de geesteswetenschappen vertoont de sociologie in sterke mate zulk een gemengd karakter.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Hoezeer de natuurwetenschappelijke en de historische methode dus ook vaak door elkaar gestrengeld voorkomen,</seg> <seg n="55.1.2">logisch blijven ze gescheiden.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Men zou kunnen vragen of,</seg> <seg n="55.2.2">waar de natuurwetenschappelijke behandeling van relatief-historische bestanddelen mogelijk is,</seg> <seg n="55.2.3">of men dan van het relatief-historische niet kan opklimmen tot het absoluut-historische,</seg> <seg n="55.2.4">het eigenlijke individu.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Dit blijft logisch uitgesloten.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Het individu,</seg> <seg n="55.4.2">hetzij dan een stuk zwavel of Goethe,</seg> <seg n="55.4.3">heeft niets bijzonders meer onder zich,</seg> <seg n="55.4.4">waardoor het een algemene bepaling zou kunnen verkrijgen.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Op de vraag 'Wie is Bakels?'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n13" rend="superscript">13</ref> weet de schrijver in <hi rend="italic">Bergopwaarts</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n14" rend="superscript">14</ref> van de vorige week niets anders te zeggen dan:</seg> <seg n="56.1.2">'Bakels is Bakels'.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Dit allerbijzonderste is generaliserend niet te benaderen.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Wij komen nu tot het eigenlijke probleem:</seg> <seg n="57.1.2">hoe benaderen wij de individualiteit?</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Een aardig motto zet Rickert boven het vierde hoofdstuk waarin hij antwoord op die vraag zoekt te geven.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Een woord van Isocrates,</seg> <seg n="57.3.2">aldus:</seg> <seg n="57.3.3">als gevraagd wordt:</seg> <seg n="57.3.4">wat zijn Grieken?,</seg> <seg n="57.3.5">"dan doet men beter met te zeggen:</seg> <seg n="57.3.6">dat zijn degenen die onze opvoeding hebben genoten,</seg> <seg n="57.3.7">dan te zeggen:</seg> <seg n="57.3.8">dat zijn wezens die de menselijke natuur deelachtig zijn."</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Het laatste zou nietszeggend zijn,</seg> <seg n="57.4.2">het eerste werpt licht op de individualiteit van de Griek.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Het komt er nu op aan te leren inzien,</seg> <seg n="57.5.2">wat de eigenschappen van het historische begrip zijn,</seg> <seg n="57.5.3">waarop z'n wetenschappelijke gelding berust.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Daarbij moeten wij uitgaan van het individu.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Hoe ontstaat de historische individualiteit?</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">In de eerste plaats moeten wij dan leren begrijpen waarin de historische begripsvorming zich onderscheidt van de natuurwetenschappelijke.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Ook het verschil in samenhang der delen en de tweeërlei causaliteit moet de aandacht vragen.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Het wezen van ontwikkeling moet worden onderzocht.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">En na deze formele bepaling van het historisch begrip komt de materiële kant aan de beurt en blijkt de inhoud der geschiedenis uit cultuur te bestaan,</seg> <seg n="58.6.2">zodat de tegenstelling wordt niet natuur en geest,</seg> <seg n="58.6.3">maar natuur en cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dit onderzoek maakt het 'pièce de résistance' van Rickerts boek uit.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Wat zijn historische begrippen?</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Wij begrijpen deze wat onbepaalde vraag direct als we vragen of men om de historische stof meester te worden ook op vereenvoudigen bedacht moet zijn zoals in de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Soms schijnt het dat men in de geschiedenis juist altijd gegevens te kort komt.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Bij nader toezien blijkt echter dat wij ook bij het traagste vloeien van de bronnen toch altijd veel terzijde laten wat ons historisch onverschillig laat.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Wel is het materiaal van de historie veel minder toegankelijk.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Soms schijnt dat ook in de natuurwetenschap te bestaan,</seg> <seg n="60.2.2">bijv. bij de 'missing link' tussen <pb n="348" ed="VW"/>mens en aap.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Maar het is een misverstand te menen dat daarvan de gelding der descendentie-theorie afhangt.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Juist in de biologie moet men streng scheiden tussen natuurwetenschappelijke en historische bestanddelen.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">De biologische theorieën worden daardoor echter tegelijk beperkt in hun toepassing.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Ze gelden voor een deel,</seg> <seg n="60.6.2">niet voor het historisch geheel,</seg> <seg n="60.6.3">het gehele beloop.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Hoe 't precies geweest is,</seg> <seg n="60.7.2">dat zou de historie tenslotte hebben te onderzoeken.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Ook in de psychologie geldt het,</seg> <seg n="61.1.2">dat hoe algemener de theorie gehouden wordt,</seg> <seg n="61.1.3">hoe ruimer het materiaal aanwezig is.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Naarmate men het historische nadert,</seg> <seg n="61.2.2">bijv. een theorie zoekt voor cesarenwaanzin,</seg> <seg n="61.2.3">vermindert de stof.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Het vinden van stof heeft in de historie een toevallig en onlogisch karakter.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Wij gaan hier echter uit van voldoende materiaal.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Van dat materiaal laat de geschiedenis veel terzijde.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Evenals in de natuurwetenschap wordt het wezenlijke eruit gezocht.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Ook de historieschrijver neemt niet alles op,</seg> <seg n="62.4.2">maakt zich gedachten van de dingen en vormt zich een oordeel.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Hoe gaat dat alles in z'n werk?</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Wat Rickert hierover heeft gegeven,</seg> <seg n="63.1.2">is voor een deel nieuw.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">De gebruikelijke logica was,</seg> <seg n="63.2.2">zoals we reeds zagen,</seg> <seg n="63.2.3">georiënteerd aan de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Een logica moest gevormd waarin ook de historische begrippen passen.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Het onderzoek draagt daarom voorlopig een zuiver formeel en logisch karakter.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Wij gaan daartoe uit van het individu,</seg> <seg n="64.1.2">de grens der natuurwetenschap.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Wij moeten nu de werkelijkheid zo vereenvoudigen dat het individuele behouden blijft.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Daartoe kan men weliswaar de algemene begrippen niet missen,</seg> <seg n="64.3.2">maar die begrippen zijn geen doel zoals in de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Zij zijn middel om het individu te benaderen,</seg> <seg n="64.4.2">juist andersom als in de natuurwetenschap waar ze zich van het individu verwijderen.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Wanneer ik bijv. het individu Luther wil benaderen,</seg> <seg n="65.1.2">maak ik gebruik van algemene begrippen als christendom,</seg> <seg n="65.1.3">renaissance,</seg> <seg n="65.1.4">humanisme,</seg> <seg n="65.1.5">scholastiek,</seg> <seg n="65.1.6">paulinisme enz.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Maar ik gebruik ze om de individualiteit van Luther in 't licht te stellen.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">De natuurwetenschap zou droogweg constateren dat Luther een mens was en hem oplossen in een begrippennevel.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Naar welk beginsel hangen nu de historische begrippen samen?</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Met andere woorden,</seg> <seg n="66.2.2">hoe ontstaat in een straalpunt het historisch individu?</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Wij kunnen dit ook zo uitdrukken:</seg> <seg n="66.3.2">waarin bestaat de ondeelbaarheid van het individu?</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1"><choice><sic>Riekert</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Rickert</corr></choice> geeft hier een aardig <choice><sic>voorbeeld.n Elk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">voorbeeld.</corr></choice></seg></s><choice><sic>voorbeeld.n Elk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><s n="67.2"><seg n="67.2.1"><choice><sic>voorbeeld.n Elk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Elk</corr></choice> stuk kool is een individu in de wijdste zin.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Wij hebben er echter niets tegen wanneer de stukken geklopt worden.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Een diamant echter als de Koh-i-noor wensen we in z'n geheel<pb n="349" ed="VW"/> te laten.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">De waarde,</seg> <seg n="67.5.2">het bijzondere van de diamant,</seg> <seg n="67.5.3">is hier dus het beginsel van de eenheid.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Hij blijft heel om z'n waarde.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">De waarde is dus het cement van z'n individualiteit.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Dit is een nieuw logisch beginsel,</seg> <seg n="67.8.2">een scherp belijnd eigenaardig historiebegrip.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Men is anders meer geneigd de vraag der individuele eenheid op andere wijze op te lossen.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Het ding-begrip in 't algemeen of althans het begrip 'ziel' wordt vaak gebruikt om een ondeelbare eenheid te zoeken en de ziel wordt dan als historievormend principe aangenomen.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Of men zoekt in het subject-begrip de gezochte eenheid.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Ook al mocht echter de ziel een kern hebben,</seg> <seg n="68.4.2">dan nog meent Rickert dat die eenheid niet berust op haar eigenaardigheid.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Zij staat beneden de individualiteit.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Ze zou bij allen dezelfde zijn.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Ook het psychologisch subject levert de eenheid niet.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Het blijft een veelheid tegenover het kennistheoretisch subject.</seg></s> <s n="68.9"><seg n="68.9.1">Alleen de waarde kan het principe der eenheid van de individualiteit zijn.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Daarmee is echter tegelijk gezegd dat de wereld der individuen slechts een opvatting is die geplaatst kan worden naast de natuurwetenschappelijke en artistieke.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Deze opvatting wordt reeds in het gewone leven uitgeoefend en moet nu wetenschappelijk worden gedreven.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">De daarbij geldende principes moeten algemeen geldig zijn en niet willekeurig.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Praktisch in 't gewone leven stellen we belang in de dingen en dat maakt dat ze voor ons op de voorgrond treden.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">De geschiedenis echter moet de theorie bezitten van de noodzakelijkheid waarmee sommige dingen om hun betekenis naar voren komen.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">De belangstelling van de historicus zelf moet daarbij op de achtergrond treden.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Hij betrekt z'n historische objecten slechts theoretisch op een waarde.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">In verband daarmee weert Rickert de opvatting af alsof hij de zgn. waarderingsoordelen voor geschiedenis wil gebruiken.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Neen,</seg> <seg n="69.9.2">de historicus is indifferent ten opzichte van goed en kwaad onder z'n werk.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Geschiedenis is een opvatting van de werkelijkheid onder bepaalde richtpunten waarnaar de dingen zich groeperen.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">In de geschiedenis van de Tachtigjarige Oorlog zouden inquisitie en geloofsvrijheid voor de historicus zelf zeer verschillende waarde kunnen hebben.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Maar de bedoeling is dat alle beide,</seg> <seg n="70.2.2">zowel de inquisitie als de geloofsvrijheid,</seg> <seg n="70.2.3">richtpunten zijn die een groeperende kracht hebben voor de vorming van historie.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Het ene dient om Philips II,</seg> <seg n="70.3.2">Granvelle,</seg> <seg n="70.3.3">Berlaymont,</seg> <seg n="70.3.4">Viglius enz. naar voren te brengen,</seg> <seg n="70.3.5">het andere doet hetzelfde met Willem van Oranje,</seg> <seg n="70.3.6">Brederode,</seg> <seg n="70.3.7">Marnix enz.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Dat is bedoeld met de theoretische betrekking van de historische stof op een waarde.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Zowel een roomse als een protestantse historieschrijver volgt deze gedragslijn.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Zo wordt in de historie het wezenlijke en het onwezenlijke gescheiden.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Zo komt het interessante naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">De vorming van historische begrippen had dus plaats in drie tempo's. Het individu als grens der natuurwetenschap bood zich eerst aan.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Dat individu <pb n="350" ed="VW"/>bleek een eenheid te zijn omdat men z'n waarde inziet.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">En eindelijk werd een theoretische eenheid wetenschappelijk geconstrueerd onder leiding van een waarde.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Met het laatste houden wij ons nu verder alleen bezig.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">De natuurwetenschappelijke begripsvorming neemt het gemeenschappelijke op in de dingen.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">De historische begripsvorming dat,</seg> <seg n="72.3.2">waardoor ze zich onderscheiden.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Dat geldt niet alleen van de veelheid in extensieve zin,</seg> <seg n="72.4.2">maar ook intensief.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Ook in het historische individu wordt het wezenlijke van het onwezenlijke op dezelfde wijze onderscheiden.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">De betrekking tot een waarde wordt in de historie slechts zelden opzettelijk uitgesproken,</seg> <seg n="72.6.2">maar ze is steeds het principe der historische begripsvorming.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Wij kunnen nu in de historische begripsvorming weer dezelfde stadia opmerken als bij de natuurwetenschappelijke.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Eerst vereenvoudiging door woordbetekenissen,</seg> <seg n="73.2.2">dan door begrippen,</seg> <seg n="73.2.3">eindelijk door gelding van begrippen.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Het is interessant om na te gaan hoe dat alles er in de historie gaat uitzien.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Juist andersom als in de natuurwetenschappen werkt de historie om te vereenvoudigen met eigennamen.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Tegenover de definitie staat in de historie het afbeeldende door het aanschouwelijk maken.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">En juist dat aanschouwelijke in de historie heeft de logische compositie vaak aan het oog onttrokken.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Men ontkende op grond van die aanschouwelijkheid haar logisch karakter.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Tenslotte staat tegenover de geldigheid der natuurwetenschappelijke begrippen,</seg> <seg n="74.6.2">die in de natuurwetten blijkt,</seg> <seg n="74.6.3">de geldigheid der waardebegrippen waaraan geen historicus zich kan onttrekken en die de geschiedenis vormen en groeperen.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Hoe het nu staat met de allerlaatste geldigheid dier waarden,</seg> <seg n="74.7.2">de laatste objectiviteit der historie,</seg> <seg n="74.7.3">dat is een vraag van geschiedfilosofie die met haar logische constructie niet te maken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Naast de gewone begrippen en de waarde is er een derde algemeenheid die historie helpt vormen,</seg> <seg n="75.1.2">de samenhang.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">De natuurwetenschap isoleert haar voorwerp,</seg> <seg n="75.2.2">bijv. in het experiment.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">De historie laat de dingen juist in hun samenhang.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">De natuurwetenschap ordent de dingen onder een algemeen begrip.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">De historie ordent ze niet onder,</seg> <seg n="75.5.2">maar in iets algemeens,</seg> <seg n="75.5.3">de samenhang.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">De exegese is hiervan een frappant voorbeeld.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Dat heeft Dilthey goed gezien toen hij ze als grondprocédé der geesteswetenschappen aanwees.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Zo zal bijv. Erasmus niet een exemplaar van het humanisme kunnen heten,</seg> <seg n="76.3.2">maar hij behoort ten voeten uit zelf in de samenhang van dat verschijnsel.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">De historische samenhang is ook weer niet een algemeen begrip,</seg> <seg n="76.4.2">maar een individualiteit enz.,</seg> <seg n="76.4.3">heel anders dan in de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Zo kan men zich van een menselijk individu,</seg> <seg n="76.5.2">bijv. Luther,</seg> <seg n="76.5.3">uitbreiden tot wijder en wijder samenhang tot men tenslotte aan de grenzen der historische begripsvorming komt,</seg> <seg n="76.5.4">bijv. bij het zonnestelsel,</seg> <seg n="76.5.5">en dan moet men wel weer een natuurwetenschappelijk<pb n="351" ed="VW"/> begrip nemen.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Dat is de grens der historische 'Begriffsbildung'.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">(Individualiseren is dus heel wat anders dan atomiseren,</seg> <seg n="76.7.2">dat moeten alle haters van individualisme wel begrijpen.)</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">In de natuurwetenschap is de omvang van een begrip omgekeerd evenredig aan z'n inhoud.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">In de historie niet.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Daar geldt:</seg> <seg n="77.3.2">hoe wijder begrip,</seg> <seg n="77.3.3">hoe meer inhoud.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Rickert merkt op hoe eenzijdig de gewone logica aan de natuurwetenschap is georiënteerd,</seg> <seg n="78.1.2">dat ze in zulke eenvoudige bepaling alleen met deze rekening houdt.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Zo is er ook een frappant onderscheid in het causaliteitsprincipe,</seg> <seg n="78.2.2">toegepast op natuur en geschiedenis.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">In de natuurwetenschap geldt:</seg> <seg n="78.3.2">causa aequat effectum.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Deze gelijkheid is daar kwantitatief bepaalbaar.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">In de historie geldt niets daarvan.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Kleine oorzaken hebben grote gevolgen,</seg> <seg n="78.6.2">heet het daar vaak.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">De oorzaak zou er vaak onbekend zijn als ze niet gereleveerd werd door het gevolg.</seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1">Wij zouden de ouders van Luther niet kennen als we door Luther niet op hen attent geworden waren.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Zo is het werken met het milieu als historische oorzaak uit de natuurwetenschappelijke methode in de historie ingekomen.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Het milieu kan althans het historische individu niet verklaren.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Dit geldt ook van het werken met de tijd in woorden als tijdgeest en dergelijke uitdrukkingen.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Zij kunnen nooit volledig oorzaak zijn.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Oorzaak en gevolg kunnen in de historie nooit in hun geheel onder de causaliteitswet begrepen worden;</seg> <seg n="79.5.2">zij zouden dan hun individualiteit verliezen.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Historische wetten bestaan niet.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">In verband hiermee wordt nu het historische begrip van ontwikkeling besproken.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Dit is,</seg> <seg n="80.2.2">zoals bekend is,</seg> <seg n="80.2.3">een netelig begrip,</seg> <seg n="80.2.4">vol haken en ogen.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Rickert haalt er zeven betekenissen bij.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Hij ziet,</seg> <seg n="80.4.2">in verband met 't voorgaande,</seg> <seg n="80.4.3">historische ontwikkeling als een eenmaal voorkomende gang van zaken waarbij zuiver theoretisch alles teleologisch op een bepaalde waarde betrokken is.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Als voorbeeld zou men het Oude Testament kunnen noemen dat 'patet' in het Nieuwe terwijl het Nieuwe 'latet' in het Oude.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Dit ontwikkelingsbegrip is een heel ander dan dat van de gewone historische evolutiehypothesen.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Omtrent dat zuiver theoretische echter behoud ik voorlopig m'n reserves.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Met deze uiteenzetting is de logische expositie van het begrip van het absoluut-historische afgelopen.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Rickert buigt daarna af naar de werkelijke historie die meestal in gemengde staat relatief-historisch voorkomt.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">De natuurwetenschappelijke bestanddelen in de historie worden dan aangewezen zoals vroeger de historische bestanddelen in de natuurwetenschappen.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Ik kan daarbij niet meer stilstaan.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Het hoofdbegrip der historie hebben we Rickert zien winnen.</seg></s></p>
<p><pb n="352" ed="VW"/><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Het verdere van z'n boek laat ik onbesproken.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Het is betrekkelijk jammer dat dit moet daar de meest interessante en actuele beschouwingen in het laatste gedeelte van z'n werk aangetroffen worden,</seg> <seg n="82.2.2">vooral ook waar de inhoud der historie als cultuur tegenover de natuur wordt gesteld.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">M'n exposé zou echter van te lange adem worden en daardoor u vermoeien en z'n doel missen.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Ik meende het erbij te moeten laten het begrip van het absoluut-historische getoond te hebben tegenover de natuurwetenschappelijke begripsvorming.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">De manier waarop Rickert dan verder vanuit dat abstract-logische begrip van het absoluut-historische indaalt in het reëel-historische,</seg> <seg n="82.5.2">met bedachtzame logische schreden,</seg> <seg n="82.5.3">is zeer belangwekkend.</seg></s> <s n="82.6"><seg n="82.6.1">Men nadert dan schrede voor schrede de historiebeschrijving zoals wij die kennen als cultuurhistorie.</seg></s> <s n="82.7"><seg n="82.7.1">Wij kunnen dat alles hier niet verder volgen.</seg></s> <s n="82.8"><seg n="82.8.1">Wanneer ik nu tenslotte enkele opmerkingen mag maken dan zijn het ongeveer deze.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">In de eerste plaats wilde ik nog eens onderstrepen hoe belangrijk het is dat hier een logica gegeven wordt die niet eenzijdig aan de natuurwetenschap is georiënteerd.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Wij hebben dat zeker allen wel eens instinctief gevoeld of vermoed dat onze kennisleer vooral werd afgesneden op de opname van een natuurvoorwerp in het algemene begrip.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Onze gedachten werden dan steeds geleid in een eigenaardige exacte richting.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">Definities,</seg> <seg n="83.4.2">wetten enz. waren de middelen waarmee wij moesten werken en wij hadden een vaag gevoel dat deze middelen onvoldoende waren om de hele werkelijkheid te benaderen.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">De inleiding in de filosofie echter scheen nauwelijks andere problemen te kennen.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">Hoe de weg van ervaring tot begrip,</seg> <seg n="83.6.2">redenering en verder leidt,</seg> <seg n="83.6.3">dat was de weg der wetenschap.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">De inleiding van Land geeft daarvan een bijzonder helder overzicht.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Het boek van Rickert tornt nu moeizaam op tegen deze eenzijdigheid.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Het toont aan dat de logische bepalingen in de historische wetenschappen heel anders moeten lopen.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Rickerts boek is als een eerste enigszins complete uiteenzetting reeds van bijzondere rijpheid.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Maar toch doen we goed eraan te denken dat het een begin is.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Het artikel van Troeltsch over <hi rend="italic">Moderne Geschichtsphilosophie,</hi></seg> <seg n="84.5.2">dat ik in m'n inleiding citeerde,</seg> <seg n="84.5.3">geeft hier en daar voorzichtige,</seg> <seg n="84.5.4">maar ook door <choice><sic>Riekert</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Rickert</corr></choice> zelf belangrijk genoemde kritiek.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Ook ik heb,</seg> <seg n="84.6.2">naar mijn mate,</seg> <seg n="84.6.3">wel hier en daar bedenkingen.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">Maar het geheel is een zeer belangrijke inzet van een nieuwe oriëntering van wetenschappelijke inzichten.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Het is nog niet zo lang geleden dat Tiele vol enthousiasme een nieuwe methode in de godsdienstwetenschappen inluidde.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">In een pennestrijd met Doedes verdedigde hij het recht der ontwikkelingshypothese op natuurwetenschappelijke basis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">In de Gifford-lezingen poogde hij wetten te formuleren van de godsdienstige ontwikkeling.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Prof. van Dijk heeft er ook eens op gewezen hoe faliekant die poging uitkwam.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Ik las onlangs nog eens de beide hoofdstukken die erover handelen in de lezingen.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">Inderdaad,</seg> <seg n="85.6.2">ze maken een <pb n="353" ed="VW"/>zeer zwakke indruk.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Nu toont Rickert logisch aan dat wetten in de historie niet thuishoren.</seg></s> <s n="85.8"><seg n="85.8.1">Hoogstens in de sociologie die dan een relatief-historische inslag geeft in een natuurwetenschappelijke wetenschap.</seg></s> <s n="85.9"><seg n="85.9.1">Het is van betekenis zich van deze kwestie thans beter rekenschap te kunnen geven dan een paar tientallen jaren geleden.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Zo geeft het boek grond onder de voeten aan degenen die houden van historie in haar geur en fleur,</seg> <seg n="86.1.2">als wetenschap juist van belangrijke personen en interessante gebeurtenissen tegenover de sociologische historieconstruclies,</seg> <seg n="86.1.3">historisch materialisme,</seg> <seg n="86.1.4">revolutionaire massa-acties.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1"><choice><sic>Riekert</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Rickert</corr></choice> brengt tegenover de algemene begrippen het individu naar voren.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Dat individu zal in historische samenhang moeten worden beschouwd,</seg> <seg n="86.3.2">maar dat is wat anders dan dat het als exemplaar tegen een algemeen begrip vernevelt.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Er is nog een aardig ding in Rickerts beschouwingen.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Hij toont aan dat de gelding der natuurwet zich niet uitstrekt tot de historie.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">De historie is de grens der natuurwet.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Wij willen daarvan geen misbruik maken,</seg> <seg n="87.4.2">anders zouden daarop mooie paradoxen te bouwen zijn over het wonder dat sedert Spinoza op natuurwetenschappelijke gronden uit de historie werd gebannen.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Ik zei misbruik.</seg></s> <s n="87.6"><seg n="87.6.1">Dat zou het eigenlijk niet zijn als we het deden.</seg></s> <s n="87.7"><seg n="87.7.1">Maar het misbruik zou bestaan in het opstellen van een paar paradoxen waar een voorzichtige beschouwing op z'n plaats was.</seg></s> <s n="87.8"><seg n="87.8.1">In verband hiermee viel er dan ook te praten over de descendentie-theorie die eveneens haar grens vindt in de eigenlijke historische afstamming van de mens.</seg></s> <s n="87.9"><seg n="87.9.1">Precies zo over de bestemming en de voorgeschiedenis der aarde in verband met natuurwetenschappelijke beschouwingen.</seg></s> <s n="87.10"><seg n="87.10.1">Ik ben geen reactionair en daarom heb ik er geen belang bij een zo groot mogelijk aantal meer neologische theorieën af te breken of als Jaap de reuzendoder een aantal wetenschappelijke coryfeeën als Darwin e.a. te verslaan,</seg> <seg n="87.10.2">maar de laatste jaren brengen ook van andere zijde eigenaardige lichtbundels mee,</seg> <seg n="87.10.3">waardoor ook wel hier en daar een wetenschappelijke duisternis wordt opgeklaard,</seg> <seg n="87.10.4">zoals vroeger de wetenschap de kerkelijke duisternis placht op te klaren.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Iedereen zal zich erover kunnen verblijden wanneer tegenover 'Nachtansicht' 'Tagesansicht' naar voren komt.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Fechner is profeet geweest van die omkeer.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Velen volgen thans z'n voetsporen.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Het boek van Rickert houdt nog geen rekening met de modernste opvattingen van natuurwet.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Het neemt de natuurwet als logische denkwet.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Er is reden om aan te nemen dat de historische gedachte nog dieper in de natuur zal indringen en het is niet onmogelijk dat we bezig zijn een omkeer in denken mee te maken waarbij de individuele geest revanche gaat nemen op de dode natuur en het blijde wonder herleeft,</seg> <seg n="89.3.2">'des Glaubens liebstes Kind'.</seg></s></p>
<p><pb n="354" ed="VW"/><s n="90.1"><seg n="90.1.1">De natuur behoort onder de zedewet en niet andersom,</seg> <seg n="90.1.2">zoals men getracht heeft het te wenden.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">De natuur moet mores leren,</seg> <seg n="90.2.2">moet gemoraliseerd.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Dat is het wonder.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Het boek van Rickert gaf mij ook wel hier en daar aanleiding een vraagteken te plaatsen.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Ik vroeg mij af of de theoretische betrekking op een waarde bij de historicus bij hem houdbaar is.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Is toch tenslotte in de historische wetenschappen de waardebepaling niet weer praktisch?</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Rankes <hi rend="italic">Weltgeschichte</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n15" rend="superscript">15</ref> stond in het teken van de overwinning van Duitsland op Frankrijk in 1871.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Daarop zag hij de historie gericht.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Een machtig Germaans instinct dreef z'n theoretische waardebepaling.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">Is dat ook niet het geval in het Oude en Nieuwe Testament waar een geweldig praktisch motief geheel de historische compositie beheerst?</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">In het algemeen geloof ik dat Rickert misschien z'n methode in de geschiedenis te theoretisch houdt en dat dit nog een concessie is aan de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Er is een logica van het hart en het is niet onmogelijk dat de historische methode nog iets meer aan deze geheel andere logica georiënteerd had moeten zijn.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="354" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. noemt zijn lezing over <hi rend="italic">De filosofie der geschiedenis van Heinrich Rickert</hi> in zijn <hi rend="italic">Verschuivingen in de theologie van de laatste honderd jaar</hi>(1938)<hi rend="italic">,</hi> p. 52 (opgenomen in H. Stoel, S. Cuperus, O. Noordmans, <hi rend="italic">Het Friesch Godgeleerd Gezelschap bij zijn eeuwfeest.</hi> Honderd jaren theologisch leven, Assen 1939). Daaruit blijkt, dat hij haar hield voor het Friesch Godgeleerd Gezelschap. De lezing vond plaats begin november 1920 (zie noot 13). Ze is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n2" type="end" place="end" n="2"><p>H. Rickert (1863-1936), Duits filosoof, vanaf 1894 hoogleraar te Freiburg, vanaf 1916 te Heidelberg als opvolger van Windelband. R. behoorde met Windelband tot de leiders van de Badense school van het neokantianisme. W. Windelband (1848-1915), Duits filosoof, was o.a. hoogleraar te Heidelberg (1903-1915).</p><p>Terwijl W. een scherp onderscheid maakte tussen de nomothetische methode van de natuurwetenschappen en de ideografische van de cultuurwetenschappen, probeerde R. daarboven uitgaande te komen tot een algemene theorie van de begripsvorming, waarbij hij slechts een generaliserende en individualiserende benadering van dezelfde realiteit onderscheidde.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n3" type="end" place="end" n="3"><p>H. Münsterberg (1863-1916), Duits filosoof, vanaf 1892 hoogleraar in de psychologie aan de Harvard University in Amerika. M. vond in navolging van Rickert via Fichte aansluiting bij het Duitse idealisme, dat hij poogde te verbinden met de fysiologische psychologie. Terwijl hij in <hi rend="italic">Grundzüge der Psychologie,</hi> Leipzig 1900, probeerde de empirische psychologie kennistheoretisch te funderen, gaf M. in <hi rend="italic">Philosophie der Werte,</hi> Leipzig 1908, een gesloten filosofisch systeem.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n4" type="end" place="end" n="4"><p>F. X. B. von Baader (1765-1841), Duits filosoof, vanaf 1826 hoogleraar te München. Hij was sterk beïnvloed door de mystiek van Jacob Böhme (1575-1624) en diens Franse profeet St. Martin (1743-1803); verder door Schelling op wie hij zelf evenzeer invloed uitoefende. Von B. vat de wereld op als een organisme met een goddelijk centrum. De mens is in dit grote geheel opgenomen. Daarom stelt hij tegenover het kenprincipe van Descartes: 'Cogito ergo sum', dat autonoom is, het 'Cogitor ergo sum', dat theonoom is. De spontaneïteit van mijn wil berust op de inwoning van God.</p><p><pb n="355" ed="VW"/>De theosofie van Von Baader, Schelling en vooral van Böhme had invloed op J. H. Gunning Jr.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n5" type="end" place="end" n="5"><p>K. H. Roessingh (1886-1925), remonstrants theoloog, vanaf 1916 hoogleraar te Leiden, leidend figuur onder de rechtsmoderne theologen. A.J. de Sopper (1875-1960), filosoof, vanaf 1918 hoogleraar te Groningen in de godsdienstwijsbegeerte, vanaf 1922 te Leiden in de filosofie. H.T. de Graaf (1875-1930), hervormd theoloog, vanaf 1926 hoogleraar te Leiden als opvolger van Roessingh. Hij behoorde evenals Roessingh tot de Malcontenten onder de jongere modernen.</p><p>Alle drie stonden zij gedurende kortere of langere tijd onder invloed van de neokantiaanse waardenfilosofie. In deze filosofie zagen zij een mogelijkheid om het eigene van de cultuur, inclusief de religie, tegenover de natuurwetenschappelijke denkwijze te profileren.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Met de nieuw-kantiaanse school in de theologie lijkt N. de school van Ritschl te bedoelen met haar onderscheid tussen zijns- en waarderingsoordelen. (Vgl. p. 75, noot 18).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n7" type="end" place="end" n="7"><p>A. Einstein (1879-1955), theoretisch fysicus, o.a. hoogleraar te Berlijn (1914-1933). In 1920 werd E. buitengewoon hoogleraar te Leiden. Daar hield hij op 27 oktober 1920 zijn inaugurele onder de titel <hi rend="italic">Aether und Relativitätstheorie.</hi></p><p>N. maakte voor zijn weergave gebruik van het verslag dat van de rede van E. verscheen in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 27.10.1920.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Hiermee geeft N . te kennen welk een bijzondere betekenis Descartes voor hem heeft. N. heeft zich niet alleen zeer intensief met Descartes beziggehouden, Descartes' methode is ook van invloed geweest op N.' eigen theologisch ontwerp.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n9" type="end" place="end" n="9"><p>W. Wundt (1832-1920), Duits psycholoog en filosoof, vanaf 1875 hoogleraar in de filosofie te Leipzig. Naast G. Th. Fechner was W. een van de grondleggers van de empirische psychologie; hij stichtte als eerste een psychologisch laboratorium (Leipzig 1879). Voor wat de verhouding tussen natuur en geest betreft stond W. op het standpunt van het spiritualistisch idealisme dwz. dat hij de psyche voor de eigenlijke werkelijkheid hield. Natuur en psyche vormen elk een in zich gesloten samenhang, zodat ze elkaar niet doordringen. Hoogstens is er sprake van een parallellie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n10" type="end" place="end" n="10"><p>P. S. Laplace (1749-1827), Frans wiskundige en astronoom. L. paste Newtons wet van de zwaartekracht op het gehele zonnestelsel toe en hoopte zo de invloed, die de hemellichamen op elkaar uitoefenen, te kunnen verklaren.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n11" type="end" place="end" n="11"><p>G. Simmel (1858-1918), Duits filosoof en socioloog, vanaf 1901 hoogleraar te Berlijn, vanaf 1914 te Straatsburg. Wordt met E. Durkheim en M. Weber gerekend tot de grondleggers van de moderne sociologie. De filosofische fundering van zijn sociologische methode, wel getypeerd als 'formele sociologie', vindt S. in de levensfilosofie, met name in die van Bergson. Het doel van zijn sociologie is de 'vormen van vermaatschappelijking' te beschrijven en te verklaren.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n12" type="end" place="end" n="12"><p>C. P. Tiele (1830-1902), godsdiensthistoricus, vanaf 1873 hoogleraar te Leiden. T. hield in 1896 en 1898 Gifford-lezingen in Edinburgh, die in het Engels werden uitgegeven onder de titel <hi rend="italic">Elements of the science of religion,</hi> Edinburgh 1897-1899, en in het Nederlands onder de titel <hi rend="italic">Inleiding tot de godsdienstwetenschap,</hi> 2 dln., Amsterdam 1897-1899. Hierin stelde hij dat de historische godsdiensten zich volgens bepaalde wetten ontwikkelen. Over de daarachter liggende evolutiehypothese had T. al in 1874 een discussie gevoerd met Doedes n.a.v. diens <hi rend="italic">De toepassing van de ontwikkelingstheorie niet aan te bevelen voor de geschiedenis der godsdiensten,</hi> Utrecht 1874. Doedes beweerde dat T.s evolutiehypothese een willekeurige gissing was.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n13" type="end" place="end" n="13"><p>H. Bakels (1871-1952), doopsgezind predikant, populariseerde in talrijke geschriften en artikelen de resultaten van de moderne bijbelwetenschappen. Hij propageerde een universele godsdienst boven alle geloofsverschillen uit.</p><p>N. citeert hier de bespreking die N. Padt in <hi rend="italic">Bergopwaarts</hi> 3 (30.10.1920) nr. 53, p. 3 v. gaf van B.s <hi rend="italic">Wij ketters.</hi> Ja "om de eere Gods"! Opgedragen aan alle Gereformeerde jongelui, Haarlem 1920.</p></note>
<pb n="356" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n14" type="end" place="end" n="14"><p><pb n="356" ed="VW"/><hi rend="italic">Bergopwaarts.</hi> Weekblad voor Christendom en Cultuur, werd in 1917 opgericht en bestond tot 1924, toen het werd vervangen door en opgenomen in het <choice><sic>A1gemeen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Algemeen</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Weekblad voor Christendom en Cultuur. Bergopwaarts</hi> was ethisch van signatuur; redacteuren waren o.a M.C. Bronsveld, H.C. Hogerzeil en H.Th. Obbink. Het blad werd uitgegeven te Baarn.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-filosofie-der-geschiedenis-van-heinrich-rickert.n15" type="end" place="end" n="15"><p>L. von Ranke (1795-1886), Duits historicus, vanaf 1825 hoogleraar te Berlijn. Zijn onvoltooid gebleven <hi rend="italic">Weltgeschichte</hi> werd gepubliceerd tussen 1880-1888 (9 dln.).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="21" xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal" decls="#bibl-noordmans1.mystiek-in-de-moraal">
<pb n="357" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Mystiek in de moraal<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Goethe vond dat wie te vroeg in het praktische leven kwam gevaar liep een mens 'ohne Geheimnisse und ohne Kraft’ te worden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1"><hi rend="italic">Wilhelm Meisters Lehrjahre</hi> kunnen als een doorlopende commentaar op deze spreuk beschouwd worden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">En des dichters <hi rend="italic">Dichtung und Wahrheit</hi> kan men weer als verklaring voor de Wilhelm Meister gebruiken.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Spreuk,</seg> <seg n="2.4.2">roman en biografie prediken alle drie uit alle macht dat de levensvormen zo maar niet voor 't grijpen liggen,</seg> <seg n="2.4.3">doch in mystische broeiing moeten worden voorbereid.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dat ook de vaste,</seg> <seg n="2.5.2">indrukwekkende vormen der morele gestalte eerst tussen hamer en aanbeeld moeten in de smidse van de geest.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In Goethes roman komt deze levensopvatting nergens pikanter uit dan in het verhaal van Wilhelms ontmoeting met z'n zwager Werner.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Beiden hebben vroeger op gelijke voet woord en werk uitgewisseld.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wanneer echter na lange scheiding de toneelheld en de kantoorhengst tegen elkaar aanlopen,</seg> <seg n="3.3.2">zijn ze elkaar vreemd geworden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Werner loopt om z'n vroegere compagnon heen als een natuurfenomeen en omgekeerd komt Wilhelm onder de indruk van diens filistertype.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wat hier blijkt ten opzichte van de tegenstelling van het beschouwende en het praktische leven geldt voor de morele vorming in het algemeen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De meest algemene uitdrukking kunnen wij misschien daaraan geven wanneer wij mystiek en moraal tegenover elkaar plaatsen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Enerzijds is onze geest verwant aan de wolken die zich wijd en wazig kunnen uitspreiden wanneer de avond daalt om 's morgens met de rijzende zon weer voor enige tijd en zolang het nodig is parmantige vormen aan te nemen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zo ook hebben wij er bezwaar tegen onze morele vorm definitief te bepalen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wij voelen grote lust om romantisch allerlei vormen na te bootsen en nu eens in deze,</seg> <seg n="4.5.2">dan weer in die rol op te treden.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wij zoeken welke vorm ons 't best bevallen wil,</seg> <seg n="4.6.2">wij passen ze aan of ze ons staan,</seg> <seg n="4.6.3">maar hebben een zekere tegenzin in een beslissende keus.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het edele levensavontuur lokt en de ridderlijke,</seg> <seg n="4.7.2">dolende aard van de geest wil zich openbaren.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daartegenover vertoont echter de geest behoefte aan concentratie.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De vorming van de persoonlijkheid is een kristallisatieproces waarbij lijnen uitschieten van scherpe bepaaldheid.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Deze leggen zich vast tot in houding en gelaat en schijnen niets meer aan de willekeur over te laten.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Naar één,</seg> <seg n="5.4.2">bepaald model lijken ze uitgebeiteld te worden door een onzichtbare hand <pb n="358" ed="VW"/>en wanneer het proces is afgelopen komt het ons voor dat alles zo heeft moeten zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Nu staan deze beide zijden van het leven niet los van elkaar.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Integendeel,</seg> <seg n="6.2.2">zij hebben elkaar nodig.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De mystische sfeer,</seg> <seg n="6.3.2">die wij 't eerst aanwezen,</seg> <seg n="6.3.3">is tegelijk atmosfeer rondom de zich vormende persoonlijkheid en deze vult daaruit haar krachten aan.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De morele wolken,</seg> <seg n="6.4.2">als ik ze zo noemen mag,</seg> <seg n="6.4.3">kan men evengoed aanvoelen als de morele vormen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Van menige persoonlijkheid vormen ze het aantrekkelijke meer dan de karaktertrekken,</seg> <seg n="6.5.2">waarmee deze in dit korte leven gereed kwam.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Er zijn mensen in wier nabijheid men de mogelijkheden des levens in sterkere mate gewaar wordt dan de werkelijkheid.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Mystische omtrekken speuren wij in 't bijzonder rondom de grootsten van ons geslacht.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Bij Napoleon,</seg> <seg n="6.8.2">de dader,</seg> <seg n="6.8.3">evengoed als bij Goethe,</seg> <seg n="6.8.4">de dichter.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Rondom Sven Hedin,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="6.9.2">de globetrotter,</seg> <seg n="6.9.3">evengoed als rondom Kant,</seg> <seg n="6.9.4">die Koningsbergen nooit verliet.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Hoe men die raadselachtige omgeving ook moge noemen,</seg> <seg n="6.10.2">visioenen,</seg> <seg n="6.10.3">'schwankende Gestalten',</seg> <seg n="6.10.4">'intellektuelle Anschauung',</seg> <seg n="6.10.5">of met nog andere namen,</seg> <seg n="6.10.6">steeds zal het ons onder de indruk brengen van het feit dat het rijk der mogelijkheden op de een of andere wijze deel van het leven uitmaakt.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">En het is misschien niet overdreven als we zeggen dat de invloed van het genie voor een even groot gedeelte uitgaat uit de atmosfeer die het om zich heeft als uit het werk waarmee het gereed komt.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Zo kan men veilig zeggen dat niet alleen het gerede systeem van Kant,</seg> <seg n="6.12.2">maar waarschijnlijk nog meer het stoutmoedige van z'n 'raid' in het rijk der gedachte de impuls heeft gegeven voor de Duitse idealistische filosofie.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarom zou het een onzedelijk ondernemen zijn wanneer we deze mystieke omtrekken rondom de persoonlijkheid wilden uitvegen en op strakker zelfbepaling aandrongen dan God het in z'n wijsheid gedaan heeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wij herhalen hier nog eens Goethes waarschuwing dat mensen van dit droog-morele slag zouden blijken te zijn 'ohne Geheimnisse und ohne Kraft'.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar bij de tegen-elkaar-over-stelling van mystiek en moraal zou de laatste toch zeer gemakkelijk in 't gedrang kunnen komen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De zelfbepaling en zelfbeperking zou als iets minderwaardigs verschijnen tegenover de romantische expansie van de geest naar alle zijden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wanneer er alleen mystiek bestaat <hi rend="italic">rondom</hi> het morele leven,</seg> <seg n="8.3.2">zou het de vraag zijn of het wel geraden is zich moreel te gedragen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daar is echter,</seg> <seg n="8.4.2">en daarop wilde ik hier wijzen,</seg> <seg n="8.4.3">ook mystiek <hi rend="italic">in de moraal.</hi></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wanneer ik de eerste <hi rend="italic">transcendente</hi> mystiek mag noemen,</seg> <seg n="8.5.2">dan zou ik voor de tweede van <hi rend="italic">immanente</hi> mystiek willen spreken.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Zij treedt juist op bij de morele zelfbepaling.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zij leidt met haar verborgen licht de innerlijke bepaaldheid der ontwikkeling van de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Wanneer men van de eerste</seg> <seg n="8.8.2">- en dat is haar <choice><sic>recht- moet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">recht</corr></choice></seg><choice><sic>recht- moet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="8.8.3"><choice><sic>recht- moet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">- moet</corr></choice> spreken als van het grote mystieke element,</seg> <seg n="8.8.4">dan mag men van de immanente mystiek zeggen dat het is 'het tweede,</seg> <seg n="8.8.5">aan dit gelijk'.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Volwaardig staat door haar inwoning <pb n="359" ed="VW"/>de morele zelfbepaling tegenover de romantische levenshouding.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Allereerst straalt deze mystiek ons toe uit het ontwakend verantwoordelijkheidsgevoel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">In de literatuur zou men daarvan moeilijk schitterender voorbeeld kunnen aanwijzen dan het verhaal van Telemachus' ontwaken in <hi rend="italic">de Odyssee.</hi></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Telemachus is knaap in het huis zijner moeder.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij leeft er met het dienstpersoneel op gelijke voet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Een op de voorgrond tredende positie heeft hij nog niet.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wel beleeft hij alles mede wat er gebeurt en neemt er aan deel,</seg> <seg n="10.4.2">maar hij wordt beschouwd geen taak daaromtrent te hebben.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij neemt zelfs deel aan het spel der minnaars en werkt op die wijze lijdelijk mee aan de ruïnering van z'n vaders goed.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij lijkt op de trouwe hofhond die bij gelegenheid tegen de vreemdelingen blaft zonder te bijten.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Moeder en voedster verwachten niets van hem.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dan komt op een der dagen Pallas Athene in de gedaante van de oude gastvriend Mentes verantwoordelijkheidsgevoel in z'n binnenste opwekken.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Mystisch is reeds de voorbereiding van de ontmoeting.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Telemachus heeft een voorgevoel van het ogenblik.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">"Want <hi rend="italic">in de kring van de minnaars</hi> bevond hij zich,</seg> <seg n="12.1.2">'t harte bekommerd,</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">D'edelen vader voor ogen zich stellende . <hi rend="italic">. ."</hi></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Over z'n geest valt reeds de schaduw der komende godin en hij is meer dan de anderen op haar komst gevat.</seg></s></p>
<lg><l n="15.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="15.1.1">"Lang voor d'anderen zag haar de eedle Telemachos naadren."</seg></l></lg>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dan zit hij,</seg> <seg n="16.1.2"><hi rend="italic">'ver van de minnaars,</hi></seg> <seg n="16.1.3">naast Pallas Athene.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De godin voorspelt hem de terugkeer des vaders.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zij roemt de deugden van die oude vriend en prijst Telemachus' gelijkenis met z'n vader.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Zo wekt ze moed en trots in 't binnenste van de jongeling.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Een ideaal is hem getoond en z'n verwantschap met dat ideaal heeft z'n borst doen zwellen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De vormen van een grote gestalte zijn hem gewezen en roepen hem uit slappe natuurlijkheid tot morele spanning.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Tegen de achtergrond,</seg> <seg n="16.7.2"><choice><sic>waarmee bij tot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waarmee hij tot</corr></choice> dusverre één was,</seg> <seg n="16.7.3">begint z'n figuur zich af te tekenen in eigen individualiteit.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Tekenend geeft de dichter dit aan als Athene vóór haar komst hem 'in de kring der minnaars' aan z'n vader laat denken;</seg> <seg n="16.8.2">in Athenes gezelschap echter heet hij 'ver van de minnaars'.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Maw. ook te voren ontbraken zedelijke overwegingen niet geheel.</seg></s><pb n="360" ed="VW"/> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Ze scheiden hem echter niet van z'n omgeving.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Thans echter na de aanraking met Athene is de breuk er om niet weer te verdwijnen.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Het zedelijke is de leidende kracht geworden en de activiteit is ontwaakt;</seg> <seg n="16.12.2">verantwoordelijkheidsgevoel is gewekt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dan verdwijnt als een adelaar vlug de godin.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Haar taak is volbracht.</seg></s></p>
<lg><l n="18.1"><seg n="18.1.1">"in des jongelings boezem</seg></l><l n="18.2"><seg n="18.2.1">Had zij de kracht en de moed ontvlamd,</seg> <seg n="18.2.2">en zij deed aan zijn vader</seg></l><l n="18.3"><seg n="18.3.1">Sterker hem denken dan vroeger;</seg> <seg n="18.3.2">en toen,</seg> <seg n="18.3.3">in gedachten verzonken,</seg></l><l n="18.4"><seg n="18.4.1">Werd zijne ziele verbaasd;</seg> <seg n="18.4.2">hij bevroedde het,</seg> <seg n="18.4.3">'t was eene godheid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.mystiek-in-de-moraal.f1" rend="superscript">e</ref></seg></l></lg>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Telemachus heeft de grote mystische ure in z'n leven gehad.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Haar goddelijke aard is hem zelf niet verborgen gebleven.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Dit is het tweede mystische in het zedelijk leven aan het eerste gelijk.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De immanente mystiek tegenover de transcendente.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Tegenover de mystiek der romantiek,</seg> <seg n="19.5.2">de mystiek van het karakter.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze beide sluiten elkaar niet uit.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wel is er misschien geen enkele tegenstelling die zozeer bijdraagt tot de tragiek van het leven.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Menig leven ligt gescheurd tussen deze beide machtige polen zonder dat heling in deze bedeling meer mogelijk is.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Maar op zichzelf is dit niet noodzakelijk.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Er laat zich daartussen een zuiver harmonische ontwikkeling denken.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">En het schijnt mij zeer bijzonder de betekenis van <hi rend="italic">Schleiermacher</hi> te zijn dat hij tot op zekere hoogte een <hi rend="italic">karaktervol romanticus</hi> geweest is.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Bij deze normale ontwikkeling is het dan de vraag hoeveel tijd aan beide mag gegeven.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Goethe geeft in z'n roman aan z'n held veel meer tijd voor hij hem de eisen der praktijk stelt dan de Griekse dichter.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Van de Grieken zegt Martineau:</seg> <seg n="21.3.2">'Their genius flew at once to <hi rend="italic">form</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.mystiek-in-de-moraal.f2" rend="superscript">f</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n3" rend="superscript">3</ref>.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hij gebruikt deze uitdrukking in enigszins ander gedachtenverband,</seg> <seg n="21.4.2">maar ze is ook hier van toepassing.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Van de Duitse dichter laat zich dit ongeduld niet vermelden.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">En in z'n roman én in z'n leven merkt men een schroom op om zich vast te leggen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De eisen der vorming gelden lang en de mogelijkheden der levens verhinderen in sterke mate de afsluiting.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">'Der ewige Jüngling' scheen in menig opzicht slechts plichten tegenover zichzelf te kennen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Daartegenover heeft de Griekse heldenzoon slechts korte tijd van beraad.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De grote epoche roept al vroeg om de daad.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ten opzichte van deze vraag behoeven we hier geen beslissing te nemen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Goethe zal wel gelijk hebben wanneer hij wil dat de eisen der praktijk op natuurlijke wijze zich aan ons moeten opleggen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Praktische bemoeiingen,</seg> <seg n="22.3.2">die noodzakelijkheid missen,</seg> <seg n="22.3.3">zullen niet altijd de vrucht afwerpen die men <pb n="361" ed="VW"/>er van verwacht.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar omgekeerd ontbreekt in een leven waar de roeping niet komen wil de morele ernst.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Belangrijker dan deze tijdkwestie is de vraag hoe sterk de beide mystische polen op het leven zullen inwerken.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ook hier mogen we niet schoolmeesteren.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Twee uitersten kunnen we aanwijzen als Scylla en Charybdis waarvan het ieder geraden is een veilige afstand te bewaren.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Aan de ene zijde dreigt Don Quichotte;</seg> <seg n="23.4.2">aan de andere zijde het vlijmende woord uit Heines <hi rend="italic">Atta Troll:</hi></seg> <seg n="23.4.3">'Kein Talent,</seg> <seg n="23.4.4">doch ein Charakter.'</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Tussen deze gevaarlijke klippen verwijle niemand <hi rend="italic">te lang.</hi></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Op de een of andere wijze moeten wij uit de tegenstelling uitkomen en als Schleiermacher een harmonische verbinding beproeven.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zij zal zich in het ene leven heel anders ontwikkelen dan in het andere.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar geheel achterwege blijven mag ze nergens.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Oppervlakkig gezien lijkt de tegenstelling absoluut.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Aan de ene kant lijkt de schoonheid te liggen,</seg> <seg n="25.2.2">de schoonheid der romantische levenshouding.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De geest schijnt niet geschapen om in vaste verhoudingen ingesloten te worden,</seg> <seg n="25.3.2">maar om over afgronden te zweven zoals de Oer-Geest bij de Schepping.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">En aan de andere zijde schijnt te staan de dorre moraal;</seg> <seg n="26.1.2">het onverkwikkelijk gebod;</seg> <seg n="26.1.3">de onschone karaktereis,</seg> <seg n="26.1.4">die aan alle kanten grenzen trekt en de geest aan banden legt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De schoonste mogelijkheden schijnen hier afgesloten te worden ter wille van een onbegrepen schikking waardoor het leven verminkt dreigt te worden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Nu zal ik niet zeggen dat de keus in die vorm nooit zal komen te staan.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">In het zedelijk <hi rend="italic">conflict</hi> wordt de eis categorisch en is van bemiddeling geen sprake.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dan horen wij het <hi rend="italic">'Du sollst'</hi> van Kant of het <hi rend="italic">'Gij zult niet'</hi> van de Tien geboden.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De zedelijke eis mist dan alle uiterlijke bekoring en het enige wat daarin nog te roemen zou vallen,</seg> <seg n="27.4.2">is een 'glanzende Trockenheit'.'</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Hier schijnt van een harmonieuze levensontwikkeling niets terecht te komen en de heerlijkheid des levens in z'n dorheid te bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Deze positie is echter niet finaal.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Of is niet ook schoon de <hi rend="italic">mannelijkheid</hi> die uit Telemachus' verantwoordelijkheidsgevoel is geboren?</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Wel brengt Eurucleia,</seg> <seg n="28.3.2">de oude voedster,</seg> <seg n="28.3.3">hem die avond naar bed zoals als kind hem te doen zij gewend was.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Maar de jongen,</seg> <seg n="28.4.2">die de ganse nacht onder de vlokkige schaapswol ligt'te bepeinzen de weg,</seg> <seg n="28.4.3">die Athena hem aanwees',</seg> <seg n="28.4.4">is geen kind meer.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Hij heeft het die eigen middag z'n moeder doen horen toen zij de zanger Femios verzocht andere zangen te geven:</seg> <pb n="362" ed="VW"/><seg n="28.5.2">"Ga nu liever in huis en verzorg uw eigene zaken,</seg></s></p>
<lg><l n="29.1"><seg n="29.1.1">'t Weeftouw,</seg> <seg n="29.1.2">'t rokken,</seg> <seg n="29.1.3">en geef aan uw dienende vrouwen bevelen</seg></l><l n="29.2"><seg n="29.2.1">IJvrig het werk te bevorderen. Het woord ga <hi rend="italic">mannen</hi> ter harte,</seg></l><l n="29.3"><seg n="29.3.1">Allen,</seg> <seg n="29.3.2">mij zelve het meest."</seg></l></lg>
<lg><l n="30.1"><seg n="30.1.1">Penelope wordt terstond de schoonheid gewaar in deze mannelijkheid.</seg></l><l n="30.2"><seg n="30.2.1">Vol verbazing gaat ze zwijgend heen.</seg></l></lg>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Hier wordt zeer duidelijk uit de zelfbepaling schoonheid geboren.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">En achter die schoonheid gloort het mystische,</seg> <seg n="31.2.2">schittert het goddelijke.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het categorische,</seg> <seg n="31.3.2">waaraan ook dan nog 'glanzende Trockenheit' eigen blijft,</seg> <seg n="31.3.3">is slechts een vorm waarin op het moment van het conflict het morele leven zich vertoont.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Het is als een cataract waarin de stroom een enkel ogenblik de aandacht geheel voor zichzelf opeist;</seg> <seg n="31.4.2">zo ook wordt op sommige ogenblikken het zedelijke exclusief.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Maar zoals de stroom,</seg> <seg n="31.5.2">eenmaal de val voorbij,</seg> <seg n="31.5.3">niet enkel water meer is,</seg> <seg n="31.5.4">maar ook steden,</seg> <seg n="31.5.5">burchten,</seg> <seg n="31.5.6">landen,</seg> <seg n="31.5.7">zo ook het zedelijke.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De moraal bestaat niet in het categorische.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Zij heeft wanneer het kritieke moment voorbij is eigen vorm en gestalte.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">En deze komen op niet uit dorre,</seg> <seg n="31.8.2">droge bodem,</seg> <seg n="31.8.3">maar uit warme,</seg> <seg n="31.8.4">rijke mystische grond.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De immanente mystiek kan bovendien de vergelijking met haar transcendente zuster zeer wel velen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men behoeft nog niet het oog te hebben op Cervantes' held om de schaduwkanten van de dolende ridderschap op te merken.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Ook het maatvolle leven van Goethe laat genoeg licht vallen op de evangeliespreuk,</seg> <seg n="32.3.2">dat wie z'n leven zal willen behouden,</seg> <seg n="32.3.3">het verliezen zal (Matth. 6 : 25).</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En een vergelijking tussen Cervantes' en Goethes roman laat naast stijlovereenkomst nog genoeg punten van gelijkenis over.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">In beide schijnt de bedoeling voor te zitten het gehele menselijke leven op te nemen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Alle zijden daarvan te beschrijven.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Bij Goethe voert dit tot in het onnatuurlijke en gekunstelde en het is geen echte mystiek meer,</seg> <seg n="32.7.2">maar het zijn mystificaties waarmede sommige van de latere hoofdstukken gevuld zijn.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Hoe natuurlijk zijn daarbij vergeleken,</seg> <seg n="32.8.2">ook al is de uiterlijke compositie nog zo bizar,</seg> <seg n="32.8.3">de situaties bij Cervantes.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Niet alle schoonheden zijn van de echte stempel daar waar de zelfbepaling ontbreekt.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Maar ook dan,</seg> <seg n="33.1.2">als we de zelfbepaling poneren,</seg> <seg n="33.1.3">blijft de mogelijkheid tegenover de werkelijkheid staan.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Iedere daad is een keus.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Elke studie laat vele aantrekkelijke onderwerpen liggen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Elk vak is een negatie van andere terreinen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Ligt niet in de ruimere mogelijkheid de verklaring van het levensgevoel van de student boven de gevestigde?</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Zo is iedere morele bepaling<pb n="363" ed="VW"/> een beperking,</seg> <seg n="33.6.2">naar Spinoza's woord.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Waar halen we de moed vandaan voor zulke amputaties?</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ik geloof dat achter deze vraag het geheim der moraal schuilt.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Hier zal nu het mystisch licht moeten stralen dat we bedoelen als we spreken van immanente mystiek.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Goethe heeft dat geweten al is het dat het hem zelf niet gebaat heeft toen hij aan een vriend,</seg> <seg n="34.3.2">die hem raadpleegde ten opzichte van de keuze van een vrouw,</seg> <seg n="34.3.3">ten antwoord gaf dat hij moest doen als Eliëzer,</seg> <seg n="34.3.4">Abrahams knecht.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Wie dat niet kon,</seg> <seg n="34.4.2">was niet te helpen.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Moraal is de kunst van het vinden van de mystische weg om de mogelijkheden te boven te komen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">We kunnen het ook zo zeggen dat het er op aankomt onze verhouding tot de toekomst te bepalen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">In welke verhouding staan die twee tot elkaar,</seg> <seg n="35.3.2">onze geest en de toekomst?</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Vraag,</seg> <seg n="35.4.2">vol van mysteriën.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Is misschien onze geest de toekomst?</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Of is misschien omgekeerd de toekomst onze geest?</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Dat de toekomst geen ledige vlakte is,</seg> <seg n="36.1.2">zal men mij wel willen toegeven.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Talrijk zijn de verschijnselen die er op wijzen dat schaduwen van toekomstige dingen op het leven van heden vallen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zijn levensgevoel en levenslot niet soms zo nauw verbonden dat elke onderscheiding moet wegvallen?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wat is dan het primaire,</seg> <seg n="36.4.2">wat het secundaire?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De vraag is of onze geest hier geheel passief is.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Of iets anders schaduwen op hem werpt zodat het terugvallende schaduwen zijn of werpen wij ook onze schaduwen vooruit in de toekomst?</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Ik weet wel,</seg> <seg n="37.3.2">wij moeten God en lot verbonden houden om niet in angstwekkende eenzaamheid te geraken.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Maar kunnen wij ook hier niet Gods medearbeiders zijn?</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Met die vraag bedoel ik nog iets meer dan de gedachte aan een vaag geestelijk uitvloeien.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De vraag is of wij ook in het bezit van alle onze intellectuele en zedelijke vermogens in volkomen wakende toestand van de geest kennis van de toekomst kunnen hebben.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Of niet alleen in de nacht des geestes,</seg> <seg n="38.3.2">maar ook bij volle dag de eenheid van geest en lot openbaar kan worden.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Of er zulk een kennis van de toekomst mogelijk is waarbij onze wetenschap daarvan geen bijgeloof,</seg> <seg n="38.4.2">maar geloof mag heten.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Een contact met wat gebeuren gaat niet door lijdelijke ontspanning van al onze geestvermogens,</seg> <seg n="38.5.2">maar juist door de hoogste concentratie daarvan,</seg> <seg n="38.5.3">zodat wij er niet passief,</seg> <seg n="38.5.4">maar actief onder verkeren.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wanneer dit mogelijk is,</seg> <seg n="39.1.2">dan kennen we de toekomst niet in de eerste plaats doordat ze geweten wordt,</seg> <seg n="39.1.3">maar doordat ze gewild wordt.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wij zullen dan uit het heden in de toekomst niet voorwaarts gaan zoals een nachtwandelaar met instinctieve kennis een trap afdaalt waarvan hij de treden met zeldzame zekerheid weet te vinden,</seg> <seg n="39.2.2">mazr onze kennis zal een poneren zijn.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Daarvoor hebben we nodig het vaste geloof dat er in de kosmos iets is dat <pb n="364" ed="VW"/>correspondeert met onze beslissing.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De moraal vraagt van ons onze voet te plaatsen dáár,</seg> <seg n="39.4.2">waar voor ons nog niemand gestaan heeft.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zij eist van ons op die wijze een trede aan de morele wereld toe te voegen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Wij hebben nodig het vaste geloof dat daarbij een goddelijke orde onze voet zal ondervangen.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Dat God z'n engelen van ons bevelen zal dat ze ons op de handen dragen.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Wij weten dat de Boze ook van dit woord misbruik maakt,</seg> <seg n="39.8.2">maar hier geldt het 'corruptio optimi pessima'.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">De hedendaagse literatuur is bijzonder vaardig in het decomponeren van de geest.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ook de tegenwoordige psychologie verstaat dat zo goed.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Daarbij leren wij kennen het leven van de ziel in de nacht,</seg> <seg n="40.3.2">haar dolingen in het rijk der schaduwen des doods.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Voor ons ware het van zoveel meer belang wanneer men ons leerde kennen dat dappere middenpunt van de geest dat met moed en profetie begaafd scheppend met God medewerkt en in het rijk der mogelijkheden de werkelijkheid weet op te roepen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wanneer wij daaraan een naam moeten geven,</seg> <seg n="41.1.2">dan spreken wij van <hi rend="italic">karakter.</hi></seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Wanneer wij aan de psychologie vroegen ons dat te leren kennen,</seg> <seg n="41.2.2">dan stelden we waarschijnlijk een onmogelijke eis.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De literatuur echter gaat op verkeerde wegen wanneer ze afziet van karaktertekening en ons de ziel in staat van ontbinding beschrijft.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De toekomst of het leven of het lot,</seg> <seg n="41.4.2">hoe men het noemen wil,</seg> <seg n="41.4.3">is niet deterministisch uit heden of verleden af te leiden.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De toekomst is alleen af te leiden uit het karakter en dan volgens een heel andere logica dan die we in natuurwetenschap gebruiken.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Het is de logica van de daad,</seg> <seg n="41.6.2">van de hand,</seg> <seg n="41.6.3">die hier als derde naast die van hoofd en hart optreedt.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Het karakter alleen weet de talloze mogelijkheden waarin wetenschap en gevoel bevangen blijven te verminderen tot er één mogelijkheid overblijft die dan met een:</seg> <seg n="41.7.2"><hi rend="italic">ik kan niet anders,</hi></seg> <seg n="41.7.3">tot werkelijkheid wordt opgeroepen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Maar wat blijft daarbij van de mystiek over?</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Durft deze zo dicht,</seg> <seg n="42.2.2">tot op een schrede,</seg> <seg n="42.2.3">de werkelijkheid te naderen?</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">En vlucht ze niet wanneer de ogen niet meer gesloten zijn en de handen niet meer slap hangen in het rijk der dromen terug?</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Durft ze zich te wagen dáár,</seg> <seg n="42.4.2">waar de daad geboren wordt en de mogelijkheden in het schimmenrijk teruggedreven worden?</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ik zou niets weten te noemen wat meer mystisch is dan de zekerheid waarmee een karakter z'n weg gaat in de toekomst.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Hoe komt het aan z'n klare kennis en z'n moed?</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het antwoord op die vraag ligt niet meer op psychologisch terrein.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Homerus heeft het geweten toen hij ons achter Telemachus' ontwaken Pallas Athene liet zien en haar inspraak liet horen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Ik ben het daarom niet eens met prof. Van Leeuwen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n4" rend="superscript">4</ref> wanneer hij in <hi rend="italic">Gestalten en tooneelen van het oud-Grieksche heldendicht</hi> de verschijning der godin tot een projectie maakt van des jongelings gedachten.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Homerus,</seg> <seg n="43.6.2">die zoveel <pb n="365" ed="VW"/>wist,</seg> <seg n="43.6.3">wist ook dat achter de karaktervolle daad de mystieke inspiratie schuilt.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Mystisch in de hoogste mate is ook de aansluiting die deze daad vindt aan de zedelijke wereldorde.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Bij eerste oogopslag schijnt niets zo geëigend die orde in verwarring te brengen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Een daad die zich niet laat determineren,</seg> <seg n="44.3.2">maar die onberekenbaar voltrokken wordt volgend een logica die slechts de dader zelf evident is,</seg> <seg n="44.3.3">schijnt erop berekend verwarring te stichten en alle aansluiting te missen.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">In werkelijkheid is het juist omgekeerd.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Alleen de individuele,</seg> <seg n="44.5.2">karaktervolle daad houdt de zedelijke orde in stand.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Zodra het morele louter afleiding wordt,</seg> <seg n="44.6.2">brengt het de ontbinding mee.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Is deze samenstemming van daad en orde niet zuiver mystisch?</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Ik koos uit het eerste boek van de <hi rend="italic">Odyssee</hi> een voorbeeld voor het ontwaken van het zedelijk verantwoordelijkheidsgevoel.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Het bleek ons een goddelijke achtergrond te hebben.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Een der laatste boeken toont ons de volgroeide zedelijke verhouding en tevens de volmaakte harmonie tussen individuele daad en zedelijke orde of beter:</seg> <seg n="45.3.2">de goddelijke gezindheid.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Het is,</seg> <seg n="45.4.2">wanneer Odysseus de boog spant en nu niet het mogelijke,</seg> <seg n="45.4.3">maar bij de hoogste spanning het onmogelijke werkelijkheid is geworden.</seg></s></p>
<lg><l n="46.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="46.1.1">"Schoon klonk onder zijn vinger <choice><sic>de pees. als de stem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de pees,</corr></choice></seg><choice><sic>de pees. als de stem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="46.1.2"><choice><sic>de pees. als de stem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">als de stem</corr></choice> van de zwaluw."</seg></l></lg>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De avonturiers,</seg> <seg n="47.1.2">de minnaars der onbeperkte mogelijkheden,</seg> <seg n="47.1.3">onbekwaam tot de grote daad,</seg> <seg n="47.1.4">verbleken.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Wel echter vindt de daad weerklank bij de handhaven der zedelijke wereldorde:</seg></s></p>
<lg><l n="48.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="48.1.1">"Luid donderde Zeus,</seg> <seg n="48.1.2">als een teken hem zendend."</seg></l></lg>
<lg><l n="49.1"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><seg n="49.1.1">En deze donder verheugt weer Odysseus:</seg></l><l n="49.2"><seg n="49.2.1">"Vreugde vervulde het hart van de goddelijke dulder Odysseus,</seg></l><l n="49.3"><seg n="49.3.1">Horend het teken des zoons van de ondoorgrondbare Kronos."</seg></l></lg>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Hier reverbereert de moedige daad als een donder in de hemel.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">En de hemelse goedkeuring verheugt de aardse dulder.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De mystische harmonie is volkomen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="360" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal.f1" type="foot" place="foot" n="e"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>1<hi rend="superscript">e</hi> zang vs. 322-325.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal.f2" type="foot" place="foot" n="f"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>Vgl. J. Martineau, <hi rend="italic">Types of ethical theory</hi>, dl 1, Oxford 1901<hi rend="superscript">3</hi>, p. 16.</p></note>
<pb n="365" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Mystiek in de moraal</hi> in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 75 (1921) nr. 8, p. 241-250. Het artikel was de weergave van een toespraak die hij op 5 nov. 1920 had gehouden voor de afdeling Utrecht van de NCSV. op Hardenbroek.</p><p>De NCSV., de Nederlandsche Christen-Studenten-Vereeniging, werd opgericht in 1896. Haar orgaan <hi rend="italic">Eltheto</hi> heette oorspronkelijk <hi rend="italic">Berichten van Eltheto</hi> en was het tijdschrift van <pb n="366" ed="VW"/>het in 1846 opgerichte Utrechtse studentenzendingsgezeischap Eltheto. Toen dit gezelschap in 1908 fuseerde met de Utrechtse afdeling van de NCSV., ging het blad (waar ze overigens reeds in publiceerde) over naar de NCSV.</p><p>Het kasteel Hardenbroek bij Driebergen was van 1917-1932 het centrum van de NCSV.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n2" type="end" place="end" n="2"><p>S. A. Hedin (1865-1952), Zweeds ontdekkingsreiziger. Hij maakte talloze ontdekkingsreizen o.a. naar de Tibet en Mongolië en publiceerde daarover boeken die veel gelezen werden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n3" type="end" place="end" n="3"><p>C. Vosmaer (1826-1888), Nederlands schrijver, was vanaf 1860 redacteur van <hi rend="italic">De Nederlandsche Spectator.</hi> Als literator was V. sterk op de klassieke cultuur georiënteerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.mystiek-in-de-moraal.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. van Leeuwen Jr. (1850-1924), Nederlands graecus, vanaf 1884 hoogleraar te Leiden. Zijn leerboeken (samen met M. B. Mendes da Costa) zijn jarenlang in gebruik geweest in het gymnasiale onderwijs van het Grieks. Van L. publiceerde verder gecommentarieerde uitgaven van Aristofanes en Homerus.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="22" xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen" decls="#bibl-noordmans1.enkele-boekbesprekingen">
<pb n="368" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Enkele boekbesprekingen</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="A."><label>A.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dogmatiek en cultuur</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">door dr. J. R. Slotemaker de Bruine</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dr. J. R. Slotemaker de Bruine heeft deze week afscheid genomen van zijn gemeente en op woensdag 27 september het hoogleraarsambt aanvaard.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1"><hi rend="italic">Het Utrechtsch Dagblad</hi> gaf een uitvoerig verslag van de afscheidsrede,</seg> <seg n="4.2.2">waarop we hier verder niet ingaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het was een zeer ernstig en zeer persoonlijk woord over de gelijkenis der talenten.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dit woord blijve tussen gemeente en leraar.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Van de inaugurele oratie echter kan men gerust zeggen dat die voor het gehele land is bedoeld.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zo duidelijk als hem mogelijk is zegt hier de nieuwe hoogleraar hoe hij het belangrijkste deel van de hem opgedragen taak,</seg> <seg n="5.2.2">het onderwijs in de dogmatiek,</seg> <seg n="5.2.3">wenst op te vatten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wie de woorden 'dogmatiek' en 'cultuur' op het titelblad der rede naast elkaar ziet staan voelt dadelijk zijn belangstelling,</seg> <seg n="6.1.2">om niet te zeggen nieuwsgierigheid,</seg> <seg n="6.1.3">opgewekt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">'Christendom en cultuur' is een zeer gebruikelijke samenvoeging.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Van 'dogmatiek en cultuur' kan dit niet gezegd worden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Er liggen hier allerlei tussenschakels als:</seg> <seg n="6.4.2">geloofsleven,</seg> <seg n="6.4.3">kerk,</seg> <seg n="6.4.4">christendom,</seg> <seg n="6.4.5">waardoor men er minder toe komt de beide uiterste termen met elkaar in direct verband te brengen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Gevolg is,</seg> <seg n="6.5.2">dat ze elkaar op 't eerste gezicht wat vijandig schijnen aan te kijken.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De samenkoppeling is echter in de mond van dr. Slotemaker de Bruine minder gewaagd dan in die van menig ander.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Deze titel typeert wel z'n persoon en werk.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Men hoort er de brede sociale werker uit,</seg> <seg n="6.8.2">tegelijk met de scherpzinnige dialecticus.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De rede begint met erop te wijzen dat juist de grote oorlog zo duidelijk heeft aangewezen dat het leven dogmatiek van node heeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij plaatste ons dichter dan ooit voor de vraag of het christendom ook een element van zelfhandhaving bevat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het antwoord daarop te geven in een of andere zin is</seg> <seg n="7.3.2">- dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tegen de brede achtergrond van het positivisme</seg> <seg n="8.1.2">- waarbij de onmisbare Comte<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n2" rend="superscript">2</ref> als getuige wordt opgeroepen</seg> <seg n="8.1.3">- worden verder de heldere plekken aangewezen waar het geestelijke in onze tijd bezig is naar voren te dringen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Kortelijk wordt erop gewezen dat men een tijdlang meende elke verklaring onwetenschappelijk te moeten noemen,</seg> <seg n="8.2.2">waarbij de zekerheid,</seg> <seg n="8.2.3">die de natuurwetenschappen bieden,</seg> <seg n="8.2.4">niet kon worden bereikt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Daarin komt verandering.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De methode der wetenschap zelve,</seg> <seg n="8.4.2">die niet tevreden is met het positivistisch naast elkaar plaatsen der verschijnselen,</seg> <seg n="8.4.3">maar ze <hi rend="italic">tracht saam te vatten</hi> tot een meer levend,</seg> <seg n="8.4.4">sprekend geheel en geen afstand kan doen van <hi rend="italic">een beoordeling</hi> van het gevondene is een bewijs dat er geestelijke factoren in <pb n="369" ed="VW"/>'t spel zijn.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar zulk een methode geeft uitspraak van dogmatisch karakter.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In het alom opwaken van religieus en mystiek leven wordt dit nog meer direct aangewezen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ook hier bergt het geestelijk inzicht het dogma.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wil men dit onwetenschappelijk noemen of niet,</seg> <seg n="9.3.2">de naam deert onze redenaar niet.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij ziet 'reden en ruimte voor dogmatiek'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f2" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zo komt onze tijd minder vijandig tegenover dogmatisch werk te staan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wat niet wil zeggen dat het oude zeer van de dagen van Copernicus en Galilei zou zijn vergeten of geheeld.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De beschuldigingen van bekrompenheid en dorheid worden nog steeds vernomen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Professor Slotemaker de Bruine wil hieraan 'tegemoetkomen zover het immer mogelijk is'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f3" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wat niet betekent dat hij niet vast in eigen schoenen zou staan.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Men leze slechts met hoeveel kracht hij afwijst wat hem bedenkelijk voorkomt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Tot dat bedenkelijke behoort in de eerste plaats een ondogmatisch christendom.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daarna wordt als gevaarlijk aangewezen het doorsnijden van de band tussen geloof en dogma.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dit zou er toe kunnen leiden dat geloof zal 'denatureren tot emotie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f4" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dr. Slotemaker de Bruine wenst te 'blijven op de fijne scheidslijn tussen geloof bezwaard met ballast en geloof ontdaan van lading'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f5" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In 't verdere deel der rede bewegen wij ons dan tussen de vraagstukken,</seg> <seg n="12.1.2">die op kerkelijk terrein allang actueel zijn geweest.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En dit deel moet gewaardeerd als een ernstige poging tot verheldering.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Geen enkele christelijke grondgedachte,</seg> <seg n="13.1.2">zo gaat de rede voort,</seg> <seg n="13.1.3">mag opgeofferd.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Onverminderd heeft de kerk haar schatten te bewaren.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Gaat de geest des tijds uit naar het zoeken in de breedte,</seg> <seg n="13.3.2">de christelijke kerk blijve in Christus geconcentreerd.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook mag niet toegegeven worden aan het omvormen van het dogma tot wijsbegeerte.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Tegen gnostiek en rationalisme wordt hier de volle,</seg> <seg n="13.5.2">rijke betekenis van het 'geloof' verdedigd.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik zei reeds dat de rede steeds meer zich samentrekt tot de vraagstukken,</seg> <seg n="14.1.2">die in christelijke en kerkelijke kringen de aandacht trekken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit geschiedt in toenemende mate ofschoon tot 't einde toe de betrekking van de behandelde vragen tot de algemene cultuur niet geheel uit 't oog wordt verloren.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het komt mij voor dat het gedeelte waarin professor Slotemaker de Bruine de betekenis van het 'ethische' bepaalt voor ons 't belangrijkst is.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men zal het later nog gaarne eens raadplegen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het is zo gewoon dat men,</seg> <seg n="16.1.2">wie beter kan weten,</seg> <seg n="16.1.3">in dogmatische vragen hoort redeneren alsof men bezig was met een mathematisch vraagstuk of een natuurkundig probleem,</seg> <seg n="16.1.4">dat voorlopig een uiteenzetting als in deze rede <pb n="370" ed="VW"/>gegeven wordt niet overbodig mag heten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Laten laatstejaars theologen en eerstejaars predikanten dit gedeelte vooral eens aandachtig lezen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wij leren er uit dat de dogmatiek geen dode leerstof bewerkt,</seg> <seg n="17.1.2">maar zich bezighoudt met geestelijke realiteiten,</seg> <seg n="17.1.3">die meer in congruentie met ons hart dan met ons verstand gedacht moeten worden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Of de redenaar hier precies de roos geraakt heeft bij z'n kloeke en tevens doorzichtige uiteenzetting,</seg> <seg n="17.2.2">waag ik niet te beslissen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">In ieder geval was het een knap schot dat niet te ver buiten het middelpunt gevallen is.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is merkwaardig hierbij op te merken,</seg> <seg n="18.1.2">dat dit 'ethisch' pleidooi tevens een woord is voor de rechten der dogmatiek.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zoals omgekeerd de scholastiek der middeleeuwen een veel 'ethischer' stof heeft bewerkt dan het van christelijke dogmen afkerige rationalisme.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Trouwens wat is de christelijke dogmatiek anders dan de beschrijving der relatie tussen de goddelijke personen Vader,</seg> <seg n="18.3.2">Zoon en Heilige Geest en de menselijke persoonlijkheid?</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Zo heeft de christelijke kerk het toch ook steeds begrepen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De inaugurele rede wijst hier aan dat dit mede de reden is,</seg> <seg n="19.1.2">waarom we niet tot eenheid voor ons denken kunnen komen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Daarvoor zijn de tegenstellingen der christelijke dogmatiek te machtig.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar wel ligt hier de verzoening tussen het objectieve en subjectieve,</seg> <seg n="19.3.2">waartussen de dode dogmatiek een kloof doet gapen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Met een aanwijzing van de waarde en de betrekkelijkheid onzer formulering eindigt de rede.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Bij wat omtrent dit laatste gezegd wordt,</seg> <seg n="20.2.2">kwam onder de lezing een enkele maal een vraag bij mij oprijzen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">1. Het blijft zeer moeilijk te zeggen hoever in de dogmatiek de rechten der ratio gaan,</seg> <seg n="21.1.2">wanneer wij niet in een religieus sensualisme willen blijven hangen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In hoeverre is het geoorloofd om wat de persoonlijkheid vergadert aan kennis (in bijbelse zin) van de geestelijke dingen samen te trekken tot verhelderend begrip?</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">2. 'Wij toeven voortdurend op supra-intellectueel terrein',</seg> <seg n="22.1.2">zegt professor Slotemaker de Bruine.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maar hiermede wordt toch niet het eigenlijk supra-intellectuele,</seg> <seg n="22.2.2">de mystiek bedoeld.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Bedoeld is het ethische,</seg> <seg n="22.3.2">dat,</seg> <seg n="22.3.3">in de zin waarin het hier gebruikt wordt,</seg> <seg n="22.3.4">het intellectuele insluit,</seg> <seg n="22.3.5">zoals de mystiek het intellectuele uitsluit.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Supra-intellectueel sluit dus eigenlijk weer in,</seg> <seg n="22.4.2">dat het tevens supra-ethisch is.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Wat regelrecht leidt naar de vraag omtrent de betekenis en de aard van <hi rend="italic">autoriteit</hi> in geestelijke dingen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De lezing van deze zeer belangrijke rede zij de lezer ten zeerste aanbevolen,</seg> <seg n="23.1.2">zoals wij ons verblijven in het optreden van deze professor in de dogmatiek.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head n="B."><pb n="371" ed="VW"/><label>B.</label> <s n="24.1"><seg n="24.1.1">De natuurphilosophie en het theïsme</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="25.1"><seg n="25.1.1"><hi rend="italic">door dr. H. W Smit</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></head>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dit is een mooi en belangrijk boek,</seg> <seg n="26.1.2">waarop de schrijver promoveerde aan de Vrije Universiteit.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ik heb het met grote en ik kan gerust zeggen,</seg> <seg n="26.2.2">klimmende belangstelling gelezen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het is mij een aangename taak het hier te mogen aankondigen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De schrijver wraakt het wanneer de theologie zich op ethisch terrein gaat terugtrekken.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Zijn boek is een apologie voor de kosmologische betekenis van de christelijke waarheid.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Plato en Aristoteles,</seg> <seg n="27.3.2">Leibniz en Lotze<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n4" rend="superscript">4</ref> zijn voor hem de grote theïstische filosofen der historie,</seg> <seg n="27.3.3">terwijl hij anderzijds het theïsme de filosofische idee van het christendom noemt.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Tussen deze beide lijnen zoekt hij dan de synthese.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het is een voordeel van het boek,</seg> <seg n="28.1.2">dat dr. Smit hierbij een keuze gedaan heeft.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het boek is tegelijk een Lotze-studie en wint daardoor aan belangrijkheid.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De schrijver ontkwam daardoor voor een deel aan handboekstudie,</seg> <seg n="28.3.2">terwijl z'n voorliefde voor Lotze aan z'n studie meer concentratie en warmte geeft.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Er klinkt ons een:</seg> <seg n="28.4.2">terug tot Lotze,</seg> <seg n="28.4.3">uit tegen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het lijkt mij voor deze dissertatie een bijzonder gelukkige gedachte om de hoofdgedachten,</seg> <seg n="28.5.2">die verband houden met de nieuwere onderzoekingen op natuurfilosofisch terrein,</seg> <seg n="28.5.3">te ontwikkelen aan de hand van een geestverwant auteur,</seg> <seg n="28.5.4">bij wie de begrippen die men nodig heeft reeds vrij volledig zijn doorgewerkt en voorgewerkt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Overigens beweegt deze studie zich zeer veelzijdig.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Bijna alle grote problemen uit de wijsbegeerte komen ter sprake,</seg> <seg n="29.2.2">waarbij geen ogenblik het verband met de hoofdgedachte uit het oog wordt verloren.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Zij geeft de indruk van zeer rijke belezenheid,</seg> <seg n="29.3.2">verbonden met goede en strenge methode.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De schrijver begint met aan te wijzen hoe het materialisme z'n tijd gehad heeft.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hoe verder de selectietheorie van het darwinisme,</seg> <seg n="30.2.2">waarbij het toeval 'Mädchen für Alles' is,</seg> <seg n="30.2.3">langzamerhand vervangen is door theorieën,</seg> <seg n="30.2.4">waarin de ziel als beginsel van ontwikkeling wordt aangenomen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Dat dan in de mechanische wereldbeschouwing plaats werd ingeruimd voor kwalitatieve waarden,</seg> <seg n="30.3.2">voor een eigen karakter van de substanties.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Aangetoond wordt verder dat bij mannen als Heymans<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n5" rend="superscript">5</ref> en anderen de fysische processen op de tweede plaats komen en als afschaduwing van de psychische worden opgevat en dat het parallellisme dat hier nog geldt bezig is grond te verliezen tegenover een psychologie die de ziel nog veel vrijer en zelfstandiger maakt tegenover de stof,</seg> <seg n="31.1.2">en in de natuurfilosofie weer ruimte komt voor persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><pb n="372" ed="VW"/><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Historisch tracht de schrijver daarna een schets te geven van de geschiedenis der ideologische natuurfilosofie,</seg> <seg n="32.1.2">die uitgaande van Plato en Aristoteles bij Augustinus een zielvolle diepte krijgt.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Hij voelt zich blijkbaar niet geheel op z'n gemak bij de gangbare opvattingen,</seg> <seg n="32.2.2">die wijzen in de richting Thomas-Aristoteles.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Ofschoon hij er op wijst dat de Reformatie Plato en Augustinus weer in ere bracht,</seg> <seg n="32.3.2">zal ik mij toch wel niet vergissen wanneer ik tussen de regels lees dat dr. Smit in de gereformeerde theologie tegenover het intellectualisme van Aristoteles en Thomas gaarne nog eens een 'Vorstoss' van het zielvolle van Plato en Augustinus zag plaatshebben.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wanneer dit het geval is,</seg> <seg n="32.4.2">dan staat hij daarin niet alleen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Aan de hand van Lotze geeft dan de auteur z'n opvattingen en wensen ten opzichte van drie wijsgerige hoofdvragen,</seg> <seg n="33.1.2">die van overwegend belang zijn voor het christelijk theisme.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">1e. De vraag naar het wezen van de bestaande dingen;</seg> <seg n="34.1.2">en hier wordt ruimte gezocht en gevonden voor eigen vrije werking,</seg> <seg n="34.1.3">te beginnen bij de atomen tegenover de natuurwetten,</seg> <seg n="34.1.4">en te eindigen bij God zelf,</seg> <seg n="34.1.5">die Persoon is in de meest verheven zin van het woord.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">2e. In aansluiting hieraan wordt gezocht naar de betekenis van 'oorzaak en gevolg',</seg> <seg n="35.1.2">waarbij een 'substantialistisch causaalbegrip' wordt verdedigd.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Maw. oorzaak en gevolg gaan niet op in regelmaat en wetmatigheid,</seg> <seg n="35.2.2">of wil men:</seg> <seg n="35.2.3">de oorzaak put zich in het gevolg niet uit.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">God put zich niet uit in de schepping.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dit is theisme.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">De natuurwet wordt telkens doorbroken.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">3e. Wordt het recht der teleologie aangewezen,</seg> <seg n="36.1.2">zodat blijkt hoe de natuurwetten ondergeschikt zijn aan een systeem van doeleinden (Leibniz).</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Doorlopend wijst de schrijver aan hoe deze opvattingen</seg> <seg n="37.1.2">- waarvoor vooral <choice><sic>de ongere natuurfilosofische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de jongere natuurfilosofische</corr></choice> literatuur als van Bergson en Kohnstamm<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n6" rend="superscript">6</ref> als getuige wordt opgeroepen,</seg> <seg n="37.1.3">terwijl Lotze de leidraad geeft,</seg> <seg n="37.1.4">- alle heenwijzen naar het theïsme.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Niet ongelukkig worden menigmaal de openingen aangewezen waardoor de goddelijke werking in deze wereld instroomt evenals dit in de psychologie voor de ziel geschiedde ten opzichte van de stof.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het boek wordt besloten met een hoofdstuk over de harmonie van theologie en natuurfilosofie,</seg> <seg n="38.1.2">welke harmonie de schrijver in het theïsme vindt.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Bij de lezing trof het mij dat Spinoza hier als de grote paralleilist wordt aangehaald.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Dat is zeer begrijpelijk ten opzichte van de bekende kosmologische beschouwingen van de filosoof.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Maar toch vraag ik mij af of het wel rechtvaardig is in een boek dat opkomt voor <hi rend="italic">activiteits-psychologie</hi> deze te ontwikkelen tegenover de kosmologische speculaties van Spinoza.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De studies die dr. Bierens de Haan hierover gegeven heeft legden ons in elk geval de vraag zeer nabij,</seg> <seg n="39.4.2">of het niet billijker was geweest hier contact te zoeken met Spinoza's psychologie.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Of heeft handboekstudie aan dr. Smit hier nog parten gespeeld?</seg></s></p>
<p><pb n="373" ed="VW"/><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Hetzelfde kan</seg> <seg n="40.1.2">- mutatis mutandis</seg> <seg n="40.1.3">- worden opgemerkt bij wat de schrijver van Schleiermacher zegt op p. 66.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Het is waar dat Schleiermacher in aansluiting aan Spinoza's kosmologische gedachtenreeksen een zeker parallellisme leert,</seg> <seg n="40.2.2">waardoor hij ruimte zoekt te verkrijgen voor de geestelijke wetenschappen,</seg> <seg n="40.2.3">met name een vrije erve voor de theologie.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het is waar dat hij in menig opzicht stof en geest,</seg> <seg n="40.3.2">God en wereld hierdoor tezeer uiteenhield.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Maar Schleiermacher deed meer voor de theologie.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Bij de ontwikkeling van Gods zedelijke eigenschappen schiep Schleiermacher voor de theologie een goddelijke activiteits-psychologie,</seg> <seg n="40.5.2">die gunstig afsteekt bij de rustende eigenschappen die Hem zo overvloedig werden toegeschreven in de kosmologische stelsels der oudere theologie.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Mannen als Spinoza en Schleiermacher zijn evenmin als Plato en Augustinus onder één hoedje te vangen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">De vraag omtrent de verhouding tussen het ethische en het <choice><sic>kosmolooische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kosmologische</corr></choice> komt hierdoor misschien ingewikkelder te staan dan de casuspositie in het boek van dr. Smit aangeeft.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Bij Spinoza en Schleiermacher zou men misschien te dien opzichte kunnen spreken van een <hi rend="italic">reculer pour mieux sauter.</hi></seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ik geef echter toe dat dit buiten de gangbare meningen omgaat.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">In verband echter met z'n uitgesproken voorliefde voor de beschouwingen van Augustinus,</seg> <seg n="41.3.2">voor de levende spontaneïteit der ziel en van alle substantie,</seg> <seg n="41.3.3">waardoor bij hem de schepping iets magisch heeft,</seg> <seg n="41.3.4">zou ik aan de schrijver een voortgezette overweging van de verhouding tussen het kosmologische en het ethische toch wel willen aanbevelen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Misschien bleek dan dat het terugtrekken op het ethische in sommige gevallen minder eng bedoeld is dan men het doet voorkomen en dat het kosmologische dat men wenst te laten varen niet anders is dan enige scholastieke termen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Tenslotte stelde ik gaarne nog een enkele vraag over het eigenlijke hoofddoel van dit boek:</seg> <seg n="42.1.2">de synthese van filosofie en theologie.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Daarbij moet ik dadelijk zeggen dat ik geloof dat het boek menigeen goed zal kunnen doen,</seg> <seg n="43.1.2">zoals het ook mij goed gedaan heeft.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Met name ook aan 'ethische' kringen zou ik de lezing willen aanbevelen,</seg> <seg n="43.2.2">nu juist weer om de kosmologische strekking.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De schrijver gaat nergens verder dan tot daar,</seg> <seg n="43.3.2">waar de theologie begint.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Hij wijst aan dat de gang der natuurfilosofie gunstig is voor het theisme en dat het theïsme de filosofie van het christendom is.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Met een 'totaliter aliter',</seg> <seg n="43.5.2">een 'geheel anders',</seg> <seg n="43.5.3">spreekt hij het 'eigen karakter' van de dogmata der kerk uit.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Voor mij blijft echter de vraag of dr. Smit dit in z'n boek duidelijk genoeg heeft laten uitkomen.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Zeker,</seg> <seg n="43.7.2">wij moeten vasthouden aan de eenheid en ongedeeldheid der waarheid.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Wetenschap en geloof wijzen in dezelfde richting.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">En beide zijn functies van onze geest.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Maar de ene heeft een zo veel hogere spanning dan de andere dat even dikwijls het bijeenbrengen van beide teleurstellend als versterkend zal werken.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Deze beide kleuren in het spectrum van onze geest liggen zover <pb n="374" ed="VW"/>uiteen,</seg> <seg n="43.11.2">de geestelijke vibratie is bij het geloof zo oneindig meer intensief dat de aansluiting steeds weer opmerkelijk gebrekkig is.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">In dat opzicht geloof ik dat,</seg> <seg n="43.12.2">al is het dat wetenschap en geloof elkander zoeken,</seg> <seg n="43.12.3">we toch voor onze tijd niet een te preciese herhaling van de scholastieke <hi rend="italic">praeambula fidei</hi> moeten hebben.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dr. Smit echter,</seg> <seg n="44.1.2">die</seg> <seg n="44.1.3">- goed calvinistisch</seg> <seg n="44.1.4">- de ondoorgrondelijke wil Gods stelt vóór z'n wijsheid,</seg> <seg n="44.1.5">heeft daarin het correctief bij zich.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Nog eens,</seg> <seg n="45.1.2">we lazen z'n boek met zeer veel belangstelling.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head n="C."><pb n="375" ed="VW"/><label>C.</label> <s n="46.1"><seg n="46.1.1">Verzoening</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="47.1"><seg n="47.1.1"><hi rend="italic">Een psychologisch-dogmatische beschouwing door A. Blink Kramer</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></head>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">De bedoeling,</seg> <seg n="48.1.2">die bij het samenstellen van dit geschrift heeft voorgezeten,</seg> <seg n="48.1.3">valt zeer zeker te appreciëren.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Het is een poging om bij het zedelijk leven aansluiting te zoeken voor het dogma der <hi rend="italic">verzoening.</hi></seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Anderzijds is deze studie even beslist geschreven met het doel om <hi rend="italic">het juridische</hi> in de verzoening met nadruk te handhaven.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Het <hi rend="italic">ethisch</hi> moment,</seg> <seg n="48.4.2">waarop de schrijver hierbij telkens terugkomt,</seg> <seg n="48.4.3">is het gevoel van gekrenkte eigenwaarde;</seg> <seg n="48.4.4">p. 10, 11, 13, 14, 15, 23.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Het <hi rend="italic">juridische</hi>,</seg> <seg n="48.5.2">dat hem doorgaans voor de geest staat,</seg> <seg n="48.5.3">is de voldoening aan gekrenkte eigenwaarde;</seg> <seg n="48.5.4">p. 17, 18, 23.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Wel wordt hier en daar,</seg> <seg n="48.6.2">vooral in de aantekeningen,</seg> <seg n="48.6.3">gehandeld over de zedelijke wereldorde en de voldoening aan het recht,</seg> <seg n="48.6.4">maar deze gedachten vloeien met het eerstgenoemde samen en worden er niet duidelijk van onderscheiden.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">De verzoening draagt hier een overwegend privaatrechtelijk karakter.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Het ethische en het juridische staan in deze studie dan ook zeer weinig duidelijk tegenover elkaar.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">De oplossing vindt de schrijver hierin dat God aan Christus 'z'n toorn uitademt';</seg> <seg n="48.9.2">p. 40 en 43.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Dit laatste lijkt ons in verband met het ontbreken van een duidelijke publiekrechtelijke voorstelling bijna een nieuw theologoumenon van vrij stuitend karakter.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Het spijt mij dit laatste te moeten zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Deze voorstelling houdt verband met de verhouding,</seg> <seg n="49.1.2">waaronder de schrijver zich de Oud- en Nieuwtestamentische Bedeling voorstelt.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">De lankmoedigheid en de verdraagzaamheid Gods onder de Oude Bedeling worden in zekere zin afgelost door de vergeving.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Deze vergeving is meer juridisch van karakter en is gegrond in een <hi rend="italic">opus operatum</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f1" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="49.3.2">p. 29.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De trekken van het karakterbeeld Gods worden op die wijze onder de Nieuwe Bedeling harder dan onder de Oude en onder de Oude Bedeling zachter dan onder de Nieuwe.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Van Gods zedelijke eigenschappen onder het Oude Testament wordt men <hi rend="italic">bij wijze van opklimming</hi> gebracht tot Gods rechterlijke eigenschappen onder het Nieuwe Testament.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Parallel daarmede loopt de ontwikkeling van de eigenschappen van het zaligmakend geloof onder Oud en Nieuw Testament;</seg> <seg n="50.1.2">p. 29, 30.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Ook hier worden de echt zedelijke werkingen van berouw en verbrokenheid des harten tot op zekere hoogte afgelost,</seg> <seg n="50.2.2"><hi rend="italic">bij wijze van opklimming,</hi></seg> <seg n="50.2.3">door juridische overwegingen,</seg> <seg n="50.2.4">gegrond in een objectief gebeuren.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">In deze voorstelling verschijnen weer de oudtestamentische gelovigen als zedelijk diepere naturen<pb n="376" ed="VW"/> dan de nieuwtestamentische.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Deze schaduwzijden van een bepaalde,</seg> <seg n="50.4.2">te eng gehouden juridisch-dogmatische voorstelling,</seg> <seg n="50.4.3">die bij een vergelijking van sommige onzer psalmen en gezangen voor het grijpen zijn en door sommige niet-gezangenzingers instinctmatig worden gevoeld,</seg> <seg n="50.4.4">zijn in deze brochure vrijwel op de spits gedreven.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Onwillekeurig werd ik erdoor herinnerd aan een bekende theorie omtrent het onderscheid der sacramenten onder het Oude en Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Volgens die theorie zou de heerlijkheid van de Nieuwtestamentische Bedeling hierin bestaan,</seg> <seg n="51.2.2">dat de sacramenten er effectief waren onafhankelijk van de zedelijke gesteldheid van de gebruiker.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Bij het bovenstaande hield ik mij aan een verzoek van de schrijver in z'n voorwoord om de hoofdlijnen in het oog te vatten.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Dat hij opkomt voor het recht,</seg> <seg n="52.2.2">ook in de vergeving en de verzoening,</seg> <seg n="52.2.3">kan men waarderen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De psychologische uitwerking van dit moment lijkt mij echter in het geheel niet geslaagd.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Ze is veel te éng-menselijk georiënteerd aan de persoonlijke geraaktheid,</seg> <seg n="52.4.2">waardoor de grote christelijke motieven in een veel te nauw kader worden gedrongen,</seg> <seg n="52.4.3">zodat ze in menig opzicht een afstotend aspect krijgen.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Beter had ik het gevonden,</seg> <seg n="53.1.2">wanneer de schrijver z'n studie voorlopig nog ongeschreven had gelaten en in plaats van in enkele handboeken,</seg> <seg n="53.1.3">waaruit hij thans blijkbaar in hoofdzaak z'n stof verzamelde,</seg> <seg n="53.1.4">zich enige jaren had verdiept in de grote klassieke schrijvers der kerk.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ook z'n stijl zou daardoor aan bezonkenheid hebben gewonnen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">De beste gids daarvoor is wel het bekende werk van Ritschl,</seg> <seg n="53.3.2">dat in deze studie,</seg> <seg n="53.3.3">als ik goed gezien heb,</seg> <seg n="53.3.4">niet eenmaal staat genoemd.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="375" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f1" type="foot" place="foot" n="f"><p>*<hi rend="italic">Iets dat buiten zedelijke voorwaarde omwerkt</hi>.*</p></note>
<pb n="369" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f2" type="foot" place="foot" n="a"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>J. R. Slotemaker de Bruine, <hi rend="italic">Dogmatiek en cultuur</hi>, Utrecht 1916, p. 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f3" type="foot" place="foot" n="b"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f4" type="foot" place="foot" n="c"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.f5" type="foot" place="foot" n="d"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 12.</p></note>
<pb n="376" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Dogmatiek en cultuur.</hi> Rede ter aanvaarding van het Hoogleeraarsambt vanwege de Nederlandsche Hervormde Kerk aan de Rijks-Universiteit te Utrecht den 27sten September 1916 uitgesproken door Dr. J. R. Slotemaker de Bruine, Utrecht 1916. Deze rede werd door N. besproken in de <hi rend="italic">Nieuwe Nederlandsche Kerkbode 1</hi> (1916) nr. 52, p. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. Comte (1798-1857), Frans filosoof en socioloog. C. ontwikkelde het positivisme als methode om tot betrouwbare kennis in de wetenschap te komen. De wetenschap moet zich volgens hem beperken tot de in de ervaring gegeven feiten en trachten de ruimtelijke en tijdelijke betrekkingen tussen de fenomenen te vatten, bij voorkeur in wiskundige formules.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">De natuurphilosophie en het theïsme,</hi> Goes 1917, door H. W. Smit, werd door N. besproken in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 3 (1918) nr. 40, p. 294-296.</p><p>H.W. (van der Vaart) Smit <choice><sic>(1 880</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1880</corr></choice>), tot 1936 gereformeerd predikant, vanaf 1930 directeur van het Nederlands Christelijk Persbureau. Vooral in deze laatste functie gaf S. zozeer blijk van zijn nationaal-socialistische gezindheid, dat hem na de oorlog voor de periode van 20 jaar een publiceerverbod werd opgelegd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>R. H. Lotze <choice><sic>(1 817</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1817</corr></choice>-<choice><sic>188 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">1881</corr></choice>), Duits filosoof. In zijn wijsgerig hoofdwerk <hi rend="italic">Mikrokosmos</hi> (3 dln., 1856-1864) gaf hij een universele beschouwing over de mens en zijn wereld. Het hoofdprobleem van het werk is het conflict tussen de natuurwetenschappen enerzijds. de behoeften van het gevoel en het geloof anderzijds. L. bestrijdt niet het <choice><sic>meehanistische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mechanistische</corr></choice> karakter van de natuur, maar vat dat karakter op als de weg die God gekozen heeft om zijn doelen te realiseren, dus als verwijzing naar een hogere geestelijke samenhang. Via een interpretatie <pb n="377" ed="VW"/>van de monadologie van Leibniz komt L. tot een thdistische conceptie van God.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>G. Heymans (1857-1930), filosoof en psycholoog. H. stelde als hypothese, dat alle werkelijke processen psychische processen zijn, die zich echter voor een groot deel - ten gevolge van onze zintuiglijke organisatie - als fysische verschijnselen aan ons voordoen. Dit is zijn psychisch monisme (waarvoor H. de grondgedachte aan Fechner ontleende) dat steeds meer het psychofysisch parallellisme bij hem terugdringt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Ph. A. Kohnstamm (1875-1951), Nederlands pedagoog, filosoof en natuurkundige. In zijn <hi rend="italic">inaugurele Determinisme en natuurwetenschap</hi> (verschenen in <hi rend="italic">Tijdschrift voor Wijsbegeerte</hi> 2 (1908), p. 521-564), die hij hield bij de aanvaarding van het buitengewoon hoogleraarschap in de thermodynamica te Amsterdam, en in zijn <hi rend="italic">Ontwikkeling en onitroning van het begrip natuurwet,</hi> Haarlem 1916 (in de <choice><sic>brochurerecks</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">brochurereeks</corr></choice> <hi rend="italic">Synthese)</hi> trok hij het natuurwetenschappelijke determinisme ernstig in twijfel op grond van zijn thermodynamische onderzoekingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.enkele-boekbesprekingen.n7" type="end" place="end" n="7"><p><hi rend="italic">Verzoening.</hi> Een psychologisch-dogmatische beschouwing door A. Blink Kramer, Kampen 1918, werd door N. besproken in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 3 (1918) nr. 40, p. 296.</p><p>Op de kritische bespreking van zijn boek door N. reageerde A. Blink Kramer in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 3 (1918) nr. 42, p. 307-308 met een nogal geïrriteerd schrijven dat door de redactie werd opgenomen onder de titel <hi rend="italic">Ingezonden.</hi> N. werd door de redactie in de gelegenheid gesteld Blink Kramers schrijven van een <hi rend="italic">Naschrift</hi> te voorzien, dat na diens artikel op p. 308 werd opgenomen. In dit naschrift vat N. nogmaals zijn kritiek op het boekje van Blink Kramer samen en wel als volgt:</p><p>"Schrijver stelt het in z'n boekje voor alsof berouw en een gebroken hart onder de Oude Bedeling te kort schoten voor verzoening (p. 25), omdat er eerst nog iets gebeuren moest (p. 31), nl. 'de bloedige terechtstelling van Christus' (p. 29), aan wie God 'zijn toorn uitademt' (p. 43). Hiertegen kwam ik op en noemde het een stuitende voorstelling. Een weinig Calvijn-lectuur zou de schrijver van zulke voorstellingen, waardoor de gereformeerde theologie op de kop gezet wordt, kunnen genezen."</p><p>Gezien het feit dat de discussie weinig interessant is, heeft de redactie besloten het <hi rend="italic">Ingezonden</hi> en het <hi rend="italic">Naschrift</hi> niet verder op te nemen.</p><p>A. Blink Kramer (1874-1958), hervormd predikant, o.a. te Saaksum van 1901-1918 en 1931-1933 en te Exmorra 1918-1928.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="23" xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk" decls="#bibl-noordmans1.iets-over-volkskerk">
<pb n="378" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Iets over volkskerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Geachte collega's. Toen de secretaris mij verzocht om voor deze vergadering een onderwerp in te leiden heb ik dat op mij genomen ofschoon ik wist dat in deze tijd van het jaar niet altijd zo veel tijd van voorbereiding overblijft als men wel zou wensen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Bij het opgeven van de titel van mijn referaat heb ik dan ook de wijste partij gekozen en laten drukken:</seg> <seg n="2.2.2"><hi rend="italic">Iets over volkskerk.</hi></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik wil ook thans niet gaarne beloven dat ik genoeg laat staan veel zal geven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ook het onderwerp noopt tot een bescheiden titulatuur,</seg> <seg n="2.4.2">wanneer men erover gaat spreken.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De locus de <choice><sic>ecciesia</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ecclesia</corr></choice> is een lastige plaats in de dogmatiek.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het is zeer moeilijk zich daarover zo uit te <choice><sic>drukken.dat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">drukken,</corr></choice></seg><choice><sic>drukken.dat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="2.6.2"><choice><sic>drukken.dat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat</corr></choice> misverstand blijft uitgesloten.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Drukt men zich al te concreet uit,</seg> <seg n="2.7.2">tracht men de lijnen zo te trekken dat ze voor de praktijk toepasselijk zijn zonder een te grote rest over te laten,</seg> <seg n="2.7.3">dan loopt men gevaar om het ideële uit 't oog te verliezen.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Blijft men in de ideële sfeer,</seg> <seg n="2.8.2">dan wordt men licht zwevend zonder de werkelijkheid te raken.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Aan de ene zijde is de kerk een geloofsartikel,</seg> <seg n="2.9.2">één van de twaalf;</seg> <seg n="2.9.3">aan de andere zijde lichaam,</seg> <seg n="2.9.4">waarvan men in onze dagen soms zou kunnen denken dat de politiek er zich om beweegt.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Enerzijds een corpus mysticum waartoe in de middeleeuwen en ook later zowel engelen als mensen gerekend werden,</seg> <seg n="2.10.2">maar ook een corpus politicum,</seg> <seg n="2.10.3">een instelling van publieken rechte,</seg> <seg n="2.10.4">die</seg> <seg n="2.10.5">- ik denk aan onze spreker van november<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg> <seg n="2.10.6">- zich de kaas van 't brood niet laat eten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Soms zou men zeggen dat de kerk is een 'quantité négligeable' waarom niemand zich behoeft te bekommeren,</seg> <seg n="3.1.2">die altijd het onderspit delft,</seg> <seg n="3.1.3">tussen de grote mogendheden in het menselijk leven de kleine mogendheid,</seg> <seg n="3.1.4">en dan weer merkt men ineens dat in de grond der zaak ontzaglijk veel om de kerk draait.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het scheelt dan ook ontzaglijk veel welke schrijver over de kerk men gaat naslaan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het scheelt veel of men raadpleegt een confessionele idealist als dr. Hoedemaker<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n2" rend="superscript">2</ref> die z'n ganse leven (sit venia verbo) over de kerk gedroomd heeft zonder dat iets daarvan praktisch werd uitgevoerd,</seg> <seg n="4.1.2">of een confessionele realist als dr. Kuyper die z'n gehele leven besteed heeft om z'n gedachten werkelijkheid te laten worden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het maakt groot verschil of men naleest de sceptische dogmaticus prof. Bavinck die de begrippen ontleedt zonder ze een ogenblik uit de oude voegen los te maken,</seg> <seg n="4.2.2">of de dogmatische scepticus Chantepie de la Saussaye die ook bij behoud van oude terminologie de lezer in geheel andere dampkring brengt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ook kan men zich er niet afmaken met te zeggen dat deze verschillen <pb n="379" ed="VW"/>betekenis hebben voor de studeerkamer en niet voor het leven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze hebben meer dan academische waarde.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze bepalen de houding in het leven en hebben voor een groot deel de geschiedenis der negentiende eeuw gemaakt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Om ons tot de vier zoëven genoemde namen te bepalen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dr. Kuyper is de vader van de Gereformeerde Kerken tussen aanhalingstekens.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dr. Hoedemaker een soort kerkvader van de Gereformeerde Kerk zonder aanhalingstekens.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Professor Bavinck heeft weer dogmatiek gebracht in de kasten en hoofden van hervormde en gereformeerde predikanten en is een levende trait d'union tussen kerk en wetenschap.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Hij opent een venster in de kerk naar de wetenschap toe.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Chantepie de la Saussaye tracht belangstelling te wekken voor kerkelijke en christelijke dingen in wetenschappelijke kringen en opent dáár een venster naar de zijde der kerk.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Zijn houding blijft daarbij enigszins sceptisch.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Hij is scepticus tegenover menig kerkelijk vraagstuk,</seg> <seg n="5.11.2">sceptisch zelfs tegenover de personen der predikanten.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Academische waarde alléén hebben dus de houdingen der verschillende toonaangevende persoonlijkheden niet.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Zij grijpen diep in de praktijk van 't leven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Iets hebben we gewonnen wanneer we de kerkgedachte nader bepalen en gaan spreken over volkskerk.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Daarmee zijn we op hervormd terrein.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Voor dr. Kuyper en de zijnen heeft het woord volkskerk een hatelijke klank.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Minachting komt er over hen wanneer ze het horen noemen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Voor hen heeft het de betekenis van 'gemengde hoop',</seg> <seg n="6.5.2">'Jan Rap en z'n maat',</seg> <seg n="6.5.3">'wilde vermenging van ethischen en modernen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Bij dr. Kuyper is het begrip volkskerk doorzichtig.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">"Behoorde in de dagen der vervolging slechts één tiende van de bevolking tot de gereformeerde religie,</seg> <seg n="6.7.2">nu kwamen er plotseling nog vijf andere tienden bij,</seg> <seg n="6.7.3">en die vijf andere tienden hebben onze kerken verdorven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Voor dr. Kuyper was het kwaad dat alles gedoopt werd en alles aan het Avondmaal kwam,</seg> <seg n="6.8.2">waarbij nog kwam de verleiding die door de band met de staat ontstond.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">In 1834 en 1886 is dit veelszins gebeterd.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">"Terwijl omgekeerd in de gemengde hoop die nog onder de synodale organisatie voortleeft,</seg> <seg n="6.10.2">de oude ellende in elk opzicht bestendigd blijft ...</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Dit nu kan tot geen andere conclusie leiden,</seg> <seg n="6.11.2">dan dat de gemeenmaking van het heilig Avondmaal,</seg> <seg n="6.11.3">en alzo de ontheiliging van het Verbond des Heren,</seg> <seg n="6.11.4">het rechtstreekse gevolg is van het optreden der dusgenaamde volkskerk.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Beide denkbeelden toch,</seg> <seg n="6.12.2">enerzijds het heilig Avondmaal en anderzijds een kerk,</seg> <seg n="6.12.3">die er op aangelegd is om alle inwoners van een plaats te omvatten,</seg> <seg n="6.12.4">sluiten elkander uit ...</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Een volkskerk strekt,</seg> <seg n="6.13.2">om elke scheiding tussen de kinderen des Heren en de wereld tegen te gaan,</seg> <seg n="6.13.3">geloof en ongeloof dooreen te mengen,</seg> <seg n="6.13.4">en de trouw aan onze Heiland tot iets bijkomstigs te verlagen.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Wie <pb n="380" ed="VW"/>de Here verloochent,</seg> <seg n="6.14.2">is ook welkom,</seg> <seg n="6.14.3">mits hij de volkskerk maar steunt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Het genootschap,</seg> <seg n="6.15.2">zo schreef <hi rend="italic">De Standaard</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n3" rend="superscript">3</ref> nog de vorige week,</seg> <seg n="6.15.3">telt 200.000 zielen in Amsterdam.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">De Gereformeerde Kerken 20.000.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">En toch is nageteld,</seg> <seg n="6.17.2">dat kerkgangers en collecten soms in de kleine kring hoger waren.</seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">Zij vergelijkt de Hervormde Kerk bij een 97-jarige bejaarde kranke,</seg> <seg n="6.18.2">iets als een Turkse zieke man,</seg> <seg n="6.18.3">en verwijt de confessionelen</seg> <seg n="6.18.4">- van modernen en ethischen begrijpt ze dat -,</seg> <seg n="6.18.5">dat zij dit steeds meer wegstervende genootschap door politieke machtsmiddelen weer wil galvaniseren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">Hierin is zeker spijt te beluisteren over de spaak die in 't wiel kwam bij de voorstellen tot wijziging van art. 171 van de grondwet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.20"><seg n="6.20.1">Toch doet het zeer onaangenaam aan. 't Is of we Simeï met stof zien stuiven en met stenen gooien (2 Sam. 16 : 5 vv.).</seg></s> <s n="6.21"><seg n="6.21.1">We weten nu wel voldoende dat men in gereformeerde kring van volkskerk niets moet hebben.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu is 't met die term volkskerk ook enigszins wonderlijk gesteld.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wie heeft dat woord toch uitgevonden?</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In oude dogmatieken treft men het niet aan.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wie het woord gebruikt,</seg> <seg n="7.4.2">heeft althans de schijn tegen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het lijkt een nieuwe vondst te zijn en dat is op kerkelijk terrein de ergste zonde.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Daar geldt het 'quod semper,</seg> <seg n="7.6.2">quod ubique,</seg> <seg n="7.6.3">quod ab omnibus'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Verschillende vragen laten zich in dit opzicht stellen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Is het misschien een theorie,</seg> <seg n="7.8.2">opgesteld om de bestaande toestand in de Hervormde Kerk te rechtvaardigen?</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Behoort die theorie thuis in de Hervormde Kerk van na 1816?</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Is het een synodale leuze?</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Of wil volkskerk <choice><sic>uitdrukking -even</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">uitdrukking geven</corr></choice> aan een ruim standpunt dat onze vaderen in de praktijk hebben ingenomen ten opzichte van Doop en Avondmaal?</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Een gereformeerde leuze?</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Of is volkskerk misschien een woord dat ontstaan is na 1886 in tegenstelling met de vrije kerkgedachte,</seg> <seg n="7.13.2">door dr. Kuyper <choice><sic>géïmporteerd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geïmporteerd</corr></choice>?</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Een hervormde keuze?</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Van alle drie zal iets waar zijn.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Dr. Kuypers antipathieën gaan verder dan 1816.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Hij spreekt afkeurend over de massale staats- of volkskerk,</seg> <seg n="7.17.2">waar men alles doopte in tegenstelling met de anabaptisten,</seg> <seg n="7.17.3">die niets doopten.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Na 1816 komen echter wel nieuwe motieven.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">We denken aan 'gedoopte natie',</seg> <seg n="7.19.2">in Wormsers<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n5" rend="superscript">5</ref> kring een geliefde term.</seg></s> <s n="7.20"><seg n="7.20.1">Aan Da Costa's</seg></s></p>
<lg><l n="8.1"><seg n="8.1.1">"God zal uw Kerk met licht omgorden,</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="8.2"><seg n="8.2.1">uw Koningen met Davids eer!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f6" rend="superscript">f</ref></seg></l></lg>
<p><pb n="381" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hierin begint iets nationaals door te schemeren op de wijze van Israël.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij denken aan de uitdrukking 'de vaderlandse kerk',</seg> <seg n="9.2.2">bij dr. Vos geliefd.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Er zouden meer zulke expressies te verzamelen zijn die ons laten gevoelen dat een eigenaardige nieuwe toon gehoord wordt,</seg> <seg n="9.3.2">waarbij land,</seg> <seg n="9.3.3">kerk en doop in nauw verband met elkander optreden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Tegen dit alles toornt dr. Kuyper.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hij zegt:</seg> <seg n="9.5.2">men paste de regels van Israëls kerk op de wereldkerk toe;</seg> <seg n="9.5.3">men poogde in onderscheiden landen aan de kerk een nationaal karakter te verlenen;</seg> <seg n="9.5.4">spreken van vaderlandse kerk is verscheuren van het lichaam van Christus;</seg> <seg n="9.5.5">schermen met volkskerk is Joodse geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De volle tegenstelling is echter pas na 1886 ontstaan en in verband daarmede is ook de benaming 'volkskerk' eerst recht en vogue gekomen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ik denk dat het frequente gebruik daarvan van jonge datum is,</seg> <seg n="9.7.2">als tegenstelling tot gescheiden kerk,</seg> <seg n="9.7.3">waarbij we slechts hebben te denken aan de leuze van dr. Hoedemaker:</seg> <seg n="9.7.4">'Heel de kerk en heel het volk',</seg> <seg n="9.7.5">waarin beide woorden aan een parallellisme doen denken,</seg> <seg n="9.7.6">waarin ze identiek zijn.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Tegen de volkskerk van na 1886 is dr. Kuypers boosheid eerst ten volle ontbrand,</seg> <seg n="9.8.2">tegen die oude 97-jarige kranke.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">We willen dus trachten een paar tegenstellingen te maken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Tegenover staatskerk staat vrije kerk,</seg> <seg n="10.2.2">église libre.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Voor ons land is deze tegenstelling eigenlijk niet zuiver,</seg> <seg n="10.3.2">een echte staatskerk hebben we hier nooit gehad.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Die tegenstelling is eigenlijk Zwitsers,</seg> <seg n="10.4.2">waar bij Zwingli burger en christen samenvielen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Tegenover katholieke kerk staat landskerk.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Deze tegenstelling is bij ons eigenlijk ook niet op z'n plaats,</seg> <seg n="10.6.2">ze is meer Duits.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Tegenover volkskerk staat gezuiverde kerk,</seg> <seg n="10.7.2">waar vlijtig de sleutel gebruikt wordt om de gemengde hoop buiten te sluiten.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Van de beide eerste tegenstellingen trekken we ons dus thans niet buitengewoon veel aan.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Staatskerk zijn we niet en met de <choice><sic>staatsruit'staan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">staatsruif staan</corr></choice> of vallen we niet.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Al te veel van 'vaderlandse kerk' te spreken vind ik ook niet wenselijk.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De kerk is algemeen en in die zin schermen met volkskerk is Joodse geest.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">(Ik moet daarbij denken aan sommige onaangename noten uit de Transvaaloorlog,</seg> <seg n="11.5.2">toen de Engelsen de 'Engelse Christus' naar Afrika wilden overbrengen.)</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het is niet overbodig hierop de nadruk te leggen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Enige tijd geleden kwam in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n6" rend="superscript">6</ref> een ingezonden stuk voor waarin de inzender,</seg> <seg n="12.2.2">een predikant,</seg> <seg n="12.2.3">ter afwering van beschuldigingen van gereformeerde zijde betoogde dat volkskerk betekende:</seg> <seg n="12.2.4">de Gereformeerde Kerk onder een bepaald volk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dr. Kromsigt<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n7" rend="superscript">7</ref> sprak daarmee z'n instemming uit en loofde deze definitie.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Wanneer volkskerk niets anders betekent,</seg> <seg n="12.4.2">dan is het de moeite niet waard er zoveel drukte over te maken.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Neen,</seg> <seg n="12.5.2">volkskerk is niet gelijk aan landskerk,</seg> <seg n="12.5.3">maar wil zeggen:</seg> <seg n="12.5.4">in tegenstelling tot de gezuiverde kerk waar de gemengde hoop buiten gehouden wordt door de sleutelmacht.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Dr. Kromsigt <pb n="382" ed="VW"/>te Leeuwarden op de vergadering der Christelijk-Historische Unie gaf een daarmee overeenkomende bepaling.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De gereformeerden met aanhalingstekens hebben een elite,</seg> <seg n="12.7.2">zo ook remonstranten,</seg> <seg n="12.7.3">doopsgezinden.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Bij ons is het volk.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Dat slaat dus niet op de nationaliteit,</seg> <seg n="12.9.2">maar op de aard van het gezelschap.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik acht het van belang dat de spraakverwarring die hier bestaat wordt opgehelderd.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Volkskerk in de zin van landskerk heeft meer z'n betekenis voor de politiek dan dat het een zuiver kerkelijk vraagstuk zou zijn.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">We houden ons dus aan de betekenis van volkskerk tegenover gezuiverde kerk.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zes tiende tegen één tiende.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">200.000 tegen 20.000.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">'Heel de kerk en heel het volk' tegenover 'wij calvinisten'.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dat in deze zin de Hervormde Kerk een andere idee vertegenwoordigt dan de <choice><sic>Geref'ormeerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Gereformeerde</corr></choice> Kerk betoogde ook De Savornin Lohman<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n8" rend="superscript">8</ref> onlangs te Leeuwarden en zei voor beide wel iets te gevoelen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Naast elkander konden ze bestaan.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">De volkskerk en de belijdeniskerk.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">En beiden hadden recht.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Hij zou persoonlijk de belijdeniskerk kiezen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Hij verblijdde zich echter dat daarnaast de volkskerk bestond.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ook in die geest,</seg> <seg n="14.1.2">maar met een ander accent heeft zich kortgeleden uitgelaten dr. Slotemaker de Bruine in enige artikelen in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode.</hi></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het zoeken van de belijdende volkskerk noemde hij het zoeken van de kwadratuur van de cirkel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f8" rend="superscript">gg</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Juist andersom als de heer Lohman gunde hij gaarne aan de belijdeniskerk een plaats,</seg> <seg n="14.3.2">maar gevoelde zelf meer voor de volkskerk.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">In deze twee uitlatingen komt volkskerk althans in de juiste tegenstelling voor,</seg> <seg n="14.4.2">in tegenstelling met gezuiverde kerk waarin voor de vijf tiende of de gemengde hoop geen plaats is.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wanneer iemand de tegenstelling zo niet aandurft,</seg> <seg n="14.5.2">laat hij dan ophouden te spreken van volkskerk.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het sticht slechts verwarring.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dat de volkskerk niet meer het gehele volk omvat,</seg> <seg n="14.7.2">is geen beletsel om haar volkskerk te noemen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het is hier niet een vraag naar kwantiteit maar naar kwaliteit.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Niet naar omvang van werkkring,</seg> <seg n="14.9.2">maar naar methode.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik acht het zeer gewenst dat dit verschil in methode meer tot het bewustzijn van ons,</seg> <seg n="15.1.2">hervormden,</seg> <seg n="15.1.3">doordringe.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zolang dat niet het geval is,</seg> <seg n="15.2.2">zullen we in vele gevallen 'een slechte namaak' leveren van de gescheidenen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Op politiek gebied gaf onlangs dr. Kromsigt zulk een toon aan,</seg> <seg n="15.3.2">een idee die de christelijk-historischen zou kunnen bezielen:</seg> <seg n="15.3.3">plaats voor de Christus ook aan de publieke instellingen!</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij geloofde dat de christelijk-historischen meer kracht zouden ontwikkelen wanneer ze van een eigen beginsel zich duidelijk bewust werden.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Welnu,</seg> <seg n="16.1.2">zo geloof ik met Slotemaker de Bruine dat op kerkelijk terrein onze zwakheid in te geringe bewustheid ligt van een eigen idee die we <pb n="383" ed="VW"/>vertegenwoordigen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer men zeer vele hervormden vraagt:</seg> <seg n="16.2.2">wat is uw kerkelijk ideaal?,</seg> <seg n="16.2.3">dan zullen ze eigenlijk moeten antwoorden:</seg> <seg n="16.2.4">een kerk op de wijze van de gescheidenen met de Dordtse kerkenorde waarmede we dan zorg zullen dragen de kerk te zuiveren en vijf tiende te verwijderen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">We kregen dan een ander één tiende deel.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De gemengde hoop van voor 1816 zou worden uitgeworpen en straks zouden <choice><sic>de belde tienden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de beide tienden</corr></choice> zich verenigen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Want dat op de eerste bijeenkomst van classicale vergaderingen naar Dordtse kerkenorde alle harten in onze kerk ineen zouden smelten,</seg> <seg n="16.5.2">dat is toch wel een verwachting die geen ernstige man mag koesteren.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Ook Chantepie de la Saussaye staat daar sceptisch tegenover.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Men moet dan toch een van beiden zeggen:</seg> <seg n="16.7.2">we zouden (als we 't konden) de gemengde hoop uitwerpen,</seg> <seg n="16.7.3">de vijf tiende van de Republiek,</seg> <seg n="16.7.4">het volk,</seg> <seg n="16.7.5">de schare die de wet niet weet</seg> <seg n="16.7.6">- óf we zouden 't niet doen.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Wenst men 't te doen,</seg> <seg n="16.8.2">dan wil men van volkskerk niet weten en is in beginsel dolerend.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Men is het dan met dr. Kuyper eens dat het toestromende volk de kerk bedorven heeft en men zou ze 't liefst zo spoedig mogelijk weer lozen. 't Bezit van goederen maakt ons niet tot volkskerk.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wel is deze gedachte van dr. Kromsigt uitnemend dat we meer geld nodig hebben omdat we volkskerk zijn en omdat in onze kerk allerlei elementen zijn die meer bearbeid moeten worden dan dat ze zouden meewerken.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De volkskerk,</seg> <seg n="16.11.2">dat is het waarop het aankomt,</seg> <seg n="16.11.3">vertegenwoordigt tegenover de kleinere,</seg> <seg n="16.11.4">gezuiverde belijdeniskerken een zelfstandige idee.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Die idee staat in verband met de praktijk van onze vaderen die die idee hebben toegepast en waartegen thans de belijdeniskerken reageren.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Die idee moet streng onderscheiden worden van een half politieke leuze,</seg> <seg n="16.13.2">die uitkomt in 'vaderlandse kerk' en 'gedoopte natie'.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Die idee treedt na 1886 hoe langer hoe duidelijker naar voren.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Na 1886 was dr. Hoedemaker de man die die idee rusteloos propageerde.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Ze wordt elk op zijn wijze erkend door De Savornin Lohman,</seg> <seg n="16.16.2">Kromsigt,</seg> <seg n="16.16.3">Slotemaker de Bruine,</seg> <seg n="16.16.4">Chantepie de la <choice><sic>Saussave</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Saussaye</corr></choice>.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Van dr. Hoedemaker,</seg> <seg n="16.17.2">De Savornin Lohman,</seg> <seg n="16.17.3">dr. Kromsigt en Slotemaker de Bruine behoeven we dat hier niet nader te adstrueren.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Chantepie de la Saussaye is hier weer de dogmatische scepticus.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Als we dat in 't oog houden,</seg> <seg n="16.19.2">kunnen we ook hem in dit verband noemen.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">'Zuivere leer',</seg> <seg n="16.20.2">'een geheel der uitverkorenen' en 'een afgerond geestelijk bezit der kerk' noemt hij ficties.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">'Het gemengde karakter behoort tot 't wezen der kerk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f9" rend="superscript">h</ref> (tussen twee haakjes:</seg> <seg n="16.21.2">dat is minder ongereformeerd dan 't lijkt).</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Waar weerzin is tegen de kerk,</seg> <seg n="16.22.2">"kome de kerk niet als kerk ...</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">In sociaal werk,</seg> <seg n="16.23.2">waarbij men de kerkelijke manieren thuislaat,</seg> <seg n="16.23.3">ligt heden ten dage de voornaamste geestelijke roeping."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f10" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Van rechts naar links,</seg> <seg n="17.1.2">waarbij we met links niets kwaads bedoelen,</seg> <seg n="17.1.3">zouden we bovengenoemde namen in deze volgorde zetten:</seg> <seg n="17.1.4">Lohman,</seg> <seg n="17.1.5">Hoedemaker,</seg><pb n="384" ed="VW"/> <seg n="17.1.6">Kromsigt,</seg> <seg n="17.1.7">Slotemaker de Bruine,</seg> <seg n="17.1.8">Chantepie de la Saussaye.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Allen volkskerk ...</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">In deze namen valt echter een zekere gradatie op te merken,</seg> <seg n="17.3.2">Lohman wenst voor zijn persoon tot de volkskerk niet te behoren,</seg> <seg n="17.3.3">maar ziet daarin de verwezenlijking van de gedachte van Oldenbarnevelt:</seg> <seg n="17.3.4">een staatskerk,</seg> <seg n="17.3.5">waarin het godsdienstig leven op en neer kan gaan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Hoedemaker houdt de gereformeerde gedachte van kerk vast,</seg> <seg n="17.4.2">maar zou de gemengde hoop,</seg> <seg n="17.4.3">de vijf tiende van de Republiek niet willen missen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">In 't wezen der kerk wenst hij het gemengde karakter niet op te nemen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Hij is echter idealist,</seg> <seg n="17.6.2">gelooft alles goeds,</seg> <seg n="17.6.3">wil hopen en alles verdragen en gelooft dat de liefde tenslotte 't langst duurt en wil op de massa inwerken.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Kromsigt wenst deze gedachte vast te houden en rekent vooral met de grote steden en de nood des tijds,</seg> <seg n="17.7.2">terwijl een sociaal element er zich bijvoegt.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Slotemaker de Bruine gevoelt geheel sociaal en laat meer de theorie van het gereformeerde kerkrecht los.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hij wil niet van zulke deftige ambten weten en wenst de tucht alleen als zedelijk machtsmiddel.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Bij Chantepie de la Saussaye ligt de oudgereformeerde formulering nog veel verder uit't gezicht.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Bij hem wordt de kerk een maatschappelijk,</seg> <seg n="17.11.2">sociaal,</seg> <seg n="17.11.3">geestelijk werkmiddel.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dat al deze mannen behalve Lohman in één kerkverband kunnen samenwerken is geen ziekelijke,</seg> <seg n="18.1.2">maar een natuurlijke toestand.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ze behoren bij elkaar.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het is een spectrum.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De toon van 't geheel is volkskerk.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">We moeten daarbij echter oppassen dat we niet trappen in de klem die De Savornin Lohman zet.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Oldenbarnevelt is onze man niet.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Daarmee zouden we onze gereformeerde traditie prijsgeven.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Met Oldenbarnevelt heeft de organisatie van 1816 te maken,</seg> <seg n="18.8.2">de bestuursinrichting en niet de idee volkskerk.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">We moeten de aansluiting zoeken tussen onze kerkelijke praktijk en de praktijk van onze vaderen.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Met onze organisatie heeft dat niets te maken.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Dat we een zo kleine en permanente synode hebben is van allerlei uitwendige <choice><sic>omstandi-heden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">omstandigheden</corr></choice> afhankelijk,</seg> <seg n="18.11.2">onder andere dat 'die Kneipe'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n9" rend="superscript">9</ref> niet meer ruimte biedt dan voor de negentien stamgasten.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Onze tegenwoordige bestuursinrichting heeft met onze kerkelijke praktijk van voorheen en thans niets te maken.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Ze is een unicum in de kerkelijke wereld.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Haar bestand heeft veel meer te maken met een lutherse dan met een gereformeerde gedachtenwereld,</seg> <seg n="18.14.2">zoals dr. Hoedemaker op zeer duidelijke wijze heeft uiteengezet in <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht.</hi></seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Volkskerk en belijdeniskerk of gezuiverde kerk is een verschil in de gereformeerde kerk.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Dit is nu een echt Nederlands probleem.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">In de lutherse kerk heeft men van den beginne af meer genoegen genomen met de vrijheid om Gods Woord te prediken.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Luther verbrandt het corpus iuris canonici.</seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Kerkrechtelijke vragen zijn er veel minder brandend dan bij ons.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">De kerk werd om haar geestelijk karakter geacht 'der rechtlichen <choice><sic>Oroanisation</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Organisation</corr></choice> <choice><sic>unfähig zu sein'j (R. Sohm)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">unfähig zu sein'</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f11" rend="superscript">j</ref><choice><sic>unfähig zu sein'j (R. Sohm)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> (R. Sohm)</corr></choice>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">Kerkregering is een soort kruis dat <pb n="385" ed="VW"/>de kerk draagt.</seg></s> <s n="18.22"><seg n="18.22.1">Zo is 't bij ons nooit geweest.</seg></s> <s n="18.23"><seg n="18.23.1">Ons volk mag zich bijzonder graag met kerkrechtelijke vragen bezighouden.</seg></s> <s n="18.24"><seg n="18.24.1">De regering der kerk is een echt Hollands probleem.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit probleem vertegenwoordigt voor een deel de hele spanning die er in onze geschiedenis is.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Opgelost is dat probleem niet,</seg> <seg n="19.2.2">nooit en nergens.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar ik ben het eens met Chantepie de la Saussaye:</seg> <seg n="19.3.2">kwesties van kerk en staat worden niet 'eenvoudig' of 'in beginsel'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f12" rend="superscript">k</ref> opgelost.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Ze kunnen wel een stap verder gebracht worden,</seg> <seg n="19.4.2">naar de oplossing toe zou ik niet durven zeggen,</seg> <seg n="19.4.3">maar toch een schrede verder.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Een oplossing had in 1886 plaats.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Volgens het ambt der gelovigen had een grote zuivering plaats in de vorm van een exodus op grote schaal.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Met deze opvatting sympathiseren we niet.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dat mag niet alleen liggen in het feit <choice><sic>dat ,A,ij ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat wij ons</corr></choice> niet binnen de muren van die gezuiverde kerk bevinden.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De personen maken hier minder uit.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">De idee doet het.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Zijn de Gereformeerde Kerken met één slag bij het ideaal gekomen,</seg> <seg n="20.7.2">dan voege men zich bij hen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Mij lokt dit ideaal niet.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Anderen vinden daarin eigenlijk wel hun ideaal,</seg> <seg n="20.9.2">maar willen eerst een poging wagen om op de gemengde hoop in te werken.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Voor hen is het bezwaar dat de eerste en tweede vermaning niet hebben plaatsgehad.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Maar tenslotte zou de executie hun goedkeuring hebben.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Hun bezwaar ligt hierin dat het vonnis geveld werd zonder vorm van proces.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Men gaat er dan van uit dat na voldoende aanmaning de inkeer zou volgen.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Dat bij wettige vorm van proces het vonnis geaccepteerd zou worden.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Dat vroeger onder de Republiek bij de toenmalige zes tiende een zuivere toestand bestond.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Dat het proces acuut zou wezen en niet chronisch,</seg> <seg n="20.16.2">met andere woorden dat,</seg> <seg n="20.16.3">wanneer men was waar men wezen wil,</seg> <seg n="20.16.4">er eigenlijk geen volkskerk meer zou behoeven te bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">We hebben gehoord dat dr. Kuyper het hiermee niet eens is.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Zijn gravamina gaan ook tegen de kerk van vóór 1816.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Zijn ideaal betekent een belijdeniskerk zoals die vroeger,</seg> <seg n="21.3.2">ook volgens hemzelf,</seg> <seg n="21.3.3">nooit bestaan heeft.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De gezuiverde kerk,</seg> <seg n="21.4.2">zoals die bedoeld wordt in de <choice><sic>neogerefornieerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">neogereformeerde</corr></choice> kringen,</seg> <seg n="21.4.3">is wat nieuws.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Dr. Slotemaker de Bruine heeft hierop nog pas gewezen in een brochure.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hij haalt daarin ook <hi rend="italic">De Waarheidsvriend</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n11" rend="superscript">11</ref> aan die zegt:</seg> <seg n="21.6.2">"Een gereformeerde volkskerk is praktisch een onmogelijkheid."</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Slotemaker antwoordt:</seg> <seg n="21.7.2">"Het is onwaar,</seg> <seg n="21.7.3">dat de Gereformeerde Kerk 'gereformeerd' was in de bekrompen zin van de Bond."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.f13" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar dat is dan toch de <choice><sic>gedachte. hetzij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gedachte,</corr></choice></seg><choice><sic>gedachte. hetzij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="21.8.2"><choice><sic>gedachte. hetzij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hetzij</corr></choice> dat men er meent te zijn,</seg> <seg n="21.8.3">of dat men eerst enkele stadia wil doorlopen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Een gezuiverde kerk in tegenstelling met de volkskerk.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ik zou daartegenover willen stellen dat ons ideaal geheel anders moet zijn.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij moeten poneren,</seg> <seg n="23.1.2">niet beschroomd maar met bewustzijn,</seg> <seg n="23.1.3">dat onze oplossing<pb n="386" ed="VW"/> van het kerkprobleem een andere is en dat we ook niet,</seg> <seg n="23.1.4">al werd ons beter vorm van proces gegund,</seg> <seg n="23.1.5">willen komen waar de Gereformeerde Kerken zijn.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wij poneren dat een volkskerk schriftuurlijk en gereformeerd is en in geestelijke zin belijdend kan wezen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ons staat niet voor de geest het beeld van de Gereformeerde Bond.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Een burcht,</seg> <seg n="23.4.2">die wél ommuurd is en waaruit het licht uitstraalt over de donkere wereld.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar we willen bij de kerk meer denken aan de Heiland naar Thorwaldsen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.iets-over-volkskerk.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="23.5.2">met de geopende armen,</seg> <seg n="23.5.3">of aan een moeder en de schoot der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De vraag is of er niet een betere oplossing te vinden is dan bij de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar dan moet men ophouden over buitengewone kerkelijke ellende te spreken in een toestand waarin het gemengd karakter der kerk sterk uitkomt,</seg> <seg n="24.2.2">óf men moet ophouden te spreken van volkskerk.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Laat men hervormd zijn,</seg> <seg n="24.3.2">maar dan ook con amore of anders niet.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Voor ons is het een belangrijke vraag of er tussen de gereformeerde gedachte over het wezen der kerk,</seg> <seg n="25.1.2">door dr. Kuyper</seg> <seg n="25.1.3">- tenminste naar hij voorgeeft</seg> <seg n="25.1.4">- overgenomen,</seg> <seg n="25.1.5">én tussen de oudgereformeerde praktijk die hij wraakt,</seg> <seg n="25.1.6">strijd is of niet.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dr. Kuyper c.s. hebben die praktijk gewijzigd en de idee bijbehouden,</seg> <seg n="25.2.2">naar zij voorgeven.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wij volgen meer de praktijk.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het is een belangrijke vraag of er strijd tussen die beide bestaat.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Mannen als Slotemaker de Bruine en Chantepie de la Saussaye wraken eenvoudig de oudgereformeerde theorie over 't wezen der kerk.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Hoedemaker en Kromsigt doen dat niet.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Ik meen dat in elk geval in de oudgereformeerde theorie over kerk vele elementen zijn die wijzen naar een ruime praktijk.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">We zouden het daarbij moeten hebben over het ambt,</seg> <seg n="25.8.2">over wezen en welwezen der kerk,</seg> <seg n="25.8.3">over het verband tussen organisme en instituut,</seg> <seg n="25.8.4">over de verhouding tussen Koninkrijk der hemelen en Lichaam van Christus,</seg> <seg n="25.8.5">over de betekenis van de sleutelmacht.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Op de behandeling van die vragen gaf ik hier een inleiding.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Wilde ik thans nog tot die vragen zelf overgaan dan zou ik de aandacht van de vergadering te lang in beslag nemen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Bovendien heb ik niet gezegd alles,</seg> <seg n="25.11.2">maar 'Iets over volkskerk' te geven.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="379" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie p. 502 noot <hi rend="italic">a.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">E voto Dordraceno.</hi> Toelichting op den Heidelbergschen catechismus, dl. 3, Amsterdam 1905, p. 215.</p></note>
<pb n="380" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A.w., p. 217 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De Standaard.</hi> Antirevolutionair dagblad voor Nederland, 41 (4-2-1913) nr. 12522, p. <hi rend="italic">1. De Standaard</hi> spreekt van 28.000 leden van de Gereformeerde Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Naar de beroemde formulering van het r.-k. traditiebegrip door Vincentius van Lerinum in <hi rend="italic">zijn Commonitorum pro </hi><choice><sic>catholicae_fidei</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">catholicae fidei</hi></corr></choice><hi rend="italic"> antiquitate et universitate adversus profanas omnium haereticorum novitates</hi>, die luidt: Curandum est, ut id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Te vinden in de 11e zang van de <hi rend="italic">Geestelijke wapenkreet. Zie Da Costa's kompleete dicht. werken,</hi> J. P. Hasebroek cd., 's-Gravenhage 1876, p. 344.</p></note>
<pb n="381" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Kuyper,a.w.,p.41v.</p></note>
<pb n="382" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f8" type="foot" place="foot" n="gg"><p>J. R. Slotemaker de Bruine, <hi rend="italic">De positie der Herv. Kerk</hi>, in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode 19</hi> (22.6.1912) nr. 12. Zie ook zijn artikel in nr. 13.</p></note>
<pb n="383" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f9" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi> dl. 2, Haarlem 1923<hi rend="superscript">3,</hi> p. 293 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f10" type="foot" place="foot" n="i"><p>A.w., p.308v.</p></note>
<pb n="384" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f11" type="foot" place="foot" n="j"><p>Cit. naar Ph.-J. Hoedemaker, <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht,</hi> Amsterdam 1904, p. 56.</p></note>
<pb n="385" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f12" type="foot" place="foot" n="k"><p>Chantepie de la Saussaye, a.w., p.309.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.f13" type="foot" place="foot" n="l"><p>J.R.Slotemaker de Bruine in de brochure <hi rend="italic">Plaats en taak van de Hervormde Kerk, Utrecht</hi> 1912<hi rend="superscript">2</hi>, resp. p. 37 en 45.</p></note>
<pb n="386" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Iets over volkskerk op</hi> 10 februari 1913 te Leeuwarden voor de Friesche Predikantenvereeniging. Een verslag van deze lezing verscheen in het <hi rend="italic">Hervormd Zondagsblad voor de Provincie Friesland.</hi> Orgaan van de Friesche Predikantenvereeniging 6 (1913) nr. 7. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Op de vorige vergadering van de vereniging had H. van Eyck van Heslinga een lezing gehouden over <hi rend="italic">De historische rechten der Nederlandsche Hervormde Kerk op uitkeeringen van Rijkswege.</hi> Deze vergadering was gehouden op 11 november 1912 te Leeuwarden. Van Eyck van Heslinga (1860-1931), vanaf 1897 hervormd predikant te Berlikum, was de oprichter van en <choice><sic>arenlang</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">jarenlang</corr></choice> voorzitter van de Friesche Predikantenvereeniging.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Ph.J.Hoedemaker (1839-1910), hervormd theoloog, o.a. predikant te Amsterdam (1876-1880 en 1890-1909) en te Nijland (1888-1890). In 1880 werd hij hoogleraar aan de door Kuyper gestichte Vrije Universiteit, maar nam in 1887 ontslag, omdat hij zich niet kon <pb n="387" ed="VW"/>verenigen met de door Kuyper geforceerde breuk met de Nederlandse Hervormde Kerk. Hij ijverde voor de reorganisatie van de kerk opdat deze weer een Christusbelijdende volkskerk zou worden, want alleen zo zou Nederland herkerstend en zijn theocratische staatsidee (art. 36 van de Nederlandse geloofsbelijdenis) werkelijkheid kunnen worden.</p><p>Tussen N.' vader, D. P. Noordmans uit <choice><sic>Scharnegouturn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Scharnegoutum</corr></choice>, en H. bestond een vriendschap, die al dateerde van voor de Doleantie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">De Standaard.</hi> Antirevolutionair dagblad voor Nederland, op 1 april 1872 gesticht door A. Kuyper, die tot 1920 er de hoofdredacteur van was. H. Colijn, hoofdredacteur vanaf 1922, trad in 1941 af vanwege Duitse inmenging in de redactie. Desalniettemin bleef het blad nog tot 1944 bestaan. Na de oorlog verscheen <hi rend="italic">De Standaard</hi> enige tijd als politiek-cultureel weekblad. Het blad werd uitgegeven te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De tekst van art. 171 van de grondwet luidde: "De traktementen, pensioenen en andere inkomsten, van welke aard ook, thans door de onderscheidene godsdienstige gezindheden of derzelver leraars genoten wordende, blijven aan dezelfde gezindheid verzekerd.</p><p>Aan de leraars, welke totnogtoe uit 's lands kas geen of een niet toereikend traktement genieten, kan een traktement toegelegd of het bestaande vermeerderd worden."</p><p>Art. 171 dateerde in deze vorm uit de grondwet van 1815 (toen art. 168) en overleefde de grondwetsherzieningen van 1848 en 1884. Terwijl nu mensen als P. J. Kromsigt het recht van dit grondwetsartikel handhaafden en aandrongen op betere uitvoering van al. 2, bepleitte het Program van de Antirevolutionaire Partij in art. 20: "... dat, ter bevordering van een meer dan dusgenaamde scheiding tussen staat en kerk, de verplichting, uit art. 168 der grondwet voor de overheid voortvloeiende, na uitbetaling aan de rechthebbenden van het rechtens verschuldigde, dient te worden opgeheven."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>J. A. Wormser (1807-1862), deurwaarder te Amsterdam, geestverwant en vriend van Groen van Prinsterer. Uitgaande van de situatie dat nagenoeg elke Nederlander gedoopt was, wilde hij de mensen daarop aanspreken. 'Leer dan de natie haar doop verstaan en waarderen - en Kerk en Staat zijn gered!' <hi rend="italic">(De Kinderdoop,</hi> beschouwd met betrekking tot het bijzondere, kerkelijke en maatschappelijke leven, Amsterdam 1885, p. 14 etc.). Belangrijk is de uitgave door Groen van zijn briefwisseling met W.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> werd in 1888 opgericht door Ph. J. Hoedemaker en door hem geredigeerd. Het blad werd in 1890 al gedeeltelijk ten dienste der Confessioneele Vereeniging en het Fonds'De zaak des Heeren' uitgegeven; vanaf 1896 geheel vanwege het Comité tot verspreiding der beginselen van de Confessioneele Vereeniging. In 1897 legde Hoedemaker zijn hoofdredacteurschap neer en kwam er een meerkoppige redactie. In 1913 had. Schokking de eindredactie en maakten P. J. Kromsigt, C. A. Lingbeek, H. Schokking en G.H. Wagenaar deel van de redactie uit.</p><p>Waarschijnlijk doelt N. hier op de reactie, die C. A. Lingbeek in de rubriek <hi rend="italic">Vragenbus in De Gereformeerde Kerk</hi> 25 (1912) nr. 1253 gaf op de aanval die de gereformeerde predikant A Kuyper Jr. had gedaan op de Hervormde Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>P. J. Kromsigt (1886-1941), hervormd theoloog, vanaf 1909 predikant te Amsterdam. K. was jarenlang een van de leidende figuren in de Confessioneele Vereeniging en redacteur van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk.</hi> Op theologisch en politiek gebied verdedigde K. de beginselen van Hoedemaker.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>A. F. de Savornin Lohman (1837-1924), politicus, was eerst medestander van Kuyper, maar raakte in 1894 in conflict met hem n.a.v. de kiesrechtvoorstellen van Tak van Poortvliet. Dit liep uit op de afscheiding in 1898 van de Vrij-antirevolutionaire Partij van de Antirevolutionaire Parti In 1908 ontstond uit het samengaan van vrij-antirevolutionairen en andere partijen de Christelijk-Historische Unie, waarvan Lohman tot 1921 de leider was. In verband met deze politieke ontwikkeling en naar aanleiding van discussies met Kuyper over de grondslag van de Vrije Universiteit nam Lohman in 1896 ontslag als hoogleraar aan de V.U. Van 1894-1921 was hij hoofdredacteur van <hi rend="italic">De Nederlander.</hi> Lohman was lid van de <pb n="388" ed="VW"/>Gereformeerde Kerken in Nederland.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Met 'die Kneipe' wordt de vergaderzaal te Den Haag bedoeld, waar de Algemene Synode van de Nederlandse Hervormde Kerk jaarlijks bijeenkwam. Deze zaal was zo klein dat ze de negentien leden tellende synode ternauwernood kon bevatten.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>R. Sohm (1841-1917), Duits luthers rechtshistoricus, vanaf 1887 hoogleraar te Leipzig. Hij heeft met name invloed uitgeoefend door zijn opvattingen over het kerkrecht. S. huldigde een spiritualistisch kerkbegrip en zag daarom het kerkrecht als in tegenspraak met het wezen van de kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">De Waarheidsvriend,</hi> opgericht in 1909, was (en is nog steeds) het officiële orgaan van de Gereformeerde Bond tot Verbreiding en Verdediging van de Waarheid in de Nederlandse Hervormde (Gereformeerde) Kerk. Tot 1940 was M. van Grieken er hoofdredacteur van. Het blad werd uitgegeven te Maassluis.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.iets-over-volkskerk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>B. Thorwaldsen (1768/70-1844), Deens beeldhouwer, neoclassicist. Voor de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Kopenhagen maakte hij de beeldengroep <hi rend="italic">Christus en de apostelen,</hi> waaruit vooral de figuur van de <hi rend="italic">Zegenende Christus</hi> bekend is geworden. N. heeft hier deze Christusfiguur op het oog.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="24" xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk" decls="#bibl-noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk">
<pb n="389" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De reorganisatiebeweging in de Hervormde Kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Toen mij 8 oktober jl. namens 't classicaal bestuur verzocht werd op deze vergadering een inleiding te willen geven over de reorganisatiebeweging in onze kerk,</seg> <seg n="2.1.2">heb ik dat aangenomen onder voorwaarde dat men tegenover wat ik zou geven clement zou zijn.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het onderwerp is bijzonder ingewikkeld.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het staat in verband met allerlei andere vragen die op hun beurt weer even moeilijk zijn ...</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Bovendien ligt de veronderstelling voor de hand dat in deze vergadering de gedachten over dit onderwerp nogal uiteenlopen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En eindelijk was de tijd die mij voor gezette bestudering van het onderwerp overbleef niet zo lang als ik wel gewenst had.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer ik dan ook op mij heb genomen iets ter inleiding in het midden te brengen,</seg> <seg n="3.1.2">dan bestaan daarvoor twee redenen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ten eerste vind ik het vraagstuk zeer belangrijk en ten tweede ben ik geen pessimist ten opzichte van richtingsverschillen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik weet wel dat er absolute tegenstellingen in de wereld zijn,</seg> <seg n="3.3.2">maar ik meen toch dat personen uiterst zelden absoluut tegenover elkander staan.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In de waarheid ligt verdelende,</seg> <seg n="3.4.2">maar ook niet minder verenigende macht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Laat mij daarom,</seg> <seg n="4.1.2">waar ik enkele gedachten wens uit te spreken,</seg> <seg n="4.1.3">een beroep mogen doen op uw welwillendheid.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik volg daarbij zoveel mogelijk de stellingen die ik opgaf.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">1. De tegenwoordige organisatie werkt het partijwezen in de hand.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Voorop ga een kort overzicht van de reorganisatiebeweging.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Volkomen algemene tevredenheid met de organisatie van 1816 heeft er nooit bestaan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Toch is het verzet eerst langzamerhand gerijpt onder de invloed van de kerkelijke geschiedenis der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Lange tijd is de strijd gestreden als een leerstrijd onder de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wel heeft in 1848 een groep mannen zich beziggehouden met de vraag hoe de organisatie zou kunnen worden vervangen door een andere met de geschiedenis verband houdende inrichting.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar men heeft zich bij de bestaande neergelegd toen men verwachting meende te mogen koesteren dat door leertucht de uiterste afwijkingen zouden worden afgesneden.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">In 1852 werd de instelling van 1816 bestendigd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Eerst na 1886 toen duidelijk gebleken was dat een op de spits gedreven partijstrijd tot afscheiding leidde,</seg> <seg n="7.1.2">waarbij men elkander hoe langer hoe meer uit het oog verloor,</seg> <seg n="7.1.3">begint steeds duidelijker de vraag naar voren te komen of de inrichting van onze kerk als zodanig ook schuld kon hebben.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het was <pb n="390" ed="VW"/>vooral dr. Hoedemaker die deze gedachte na 1886 rusteloos bepleitte.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Een vrij brede groep van jonge geestverwanten schaarde zich om hem heen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar ook buiten de kring van zijn naaste geestverwanten begon men zich warm te maken voor reorganisatie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Professor Gunning wijdde z'n laatste levensjaren aan het opkomen voor wat hij noemde ‘'s Heren heerschappij over onze kerk'.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Bij de synode van 1901 werd een voorstel ingediend met verzoek om een commissie te benoemen tot onderzoek.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En ook na 1901 is de zaak in allerlei vormen aanhangig gemaakt zonder dat echter enige vordering in die richting is gemaakt.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Ik noem slechts de voorstellen van Slotemaker de Bruine en Blanson Henkemans en voor deze zomer die van Kromsigt en Van der Flier.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Niet altijd was beginsel en motief precies hetzelfde,</seg> <seg n="7.9.2">maar gemeenschappelijk aan alle voorstellen was toch de begeerte om een andere toestand voor te bereiden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Bij de historie van de reorganisatiebeweging willen we ons echter niet lang ophouden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het keerpunt,</seg> <seg n="8.2.2">om een woord van dr. Vos te gebruiken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="8.2.3">is 1886.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Vóór 1886,</seg> <seg n="8.3.2">zo zou ik't willen zeggen,</seg> <seg n="8.3.3">ging't om de leer.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Na 1886 gaat't om de waarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wat ik hiermee bedoel zal,</seg> <seg n="9.1.2">hoop ik,</seg> <seg n="9.1.3">wel duidelijk worden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hierin ligt tegenover de gescheiden kerken een wijd program dat ons hervormden alle bestaansrecht geeft.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wij moeten daarop de nadruk leggen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Daarin ligt de toekomst van onze kerk.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij zijn echter niet vrij in onze bewegingen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het schijnt alsof 't omgekeerde waar is.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het schijnt alsof wij zo vrij zijn als een vogel in de lucht.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Deze vrijheid heeft echter iets van die waarvan 't boek Richteren aan't slot vertelt:</seg> <seg n="10.4.2">'Een iegelijk doet wat goed is in zijn ogen.' leder vecht op eigen vuist.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">We zijn in groepen uiteengegaan.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En terwijl elk van die groepen op zichzelf een geheel tracht te vormen,</seg> <seg n="10.6.2">liggen ze naast elkaar als nomaden die een land afstropen om met de behaalde buit elk zijns weegs te gaan.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Geen ernstig man zal deze toestand in z'n hart goedkeuren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">En daaraan heeft nu onze organisatie mede schuld.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ze is in 1816 afgekeken van de burgerlijke rechtsorde.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ze wil evenals de burgerlijke overheid naar Timotheüs zorgen dat wij een stil en gerust leven leiden (1 Tim. 2 : 2).</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ze wil zorgen,</seg> <seg n="11.4.2">wat Calvijn de roeping van de burgerlijke overheid noemt te zijn,</seg> <seg n="11.4.3">dat elk het zijne privatim (elk voor zichzelf) kan bezitten.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Met voorzichtige,</seg> <seg n="11.5.2">laten we zeggen vaderlijke hand worden we uit elkaar gehouden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Elk kan zijns weegs gaan zonder de ander al te zeer te hinderen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Voor de broederlijke kwam de vaderlijke tucht in de plaats!</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Als bestuursinrichting is onze organisatie voortreffelijk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De besturen zorgen wel dat alles zoveel mogelijk eerlijk en met orde geschiedt.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Een klein <pb n="391" ed="VW"/>verzuim tegen algemeen of huishoudelijk reglement wordt naarstiglijk onderzocht.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Er wordt in deze dingen recht gesproken,</seg> <seg n="12.4.2">gelukkig zacht recht.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Voor mensen die muiterijen in kerken en wereldlijke regeringen wensen aan te richten is onder de bestuursinrichting geen ruimte.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Geen muis kan er door.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Wanneer een voorstel de verschillende trappen doorlopen heeft,</seg> <seg n="12.7.2">beraden zich naar de trant van onze oude Republiek nog eens de provinciën elk voor zich en schudden hun eerwaarde hoofd over alles wat nieuw is.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Een stil en gerust leven kunnen we leiden en het onze privatim genieten.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">De organisatie doet Willem 1 als bureaucraat alle eer aan.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Het is een kunststuk geweest een eeuw lang zo verschillende geesten in een verband te houden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daarom mag het ons echter niet te doen zijn.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij belijden te geloven in een heilige,</seg> <seg n="13.2.2">algemene,</seg> <seg n="13.2.3">christelijke kerk,</seg> <seg n="13.2.4">de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="13.3.2">dat elk het zijne niet voor z ich,</seg> <seg n="13.3.3">niet privatim,</seg> <seg n="13.3.4">maar in gemeenschap met alle anderen zal bezitten.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daartoe helpt ons onze organisatie niet.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ze is burgerlijk,</seg> <seg n="13.5.2">niet kerkelijk.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">In de besturen zitten de overheidspersonen,</seg> <seg n="13.6.2">meestal dezelfden.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De anderen worden geregeerd.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Om die bestuursmacht wordt gestreden;</seg> <seg n="13.8.2">dan geeft men zich eronder neer.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Men wordt niet gehinderd,</seg> <seg n="13.9.2">ook niet geholpen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De rechte kerkelijke beweging is naar elkaar toe.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In de kerk moet elke waarheid allen ten goede komen,</seg> <seg n="14.2.2">elke dwaling terstond iedereen hinderen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Als één lid lijdt,</seg> <seg n="14.3.2">lijden alle leden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wij echter worden niet op elkander aangewezen,</seg> <seg n="14.4.2">maar uit elkaar gehouden.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Voorzichtig wordt wrijving zoveel mogelijk vermeden.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Allerlei reglementaire bepalingen maken het samenleven van zeer verschillende richtingen gemakkelijk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En zo missen wij in ons leven die hogere kerkelijke stuwkracht,</seg> <seg n="14.7.2">waardoor wij naar de eis der geestelijke wereld tot blijde arbeid in gemeenschap worden getrokken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Ons blijft onthouden die heilzame verlegenheid waarmee mensen voor elkaar komen te staan met de gedachte:</seg> <seg n="14.8.2">moeten wij nu te zamen arbeiden?</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">We groeten elkander,</seg> <seg n="14.9.2">gaan elkander voorbij en denken:</seg> <seg n="14.9.3">we weten wel wat we aan elkander hebben.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het kerkelijk leven dwingt ons niet met elkander rekening te houden dan alleen in zoverre de partijstrijd 't meebrengt.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Het is dit individualisme waarvan de klacht schering en inslag is in de brochures van de edele prof. Gunning.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Dit individualisme noemt hij de vijand van het individu.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Het is niet tevreden wanneer wij zeggen:</seg> <seg n="14.13.2">gij en ik hebben schuld.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Zijn naar gemeenschap dorstende ziel leed onder het gebrek aan gemeenschap.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Hij noemde het:</seg> <seg n="14.15.2">onze zonde.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Deze zonde is evenals alle zonde een ontbindende macht.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">2. Zonder reorganisatie dreigt onze kerk haar oplossing tegemoet te gaan.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Noch de zuiver juridische,</seg> <seg n="16.1.2">noch de zuiver medische methode brengen het resultaat dat men ervan verwacht.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dr. Hoedemaker heeft zeer ter snede opgemerkt dat onder onze organisatie iedere afwijking de 'beau róle' <pb n="392" ed="VW"/>krijgt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zij kan opkomen voor de vrijheid van de christenmens.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">(De vrijheid krijgt dan iets negatiefs en heeft niet de positieve keerzijde en macht.)</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het vooropstellen van het recht der belijdenis daartegenover krijgt een dwingend karakter waarvan degene tegenover wie het geschiedt het zedelijke recht niet gevoelt.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">In de juridische weg heeft zelfs de aderlating der Doleantie slechts een tijdelijke ontspanning teweeggebracht.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Zij die meenden na 1886 rustig te kunnen zijn,</seg> <seg n="16.7.2">hebben zich vergist.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Recht en vrijheid staan weer scherper en schever tegenover elkaar dan ooit.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">En wat de medische methode betreft staat het niet beter.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Vreedzame doordringing was hier de leus.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De modernen hebben zich verkeken op de levensduur der orthodoxie.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">De orthodoxen hadden voor weinige jaren de nieuwe acties van het modernisme niet verwacht.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Evangelisatie over en weer bestaat tientallen van jaren naast elkaar zonder dat het tot oplossing of een crisis komt.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Er zit geen schot in.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Men kan z'n opinie propageren zoveel men wil,</seg> <seg n="16.15.2">maar het sorteert geen effect,</seg> <seg n="16.15.3">het werkt niet beslist iets uit.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">En zo zien we het gebeuren dat waar op <choice><sic>biiitenkerkelijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">buitenkerkelijk</corr></choice> gebied hier en daar toenadering komt het kerkelijk leven daartoe niets bijbrengt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Maar dan verliest de kerkelijke band z'n bestaansreden.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wanneer hij alleen administratief is,</seg> <seg n="17.3.2">zal hij 't niet houden.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Geldelijke belangen zullen,</seg> <seg n="17.4.2">zo moeten wij verwachten,</seg> <seg n="17.4.3">niet als vergoeding genomen worden voor geestelijke schade.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Onze meer sociale tijd zal wel niet weer nog eens honderd jaar overdoen,</seg> <seg n="17.5.2">wat de meer individuele negentiende eeuw zich liet welgevallen op kerkelijk gebied.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Er wordt weer meer gevraagd naar de kerk en wat we eraan hebben.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Ook de modernen die in een vroegere periode soms zeer lauw voor de kerk gestemd waren,</seg> <seg n="17.7.2">beginnen er voor te gevoelen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">De Gereformeerde Bond jaagt hetzelfde doel na als dr. Kuyper:</seg> <seg n="17.8.2">oplossing der kerk naar de partijen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">IJverig wordt propaganda gemaakt voor deze gedachte.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Langs politieke weg wenst men dit doel te bereiken.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">En wanneer we alleen op de werkelijkheid letten,</seg> <seg n="17.11.2">dan schijnt deze oplossing voor de hand te liggen.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Waarom zouden zeer verschillende geesten die niet samen kunnen werken tot elkanders last en verdriet in eenzelfde bestuursverband gehouden moeten worden?</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Waarom zou men niet liever uiteengaan dan elkanders arbeid afbreken?</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Waarom zou (laten we zeggen in 1916) een honderdjarig bestaan niet voldoende geacht worden voor een synode die cipiersdiensten verricht en de kerk gevangen houdt?</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Gemeenschappelijk samenwonen veronderstelt gemeenschappelijk samenwerken.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">En nu mag die samenwerking moeilijk zijn,</seg> <seg n="17.16.2">toch moet alles erop ingericht zijn.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Er moeten resultaten te verkrijgen zijn en juist alles schijnt het verkrijgen van resultaten te verhinderen.</seg></s> <s n="17.18"><seg n="17.18.1">Dit slaat onze arbeid met onvruchtbaarheid.</seg></s> <s n="17.19"><seg n="17.19.1">Ons arbeidsveld wordt willekeurig beperkt.</seg></s> <s n="17.20"><seg n="17.20.1">Van groter arbeidsveld en moeilijker taak worden we verwijderd gehouden <pb n="393" ed="VW"/>en dit drukt op onze arbeid in kleinere kring.</seg></s> <s n="17.21"><seg n="17.21.1">Dit alles werkt ontbindend,</seg> <seg n="17.21.2">vaak ontstemmend.</seg></s> <s n="17.22"><seg n="17.22.1">Alleen een geestdriftige belangstelling in een hoger doel kan ons tenslotte bijeenhouden.</seg></s> <s n="17.23"><seg n="17.23.1">In die richting moet reorganisatie ons leiden.</seg></s> <s n="17.24"><seg n="17.24.1">Ze is middel,</seg> <seg n="17.24.2">geen doel.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="18.1"><seg n="18.1.1"><hi rend="italic">3. Calvijn heeft met machtige greep het vraagstuk van de kerk aangevat.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">En de krachtigste volkeren in de oude en nieuwe wereld hebben in het vierde boek van de <hi rend="italic">Institutie</hi> hun kerkelijk wetboek gevonden.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Voor beide zijden van het kerkelijk leven koestert de reformator,</seg> <seg n="19.2.2">ik zou haast zeggen gelijke belangstelling:</seg> <seg n="19.2.3">voor de vrijheid en voor de band,</seg> <seg n="19.2.4">voor de prediking en voor de regering,</seg> <seg n="19.2.5">voor het individa en voor de gemeenschap.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Luther was tevreden wanneer het Woord Gods gepredikt kon worden en de sacramenten bediend.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Een kerkelijke regering wilde hij gaarne als een aards kruis aanvaarden.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Door prediking en sacramenten werden de verborgen krachten van het koninkrijk Gods in beweging gebracht en dat was hem genoeg.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Voor organisatie achten de luthersen de kerk eigenlijk niet vatbaar,</seg> <seg n="19.6.2">tenminste geen organisatie die met haar wezen overeenstemt en eruit voortvloeit.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Ze is van boven opgelegd.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">De leertucht oefent de overheid uit.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Ze is geen zelftucht van een georganiseerd lichaam.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Zichtbaar wordt de kerk naar lutherse opvatting in de genadegaven.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Daar blijft het bij.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Ze wordt voorgesteld als 't Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Jezus goeddoende en rondwandelende op aarde is het beeld van de lutherse kerkidee.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">De krachten van het koninkrijk Gods reiken in de wereld in,</seg> <seg n="19.14.2">maar niet ver genoeg om een eigen organisatie te vormen.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Het zijn openbaringen van een verborgen rijk.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Tot een krachtige samenvatting naar eigen wet komt het niet.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Dat is de machtige greep van Calvijn geweest.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Paulus komt hier in 't gezicht,</seg> <seg n="19.18.2">niet alleen als de prediker van de rechtvaardigmaking uit <choice><sic>'t oeloof</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'t geloof</corr></choice>,</seg> <seg n="19.18.3">maar ook als organisator van de wereldkerk.</seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">Calvijn is het niet genoeg geweest dat hier en daar een goede preek of een geregeld Avondmaal zou worden gehouden,</seg> <seg n="19.19.2">of een ijverig man werkzaam zou zijn,</seg> <seg n="19.19.3">of een gave openbaar zou worden,</seg> <seg n="19.19.4">of een stille in den lande geloof zou oefenen.</seg></s> <s n="19.20"><seg n="19.20.1">Hij heeft deze 'Himmelskräfte',</seg> <seg n="19.20.2">deze verspreide krachten van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="19.20.3">met elkaar in verband willen stellen,</seg> <seg n="19.20.4">elkander tot steun willen doen zijn,</seg> <seg n="19.20.5">ze willen organiseren.</seg></s> <s n="19.21"><seg n="19.21.1">Zo krijgt de kerk een aardse roeping en is toch niet van deze wereld.</seg></s> <s n="19.22"><seg n="19.22.1">De kerk wordt een lichaam waarvan echter het hoofd niet op aarde is.</seg></s> <s n="19.23"><seg n="19.23.1">Er blijft onderscheid tussen koninkrijk Gods en kerk.</seg></s> <s n="19.24"><seg n="19.24.1">De kerk is de tijdelijke organisering van wat in Christus' naam beleden en gewerkt wordt.</seg></s> <s n="19.25"><seg n="19.25.1">Het is aoed calvinistisch om met Chantepie de la Saussaye te zeggen dat dat gemengd karakter tot het wezen der kerk behoort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="19.26"><seg n="19.26.1">Menige wolf binnen,</seg> <seg n="19.26.2">menig schaap buiten.</seg></s> <s n="19.27"><seg n="19.27.1">Maar juist door haar organisatie is de kerk een machtig instrument in de hand van <pb n="394" ed="VW"/>Christus,</seg> <seg n="19.27.2">haar hoofd.</seg></s> <s n="19.28"><seg n="19.28.1">Over de onzichtbare kerk handelt Calvijn dan ook niet,</seg> <seg n="19.28.2">dan alleen in 't voorbijgaan.</seg></s> <s n="19.29"><seg n="19.29.1">Zij is zaak des geloofs.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De onzichtbare kerk behoeven we niet te kennen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">We geloven dat ze er is.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ten opzichte van de zichtbare kerk heeft God,</seg> <seg n="20.3.2">omdat de zekerheid des geloofs niet nodig was,</seg> <seg n="20.3.3">een zeker oordeel der liefde in de plaats gesteld ten behoeve van de gemeenschap die we nodig hebben.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Met forse strepen schildert Calvijn dan de trekken van het gelaat van deze kerk opdat men haar zou kunnen kennen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het wonderlijke is,</seg> <seg n="21.2.2">dat</seg> <seg n="21.2.3">- terwijl het gehele vierde boek polemiek is tegen de kerk en de rechten van het individu worden bepleit,</seg> <seg n="21.2.4">want de Reformatie is een antikerkelijke beweging geweest</seg> <seg n="21.2.5">- Calvijn toch met zeldzame wijsheid tegenover de hoogmoed van de enkele mens plaatst,</seg> <seg n="21.2.6">"dat onze botheid en onvatbaarheid en de waanwijsheid van ons verstand uiterlijke middelen noodzakelijk maken,</seg> <seg n="21.2.7">waardoor het geloof in ons wordt gewekt en vermeerderd"<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f4" rend="superscript">d</ref>,</seg> <seg n="21.2.8">en de leiding op de voorgrond stelt die we nodig hebben.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het calvinistisch beeld van onze kerk heeft onder de organisatie van 1816 geleden.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De vrijheid van het individu is er.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De vrijheid der kerk,</seg> <seg n="22.3.2">de band,</seg> <seg n="22.3.3">is slap.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De prediking heeft z'n loop.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De regering is ongeestelijk geworden en in de hand gekomen van enkelen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De krachten en gaven ontbreken niet,</seg> <seg n="22.6.2">maar ze w-erken verstrooid en haken niet in elkander.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Er is geen correctief voor individuele willekeur.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Calvijn heeft de moeilijkheden die in deze tegenstellingen liggen natuurlijk niet opgelost.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Kwesties van kerk worden niet eenvoudigweg opgelost.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Maar hij heeft in de goede richting geleid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De noties van kerk hebben onder het lutherse beeld van onze organisatie geleden.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Voor de materiële belangen is er organisatie,</seg> <seg n="23.2.2">voor de geestelijke ontbreekt ze.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">4. Toch acht ik dat op hervormd (gereformeerd) terrein aan de oplossing van dit vraagstuk 't best kan worden gewerkt.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik bedoel daarmede tegenover de gescheiden kerken.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het gaat met de gescheiden kerken enigszins als Izaäk die z'n vader Abraham wilde nadoen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Hij imiteerde z'n fouten en wist z'n geloof niet na te volgen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Ik zou er niet voor zijn de Dordtse kerkenorde in te voeren.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Dergelijke herhalingen vallen in de geschiedenis niet mee.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Volgens het ambt der gelovigen om zich bij de kerk te voegen,</seg> <seg n="25.6.2">ging men in de zestiende eeuw de brandstapel op. Volgens datzelfde ambt kon men in 1886 allerlei mensen wederrechtelijke dingen zien doen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Het geloof kan men niet nadoen,</seg> <seg n="25.7.2">wel navolgen.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De profetische gedachten van Calvijn zijn in de geschiedenis vaak afgekort.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Wij hebben bij al onze verwarring de mogelijkheid voor ons een weg te zoeken waarbij wij partij kunnen trekken van de lessen der historie.</seg></s></p>
<p><pb n="395" ed="VW"/><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dr. Hoedemaker bestrijdt ten sterkste dat er in de Schrift een model van kerkregering zo maar voor't grijpen zou staan.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Des te minder mogen we de calvinistische lijnen eenvoudig als model nemen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De organisatie ligt niet gereed.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Er moet aan gewerkt worden in verband met de tijdsomstandigheden en de gegevens.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Vanuit de samenhang der dingen moeten ook hier de beginselen gegrepen worden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Daartoe hebben wij de ruimte.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">We zitten niet vast in een te slaafse navolging van calvinistische lijnen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">We lijden aan een luthers gebrek aan samenwerking van geestelijke krachten en dat gebrek hebben we uit Calvijns gedachten aan te vullen naar de eisen van onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hier komt het mij voor dat dr. Hoedemaker,</seg> <seg n="28.1.2">die zulke uitnemende gedachten over dit onderwerp heeft gezegd,</seg> <seg n="28.1.3">te zeer dweept met een historische kerkorde.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zijn confessioneel idealisme,</seg> <seg n="28.2.2">zoals Gooszen het genoemd heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="28.2.3">maakt soms de indruk van naïviteit.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Chantepie de la Saussaye noemt het een onnozele illusie dat de classicale vergaderingen tot alle goed bekwaam zouden zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wij mogen niet vergeten dat 1618 en 1913 zeer verschillende jaartallen zijn.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De zending bijv. is uitgewassen tot een <choice><sic>wereidorganisatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wereldorganisatie</corr></choice> die de gehele aardbodem omspant en waarin mannen als Mott<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n6" rend="superscript">6</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 6 afgeleid uit de inhoud van de noot (de naam Mott)</note> en anderen met geniale hand leiding geven.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het zou onnozel zijn te denken dat het beter ware aan een of andere classicale deputaat de dirigeerstaf in handen te geven omdat dit nu eenmaal Dordts is.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Men ziet dan ook telkens gebeuren wat aan gouverneur Idenburg<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n7" rend="superscript">7</ref> wel eens nagegeven werd tegenover de vorige minister van Koloniën:</seg> <seg n="29.4.2">de dirigeerstaf ging per mail naar Indië.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De zendeling doet wat hij vindt dat nodig is;</seg> <seg n="29.5.2">de deputaten moeten 't goedkeuren.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Paulus en de Jeruzalemse synode!</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Calvijn kon nog aan een kerkstaat denken.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het leven begon pas zich uit klerikale omarming los te wikkelen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Het is opvallend in de <hi rend="italic">Institutie</hi> te lezen hoe Calvijn aan het leven op zichzelf,</seg> <seg n="30.3.2">het menselijk leven,</seg> <seg n="30.3.3">een zekere gedempte toon toestaat.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En aardig is het in de acta van provinciale synoden te lezen hoe men van daaruit tracht het leven te regelen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar het menselijke,</seg> <seg n="31.1.2">de maatschappij en haar noden,</seg> <seg n="31.1.3">is gegroeid en de staat was een sterke concurrent.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Wij staan er geheel anders voor.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De kans om te heersen is klein.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Er blijft echter iets over.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Het dienen,</seg> <seg n="31.5.2">waartoe Christus in de wereld gekomen is.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De noden naar ziel en lichaam zijn groot.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Er zijn charismata,</seg> <seg n="32.2.2">genadegaven nodig om te kunnen helpen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Lust en opgewektheid om het te doen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En de bron van die genadegaven is niet opgedroogd.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wanneer wij iets van onze ongebonden vrijheid wilden afstaan,</seg> <seg n="33.1.2">zou het <pb n="396" ed="VW"/>misschien mogelijk zijn de verschillende gaven en krachten in beter verband te zetten.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Velen staan voor een taak waarvoor ze niet in de wieg gelegd zijn.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Anderen zien hun gave verroesten en verteren en hebben geen arbeidsveld dat hun past.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">En hieraan is niets te doen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">We hebben een administratie,</seg> <seg n="33.5.2">geen organisatie.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Moet dat zo blijven?</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hier komt de leertucht om de hoek kijken.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men vreest dat men naar het beeld van de profeet met een visroede uit de kerkelijke vijver gehaald zal worden en op het droge geworpen (vgl. Amos 4 : 2).</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">En wat een vis op het droge betekent,</seg> <seg n="34.3.2">wist Potgieter wel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Het zou mij te ver en op zijpaden voeren,</seg> <seg n="34.4.2">wanneer ik dit onderwerp in den brede besprak.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Toch is het een hoofdbezwaar tegen de reorganisatie.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">En ieder heeft er recht op dat hier klare wijn geschonken wordt.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="35.1"><seg n="35.1.1"><hi rend="italic">5. Ik wil het gaarne uitspreken dat ik leertucht naar art. 11 van het Algemeen Reglement ongeestelijk en onkerkelijk vindt.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Calvijn wil niet verder gaan dan aan een beslissing van een kerkvergadering de kracht te geven van een voorlopig oordeel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dit is een van die plaatsen waar Calvijn bezig is kerkelijke banden minder dwingend te maken.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zijn opvatting van Gods Woord verdedigt hij tegen de kerk.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wij mogen niet vergeten dat Calvijn hier over onze zaak gehandeld heeft.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Hij verdedigt hier het leven van de gemeente tegen dode historische uitspraken.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">(Het is echter,</seg> <seg n="36.6.2">dit moeten we er dadelijk aan toevoegen,</seg> <seg n="36.6.3">zeer goed mogelijk dat met een beroep op zulk een woord een dood lid zich gaat verzetten tegen een levende belijdenis.)</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het formele recht geeft hier zo weinig.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Hoe eenvoudig het ook klinken moge,</seg> <seg n="36.8.2">het komt er maar op aan wie gelijk heeft.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">De band tussen belijdenis,</seg> <seg n="36.9.2">Woord en Geest heeft men vaak doorgesneden.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Wat waar is,</seg> <seg n="36.10.2">wordt niet bij formele procedure uitgemaakt,</seg> <seg n="36.10.3">maar komt als getuigenis van God in de geschiedenis.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">De veronderstelling van dr. Kuypers theorie is,</seg> <seg n="36.11.2">zo schreef prof. Kleyn eens,</seg> <seg n="36.11.3">dat de kerk als inrichting iets is dat boven de gelovigen zweeft.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Deze kerk heeft haar vastigheid niet in haar hoofd Jezus Christus en in de Heilige Geest,</seg> <seg n="36.12.2">maar in de door haar concilies gegeven belijdenissen.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Wat hier van het profeet-,</seg> <seg n="36.13.2">priester- en koning-zijn der gelovigen overblijft,</seg> <seg n="36.13.3">begrijpt prof. Kleyn niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Toch is deze beschouwing zeer gangbaar.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Groen heeft er aanleiding toe gegeven.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Hij heeft het echter niet bedoeld.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Veel te veel meent men dat de kerk een soort rekenmachine is waardoor men bij goede inrichting de waarheid eruit kan malen.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Zulk een machine is er niet.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Hier liggen geweldige historische spanningen-,</seg> <seg n="37.1.2">profeet en priester,</seg> <seg n="37.1.3">individu en gemeenschap botsen hier.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Wanneer wij niet geloven aan de levende <pb n="397" ed="VW"/>leiding van Gods Geest,</seg> <seg n="37.2.2">dan zal ons een mooie inrichting niet baten.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Natuurlijk moet er tucht zijn.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Maar is dat een geringe zaak?</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het separatisme,</seg> <seg n="38.1.2">de Afscheiding,</seg> <seg n="38.1.3">wanhoopt aan de tucht,</seg> <seg n="38.1.4">ofschoon het er de mond vol van heeft.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="39.1"><seg n="39.1.1"><hi rend="italic">6. Het separatisme ontloopt de moeilijkheden.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wij behoeven dit nu niet in bijzonderheden aan te wijzen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Men snijdt daardoor zelf banden door die God gelegd heeft.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De akker waarop men meent te zaaien,</seg> <seg n="40.3.2">is hard en vastgetrapt en op de akker die braak gelegen heeft,</seg> <seg n="40.3.3">komt men niet.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De band tussen Gods Woord en kerkorde wordt erdoor doorgesneden.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De schaduwkanten daarvan vallen hoe langer hoe meer in 't oog,</seg> <seg n="40.5.2">ook binnen onze kerk.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Allereerst moet men leren op het geheel te letten.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="41.1"><seg n="41.1.1"><hi rend="italic">7. De kerk als zodanig heeft een roeping.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Onze personen zijn ondergeschikt.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het is uit dit oogpunt beschamend de brochures van een zo eminent man als wijlen professor Gunning te lezen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Waar had deze man die wondere bescheidenheid geleerd?</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hij was bezig z'n individualisme te bestrijden en zag zichzelf als lid van de kerk in haar geheel.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Gunnings gemoedshouding kan misschien niet die van alle zijn.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">"Zijn kader",</seg> <seg n="42.6.2">schreef Smit Kleine,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="42.6.3">"blijft de tijd van de reuzenbloei van het kerkelijk dogma,</seg> <seg n="42.6.4">de vroegere en latere middeleeuwen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Er is iets van waar.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Maar wie geeft ons het recht hem daardoor buiten onze tijd te stellen?</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Wanneer Gunning over armenzorg spreekt,</seg> <seg n="42.9.2">zal hij zeggen dat onze liefdesbetoning aan de arme de liefde van het hoofd der kerk,</seg> <seg n="42.9.3">Christus,</seg> <seg n="42.9.4">niet kan vergoeden.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Alleen,</seg> <seg n="42.10.2">zo meent hij,</seg> <seg n="42.10.3">als wij in de nederige gestalte van een lidmaat van Christus tot de armen komen,</seg> <seg n="42.10.4">zal hij z'n gerechtigd deel der christelijke barmhartigheid ontvangen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Is zulk een gedachte niet beschamend voor onze eigen vaak voordelige,</seg> <seg n="43.1.2">persoonlijke bemoeiingen?</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Schuiven wij niet vaak ons bloedeigen lichaam te veel tussen Christus en de gemeente?</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Is niet vaak de vraag gewettigd:</seg> <seg n="43.3.2">wat een mensen en waar is Christus?</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Wat een meningen en waar is de waarheid?</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Ik wil gaarne toegeven</seg> <seg n="43.5.2">- en het frappeert mij,</seg> <seg n="43.5.3">wanneer ik hem lees</seg> <seg n="43.5.4">- dat een mystiek-katholiek sentiment Gunnings uitingen beheerst.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De kerk als mystiek lichaam wil naar de aard der mystiek zijn persoonlijkheid weg doen vallen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Maar wie zegt ons dat we gelijk hebben wanneer we menen dat we ons steeds verder van deze pool hebben te verwijderen?</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ik geloof niet dat de berekenende Kuyper gelijk heeft wanneer hij ons in de richting van steeds doorgaande splitsing wijst.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De kerk als zodanig heeft een roeping.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Niet alleen gij en ik.</seg></s></p>
<p><pb n="398" ed="VW"/><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Gunning zou zeggen:</seg> <seg n="45.1.2">de kerk moet belijden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">In de houding des gebeds en der aanbidding vindt elk zijn plaats en z'n roeping.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Dan organiseert het lichaam zich vanzelf.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Organisatie volgt uit belijden.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Dit is de biologische wet voor de kerk.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Het geheel gaat voor de delen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Dr. Hoedemaker ziet als echt gereformeerde meer de mensen en de vergadering.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Maar ook hij zal zeggen:</seg> <seg n="46.2.2">de gehele waarheid voor het gehele volk.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Wie geeft ons het recht een tittel of jota van de waarheid prijs te geven?</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Deze en dergelijke gedachten wijzen ons in de richting van de kerk als een geheel en van de eenheid der waarheid.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Zij herinneren ons eraan dat wij bezig zijn ons aan de tegenovergestelde pool op te houden.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Hebben wij het op te geven uit een geheel te leven?</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Hebben wij de Korinthenbrief te lezen:</seg> <seg n="48.2.2">Christus is voortaan gedeeld (1 Kor. 1 : 13)?</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Onze tegenwoordige organisatie doet niets om in die richting te leiden.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Alleen administratief.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Zij is een verhindering om tot geestelijke éénheid te komen.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Ze sanctioneert de status-quo evenals het Europese concert op de Balkan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="48.6.2">tot de partijen elkaar te lijf gaan.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Dat behoeft toch ook niet.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Wat heeft de kerk dan te doen?</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Belijden is het eerste voornaamste wat de kerk doet.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Het een en het al is de belijdenis,</seg> <seg n="48.10.2">roept Gunning uit.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Wij begrijpen het in deze eerwaardige,</seg> <seg n="48.11.2">grijze belijder op z'n laatste levensjaren,</seg> <seg n="48.11.3">voor de poorten des doods.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Wij eren de houding der aanbidding die er uit spreekt.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Wij willen gaarne het zoveel wij kunnen nazeggen.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">De kerk is een pilaar en vastigheid der waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wij mogen onder allerlei praktische arbeid,</seg> <seg n="49.1.2">onder allerlei standen,</seg> <seg n="49.1.3">bij allerlei onderzoekingen,</seg> <seg n="49.1.4">op allerlei gebied,</seg> <seg n="49.1.5">omtrent allerlei aangelegen punten,</seg> <seg n="49.1.6">die liefde voor de ene waarheid niet verliezen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Die liefde heeft Tertullianus en Augustinus en alle pilaren der kerk gekenmerkt.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Aan onze belijdenis hebben wij ook te arbeiden.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Daarbij behoeven we niet dadelijk aan belijdenisdwang te denken.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="50.1"><seg n="50.1.1"><hi rend="italic">8. De belijdenis heeft een dienend karakter.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Wij zijn zo gewoon van een heersende belijdenis te spreken.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Ze heeft een dienend karakter.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Toen Groen van Prinsterer voor het recht der hervormde gezindheid opkwam,</seg> <seg n="51.3.2">deed hij dat nog niet in de eerste plaats om meester van de kerk te worden,</seg> <seg n="51.3.3">maar om steun te vinden voor de arbeid.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Het verworven inzicht,</seg> <seg n="51.4.2">met anderen gedeeld,</seg> <seg n="51.4.3">geeft rooilijn en houvast aan de arbeid.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Om waarheid en klaarheid moet het ons bij alles te doen zijn.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">De historische belijdenis van onze kerk heeft aan tal van geslachten houvast in het leven gegeven.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">En nog altijd helpt ze om velen tot klaarheid te brengen over <choice><sic>de -rote levensvra en</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de grote levensvragen</corr></choice>.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Waarom boezemt belijdenis in verband met de kerk genoemd velen een zekere schrik in?</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Ik meen dat het in verband staat met de miskenning van het dienend karakter der belijdenis.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">In het persoonlijk leven <pb n="399" ed="VW"/>ontmoeten we gaarne mensen van sterke overtuiging.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">De recht gefundeerde christenen zijn naar 1 Kor. 13 een steun,</seg> <seg n="51.11.2">geen schrik voor anderen.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Waarom zouden wij,</seg> <seg n="52.1.2">die de kerk als onze moeder hebben te beschouwen,</seg> <seg n="52.1.3">in haar beginselloosheid moeten verlangen?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Zullen wij in haar een neutraal lichaam moeten zien waarin wij met onze overtuigingen te koop lopen?</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Dat kerkbegrip kan nooit onze liefde opwekken of ons warm maken.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Zonder belijdenis geen organisatie,</seg> <seg n="52.4.2">geen doel,</seg> <seg n="52.4.3">geen eenheid.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Maar ook zonder organisatie geen belijdenis.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ik vrees echter dat wanneer een reorganisatie werd ter hand genomen tot handhaving of herziening onzer belijdenis dat dan het resultaat niet mee zou vallen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Ik zou bang zijn dat de dingen dan te theoretisch en verstandelijk zouden komen te staan en behandeld worden.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Inzicht zou dan tegen inzicht komen te staan.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Reorganisatie is geen tovermiddel.</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="54.1"><seg n="54.1.1"><hi rend="italic">9. Reorganisatie moet haar beslag krijgen in verband met kerkelijke arbeid.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">De leergeschillen in de Hervormde Kerk onder de Republiek zijn niet verkwikkelijk geweest.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Een directe herhaling behoeven we niet te verlangen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Maar kunnen we niet een stap in de goede richting doen?</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">We herinneren ons waarom het te doen was.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Om organisatie der krachten die in de gemeente openbaar worden.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Het ambt rust op de <choice><sic>-enadegaven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">genadegaven</corr></choice>,</seg> <seg n="55.6.2">op de charismata.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Het schept een geregelde toestand,</seg> <seg n="55.7.2">waar anders misschien wanorde zou zijn.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Wie een ambt aanvaardt,</seg> <seg n="55.8.2">zegt dat hij zich geroepen gevoelt.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Deze betrekking tussen gave en ambt mag nooit vergeten worden.</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Een ambt zonder gave is dood.</seg></s> <s n="55.11"><seg n="55.11.1">Een gave zonder ambt komt niet tot haar recht en heeft geen aansluiting.</seg></s> <s n="55.12"><seg n="55.12.1">Zou het niet mogelijk zijn bij betere kerkelijke organisatie de gaven en krachten beter tot hun recht te doen komen?</seg></s> <s n="55.13"><seg n="55.13.1">Allereerst in de ambten,</seg> <seg n="55.13.2">dan ook daarbuiten?</seg></s> <s n="55.14"><seg n="55.14.1">Rome weet er wel van te profiteren en zet op de rechte plaats de rechte man.</seg></s> <s n="55.15"><seg n="55.15.1">Onze kerk administreert alleen en weet niet de genadegaven te regeren en met elkaar in verband te zetten.</seg></s> <s n="55.16"><seg n="55.16.1">Alleen de arbeid waarvoor we aanleg hebben,</seg> <seg n="55.16.2">heeft de liefde van ons hart en onder de arbeid komt vaak het inzicht.</seg></s> <s n="55.17"><seg n="55.17.1">Zouden heel veel ketterijen niet uit verveling komen of doordat iemand nadenkt over dingen waar hij niet mee bezig is?</seg></s> <s n="55.18"><seg n="55.18.1">Die hij uit tijdverdrijf beoefent?</seg></s> <s n="55.19"><seg n="55.19.1">Aanvankelijk gaat onze kerk wel enigszins in die richting.</seg></s> <s n="55.20"><seg n="55.20.1">Zou men niet mogen zeggen dat de modernen weinig lust hebben de leiding der zending uit de handen van mannen als Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n11" rend="superscript">11</ref> en anderen te nemen,</seg> <seg n="55.20.2">ook wanneer 't mogelijk was?</seg></s> <s n="55.21"><seg n="55.21.1">Is het niet denkbaar dat men meedoen wil aan dingen waarvan men de leiding niet begeert?</seg></s> <s n="55.22"><seg n="55.22.1">Meningen laten zich niet organiseren,</seg> <seg n="55.22.2">alleen systematiseren.</seg></s> <s n="55.23"><seg n="55.23.1">Gaven en krachten kan men organiseren.</seg></s> <s n="55.24"><seg n="55.24.1">In deze weg zou geweldige kritiek geoefend worden.</seg></s> <s n="55.25"><seg n="55.25.1">Men zou kunnen zeggen:</seg> <seg n="55.25.2">probeer het maar eens met uw inzicht!</seg></s> <s n="55.26"><seg n="55.26.1">Zo zou de waarheid meer uit de arbeid opkomen,</seg> <seg n="55.26.2">ook op geestelijk gebied,</seg> <seg n="55.26.3">zoals overal elders meer een proefondervindelijk gehalte krijgen.</seg></s></p>
<p><pb n="400" ed="VW"/><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Zeker,</seg> <seg n="56.1.2">de waarheid wordt uit Gods Woord gekend.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Maar dat Woord moet eerst in de akker vallen,</seg> <seg n="56.2.2">opkomen,</seg> <seg n="56.2.3">vruchten dragen.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De waarheid leest men op uit het leven.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Men leest ze zo maar niet uit de bijbel.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Dan zou ieder bekwaam zijn tot het koninkrijk Gods.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">De strijd zou er ernstiger en bezadigder bij worden.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Bescheidenheid zou worden gekweekt.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het geheel zou meer naar voren komen.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Deze vergadering ligt reeds op die lijn.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Werd onze kerk zo gereorganiseerd,</seg> <seg n="58.2.2">dan kregen we geen doublet van de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">We hebben een eigen idee te verwerkelijken.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Wat er van komen zou,</seg> <seg n="58.4.2">kan ik niet ze-gen.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1"><choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">1</corr></choice>0. Het is geloofszaak.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="390" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zinspeling op G. J. Vos Azn., <hi rend="italic">Het keerpunt in de jongste geschiedenis van kerk en staat. De</hi> eerste bladzijde van de tweede Afscheiding, Dordrecht 1887.</p></note>
<pb n="392" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Ph. J. Hoedemaker, <hi rend="italic">De kerk en</hi> het <hi rend="italic">moderne staatsrecht,</hi> Amsterdam 1904, p. 11.</p></note>
<pb n="393" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi> dl. 2, Haarlem 19233, p. 294 en 300.</p></note>
<pb n="394" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Inst. IV, 1, 1.</p></note>
<pb n="395" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Chantepie de la Saussaye, a.w., p. 302.</p></note>
<pb n="396" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 9, 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="397" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>F. Smit Kleine, <hi rend="italic">Denkers en dichters.</hi> Beelden en omtrekken, Utrecht 1905, p. 116.</p></note>
<pb n="400" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">De reorganisatiebeweging in de Hervormde Kerk</hi> was een referaat dat N. op 6 november 1913 hield op de classicale en diaconale conferentie te Leeuwarden. Een samenvatting van zijn rede en van de daaropvolgende discussie verscheen in de <hi rend="italic">Leeuwarder Courant</hi> van 6 november 1913. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Omdat de Algemene Synode ten gevolge van de grondwetswijziging van 1848 het Algemeen Reglement wilde herzien, werd er door de Vereeniging van Christelijke Vrienden uit haar midden een commissie samengesteld, die een grote vergadering moest voorbereiden, waar het onderwerp van de kerkorganisatie besproken zou worden. Deze commissie bestond uit Capadose, Da Costa, Groen van Prinsterer, Heldring, Mackay, Seerétan en Van Toorenenbergen. De vergadering werd gehouden op 18 augustus 1848 te Amsterdam.</p><p>Het door de Algemene Synode herziene Algemeen Reglement trad in 1852 in werking; hierin werd het oude artikel 9 vrijwel ongewijzigd weer opgenomen als artikel 11, zodat de 'handhaving harer leer' even problematisch bleef als tevoren.</p><p>De tekst van artikel 11 van het herziene Algemeen Reglement luidde: "De zorg voor de belangen, zo van de christelijke kerk in het algemeen als van de hervormde in het bijzonder, de handhaving harer leer, de vermeerdering der godsdienstige kennis, de behartiging van de zending, de bevordering van christelijke zeden, de bewaring van orde en eendracht, en de aankweking van liefde voor koning en vaderland, moeten steeds het hoofddoel zijn van allen, die in onderscheidene betrekkingen, met het kerkelijk bestuur belast zijn."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In 1889 werd een 'Vergadering van Ambtsdragers' te Utrecht georganiseerd. Deze kwam ook de jaren daarop bijeen en bracht een samenwerking tot stand tussen confessionelen en een deel van de ethischen. In 1901 benoemde de <choice><sic>'Vergadering'een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'Vergadering' een</corr></choice> commissie, die bestond uit J. H. Gunning Jr., Ph. J. Hoedemaker en P. J. <choice><sic>Krornsigt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Kromsigt</corr></choice>. Deze stelde een motie op en verzond die aan de classicale vergaderingen en aan de synode van dat jaar met het verzoek een reorganisatiecommissie in te stellen. Dit bleef evenwel zonder resultaat.</p><p>In 1905 dienden J. R. Slotemaker de Bruine en J. L. Blanson Henkemans een <hi rend="italic">Concept-Algemeen Reglement voorde Nederlandsche Hervormde Kerk</hi> in, dat ondersteund werd door de meerderheid van de classicale vergaderingen. Dit voorstel liep uiteindelijk op niets uit.</p><p>In 1913 diende A. van der Flier G. Jzn., ondersteund door een aantal classicale vergaderingen, en met medeweten van en in overleg met H. H. Barger en P. J. Kromsigt, in de vorm van de brochure <hi rend="italic">Onbeteekenend?</hi> het verzoek bij de synode in haar samenstelling te wijzigen. De indieners hoopten, ook al bleef hun voorstel geheel binnen het kader van de bestaande organisatie, door een verschuiving in de samenstelling van de synode haar meer een afspiegeling te laten zijn van de werkelijke verhoudingen tussen de richtingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Vgl. Groen van Prinsterer in <hi rend="italic">Het regt der hervormde gezindheid</hi>, Amsterdam 1848, <pb n="401" ed="VW"/>p.70: "Wanneer het om herstel van de kerk te doen is, behoren wij die handhaving te eisen, niet omdat het met de leer van het Evangelie en met de uitspraken van de Heilige Schrift, maar omdat het met de leer der kerk ... overeenkomt."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde (half doorgestreept): De botsingen tussen de enkele en de gemeenschap dreunen door de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw heen. Het rommelt en bommelt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>J. R. Mott (1865-1955), Amerikaan. Organisator op het gebied van internationaal studentenwerk, zendingswerk en oecumene. Hij was o.a. voorzitter van de Wereldzendingsconferentie te Edinburgh (1910), die het startpunt werd van de huidige oecumenische beweging. Zi e p. 413 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>A. W. F. Idenburg (1861-1935), antirevolutionair politicus, minister van Koloniën van 1902-1905, van 1908-1909 en van 1918-1919. De christelijk-ethische politiek, die hij als minister bepleitte, trachtte hij gestalte te geven tussen 1909 en 1916 als gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Deze politiek stuitte er echter op hevige tegenstand.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>E. J. Potgieter (1808-1875), Nederlands schrijver, behoorde in 1837 tot de oprichters van <hi rend="italic">De Gids.</hi> P. bepleitte een nationale herleving, waarvoor hij de kunst en het leven van de zeventiende eeuw als voorbeeld en maatstaf zag.</p><p>N. zinspeelt hier op P.s <hi rend="italic">Als een visch op het droge</hi> (1841), verschenen in <hi rend="italic">Proza 1837-1845,</hi> Haarlem z.j.<hi rend="superscript">7</hi> p. 417-446.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>E. G. F. Smit Kleine (1845-1931), Nederlands schrijver, met name bekend onder zijn pseudoniem Piet Vluchtig. Zijn werk is ernstig gekritiseerd door de Beweging van Tachtig.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Met het Europese concert op de Balkan wordt bedoeld de politiek van de gezamenlijke Europese staten met betrekking tot de machtsverhoudingen op de Balkan.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-reorganisatiebeweging-in-de-hervormde-kerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>J. W. Gunning (1862-1923), vanaf 1886 hervormd predikant te Eerbeek, vanaf 1896 zendingsdirector van het Nederlands Zendelinggenootschap. Mede door zijn inzet besloten de Samenwerkende Zendingscorporaties in 1913 tot een gemeenschappelijk directoraat.</p></note>
</div>
</div>
<div type="division"><head>Artikelen uit het Hervormd Zondagsblad</head>
<div type="publication" n="25" xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie" decls="#bibl-noordmans1.kerk-en-coalitie">
<pb n="404" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk en coalitie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18"/></choice></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is voor onze Nederlandse Hervormde Kerk allerminst onverschillig welke politiek er in ons land wordt gevoerd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het 'ius circum sacra',</seg> <seg n="3.2.2">d.i. de -bedieningen rondom Gods altaren,</seg> <seg n="3.2.3">is van groot belang voor de kerk zelf.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wanneer iemand op goede stand woont en de reinigingsdienst laat de straat waar hij woont tot een vuilnishoop worden,</seg> <seg n="3.3.2">dan gaat hiermee veel van z'n voorrecht verloren.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">'Een gezondheidskolonie midden in een moeras',<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="3.4.2">zo heeft dr. Hoedemaker zich eens uitgedrukt,</seg> <seg n="3.4.3">is niet van doen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het zwaard des Woords en het zwaard 'dat niet tevergeefs gedragen wordt' (Rom. 13 : 4) zijn beide van God.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hun hantering behoort onderling niet te vloeken,</seg> <seg n="3.6.2">maar overeen te stemmen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Als leden der Hervormde-Gereformeerde Kerk hebben we er dus het hoogste belang bij hoe het publieke terrein bediend wordt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hoe 't op de markt toegaat waarop onze deur uitkomt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wanneer de Jood in vroeger dagen uit z'n ghetto,</seg> <seg n="4.3.2">het hem toegewezen stadsdeel kwam,</seg> <seg n="4.3.3">ging alles om hem heen christelijk toe.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Op zijn eigen klein terrein mocht hij Jood zijn.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Daarbuiten was hij genoodzaakt zich naar christelijke zeden te gedragen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">In marktverordening,</seg> <seg n="4.6.2">in rechtspraak en koopcontract vond hij de christelijke zeden belichaamd.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Op die wijze was het hem niet mogelijk meer dan halverwege Jood te zijn.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">In 't publiek was hij genoodzaakt als een christen te leven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit kan niet anders.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ook thans niet.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wanneer er sprake zal zijn van volkseenheid,</seg> <seg n="5.3.2">dan kan dit alleen wanneer één beginsel in 't publiek de toon aangeeft.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men kan erover verschillen hoever de 'souvereiniteit in eigen kring' zal mogen gaan.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Men kan er verschillend over denken,</seg> <seg n="5.5.2">hoever ieder voor zijn eigen deur de straat zal mogen vegen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Men kan dit zelfs om der vrijheid wille en om des lieven vredes wille zeer ver uitstrekken,</seg> <seg n="5.6.2">maar er moet een publieke markt overblijven,</seg> <seg n="5.6.3">waar men elkaar ontmoet.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Anders gaat de volkseenheid teloor.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En daar,</seg> <seg n="5.8.2">waar men elkander ontmoet op het terrein dat in volle zin 'publiek' is,</seg> <seg n="5.8.3">kunnen niet alle beginselen tegelijk regeren.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Men heeft gemeend dat dit publieke terrein 'neutraal' zou kunnen zijn,</seg> <seg n="6.1.2">met andere woorden dat daar geen enkel beginsel zou behoeven te heersen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Groter vergissing is nauwelijks denkbaar.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In het wetboek voor een geheel volk komen geen 'blanco'-artikelen voor.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wat daar geboekstaafd wordt,</seg> <pb n="405" ed="VW"/><seg n="6.4.2">moet geschreven worden met vaste hand. Nooit en nergens is er dan ook op publiek terrein neutraliteit geweest,</seg> <seg n="6.4.3">of zal er ooit komen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Waar dit zo genoemd werd,</seg> <seg n="6.5.2">was het slechts schijn.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Op schoolgebied,</seg> <seg n="6.6.2">waar de protestant de Jood en de roomse ontmoette,</seg> <seg n="6.6.3">bergde de protestant z'n bijbel weg en werd Jood of rooms,</seg> <seg n="6.6.4">zoals ge't noemen wilt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dit was alles,</seg> <seg n="6.7.2">wat men wil,</seg> <seg n="6.7.3">maar niet ' neutraal.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dit was anti-nationaal en anti-hervormd.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Op publiek terrein heerst altijd een of ander beginsel.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Omdat hier alles samenloopt,</seg> <seg n="6.10.2">is hier zelfs in de eerste plaats een beginsel nodig.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wanneer iemand een helder begrip nodig heeft van wat kerk of school of huisgezin betekent,</seg> <seg n="6.11.2">dan is het de staatsman.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Het was dan ook een zonderlinge wijsheid van de Antirevolutionaire Partij,</seg> <seg n="6.12.2">toen ze leerde,</seg> <seg n="6.12.3">dat de staatsman moest werken bij 't licht van de natuurlijke Godskennis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Dat de geopenbaarde Godskennis voor de ‘eigen kring’ was.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Dit betekent weinig anders dan een ietwat gematigde neutraliteit.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Werkelijk,</seg> <seg n="6.15.2">op publiek terrein,</seg> <seg n="6.15.3">en men merkt dat in onze dagen aan allerlei moeilijke kwesties wel duidelijk,</seg> <seg n="6.15.4">mag wel al het licht gebruikt worden dat men heeft.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Het is niet zo gemakkelijk alle dingen te behandelen ‘naar hun aard’.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">En dit is het,</seg> <seg n="7.1.2">wat op publiek terrein nodig is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">- De dingen tot hun <hi rend="italic">recht</hi> laten komen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">- De wet legt het <hi rend="italic">recht</hi> vast.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">En nu werd in de laatste tijd de klacht luide,</seg> <seg n="8.1.2">dat onze Hervormde Kerk zo slecht tot haar recht komt in ons land.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Niet dat onze kerk werd gemolesteerd of bedreigd,</seg> <seg n="8.2.2">was de grief,</seg> <seg n="8.2.3">maar dat ze zo weinig de toon mee aangeeft.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat het buiten de kerk zo anti-hervormd begint toe te gaan.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dat op publiek terrein andere beginselen de toon beginnen aan te geven dan die welke zo nauw verband houden met ons kerkelijk leven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dat het 'gelaat' des lands bezig is te veranderen en een andere fysionomie zich langzamerhand gaat vertonen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Men wijt dit aan de coalitie</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De kerk als zodanig drijft geen politiek.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zij heeft in dat opzicht zich het woord van de Heer te herinneren:</seg> <seg n="10.2.2">'Wie heeft Mij tot een scheidsrechter tussen ulieden gesteld?'</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">(Luk. 12 : 14).</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Op de kronkelpaden van berekening en tactiek heeft de kerk zich niet te begeven.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zij heeft te leven het leven des geloofs en mag nooit vergeten dat ze gesteld is Jezus Christus uit de hemelen te verwachten.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ze moet 'recht en slecht' de waarheid belijden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De uitkomst behoeft ze niet te verantwoorden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In <hi rend="italic">De Heraut</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.n2" rend="superscript">2</ref> wordt over die toenemende politiek in 'onze kerken' geklaagd.</seg></s><pb n="406" ed="VW"/> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Op deze wijze:</seg> <seg n="11.2.2">"Wie in de pers de verslagen van onze classicale vergaderingen naleest,</seg> <seg n="11.2.3">vraagt zich haast af,</seg> <seg n="11.2.4">of onze kerkelijke vergaderingen soms politieke colleges of antirevolutionaire propagandaclubs geworden zijn.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Alle kerkelijke zaken staan op de achtergrond;</seg> <seg n="11.3.2">zelfs terwijl er een Generale Synode op komst is,</seg> <seg n="11.3.3">is er nauwelijks één belangrijk voorstel voor ons eigen kerkelijk leven aan de orde;</seg> <seg n="11.3.4">aller aandacht concentreert zich op politieke kwesties.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Er waait door onze kerken een politieke moesson,</seg> <seg n="11.4.2">die voor de ontwikkeling van ons kerkelijk leven verre van gunstig is,</seg> <seg n="11.4.3">en die naar buiten een weinig verheffende indruk maakt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Een woord van hulde mag hier wel staan voor de eerlijkheid van deze bekentenis.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Maar dan sta hier tegelijk dadelijk de verzekering dat we,</seg> <seg n="12.2.2">wanneer soms het gevoel ons bekruipt dat de Hervormde Kerk weinig de toon mee aangeeft,</seg> <seg n="12.2.3">ons tot onze troost deze bekentenis zullen herinneren.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wanneer er om het resultaat te bereiken waarop nu reeds menig lid der Gereformeerde Kerken groot gaat nodig is dat de kerk half een politiek lichaam wordt,</seg> <seg n="12.3.2">dan moge onze Hervormde Kerk zich getroost achten.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1"><choice><sic>Wanneer alles. kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Wanneer alles,</corr></choice></seg><choice><sic>Wanneer alles. kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="12.4.2"><choice><sic>Wanneer alles. kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kerk</corr></choice>,</seg> <seg n="12.4.3">school,</seg> <seg n="12.4.4">jongelingsvereniging het karakter moet krijgen van propagandamiddel voor een politieke partij,</seg> <seg n="12.4.5">dan kunnen we zonder te grote zelfverloochening zeggen:</seg> <seg n="12.4.6">I'honneur <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> vous,</seg> <seg n="12.4.7">aan u de eer.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wie dan z'n kerkelijk en verenigingsleven bewaart bij wat het zijn moet" die moge een tijdlang zich overtroefd voelen,</seg> <seg n="12.5.2">op den duur zal hij blijken vruchtbaarder werk te hebben verricht.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Trouwens <hi rend="italic">De Heraut</hi> behoeft ons dat niet te vertellen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Iedereen kan weten dat de misschien buitengewoon grote invloed die de Antirevolutionaire Partij verkreeg,</seg> <seg n="13.1.2">voor zover deze partij in de personen samenvalt met de leden der Gereformeerde Kerken,</seg> <seg n="13.1.3">niet zonder geestelijk offer verkregen werd.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De geestelijke energie in die kringen is veel meer aan de politiek dan aan de kerk ten goede gekomen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">We willen daarmede niet over 't hoofd zien dat ook in de theologie,</seg> <seg n="13.3.2">wetenschappelijk,</seg> <seg n="13.3.3">een bedrijvig leven gezien werd,</seg> <seg n="13.3.4">maar dat de beweging van 1886 iets van een geestelijk réveil zou hebben gehad,</seg> <seg n="13.3.5">is ons nooit gebleken.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">We zijn er dan ook heilig van overtuigd dat in onze Hervormde Kerk met veel meer waarheidsdorst geworsteld wordt met de grote <hi rend="italic">geestelijke vragen</hi> van onze tijd dan in de gescheiden kerken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">We geloven dat de dampkring in onze kerken voor <hi rend="italic">geestelijk</hi> leven gezonder is.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Men mag deze dingen bij het meten en wegen van politiek succes en nationale invloed niet over 't hoofd zien.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">- Men moet de prijs mee in rekening brengen waarvoor iets gekocht is en die prijs kan tot nadenken stemmen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Mocht dus iemand langzamerhand in ons land de indruk niet kunnen weren dat de gescheiden kerken (en de Roomse Kerk) tot <hi rend="italic">machtige politieke</hi> <pb n="407" ed="VW"/>lichamen zijn geworden,</seg> <seg n="16.1.2">dan ligt daarin op zichzelf reeds een oordeel opgesloten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer het zo ver mocht komen dat de kerk zelf om haar publieke eer te krijgen en haar plaats op het staatkundig terrein te handhaven een politieke strijdkolonne moet worden,</seg> <seg n="16.2.2">dan is het maar beter dat ze wat meer op de achtergrond staat.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het ergste wat een kerk kan overkomen is dat ze <hi rend="italic">haar geestelijk</hi> karakter inboet.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Haar <hi rend="italic">dienend</hi> karakter vergetende gaat twisten over wie de meeste is en de vooraanzittingen begeert.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">In haar geestelijk bestaan is de kerk tenslotte onafhankelijk van de staat.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Haar plaats op publiek terrein is geen onverschillige zaak,</seg> <seg n="16.6.2">maar kan haar leven niet bedreigen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Wat haar leven bedreigen kan,</seg> <seg n="16.7.2">is alleen wanneer de belangstelling <hi rend="italic">in </hi><choice><sic>geestelyke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">geestelijke</hi></corr></choice> dingen dooft,</seg> <seg n="16.7.3">het orgaan voor het waarnemen der <hi rend="italic">onzienlijke</hi> dingen verzwakt en ze op machtsbezit belust een koninkrijk wordt <hi rend="italic">van deze wereld.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In ons eerste artikeltje wezen we aan hoe het van groot belang is voor de kerk welke geest er heerst op publiek terrein waar de deur der kerk uitkomt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">In het vervolg trachtten we te laten voelen dat er een gevaar bestaat dat de kerk in haar strijd om het <hi rend="italic">politieke</hi> deeg te doorzuren haar geestelijk en dienend karakter vergeet en gaat twisten over de voorrang.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">We wezen in dit verband op de gescheiden kerken.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wat echter in de gescheiden kerken nog als een krankheid gevoeld wordt,</seg> <seg n="19.1.2">dat is in de Roomse Kerk <hi rend="italic">natuur</hi> geworden.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De Roomse Kerk is een <hi rend="italic">politiek lichaam.</hi></seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1"><hi rend="italic">Geestelijke</hi> groei kent de Roomse Kerk niet meer.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De tijden waarin de Roomse Kerk Europa opvoedde,</seg> <seg n="19.4.2">de beweging der geesten leidde,</seg> <seg n="19.4.3">zijn voorbij.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Sedert doet ze niet anders dan schelden op degenen die de leiding hebben overgenomen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Ze heeft daarmee ook de onderscheiding der geesten verloren en verwart altijd reformatie en revolutie.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Rome blijft,</seg> <seg n="19.7.2">wat het is.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het gevolg is duidelijk.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Een innerlijke ontwikkeling is niet meer mogelijk.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Er blijft dan alleen uitbreiding naar buiten over.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zo is Romes kerk hoe langer hoe meer een politiek lichaam geworden.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Gelijk om gelijk staat ze met staten en vorsten,</seg> <seg n="20.5.2">ontvangt gezantschappen,</seg> <seg n="20.5.3">onderhandelt,</seg> <seg n="20.5.4">dreigt of veinst,</seg> <seg n="20.5.5">verliest of wint.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Een sprekend voorbeeld van het politieke karakter der Roomse Kerk is de kwestie die thans in Duitsland aanhangig is,</seg> <seg n="21.1.2">de modernisteneed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De paus vraagt nl. van de geestelijken die onderwijs geven een eed waarin ze zich verklaren tegen gevoelens die in de kerk niet zijn toegelaten.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Bedoelde geestelijken geven onderwijs aan Duitse hogescholen en scholen voor middelbaar onderwijs.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Ze zijn werkzaam op publiek terrein.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Ze doen echter hun <pb n="408" ed="VW"/>eed,</seg> <seg n="21.5.2">hun onderwijseed aan de paus.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar dit toont ten duidelijkste aan dat de Roomse Kerk een staat in de staat is.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In de kerk zweert men niet.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Men zegt <hi rend="italic">ja of neen,</hi></seg> <seg n="22.2.2">naar luid van het Evangelie.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Alleen voor de overheid zweert men,</seg> <seg n="22.3.2"><hi rend="italic">om der zonde wil.</hi></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Zo zweert Jezus voor Kajafas.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">- De Roomse Kerk keert het om en laat een Pruisisch burger zweren aan de kerk en verraadt zo ten duidelijkste haar politiek karakter.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dat deze inbreuk van Rome op de rechten der overheid in Pruisen slechts op zwakke tegenweer heeft gestuit,</seg> <seg n="22.6.2">is een veeg teken.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">We hebben daarin een echte overwinning van roomse politiek te zien.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dat de Roomse Kerk vrijheid geniet,</seg> <seg n="23.1.2">daartegen is niets te zeggen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat komt haar in een protestants land toe.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Daarin ligt juist een bewijs dat de hervormde beginselen in de staat gehuldigd worden.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Rooms zou het zijn die vrijheid te besnoeien.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De vrijheid der Roomse Kerk is een hulde aan de hervormde beginselen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Maar wanneer op publiek terrein,</seg> <seg n="23.6.2">zoals in Pruisen bij het onderwijs,</seg> <seg n="23.6.3">een rooms beginsel wordt toegepast en geduld;</seg> <seg n="23.6.4">wanneer niet de christen aan de overheid,</seg> <seg n="23.6.5">maar de burger aan de kerk begint te zweren,</seg> <seg n="23.6.6">dan ligt daarin een echt roomse overwinning voor ons.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Dan wordt het protestants beginsel verruild tegen het roomse.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Hiertegenover hebben we bovenal op onze hoede te zijn.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Dit is slechts een voorbeeld.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Maar zulk een ruiling is op allerlei gebied mogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Rome is hier in z'n kracht.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In nog veel sterker mate dan de gescheiden kerken heeft het opgehouden aan z'n dogmatiek te werken.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Geestelijke,</seg> <seg n="24.3.2">innerlijke arbeid heeft het niet meer.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">We bedoelen daarmee niet dat het niet werkzaam kan zijn,</seg> <seg n="24.4.2">ook veelzijdig,</seg> <seg n="24.4.3">met persoonlijke zelfverloochening,</seg> <seg n="24.4.4">maar centraal is het afgesloten.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Van Rome geldt het woord van de bekende Jezuïetengeneraal uit de geschiedenis:</seg> <seg n="24.5.2">'Het moet zijn,</seg> <seg n="24.5.3">zoals het is,</seg> <seg n="24.5.4">of het verga.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dat geeft Rome een rustige houding in het publieke spel.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het heeft een scherpe,</seg> <seg n="25.2.2">ongestoorde aandacht.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Romes gemoedsrust wordt bij z'n spel niet gestoord.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Als bij een spelen aan het schaakbord is z'n spelen wachten en z'n wachten spelen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Een verkeerde zet van de tegenpartij wordt <hi rend="italic">altijd</hi> benut.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Na het verloren spel begint het dadelijk een ander.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Zo wint Rome.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De schoolwet komt z'n kloosters ten goede.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De wet op 't hoger onderwijs laat z'n leerstoelen opkomen.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Door z'n arme over te laten aan het burgerlijk armbestuur,</seg> <seg n="25.10.2">spaart het voor z'n kerken.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dit alles kan het echter alleen doen,</seg> <seg n="26.1.2">omdat het leeft onder hervormde beginselen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dit is geen inbreuk op hervormde beginselen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dat het onder dit alles scheldt op hervormde <hi rend="italic">vorsten en volken</hi> maakt geen verheffende indruk.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Dat de paus die in z'n eigen rooms land gevangen zit,</seg> <seg n="26.4.2">in Frankrijk onterfd is,</seg> <seg n="26.4.3">in Portugal de deur uitgeworpen is,</seg> <seg n="26.4.4">altegaar roomse landen,</seg> <seg n="26.4.5">naar <pb n="409" ed="VW"/>die landen die hem logeren en aan z'n Pieterspenning meehelpen z'n banbliksems slingert,</seg> <seg n="26.4.6">heeft iets verbazingwekkends.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Zulke dingen worden echter niet bij de wet verboden,</seg> <seg n="26.5.2">maar behoren thuis in de codex van goede en slechte manieren.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De Roomse Kerk leeft van het hervormd beginsel.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Overal waar ze onder eigen hemel moet leven vervalt ze.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Na de Reformatie is de Roomse Kerk parasiet geworden.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De volkeren die een toekomst hadden,</seg> <seg n="27.4.2">hebben zich van haar afgewend.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Sedert bloeit de Roomse Kerk bij toeneming alleen in protestantse landen.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Hier nu geldt de gelijkenis van het onkruid en de tarwe.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Men kan ze niet anders dan ze beide te zamen laten opwassen.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Niet de Roomse Kerk is het grootste gevaar,</seg> <seg n="27.8.2">maar de roomse <hi rend="italic">zuurdesem:</hi></seg> <seg n="27.8.3"><hi rend="italic">macht</hi>zoeken zonder geestelijke wasdom.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">4</seg></s></head>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het is zeer begrijpelijk dat de coalitie ons,</seg> <seg n="29.1.2">hervormden,</seg> <seg n="29.1.3">tot zelfbezinning dringt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wanneer verschillende dieren voor één ploeg gespannen worden,</seg> <seg n="29.2.2">merkt men hoe ongelijk ze trekken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het zou,</seg> <seg n="29.3.2"><choice><sic>echterjammer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">echter jammer</corr></choice> zijn wanneer die zelfbezinning tot resultaat had dat we nu zoveel mogelijk trachtten de andere gelijk te worden.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Wanneer,</seg> <seg n="29.4.2">zoals ds. Van Hoogenhuyze<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.n4" rend="superscript">4</ref> 't noemde,</seg> <seg n="29.4.3">de Hervormde Kerk 'mobiel' moest worden,</seg> <seg n="29.4.4">omdat de roomse en gescheiden kerken politiek-mobiel zijn.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">We zouden <choice><sic>danjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan juist</corr></choice> in een <hi rend="italic">hoek</hi> gedrongen worden waar we niet willen zijn.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">We zouden worden anti-rooms,</seg> <seg n="29.6.2">anti-dolerend enz.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">In deze wedstrijd van drie kerken in een politiek perk zou de Hervormde Kerk ondanks haar meerderheid in getal overtroefd worden.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Om in die zin 'mobiel' te zijn,</seg> <seg n="29.8.2">daarvoor ontbreekt ons de gesloten organisatie,</seg> <seg n="29.8.3">de strenge discipline,</seg> <seg n="29.8.4">de geslepen politiek.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1"><hi rend="italic">Daarvoor zijn we te veel kerk.</hi></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wat de coalitie-ervaringen ons daarom ook te leren hebben,</seg> <seg n="30.1.2">voor zover we er <hi rend="italic">kerkelijk</hi> mee gemoeid zijn,</seg> <seg n="30.1.3">niet dit dat we meer dan tot nog toe als <hi rend="italic">kerkelijke</hi> partij ons hebben te groeperen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">We menen nog altijd dat het woord klerikalen,</seg> <seg n="30.2.2">dat aan de rechtse partijen wordt vereerd,</seg> <seg n="30.2.3">ons zo heerlijk niet raakt.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wil Rome klerikaal <hi rend="italic">zijn,</hi></seg> <seg n="30.3.2">willen de gescheiden kerken klerikaal <hi rend="italic">worden,</hi></seg> <seg n="30.3.3">dat is hun zaak.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Laten wij on-klerikaal <hi rend="italic">blijven.</hi></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Er zijn allerlei dingen die ons reeds in die richting drijven.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Klerikaal is een partij wanneer ze in kerkelijk gewaad op onkerkelijk terrein verschijnt.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dit is in de ruimste zin klerikaal.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Nu dringen de klerikale of half-klerikale groepen ons reeds vrij sterk die kant op. Het drijven van de gescheidenen bracht ons <hi rend="italic">tot hervormde</hi> scholen en tot <hi rend="italic">hervormde</hi> arbeidersverenigingen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Moeten we die <choice><sic>we- ten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">weten</corr></choice> einde toe aflopen,</seg> <seg n="31.5.2">dan komen we juist in de <hi rend="italic">hoek</hi> te staan waar men ons hebben wil.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Tenslotte komt dan tegenover een gereformeerde <pb n="410" ed="VW"/>universiteit een hervormde universiteit.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Een hervormde universiteit echter is <hi rend="italic">een seminarie.</hi></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het zou ons dan gaan zoals het de Syriërs verging die toen hun ogen geopend werden merkten dat ze gekomen waren juist daar waar ze niet wilden zijn,</seg> <seg n="32.1.2">- midden in de vijandelijke stelling (2 Kon. 6).</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het is erom te doen z'n invloed op <hi rend="italic">de markt</hi> des levens te laten gelden,</seg> <seg n="32.2.2">om in de poort niet beschaamd te worden.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Op de bovenomschreven weg zouden we echter eindigen klerikalen te worden wier kerkelijk kleed hen zou beletten de publieke markt over te steken en die zich zouden opsluiten in een seminarie.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dit alles zou het gevolg zijn van een louter negatieve gedragslijn wanneer we de zwakte van onze tegenstanders navolgden zonder hun kracht te kunnen overnemen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">We hebben juist uit de coalitie-ervaringen te merken dat wij <hi rend="italic">anderen</hi> zijn.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">We hebben dat <hi rend="italic">andere</hi> te bewaren en te ontwikkelen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Voor Rome is een seminarie de dampkring waarin men zich wel gevoelt.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Romes starre geest wordt daar 't best bewaard en z'n sektegeest wordt daar 't best gekoesterd.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Voor de gescheiden kerken is een vereniging op stevige grondslag met versterkte muren en een kort wachtwoord een gewenste kweekplaats van clubgeest.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Dit kan echter nooit ons ideaal zijn.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En als de coalitie-ervaringen ons tot bezinning dringen,</seg> <seg n="33.5.2">zullen we 't beste doen ons rekenschap te geven van de aard van ons <hi rend="italic">eigen</hi> standpunt.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Vrees is altijd een slechte raadgeefster geweest.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Onze zwakheid dreigt te worden dat we op allerlei gebied een namaak en dan een slechte namaak produceren van wat door de gescheiden kerken gedaan wordt.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Dit maakt wel eens dezelfde indruk als wanneer men onze Hollandse jongens in kaki-uniform zich ziet bewegen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Over eigen aard hebben we ons te bezinnen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ons eigen beginsel te bestuderen en tot ontwikkeling te brengen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Alles,</seg> <seg n="34.3.2">wat ons tot een klerikale partij wil maken,</seg> <seg n="34.3.3">brengt ons van het doel af.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Wanneer wij in kwaliteit van hervormden als derde klerikale groep <hi rend="italic">naast</hi> roomsen en gescheidenen gaan optreden,</seg> <seg n="34.4.2">hebben we van meet af verloren spel.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het duidelijkst voelen we dit nog op 't gebied van 't hoger onderwijs.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Roomsen en'gereformeerden'zouden er niets tegen hebben wanneer op dit gebied een soort boedelscheiding plaatsgreep.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Wij echter voelen ons alleen thuis aan lands-universiteiten.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">We wensen niet te worden 'gegadigde theologen',</seg> <seg n="35.4.2">zoals onder het ministerie-Kuyper bij de behandeling van de Hoger Onderwijswet de hervormde kamerleden werden betiteld met de bijvoeging dat ze dan maar zeggen moesten,</seg> <seg n="35.4.3">welke drank zij zich uit de ministeriële brouwketel wensten te zien opgeschept.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.kerk-en-coalitie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Alsof een minister op bestelling werkt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De inwilliging of niet-inwilliging van enige bijzonder hervormde eisen heeft met ons beginsel weinig te maken.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer we ons op voorbeeld van roomsen en gescheidenen laten verleiden op buit uit te gaan en ons gaan opsluiten in eigen kring,</seg> <seg n="36.1.2">zullen we <pb n="411" ed="VW"/>langzamerhand datgene verliezen waardoor de Hervormde Kerk thans nog in de natie de ruimste en onbekrompenste invloed heeft.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Een hervormde die een publieke post gaat bekleden,</seg> <seg n="36.2.2">komt daar thans gelukkig nog anders dan een roomse of 'gereformeerde',</seg> <seg n="36.2.3">van wie men vaak de indruk krijgt dat ze zulks begeren tot meerdere glorie van hun groep.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Onze kerkpleinen zijn meestal nog de stads- en dorpspleinen ook symbolisch.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Tegen-kerk zijn we nog niet.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Bij zulk een positie past een onbekrompen houding.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Een zoeken om <hi rend="italic">allen</hi> tot zegen te zijn.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Een verband houden met <hi rend="italic">alles</hi> wat er leeft in land en volk.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Werden we op politiek gebied klerikale partij,</seg> <seg n="38.4.2">dan zouden we juist daardoor het beste van onze positie en invloed inboeten.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Die partij zal de beste houding hebben die 't <hi rend="italic">minst</hi> partij is en zich op publiek terrein niet als op vreemd maar op eigen grondgebied beweegt.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="404" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vindplaats onbekend</p></note>
<pb n="405" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A.Kuyper,"<hi rend="italic">Ons program</hi>", Hilversum 1907<hi rend="superscript">5</hi>, p.97v. (par.64).</p></note>
<pb n="406" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. H. K(uyper) in <hi rend="italic">De Heraut</hi> van 5 maart 1911.</p></note>
<pb n="408" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 111.</p></note>
<pb n="411" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Kerken coalitie was</hi> het eerste artikel, dat N. publiceerde in het <hi rend="italic">Hervormd Zondagsblad voor de Provincie Friesland.</hi> Orgaan van de Friesche Predikantenvereeniging. Het blad werd in 1907 opgericht door J. W. Groot Enzerink, die er ook eindredacteur van werd. Van de redactie maakte o.a. N. enige tijd deel uit. Onder A tot en met R worden hier alle artikelen(series) herdrukt die N. in het HZ heeft gepubliceerd, voor zover deze álthans waren te achterhalen. Weggelaten zijn de jaarverslagen die N. in het blad publiceerde als secretaris van 'Kinderzorg'. Zie daarvoor E noot 2.</p><p>J. W. Groot Enzerink (1874-1939), vanaf 1907 hervormd predikant te Leeuwarden, vanaf 1921 te Leiden, was een van de leidende confessionele predikanten in Friesland.</p><p><hi rend="italic">Kerk en coalitie</hi> verscheen in vier afleveringen, 1. in HZ 4 (1911) nr. 9; 2 in nr. 10; 3 in nr. 12; 4 tenslotte in nr. 14.</p><p>Met <choice><sic>'coalitie'doeit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'coalitie' doelt</corr></choice> N. op het akkoord, dat vanaf 1888 bestond tussen de (<choice><sic>laterzo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">later zo</corr></choice> genoemde) Rooms-Katholieke Staatspartij en de Antirevolutionaire Partij en dat een stembusakkoord van 'rechts' inhield tegen 'links'. Hieruit resulteerden diverse coalitie-kabinetten, zoals het kabinet-Kuyper (1901-1905) en het kabinet-Th. <choice><sic>Heeniskerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Heemskerk</corr></choice> (1908-1913). Ook de (voorlopers van de) Christelijk-Historische Unie ondersteunden min of meer de coalities coalitie bleef, ook al werd ze in de jaren twintig reeds ernstig geschokt, tot in de jaren dertig functioneren.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">De Heraut</hi> werd in 1850 opgericht door C. Schwartz (1817-1870) en voerde, al snel een weekblad geworden, vanaf 1854 de titel <hi rend="italic">De Heraut,</hi> een Nederlandsche stem voor <choice><sic>lsraëls</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Israëls</corr></choice> Koning, het Hoofd der Gemeente. Vanaf 1871 was A. Kuyper er hoofdredacteur van en had het als ondertitel 'voor vrije Kerk en vrije School in het vrije Nederland', wat in 1887 weer vervangen werd door 'van de Gereformeerde Kerken in Nederland'. Als hoofdredacteur werd Kuyper opgevolgd door zijn zoon H. H. Kuyper (1864-1945). Het blad hield in 1945 op te bestaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Nadat hij reeds in 1907 het modernisme veroordeeld had, deed Pius X (paus van 1903-1914) ten overvloede nog het voorschrift uitgaan, dat allen die een verantwoordelijke kerkelijke positie bezaten de anti-modernisteneed moesten afleggen. Dit voorschrift was neergelegd in het motu proprio <choice><sic>Sacrortim</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Sacrorum</hi></corr></choice><hi rend="italic"> antistitum (1</hi> sept. 19 10).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. G. H. van Hoogenhuyze <choice><sic>(1 871</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1871</corr></choice>-<choice><sic>194 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">1941</corr></choice>), hervormd predikant, vanaf 1912 te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.kerk-en-coalitie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>In 1903 diende A. Kuyper als minister van Binnenlandse Zaken een wetsontwerp in tot wijziging van de Hoger Onderwijswet. Daarin stelde hij onder andere voor om aan bijzondere<pb n="412" ed="VW"/> universiteiten (i. c. de V.U,) het ius promovendi cum effectu civili toe te kennen en de mogelijkheid te openen om aan rijksuniversiteiten bijzondere leerstoelen in te stellen. Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer in 1904 merkte Kuyper op dat de overheid machteloos is om van de huidige theologische faculteit (een 'doodshoofd') weer een organisch levende faculteit der godgeleerdheid te maken. Daartoe behoeft de overheid "de voorlichting, de steun en de medewerking der kerkelijke besturen, wier belangen hierbij op het spel staan." Daarom roept Kuyper "de gegadigde theologen op om hun denkbeelden op zulk een wijs concreet te formuleren, dat de Regering weet wat begeerd wordt en met een vast gegeven kunne rekenen." Deze oproep deed Kuyper in de zitting van 10 maart 1904. Het wetsontwerp werd tenslotte in 1905 aangenomen. (De citaten naar <hi rend="italic">De universitaire vorming van de aanstaande predikanten der Nederlandsche Hervormde Kerk.</hi> Een woord bij de komende reorganisatie van ons hooger onderwijs, Utrecht 1904, p. 80, door F. E. Daubanton, die vrijwel als enige op Kuypers oproep reageerde.)</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="26" xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit" decls="#bibl-noordmans1.protestantse-katholiciteit">
<pb n="413" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Protestantse katholiciteit<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer men de woorden 'protestant' en 'katholiek'samenvoegt,</seg> <seg n="3.1.2">schijnt men wel zichzelf tegen te spreken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Voor het gehoor van 'de man in de straat',</seg> <seg n="3.2.2">zoals de Engelsen het publiek in doorsnee noemen,</seg> <seg n="3.2.3">is dat tenminste zo geworden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wij hebben de naam 'katholiek' wel niet officieel prijsgegeven,</seg> <seg n="3.3.2">maar die schone naam is toch vrijwel op de achtergrond geraakt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wanneer we die gebruiken,</seg> <seg n="3.4.2">zover is 't gekomen,</seg> <seg n="3.4.3">moet de uitlegging erbij;</seg> <seg n="3.4.4">anders kweekt men misverstand.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Op zichzelf kan het verlies van een naam ons niet deren.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wanneer de zaak maar blijft.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het verlies van zulk een naam is echter niet geheel onschuldig.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wanneer schone,</seg> <seg n="4.4.2">historische namen als 'katholiek' en 'gereformeerd' ons achtereenvolgens ontroofd worden dan hebben we daarin toch meer te zien dan een kwestie van woorden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Namen werken suggestief.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Er gaat een zelfstandige werking van uit,</seg> <seg n="4.6.2">buiten alle verklaring om.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Een koningshuis dat David als zijn voorvader kan noemen staat steviger en is minder in gevaar voor revolutie dan een huis dat Jerobeam of Omri tot vader heeft.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Er komt echter nog iets bij.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En dat is erger.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij protestanten lopen gevaar te vergeten dat we belijden te geloven:</seg> <seg n="5.3.2"><hi rend="italic">een katholieke kerk.</hi></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het had er in de negentiende eeuw alle schijn van alsof 'protestant' wilde zeggen dat een iegelijk moet protesteren tegen z'n naaste.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het sektewezen is hand over hand gaan toenemen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">In enigszins groter verband,</seg> <seg n="5.6.2">waarin men niet altijd voetstoots z'n zin kan krijgen,</seg> <seg n="5.6.3">voelen velen zich niet meer thuis.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De zelfverloochening die er voor nodig is om een geheel leven lang borg te staan voor een vruchtbare idee,</seg> <seg n="5.7.2">voor een zijde van de waarheid die vergeten wordt,</seg> <seg n="5.7.3">schijnt menigeen te zwaar.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Men wenst succes.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">En wanneer het niet anders kan,</seg> <seg n="5.9.2">zal men dit trachten te bereiken door in kleine kring te doen zegevieren,</seg> <seg n="5.9.3">wat in groter verband z'n tijd wil hebben.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zó echter derft men de zegen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In iedere te kleine kring moet dit gevoeld worden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het terrein waarop Christus ons geplaatst heeft,</seg> <seg n="6.3.2">heeft niets benauwds.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wel echter wordt de atmosfeer benauwd overal waar men eigenmachtig de kring beperkt,</seg> <seg n="6.4.2">'waarin iemand werken moet'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Daar wordt straks de stemming geprikkeld;</seg> <seg n="6.5.2">de strijd gaat om bijzaken en beuzelingen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Ik betwijfel zeer of we er goed aan zouden doen de Twaalf artikelen in die zin te herzien dat we in plaats van een heilige,</seg> <seg n="6.6.2"><hi rend="italic">algemene</hi> christelijke kerk gingen belijden een heilige,</seg> <seg n="6.6.3"><hi rend="italic">pluriforme,</hi></seg> <seg n="6.6.4">christelijke kerk.</seg></s> <pb n="414" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.7"><seg n="6.7.1">Het is wel merkwaardig dat in deze maand juist uit het land der 'pluriformiteit',</seg> <seg n="6.7.2">Amerika,</seg> <seg n="6.7.3">een man tot ons komt die de wereld wil overtuigen van <hi rend="italic">de protestantse katholiciteit.</hi></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">We bedoelen John Mott.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">John Mott komt in ons land lezingen houden voor studenten te Leiden,</seg> <seg n="6.9.2">Amsterdam en Delft.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.n2" rend="superscript">2</ref> van 27 januari jongstleden worden enkele aanhalingen uit een Frans tijdschrift gedaan,</seg> <seg n="7.1.2">waarin de persoon van Mott op schone wijze wordt gekarakteriseerd.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wij willen er enkele zinsneden uit overnemen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">"John Mott",</seg> <seg n="8.1.2">zo lezen wij,</seg> <seg n="8.1.3">"sleept niet mede en maakt niet enthousiast.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij is geen redenaar.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij weet niet van het pathetische.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zijn gebaar is sober,</seg> <seg n="8.4.2">zijn woord afgemeten,</seg> <seg n="8.4.3">rustig;</seg> <seg n="8.4.4">nooit een uitbarsting,</seg> <seg n="8.4.5">een retorische zin.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Geen losheid.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Niets dan nauwkeurige,</seg> <seg n="8.6.2">dwingende verzekeringen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Men zou zeggen een aanvoerder van het leger van Christus,</seg> <seg n="8.7.2">achter het front van de strijd,</seg> <seg n="8.7.3">die zijn orders geeft.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Hij schept rondom zich verzekerdheid en stoutmoedigheid.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Men voelt zijn onbuigzaamheid.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Een bevelende plooi is in zijn voorhoofd gegroefd."</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">"John Mott",</seg> <seg n="9.1.2">lezen we verder,</seg> <seg n="9.1.3">"is geen redenaar;</seg> <seg n="9.1.4">maar een <hi rend="italic">karakter,</hi></seg> <seg n="9.1.5"><hi rend="italic">een</hi> sterk en klaar karakter,</seg> <seg n="9.1.6">bedwongen door God."</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De schrijver noemt John Mott 'de man van de dag van <hi rend="italic">de protestantse katholiciteit'(</hi>wij cursiveren).</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Men zou misschien kunnen menen dat dit in verband staat met Motts persoonlijkheid.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Na wat we boven omtrent Mott hoorden,</seg> <seg n="10.2.2">zou dit niet behoeven te verwonderen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wie door God bedwongen zich Hem geheel ten dienste stelt en z'n talenten niet begraaft,</seg> <seg n="10.3.2">krijgt macht over vele steden (Luk. 19 : 11-27).</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Onze schrijver meent echter dat het geheiligd karakter van Mott hier nog niet alles verklaart.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Noch de kracht zijner overtuiging.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij gelooft dat het de inhoud van zijn overtuiging is.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Mott gelooft de 'evangelische eenheid,</seg> <seg n="10.7.2">de evangelische katholiciteit.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Hem is het ernst met de belijdenis van een heilige,</seg> <seg n="10.8.2"><hi rend="italic">algemene</hi> christelijke kerk.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Mott is van deze waarheid geheel doordrongen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ze is in hem vlees en bloed geworden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zijn invloed werkt op elk terrein verenigend.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Is het niet een wonder dat de gehele christelijke studerende jongelingschap over de gehele wereld verbonden is?</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat alle zendingscorporaties beginnen zich met elkander in verbinding te stellen?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In het optreden van een man als Mott begroeten we een van de meest hoopvolle verschijnselen van onze tijd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Tegenover de Roomse Kerk heeft de wereld nodig een katholieke kerk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Niet een flauwe navolging van de ijzeren organisatie van Rome,</seg> <seg n="12.3.2">maar een meer levende,</seg> <seg n="12.3.3">spontane eenheid,</seg> <seg n="12.3.4">die gewekt wordt door een bezielende werkzaamheid.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head><pb n="415" ed="VW"/><s n="13.1"><seg n="13.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">John Mott,</seg> <seg n="14.1.2">die thans in ons land vertoeft,</seg> <seg n="14.1.3">werd genoemd de man van de protestantse katholiciteit.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Toen we ons vorig artikeltje schreven,</seg> <seg n="14.2.2">werd hij nog verwacht.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Thans is hij in ons land.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Te Rotterdam heeft hij dinsdagavond 13 februari een rede over de zending gehouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">"Kloek en fors bouwde hij zijn zinnen,</seg> <seg n="15.1.2">kalm en zakelijk,</seg> <seg n="15.1.3">met nu en dan een climax,</seg> <seg n="15.1.4">waarin met verheffing van stem en krachtig gebaar de hoorders wat hij op 't hart had met gezag werd opgedrongen,</seg> <seg n="15.1.5">en men gevoelde,</seg> <seg n="15.1.6">dat a profound passion'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.f3" rend="superscript">c</ref> voor het zendingswerk hem bezielde."</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Mott heeft op z'n reizen 2000 zendelingen leren kennen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Bij geen ambt heeft hij zoveel voortreffelijke mensen gevonden als bij de zending.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zendelingen en de nood der niet-christelijke volkeren roepen om hulp.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Mott wijst erop dat de strijd der niet-christelijke volkeren zwaarder is dan de onze.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Want wij hebben onze christelijke opvoeding en omgeving en bovendien hebben zij te worstelen met allerlei andere kwaden,</seg> <seg n="16.5.2">die wij niet kennen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Mott wijst erop dat in China 30 procent van de bevolking aan opium verslaafd is.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Mott zegt dat de niet-christelijke volkeren <hi rend="italic">zonder hoop</hi> in de wereld leven.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hij zegt dat niet als uit de verte,</seg> <seg n="17.2.2">vanuit de studeerkamer,</seg> <seg n="17.2.3">maar hij heeft het gezien,</seg> <seg n="17.2.4">over de gehele aarde.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dat geeft aan zulk een uitspraak nieuwe kracht en betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dat de revolutie in China thans zoveel minder bloedig te werk gaat dan indertijd de Bokseropstand,</seg> <seg n="18.1.2">schrijft Mott aan 't christendom toe.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De leiders van de revolutie hebben in Japan gestudeerd en daar de invloed van 't christendom ondergaan.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dr. Soen Jat-sen,</seg> <seg n="18.3.2">de leider der opstandelingen,</seg> <seg n="18.3.3">is een christen-leerling en Juan Sje-k'ai laat twee van zijn zoons opvoeden door een zendeling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Merkwaardig is,</seg> <seg n="19.1.2">wat Mott verder zei van de noodzakelijkheid der zending voor ons zelf.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Zending is zelfs nodig uit zelfbehoud,</seg> <seg n="19.2.2">al mag dit natuurlijk niet het motief zijn.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Mott meent dat anders 't christendom zelf gevaar gaat lopen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De wereld is één lichaam geworden.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze dingen zijn niet nieuw.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Men kan ze wel hier en daar in de boeken vinden.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hun werkelijke betekenis krijgen ze echter wanneer ze gezegd worden door iemand in wiens mond ze geen frase zijn,</seg> <seg n="20.3.2">geen retoriek.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Die ze in alle eenvoud,</seg> <seg n="20.4.2">uit eigen ervaring,</seg> <seg n="20.4.3">onder z'n gehoor neerlegt.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Mott kent natuurlijk dr. Soen Jat-sen heel goed.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het zal een persoonlijke kennis van hem zijn.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">We achten dat althans waarschijnlijk.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Hij spreekt over Peking en <pb n="416" ed="VW"/>Yokohama zoals wij over Amsterdam en Rotterdam.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Hij heeft er vrienden wonen.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">China en Japan,</seg> <seg n="20.10.2">voor korte' tijd nog bijna fabelachtige rijken,</seg> <seg n="20.10.3">beginnen thans een geestelijke gemeenschap te vormen met de christelijke cultuurlanden.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De meest op de voorgrond tredende mannen kennen elkander,</seg> <seg n="20.11.2">oefenen invloed op elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hier beginnen nu sommige vruchten te rijpen op geestelijk terrein,</seg> <seg n="21.1.2">ten gevolge van de grote stoffelijke ontwikkeling der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Die reusachtige stoffelijke ontwikkeling heeft moeilijke vragen in 't leven geroepen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Welk een onderscheid op een grote stomer tussen de luxe die de eerste klasse passagier ten dienste staat en de behuizing van menig werkman op hetzelfde drijvende kasteel.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar ook brengt datzelfde schip dr. Mott en dr. Soen Jat-sen gemakkelijk tot elkander.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De invloed van dat laatste is merkbaar in de geschiedenis onzer dagen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">China is verlost uit z'n isolement.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Maar daarmee,</seg> <seg n="21.7.2">al moge onze ijdelheid zich tegen die gedachte verzetten,</seg> <seg n="21.7.3">daarmee ook onze westerse cultuurlanden.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Het zou zeer goed kunnen zijn dat het grote rijk,</seg> <seg n="21.8.2">dat in onze dagen bezig is zich uit eeuwenoude windselen los te maken,</seg> <seg n="21.8.3">niet alleen een geel gevaar,</seg> <seg n="21.8.4">maar ook een gele zegen kan betekenen voor het westen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Allerlei vragen die in kleine kring als hoogst gewichtig zich voordoen,</seg> <seg n="21.9.2">zullen,</seg> <seg n="21.9.3">als ze op 't wereldtoneel ter sprake komen,</seg> <seg n="21.9.4">als onbetekenend wegvallen.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">In Peking of Yokohama zal men zich wel nooit laten wijs maken dat het verkeerd is in een bijeenkomst der christelijke gemeente een kerklied of gezang aan te heffen.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Comrie en Appelius<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.n4" rend="superscript">4</ref> zullen er wel nooit een herdruk beleven.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Calvijn en Luther zullen echter niet vergeten worden,</seg> <seg n="21.12.2">maar meer nog en met nieuwe gloed zal de Heilige Schrift er zijn werk weer beginnen en het Evangelie van Jezus Christus een kracht Gods tot zaligheid blijken te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit alles klinkt wat fantastisch.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik stel mij echter voor en daarom spijt het mij dat wij niet in de gelegenheid zijn Mott te horen,</seg> <seg n="22.2.2">dat men Mott horende spreken er een levendige indruk van krijgt.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Voor ieder huisgezin,</seg> <seg n="23.1.2">voor iedere kring,</seg> <seg n="23.1.3">voor iedere kerk,</seg> <seg n="23.1.4">voor ieder land is nodig een open deur naar buiten.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Contact met de wijde wijde wereld.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">In iedere gesloten kring ontstaat prikkelbaarheid.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Toen Nansen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.protestantse-katholiciteit.n5" rend="superscript">5</ref> 'in nacht en ijs' de winter doorbracht in de poolstreken,</seg> <seg n="23.4.2">werden hij en de zijnen tenslotte zo prikkelbaar door het geslotene van hun kring dat ze hun wandelingen liefst alleen maakten,</seg> <seg n="23.4.3">elk een kant uit.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De kerkgeschiedenis laat ons op menige bladzijde iets dergelijks zien.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het is zeer goed mogelijk dat menige moeilijke kwestie,</seg> <seg n="23.6.2">waarop wij thans onze tanden stukbijten,</seg> <seg n="23.6.3">zeer gemakkelijk zal worden opgelost wanneer het terrein waarop die vragen gesteld worden wat groter wordt.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">In elk geval zal dat kunnen bijdragen tot verruiming van hart en verstand.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="413" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie p. 211 (noot <hi rend="italic">h).</hi></p></note>
<pb n="415" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>N. citeert hier het verslag dat van Motts rede verscheen in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 14.2.1912 in de <hi rend="italic">rubriek Kerknieuws.</hi> Ook verder in zijn artikel volgt N. dit verslag.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Een diepe bezieling.*</p></note>
<pb n="417" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="417" ed="VW"/><hi rend="italic">Protestantse katholiciteit werd</hi> door N. in twee afleveringen gepubliceerd: 1 in HZ 5 (1912) nr. 7; 2 in nr. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">De Nederlandsche Kerkbode</hi> voor de Protestanten in Nederland, werd in 1899 opgericht en bestond tot 1 oktober 1915. Het werd uitgegeven te 's-Gravenhage. Het werd na 1 oktober 1915 in andere vorm tot 1918 voortgezet (zie p. 185, noot 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Soen Jat-sen (1866-1925) was tot zijn dood leider van de Chinese revolutie. Juan Sje-k'ai (1859-1916), Chinees generaal, werd in 1912, nadat hij de keizer had afgezet, president van de Chinese Republiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. Comrie (1706-1774), Schots-Nederlands predikant, en J. C. Appelius (1715-1798), Nederlands predikant, waren beide theologen van de Nadere Reformatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.protestantse-katholiciteit.n5" type="end" place="end" n="5"><p>F. Nansen (1861-1930), Noors noordpoolonderzoeker. N. zinspeelt hier op de titel van de Nederlandse vertaling van N.s <hi rend="italic">Fram over polhavet</hi> (1897), die luidde: <hi rend="italic">In nacht en ijs.</hi> De Noorsche Poolexpeditie 1893-1896, 2 dln., Leiden 1897. Het boek geeft een verslag van N.s noordpoolexpeditie, die hij ondernam met zijn speciale schip, <hi rend="italic">Fram</hi> geheten.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="27" xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman" decls="#bibl-noordmans1.de-brochure-hulsman">
<pb n="418" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De brochure-Hulsman<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is reeds geruime tijd geleden dat de bekende brochure van ds. Hulsman over het ethisch beginsel het licht zag.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Thans is daarvan een tweede druk verschenen tegelijk met een beantwoording dergenen die hun gedachten over ds. Hulsmans arbeid hadden publiek gemaakt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ds. Hulsman betitelt dit verweer:</seg> <seg n="3.3.2"><hi rend="italic">In de distelen en de doornen</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Laatstgenoemde titel wijst op scherpe punten die de schrijver hebben gewond.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het is dan ook niet te ontkennen dat er in de bespreking van het geschrift een zekere animositeit heeft geheerst.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Persoonlijke incidenten kwamen erbij voor die de zaak minder verkwikkelijk maakten dan bepaald nodig was.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Een geestig,</seg> <seg n="3.7.2">maar ietwat uit de hoogte geschreven artikel van dr. De Sopper in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> van 9 december nam bijna een loopje met de brochure en schreef als diagnose:</seg> <seg n="3.7.3">'Fenomenale naïviteit'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">We kunnen ons wel indenken dat ds. Hulsman over sommige zijner beoordelaars minder gesticht is.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Toch heeft hij,</seg> <seg n="4.2.2">naar het ons voorkomt,</seg> <seg n="4.2.3">geen reden er al te geraakt over te zijn.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wie op zulk een,</seg> <seg n="4.3.2">wij zouden willen zeggen hyper-joviale wijze,</seg> <seg n="4.3.3">al is het dan ook met de beste bedoelingen,</seg> <seg n="4.3.4">maar dan toch klappen uitdeelt,</seg> <seg n="4.3.5">heeft niet het recht een al te verwonderd gezicht te zetten wanneer een enkele de vriendelijke bedoelingen niet direct inziet.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Intussen gaat het hier niet om persoonlijke gevoeligheden,</seg> <seg n="5.1.2">maar om een vraag die bij uitstek actueel is.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dr. Aalders<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n3" rend="superscript">3</ref> wijst erop in een voortreffelijk artikel in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> van 2 maart,</seg> <seg n="5.2.2">dat de vraag of de nieuwere bijbelbeschouwingen verenigbaar zijn met het geloof der gemeente een aantal andere vragen insluit als bijv. 'Welke is de waarde van het gezag op religieus terrein?',</seg> <seg n="5.2.3">'Is het geloof aan zekere historische feiten en personen gebonden?',</seg> <seg n="5.2.4">'Zijn waarheid en leven tegenstellingen,</seg> <seg n="5.2.5">of onderstellen zij elkander?'.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Over dergelijke vragen is zeer goed een principiële bespreking mogelijk zonder dat zulks voor iemand ter wereld onaangenaam behoeft te zijn.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Want zo gemakkelijk als ds. Hulsman de oplossing verkrijgt,</seg> <seg n="6.2.2">geloof ik niet dat ze te hebben is.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Onze Geloofsbelijdenis spreekt van drie wortelen,</seg> <seg n="6.3.2">waaruit de gemeente voor haar geloofsleven haar voedsel trekt:</seg> <seg n="6.3.3">bijbel,</seg> <seg n="6.3.4">belijdenis en persoonlijke ervaring.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1"><choice><sic>Ds. Huisman ziet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ds. Hulsman ziet</corr></choice> dat er in onze dagen bij menigeen,</seg> <pb n="419" ed="VW"/><seg n="6.4.2">wat de voeding uit bijbel en belijdenis betreft,</seg> <seg n="6.4.3">moeilijkheden bestaan.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Welnu,</seg> <seg n="6.5.2">zo luidt zijn wel wat radicale raad,</seg> <seg n="6.5.3">doe zoals ik en snijd bijbel en belijdenis weg:</seg> <seg n="6.5.4">"Een ethische,</seg> <seg n="6.5.5">die de kritiek aanvaardt,</seg> <seg n="6.5.6">kan slechts leven uit de waarheid,</seg> <seg n="6.5.7">die God openbaart in zijn binnenste."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nooit zal echter deze raad zonder grote schade door iemand kunnen worden opgevolgd.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Toont ook ds. Hulsman niet dat hij behoefte heeft aan een zekere consensus door voor zijn brochure een zo talrijke lijst van namen af te drukken?<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">'Eines Mannes Rede ist keines Mannes Rede.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De belijdenis der kerk geeft steun aan de zwakke belijdenis van de enkele.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De openbaring Gods in bijbel en kerk gaat aan zijn openbaring in de gelovige vooraf en wekt met een zeker gezag middellijk weerklanken in het hart van de enkele.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Nu kan over de aard van dit gezag verschil bestaan.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zo slechts dit gezag blijft bestaan.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Een zo natuurlijke en voor zichzelf sprekende trilogie als die van bijbel,</seg> <seg n="8.5.2">belijdenis en ervaring kan wel innerlijke wijziging ondergaan,</seg> <seg n="8.5.3">maar niet verdwijnen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">A priori moet ieder gevoelen dat wanneer de gemeente alleen op innerlijke ervaring is aangewezen ze haar geloofsinhoud zal zien slinken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Een brochure als die van ds. Hulsman is altijd koren op de molen van mensen die gaarne zeggen:</seg> <seg n="9.1.2">of</seg> <seg n="9.1.3">- of. 't Een of 't ander.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">In zulk een geval doet men 't best met te zeggen:</seg> <seg n="9.2.2">geen van beide.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Er is geen terrein waarop een zo goedkope logica gebruikt wordt als juist op 't hoogste levensgebied,</seg> <seg n="9.3.2">op 't gebied van 't geloofsleven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bij de bespreking van maatschappelijke vraagstukken is het ook niet altijd even gemakkelijk de toepassing van de Schrift te vinden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zeer moeilijk is de vraag,</seg> <seg n="10.2.2">welke betekenis het Oude Testament heeft voor het sociale leven van de nieuwe tijd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Allerlei overwegingen komen erbij te pas wanneer we Jezus' woorden in de bergrede als richtsnoer willen nemen voor het onderling verkeer onder de mensen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zou iemand daarom nu echter de raad geven het Oude en Nieuwe Testament geheel ter zijde te stellen?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Een belangrijke vraag is of de sanctie die de christelijke kerk altijd heeft gegeven aan het <hi rend="italic">privaatbezit</hi> dit laatste stempelt tot een kerkelijk-maatschappelijk dogma,</seg> <seg n="11.1.2">zoals de Roomse Kerk heeft gedaan.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ons protestanten gaat zo iets nooit zo grif af.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar betekent daarom voor ons de christelijke praktijk niets meer en zijn we nu geheel op ons goeddunken aangewezen?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Op welke wijze de christelijke waarheid vat moet krijgen op het staatkundig leven,</seg> <seg n="11.4.2">is een moeilijke en niet in 't minst in onze tijd zeer actuele vraag.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Er is echter niemand die eraan denkt het aan gebrek aan eerbied voor de bijbel toe te schrijven wanneer men hier zijn bedenkingen heeft en z'n voorbehoud maakt en het verschil in tijd en bedeling laat gelden.</seg></s></p>
<p><pb n="420" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zodra het echter geldt de verhouding van de bijbel en de belijdenis tot het persoonlijk geloofsleven verandert alles.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hier moet nu plotseling alles helder,</seg> <seg n="12.2.2">klaar,</seg> <seg n="12.2.3">gemakkelijk,</seg> <seg n="12.2.4">afgepast zijn.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hier worden geen overweging,</seg> <seg n="12.3.2">geen voorbehoud,</seg> <seg n="12.3.3">geen tijd van beraad toegelaten.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hier mag niets in staat van wijzen zijn,</seg> <seg n="12.4.2">mag geen omschrijving gebruikt worden,</seg> <seg n="12.4.3">maar moet op ieder uur van de dag en op elke tijd des levens en bij iedere stand van de kwesties alles kort,</seg> <seg n="12.4.4">zakelijk en krachtig gezegd kunnen worden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dat dit niet altijd gaat,</seg> <seg n="12.5.2">dat er allerlei zich schift,</seg> <seg n="12.5.3">dat er innerlijke beweging is in de inhoud van 't christelijk geloofsbewustzijn,</seg> <seg n="12.5.4">is de oorzaak van het doorgaand ongeduld in de brochure-Hulsman.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Mij komt dit ongeduld zeer ongerechtvaardigd voor.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Er zijn verschillende redenen waarom het ongeduld,</seg> <seg n="15.1.2">dat in de brochure-Hulsman zo sterk op de voorgrond treedt,</seg> <seg n="15.1.3">mij ongerechtvaardigd voorkomt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">In mijn vorig artikel wees ik een van die redenen aan.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En wel deze,</seg> <seg n="15.3.2">dat op menig ander gebied de aansluiting aan Schrift en belijdenis niet zonder moeite gevonden wordt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Op sociaal en staatkundig terrein gaat dit al zoekende en tastende.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Waarom,</seg> <seg n="15.5.2">zo vroegen we,</seg> <seg n="15.5.3">mag dit niet in 't persoonlijk geloofsleven?</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Alle geestelijk leven heeft een zekere <hi rend="italic">speelruimte</hi> nodig.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Wie daarbij een zwart gezicht zet,</seg> <seg n="15.7.2">is slecht op de hoogte van de voorwaarden die elke geestelijke groei eist.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Alleen de Roomse Kerk,</seg> <seg n="15.8.2">die zich met een goedgelovige gemeente <choice><sic>tevreden stelt. kan ertegen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">tevreden stelt,</corr></choice></seg><choice><sic>tevreden stelt. kan ertegen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="15.8.3"><choice><sic>tevreden stelt. kan ertegen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kan ertegen</corr></choice> zijn dat er in het geestelijk zich toeëigenen van Schrift en belijdenis een zekere bewegelijkheid en bij tijden onzekerheid heerst.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Wie een <hi rend="italic">gelovige</hi> gemeente wenst,</seg> <seg n="15.9.2">ziet in dat dit niet anders kan.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Mij moet dan ook een bescheiden protest van 't hart tegen de wijze,</seg> <seg n="16.1.2">waarop door menigeen naar aanleiding van geschriften als van ds. Hulsman over mannen als Gunning,</seg> <seg n="16.1.3">Valeton en anderen wordt gesproken.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Naast God is het aan zulke mannen te danken dat de breuk tussen bijbel en confessie enerzijds en de gemeente anderzijds niet groter is.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Niemand denke te gering over wat er vereist wordt om in een tijd waarin de wateren der wetenschap hoog gaan de aansluiting te bewaren aan het geloof der christelijke kerk.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wat in de oudheid Augustinus en later Thomas Aquinas heeft gedaan,</seg> <seg n="16.4.2">de onstuimige wateren der wetenschap leiden in christelijke bedding,</seg> <seg n="16.4.3">dat wordt in onze dagen nog eens gevergd.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Om in zulk een tijd op enkele punten te wijzen waar iemand zich tegen spreekt,</seg> <seg n="16.5.2">of schijnt tegen te spreken,</seg> <seg n="16.5.3">lijkt mij een al te gemakkelijk spel.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Moeilijk kan men beweren dat de gezochte eenheid reeds gevonden is.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar elke eenheid die daartoe kan <choice><sic>helpen. verdient</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">helpen,</corr></choice></seg><choice><sic>helpen. verdient</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="16.7.2"><choice><sic>helpen. verdient</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">verdient</corr></choice><pb n="421" ed="VW"/> lof en geen blaam.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Iedereen kan weten welk een verwoestende werking de wetenschap op het geloof en het gebed in grote kringen heeft gehad wanneer ze buiten verband met Schrift en belijdenis als een bedwelmende drank de mensen naar het hoofd steeg en opgeblazen maakte.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Wie heeft nooit een hogere burgerscholier ontmoet die sedert hij de naam van Darwin voor't eerst hoorde zijn neus omhoog stak en er verder bij bleef:</seg> <seg n="16.9.2">er is geen God!?</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">En wie bleef z'n gehele leven lang verschoond van de ontmoeting met een of ander 'neutraal' mens wie sedert hij de naam van Multatuli hoorde het gebed in de mond bestorven was?<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">In zulke ogenblikken kan men zich overtuigen hoe benevelend alle kennis werkt die niet opgenomen wordt in de grote samenhang der kennis Gods.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Als de alcohol die uit het voedzame koren gedistilleerd verderft in plaats van onderhoudt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Aan zulke dingen <hi rend="italic">hebben schuld</hi> degenen die in de handen klappen wanneer een brochure als van ds. Hulsman verschijnt waarin de ethische richting afgestraft wordt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De ethische theologen immers hebben een oog gehad voor de eis om de eenheid te vinden tussen Schrift en belijdenis en wetenschappelijke arbeid.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dat is het gemeenschappelijk kenmerk dergenen die tot die geestesrichting gerekend worden te behoren.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Allerlei andere kenmerken die wel eens genoemd worden,</seg> <seg n="17.4.2">als bijv. het plaatsen van de heiligmaking voor de rechtvaardigmaking en van leven voor waarheid,</seg> <seg n="17.4.3">zijn onjuist.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Tot de zgn. ethische groep behoren stoer-gereformeerde geesten.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is er echter om te doen dat allerlei arbeid die er verricht is,</seg> <seg n="18.1.2">wordt opgenomen in de gemeenschap van Christus.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Gebeurt dat niet dan hebben de vruchten van die arbeid een schadelijke invloed.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Iedereen kan weten hoe wetenschappelijke en sociale theorieën de harten van Christus kunnen vervreemden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Daartegenover een bloot-conservatieve houding aan te nemen brengt de kerk zo grif als twee maal twee vier is buiten het leven van onze tijd.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Op sociaal gebied is dr. Slotemaker de Bruine een voorbeeld van betekenisvolle arbeid in bovenbedoelde zin.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Meer voor het kerkelijk en persoonlijk leven noemden we boven de namen van Gunning en Valeton.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De eerste meer een bespiegelende,</seg> <seg n="18.7.2">de laatste een meer praktische en gemoedelijke geest.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Maar beiden hebben het hunne bijgedragen om het mogelijk te maken dat zeer velen die anders de weg van ds. Hulsman zouden zijn gegaan bijbel en confessie meer lief kregen dan ooit te voren.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dezer dagen heb ik er het vriendelijke en zachte gezicht van prof. Valeton nog eens op aangezien,</seg> <seg n="19.1.2">zoals ik het uitgeknipt uit <hi rend="italic">Het Penningske</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n5" rend="superscript">5</ref> in enkele huisgezinnen in mijn gemeente op de schoorsteenmantel zag.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En ik heb mij geërgerd toen ik in <hi rend="italic">De Nederlander</hi> las dat ds. Goslinga bij zijn intrede in de gemeente te Utrecht meende te moeten beginnen met te bidden om een Gereformeerd professor in de vacature-Valeton.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-brochure-hulsman.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Had hij dat,</seg> <seg n="19.3.2">wanneer hij het zo graag wilde,</seg> <seg n="19.3.3">niet thuis kunnen doen?</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Is zo iets niet hoogst onkies tegenover de nagedachtenis van de ontslapene?</seg></s> <pb n="422" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="19.5"><seg n="19.5.1">De arbeid der zgn. ethische theologie is voor onze kerk een zegen geweest.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Haar bedoeling is niet ongereformeerd te zijn.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Zij arbeidt er juist aan om gereformeerd te kunnen blijven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">De grief der vrijzinnigen tegen haar is juist dat ze de band met de belijdenis niet doorsnijdt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Intussen is het gemakkelijk om te zeggen wat gereformeerd was in de bloeitijd van onze oude theologie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat is een historische vraag.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Wat de bijbel en de kerk ons thans te zeggen hebben,</seg> <seg n="20.3.2">dat is een levensvraag.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Is de lezer daar al geheel mee klaar?</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="418" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. J. de Sopper, <hi rend="italic">Rechts òf links.</hi> 'n Sommatie, in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 18 (1911) nr. 37.</p></note>
<pb n="419" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*G. Hulsman, <hi rend="italic">Het ethisch beginselen de ethische richting,</hi> Groningen 1911, p. 4 l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>'Het woord van één man betekent weinig.*</p></note>
<pb n="422" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">De </hi><choice><sic>brochure-Huisman</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">brochure-Hulsman</hi></corr></choice><hi rend="italic"> werd door </hi><choice><sic>N.gepubliceerd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">N. gepubliceerd</hi></corr></choice> in twee afleveringen, 1 in HZ. 5(1912) nr. <choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">11</corr></choice>; 2 in nr. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.n2" type="end" place="end" n="2"><p>G. Hulsman (1867-1952), hervormd predikant, vanaf 1903 te Groningen, vanaf 1915 te Assen, vanaf 1920 te Den Haag. H., als ethisch-orthodox predikant te Groningen beroepen, deed een storm van protest opsteken, toen hij in zijn paaspreek verklaarde moeite te hebben met de historiciteit van de opstandingsverhalen. In zijn <hi rend="italic">Het ethisch beginsel en de ethische richting,</hi> Groningen 1911, 1912<hi rend="superscript">2</hi>, verdedigde hij zich tegen de kritiek en verweet zijn vroegere geestverwanten dat zij, terwijl zij zijn wetenschappelijk standpunt deelden (i.c. de historische kritiek), de daaruit voortvloeiende inzichten voor de gemeente verzwegen uit pastorale overwegingen en zich hierdoor aan dubbelzinnigheid schuldig maakten. Zijn In <hi rend="italic">de distelen en de doornen.</hi> Het antwoord op de beoordelingen van mijn brochure'Het ethisch beginsel en de ethische richting', dat in 1912 te Groningen verscheen, is een zelfstandige herdruk van het reeds in de 2e druk van <hi rend="italic">Het ethisch beginsel en de ethische richting</hi> opgenomen aanhangsel.</p><p>In <hi rend="italic">Het ethisch beginsel en de ethische richting</hi> zijn twee testimonia opgenomen: een van 35 'moderne'theologen, waaronder H. U. Meyboom, hoogleraar te Groningen; een ander van 17 'evangelische' theologen, waaronder W. Mallinckrodt, hoogleraar te Groningen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. J. Aalders <choice><sic>(1 870</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1870</corr></choice>-1945), hervormd theoloog, vanaf 1915 hoogleraar te Groningen. Hij aanvaardde dat ambt met de rede <hi rend="italic">Gewijde synthese,</hi> Utrecht 1915.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Multatuli, pseudoniem van E. Douwes Dekker (1820-1887), Nederlands schrijver. Van zijn afkeer van kerk en godsdienst, die hem tot een van de eerste verdedigers van het atheïsme in Nederland maakte, legde hij o.a. getuigenis af in zijn <hi rend="italic">Gebed van den onwetende (1860).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">Het Penningske</hi> was een maandblad uitgaande van de Hulpvereeniging der Utrechtsche Zendingsvereeniging. Het bestond van 1865-1940 en werd eerst uitgegeven te Utrecht, later z.p. J. J. P. Valeton Jr. was jarenlang bestuurslid van deze Zendingsvereeniging.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-brochure-hulsman.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In <hi rend="italic">De Nederlander</hi> 19 (14.3.1912) nr. 5651 verscheen een verslag van de intrede van ds. J. Goslinga te Utrecht. Daarin staat o.a.: "In zijn dankgebed sprak hij nog de wens uit, dat de opengevallen hoogleraarsplaats (door het overlijden van prof. Valeton) mocht worden ingenomen door iemand van gereformeerde confessie."</p><p>J. Goslinga (1873-1954), hervormd predikant, vanaf 1909 te Leerdam, vanaf 1912 te Utrecht.</p><p><hi rend="italic">De Nederlander.</hi> Dagblad tot verbreiding van christelijk-nationale beginselen, werd in 1893 opgericht en stond van 1894-1921 onder hoofdredäctie van A. F. de Savornin Lohman. Het was vanaf 1908 het dagblad van de Christefijk-Historische Unie.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="28" xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming" decls="#bibl-noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming">
<pb n="423" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De jongste hoogleraarsbenoeming<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De benoeming van dr. Noordtzij<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n2" rend="superscript">2</ref> tot opvolger van prof. Valeton heeft zeer verschillende gevoelens wakker gemaakt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1"><hi rend="italic">De Beukelaer</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n3" rend="superscript">3</ref> drukte zich al heel sterk uit en noemde die benoeming "een dwaasheid,</seg> <seg n="2.2.2">maar bovenal een onbeleefdheid,</seg> <seg n="2.2.3">zo niet een onbeschaamdheid".<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De eindredacteur van ons blad was er evenmin goed over te spreken<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n4" rend="superscript">4</ref> en in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> schreef dr. Schokking<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n5" rend="superscript">5</ref> dat deze benoeming zoal niet bedoeld dan toch gevoeld wordt als een slag in 't aangezicht van de Hervormde Kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Natuurlijk wekte de benoeming blijdschap in de organen der gescheiden kerken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1"><hi rend="italic">De Herazit</hi> zag "een einde gemaakt aan het ostracisme,</seg> <seg n="3.2.2">dat dusver tegen de gereformeerden aan de Rijksuniversiteiten werd geoefend."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Voor de Juiste beoordeling van deze benoeming mag niet worden vergeten dat op dit ogenblik in Leiden twee professoren aan de theologische faculteiten verbonden zijn die bij hun benoeming geen lid waren van de Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Omdat deze mannen vreemdelingen waren,</seg> <seg n="3.4.2">dit moet dadelijk worden toegegeven,</seg> <seg n="3.4.3">was in hun benoeming weinig dat aanstoot kon geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Anders stond het met de verhouding tot onze kerk van de beroemde professor Tiele.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Professor Tiele was remonstrant en moest helpen studenten op te leiden voor een kerk waartoe hij niet behoorde,</seg> <seg n="3.6.2">terwijl historisch het remonstrantisme tegenover de Hervormde Kerk stond.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hier gold het echter oude geschillen die weinig meer,</seg> <seg n="3.7.2">althans niet kerkelijk,</seg> <seg n="3.7.3">leefden in de boezem der gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Geheel anders staat het bij de benoeming van dr. <choice><sic>N oordtzij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Noordtzij</corr></choice>.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dr. Noordtzij behoort tot een groep in den lande die voor de theologische faculteit aan onze hogescholen zelden een goed woord heeft overgehad.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Niet lang geleden werd de faculteit in de Tweede Kamer nog bij een 'doodshoofd' vergeleken omdat de dogmatische vakken er buiten liggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De gescheidenen waren het er meestal over eens dat de overheid moeilijk theologie kan doen onderwijzen en meenden dat of de kerken dit moeten doen en de theologische faculteit dus behoort te verdwijnen om plaats te maken voor een seminarie,</seg> <seg n="4.4.2">of dat zulk een instituut moet rusten op de zelfstandige,</seg> <seg n="4.4.3">wetenschappelijke belangstelling van het volk,</seg> <seg n="4.4.4">geheel vrij of althans zo vrij <pb n="424" ed="VW"/>mogelijk van overheid en kerk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hierin schijnt nu verandering te zijn gekomen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De mannen van de gescheiden kerken zijn <hi rend="italic">niet</hi> onwillig van staatswege theologie te studeren en te helpen onderwijzen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Waren dan vroeger de druiven zuur en werd daarom het onderwijs van staatswege zozeer gelaakt?</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">We denken hierbij aan een legende die veel is rondverteld,</seg> <seg n="4.8.2">maar waaraan we nooit een ogenblik geloof hebben geslagen,</seg> <seg n="4.8.3">dat ni. de oprichting der Vrije Universiteit in verband zou hebben gestaan met het werkelijk of vermeende ostracisme waarover we boven <hi rend="italic">De Heraut</hi> hoorden spreken.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">We hebben steeds geloofd dat het beginsel van dr. Kuyper veel te logisch en te krachtig naar een vrije inrichting heen wees om ook maar één ogenblik een dergelijke gedachte,</seg> <seg n="4.9.2">nu afgezien van het unfaire van zulk een vermoeden,</seg> <seg n="4.9.3">toe te laten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De geschiedenis is echter een harde leermeester.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Heeft de ervaring met de Vrije Universiteit opgedaan misschien aan deze groep geleerd dat de poging om een universiteit te doen rusten op de vrije wetenschappelijke belangstelling van het volk moeilijkheden ontmoet,</seg> <seg n="5.2.2">waarvan men 't gewicht had onderschat?</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Is men bezig tot de erkenning te komen dat er dingen zijn die alleen op 't forum behandeld kunnen worden?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er is een andere onderstelling mogelijk.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Deze,</seg> <seg n="6.2.2">dat dr. Noordtzij gaat doen wat sommige christelijke onderwijzers hebben gedaan die in de openbare school de arbeid hebben opgenomen onder een zeker stilzwijgend protest tegen de geest en de inrichting der school.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men kon dan echter moeilijk in zo blijde toon van de benoeming spreken als van de opheffing van een ostracisme waardoor men terugkeert naar een plaats waarvan men tot dusver ten onrechte is geweerd.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In één woord,</seg> <seg n="6.4.2">wanneer de blijdschap der gescheidenen oprecht is,</seg> <seg n="6.4.3">dan houdt het aanvaarden van deze benoeming althans op één gebied een beperking van de afscheidingsbeginselen in.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wanneer nu ook de studenten van Kampen of Amsterdam naar Utrecht komen studeren,</seg> <seg n="6.5.2">dan zou deze benoeming toenadering kunnen betekenen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Is niets van dit alles het geval,</seg> <seg n="6.6.2">betekent het aanvaarden van deze benoeming niet de minste inperking van de strekking der afscheidingsbeginselen en blijft de idee van het vrije theologische onderwijs geheel gehandhaafd,</seg> <seg n="6.6.3">dan <choice><sic>beorijpen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">begrijpen</corr></choice> we niet waarom men een zo bekwaam man als dr. Noordtzij niet voor de uitwerking van eigen beginsel behoudt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Moeten we in hem een soort van straf-professor zien die met een half hart een plaats gaat bekleden waar men hem niet begeerd heeft,</seg> <seg n="6.7.2">dan heeft deze benoeming werkelijk iets brutaals en krenkends.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor 't overige is aan een publieke universiteit ieder wetenschappelijk man benoembaar en de Hervormde Kerk heeft er geen belang bij hier een voorrecht te bezitten dat haar niet toekomt.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="423" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. R. van de Laar in <hi rend="italic">De Beukelaer</hi> 3 (30.5.1912) nr. 126, p. 484 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. Schokking in het artikel <hi rend="italic">Een professorsbenoeming in De Gereformeerde Kerk 24</hi> (30.5.1912) nr. 1234.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. H. Kuyper in <hi rend="italic">De Heraut</hi> (2.6.1912) nr. 1796.</p></note>
<pb n="425" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="425" ed="VW"/><hi rend="italic">De jongste hoogleraarsbenoeming</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 5 (1912) nr. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. Noordtzij (1871-1944), gereformeerd theoloog. vanaf 1903 lector aan de Theologische School van de Gereformeerde Kerken te Kampen, vanaf 1912 hoogleraar voor het <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">O.</corr></choice> T. te Utrecht.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie F noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Hiermee doelt N. op J. W. Groot Enzerink (zie A noot 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n5" type="end" place="end" n="5"><p>J. Schokking (1864-1941), hervormd predikant en christelijk-historisch politicus, was o.a. predikant te Koudum (1897-1903) en Leiden (1910-1918). Hij was van 1901-1909 het enige Tweede Kamerlid voor de Fries-christelijk-historischen; later maakte hij deel uit van de C.H.U.-fractie. Ook was hij korte tijd (1925-1926) minister van Justitie. Behalve theologie had S. ook rechten gestudeerd. Vandaar dat N. hem ook aanduidt als mr. Schokking. Theologisch gezien was S. een aanhanger van Hoedemaker. S. was behalve eindredacteur van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> ook <choice><sic>voorzittervan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">voorzitter van</corr></choice> de Confessioneele Vereeniging.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In 1912 waren er in Leiden de volgende twee buitenlandse hoogleraren in de theologie:</p><p>K.Lake (1872-1946), Engels nieuwtestamenticus, van 1904-1914 hoogleraar te Leiden, en W. B. Kristensen (1867-1953), Nederlands godsdiensthistoricus van Noorse afkomst, van 1901-1937 hoogleraar te Leiden in de geschiedenis en de fenomenologie van de godsdienst als opvolger van C. P. Tiele.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-jongste-hoogleraarsbenoeming.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Kuyper betitelde in de Kamerdebatten in 1904 over zijn wetsontwerp tot herziening van de Hoger Onderwijswet de theologische faculteit aan de Rijksuniversiteiten als een 'doodshoofd'. Hiermee gaf Kuyper zijn afkeer te kennen van de faculteit voor godgeleerdheid, zoals de Hoger Onderwijswet van 1876 die vanuit het principe der neutraliteit had geconstrueerd. Kuyper vond, dat een faculteit waarbinnen de dogmatiek slechts een los aanhangsel was, zich ten onrechte een faculteit <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">voor '</corr></choice>godgeleerdheid' noemde. (Vgl. A noot 5.)</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="29" xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding" decls="#bibl-noordmans1.zedelijke-opvoeding">
<pb n="426" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">'Zedelijke opvoeding'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onlangs viel op 't terrein van 'Kinderzorg' een belangrijke ministeriële beslissing.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Er is nl. in Den Haag opgericht een vereniging voor <hi rend="italic">zedelijke opvoeding.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dat wil in dit verband zeggen een opvoeding <hi rend="italic">zonder godsdienst,</hi></seg> <seg n="2.3.2">waarbij aan goed en kwaad geen goddelijke wil ten grondslag wordt gelegd.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zulk een vereniging heeft de bedoeling aan jeugdige personen over wie ze voogdij krijgt leiding te geven zonder die jongens en meisjes te spreken over God.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De wijding der hogere wereld zal niet tot hen doordringen voorzover het aan genoemde vereniging zal liggen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Van Christus zullen ze verre gehouden worden.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het 'laat de kinderkens tot Mij komen' zal voor hen tevergeefs gesproken zijn.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">En niet alleen dat ze buiten de beademing van het Evangelie zullen moeten opgroeien,</seg> <seg n="2.8.2">maar elke gedachte aan Gods majesteit en liefde,</seg> <seg n="2.8.3">ook in de meest algemene zin,</seg> <seg n="2.8.4">zal zoveel mogelijk uit hun opvoeding geweerd worden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De oprichter van bovenbedoelde vereniging staat in dit streven niet alleen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Op het onlangs in Den Haag gehouden Congres voor Zedelijke Opvoeding<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.f1" rend="superscript">a</ref> bleek dat in alle landen van Europa mannen en vrouwen in deze richting werkzaam zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze vereniging nu heeft bij de regering om subsidie aangeklopt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De oprichter heeft het openlijk uitgesproken dat de vereniging niet alleen bedoelt om aan de enkele kinderen van uitgesproken atheïsten die haar mochten worden toevertrouwd haar leiding te geven,</seg> <seg n="3.4.2">maar dat ze een propagandistisch karakter heeft.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Evengoed als de godsdienstige verenigingen trachten de kinderen voor Christus te winnen,</seg> <seg n="3.5.2">waarin de heer Meyer alleen het streven ziet <choice><sic>om ze eik voor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">om ze elk voor</corr></choice> hun kerk te behouden of te winnen,</seg> <seg n="3.5.3">evengoed wil de oprichter er op uit zijn om propaganda te maken voor zijn vrijgeesterij.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij zou zelfs willen dat de voogdijraden hem alle ongedoopte kinderen zonden,</seg> <seg n="3.6.2">ook wanneer de doop door nalatigheid achterwege gebleven was.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De regering stond hier voor een moeilijke vraag.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De vraag of ze verantwoord zou zijn wanneer ze met regeringsgeld een <choice><sic>der-elijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dergelijke</corr></choice> vereniging steun <choice><sic>verlenen ding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">verlenen ging</corr></choice>.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men onderschatte de moeilijkheid van dergelijke gevallen niet.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het is de publieke kas waarover de minister beschikt.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zijn persoonlijke opvattingen mogen hier niet in alles de doorslag geven.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Voor de wet staan alle Nederlanders gelijk.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Bij de afneming van de eed wordt met de vrijgeesten gerekend.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De vraag was hier of ze geheel op gelijke voet zouden gesteld <pb n="427" ed="VW"/>worden met andere verenigingen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De minister heeft de moed gehad hierop ontkennend te antwoorden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Hij heeft voor het toekennen van subsidie z'n voorwaarde gesteld.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Hij heeft geëist dat de genoemde vereniging haar arbeid niet verder zou uitstrekken dan tot degenen die meer of minder bewust een dergelijke opvoeding voor hun kind begeerden of gerekend mochten worden,</seg> <seg n="4.11.2">wanneer ze in leven waren,</seg> <seg n="4.11.3">zulks te hebben zullen doen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Zich dus alleen zou bezig houden met kinderen van vrijgeesten.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Van hen die zonder God en vervreemd van de verbonden der belofte in de wereld verkeerd hadden en voor hun kroost ook zulk een leven zouden begeren.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Maar van de kinderen die door verbondsbetrekking nog met de kerk moeten gerekend worden in betrekking te staan,</seg> <seg n="4.14.2">ook al mocht deze band verslapt zijn,</seg> <seg n="4.14.3">van die kinderen zou de vereniging haar handen hebben af te houden.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Dat is de strekking van de ministeriële beslissing.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Bij de algemene debatten zal zeker menig woord over dit besluit van de minister gezegd worden.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Intussen is het een verblijdend feit dat een Nederlandse bewindsman zich op dit standpunt heeft durven stellen.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Het komt ons voor dat de grenslijn hier <choice><sic>zeerjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zeer juist</corr></choice> en correct is afgebakend.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In 't afgetrokkene zijn alle Nederlanders gelijk voor de wet.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wanneer de Nederlandse staat gelijk stond met een samenstel van wetten,</seg> <seg n="5.2.2">dan zouden er moeilijk termen gevonden kunnen worden om tegenover welk geestelijk verschijnsel dan ook een afwijkende houding aan te nemen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De staat ware dan een <hi rend="italic">publieke automaat</hi> waaruit elk die zekere formele voorwaarden vervulde z'n gading kon trekken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het zal wel altijd onmogelijk blijken de geestelijke machten en kleuren zo te classificeren en bij de wet aan te duiden dat elk naar hoger recht de steun van de staat geniet die haar toekomt.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Veeleer zal bij elke zuiver formele regeling groot gevaar ontstaan dat juist het omgekeerde geschiedt.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De geschiedenis van onze jongste wetgeving bewijst dit genoeg.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De staat is echter geen publieke automaat en niet alleen een samenstel van wetten.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Er zijn <hi rend="italic">regeringspersonen</hi> die met hun verantwoordelijkheid hun daden dekken.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Regeren zal altijd <hi rend="italic">beleid en moed</hi> blijven vorderen.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Het moet dan ook als een daad van moed geëerd worden waar de minister z'n voorwaarde stelde.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Men kan zich voorstellen dat het zover kwam ook in ons land,</seg> <seg n="5.11.2">wat God verhoede,</seg> <seg n="5.11.3">dat het roekeloos zou zijn een dergelijk besluit te nemen.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Dat er geen minister te vinden zou zijn die het zou aandurven.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Zover is het echter nog niet.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">En zover zal het,</seg> <seg n="5.14.2">hopen we,</seg> <seg n="5.14.3">ook wel nooit komen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Vrijgeesterij is een <hi rend="italic">abnormaal</hi> verschijnsel.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In ieder hart ligt het semen religionis<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.f2" rend="superscript">b</ref> en een geheel volk rukt het niet gemakkelijk uit z'n hart.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men zij tegenover zulke verschijnselen niet te zwartgallig of bevreesd.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Gelukkig is de minister dat ook niet geweest.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zolang een Nederlands minister meer is dan <pb n="428" ed="VW"/><hi rend="italic">de chejf van een papiermolen,</hi></seg> <seg n="6.5.2">zolang van hem verwacht mag worden dat hij regeert en z'n persoonlijke verantwoordelijkheid gevoelt,</seg> <seg n="6.5.3">zal men met blijdschap moeten zien dat hij tegenover een zo abnormaal verschijnsel als de vrijgeesterij een <hi rend="italic">houding</hi> durft aannemen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Die houding is allerminst bekrompen geweest.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zelfs aan een vereniging als deze wil de minister steun verlenen voor het onderhoud van kinderen uit eigen kring.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Van gewetensdwang is hier dus geen sprake.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Een vrijgeest wordt in ons land volgens goede nationale traditie <hi rend="italic">niet</hi> verdrukt.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Het protestants beginsel is ruim.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Maar om voor atheïstische propaganda de publieke kas open te stellen,</seg> <seg n="6.11.2">daarvoor is het gelukkig nog geen tijd.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">En we hopen dat er nog land Nederlandse bewindslieden zullen blijven die de moed hebben dit te weigeren.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">De subsidie moet worden aangevraagd.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Het vragen is vrij,</seg> <seg n="6.14.2">maar ook het weigeren.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Zulk een weigering zal nooit <hi rend="italic">willekeurig</hi> mogen zijn.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Dan zeggen we:</seg> <seg n="6.16.2">we leven onder een wet en zijn niet van de willekeur van een regeringspersoon afhankelijk.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Maar er blijft ook veel waars in de oude antirevolutionaire stelling,</seg> <seg n="6.17.2">dat de overheid aan Gods Woord gebonden is in de consciëntie der overheidspersonen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.zedelijke-opvoeding.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">Wie meent dat de band <hi rend="italic">volledig</hi> bij de wet kan worden vastgelegd bedriegt zich.</seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">Een staat is een levend organisme en er blijven overheidsper<hi rend="italic">sonen</hi> nodig.</seg></s> <s n="6.20"><seg n="6.20.1">Mannen van karakter die niet willekeurig,</seg> <seg n="6.20.2">maar met hun geweten te rade gaande,</seg> <seg n="6.20.3">in aansluiting aan het <hi rend="italic">volksgeweten,</hi></seg> <seg n="6.20.4">in sommige gevallen 'neen'durven zeggen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="426" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*'Zedelijke opvoeding' heeft hier een meer algemene betekenis.*</p></note>
<pb n="427" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Kiem der godskennis.*</p></note>
<pb n="428" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Art. 3 van het A.R. program van 1878.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">'Zedelijke opvoeding' verscheen in HZ.</hi> 5 (1912) nr. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In art. 2 van het <hi rend="italic">Reglement voor de diaconieën der </hi><choice><sic>Nederlandsclie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Nederlandsche</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Hervormde Kerk</hi> werd in 1906 de bepaling opgenomen, dat het o.a. de taak is van de diaconieën "het duurzaam verzorgen en opvoeden van wezen en van hulpbehoevende of verwaarloosde kinderen, tot de gemeente behorende." Tot deze taak sloten zich de diaconieën provinciaal of classicaal aaneen in verenigingen, 'Kinderzorg' genaamd, Vanaf 1910 was N. secretaris van de vereniging Kinderzorg in het provinciaal ressort Friesland der Nederlandse Hervormde Kerk; zijn jaarverslagen verschenen als bijvoegsel in het <hi rend="italic">Hervormd Zondagsblad.</hi></p><p>W. Meyer richtte in 1909 de Vereeniging 'Zedelijke Opvoeding' op met de bedoeling kinderen. die aan de ouderlijke macht onttrokken waren, voor zover deze niet behoorden tot een bepaald kerkgenootschap, zedelijk op te voeden buiten enige godsdienstvorm. Daartoe werd een subsidieaanvraag ingediend.</p><p>W.Meyer (1842-1924), vrijdenker, kenner en vertaler van Spinoza, was van 1905 tot 1915 lid van de Voogdijraad (tegenwoordig Raad voor Kinderbescherming geheten). E.R.H. Regout (1863-1913), sedert 1910 minister van Justitie in het kabinet-Heemskerk. Als minister bracht hij de veel gekritiseerde zedelijkheidswetten tot stand.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.zedelijke-opvoeding.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Van 22 tot 27 augustus 1912 werd in Den Haag het Tweede Internationale Congres voor Zedelijke Opvoeding gehouden. Een verslag van dat congres verscheen onder de titel: <hi rend="italic">Compte rendu</hi> du deuxième congrès international d'éducation morale <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> La Haye 22-27 Aoüt 1912 ('s-Gravenhage 1913). Het eerste congres werd in 1908 te Londen gehouden.</p><p>Volgens de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 23.8.1912 was het gemeentebestuur van Den Haag in tegenstelling tot de regering een goed gastheer, "want de regering deed, gelijk bekend, minder dan niets en geen enkele minister bewoog zich in de gezellige zaten van het Kurhaus . ."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="30" xml:id="noordmans1.paepse-stoutigheden" decls="#bibl-noordmans1.paepse-stoutigheden">
<pb n="429" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Paepse stoutigheden<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.paepse-stoutigheden.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">Paepse stoutigheden</corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De ervaring die mr. Van de Laar<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.paepse-stoutigheden.n2" rend="superscript">2</ref> in Gendringen gemaakt heeft toen hij in een lezing een zwakke zijde in de roomse levensleer wilde aanwijzen,</seg> <seg n="3.1.2">heeft algemeen de aandacht getrokken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het moest ieder opvallen in hoe sterke mate de politiek meespreekt in wat er van Rome gezegd of gezwegen wordt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wij althans konden de indruk moeilijk van ons zetten dat de houding van <hi rend="italic">De Nederlander</hi> aan politiek niet geheel gespeend was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.paepse-stoutigheden.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Tegenover mr. Van de Laar en wat in <hi rend="italic">De Beukelaer of De Klaroen</hi> geschreven wordt,</seg> <seg n="3.4.2">nam dit christelijk-historisch dagblad van het begin af aan een vrij scherpe houding aan.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">In het begin zo scherp dat aan mr. Van de Laar niets overbleef dan zijn schuilnaam waaronder hij zijn schrijven begonnen was te laten varen en onder eigen naam zijn werk voort te zetten.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Gedeeltelijk is dit misschien een gevolg hiervan dat <hi rend="italic">De Klaroen</hi> niet 't minst op <hi rend="italic">De Nederlander</hi> en z'n redacteur z'n pijlen richtte.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Juist om de roep van eerlijkheid en onpartijdigheid waarin dit dagblad staat,</seg> <seg n="3.7.2">scheen het voor de hand te liggen dat iemand die buiten de partijen staande met zorg de <hi rend="italic">'verleugening'</hi> in christelijke kringen gadesloeg met kracht zijn verwondering moest uitspreken wanneer hij aan die zijde soms een gedragslijn meende te ontdekken die hij niet rijmen kon. Voor een ander deel ook is het mogelijk dat meer algemene invloeden hun kracht lieten gelden en een christelijk conservatisme,</seg> <seg n="3.7.3">misschien onbewust,</seg> <seg n="3.7.4">in verzet kwam,</seg> <seg n="3.7.5">instinctief tegen wat aan bestaande toestanden en verhoudingen wel eens een einde zou kunnen maken wanneer het ingang vond.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Zulk een verweer pleegt dan fel te zijn.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Feller dan het karakter der betrokken personen in staat is te verklaren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wat <hi rend="italic">De Nederlander</hi> te lezen gaf bij de opzettelijke behandeling van het geval Gendringen konden we althans niet zonder verbazing lezen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het gold hier een geval waarin cultuur tegenover cultuur staat.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Mr. Van de Laar gewoon aan onze protestantse manieren die de vrije man het vrije woord gunt ook al staat hij in een omgeving die met hem niet overeenkomt,</seg> <seg n="4.3.2">wees,</seg> <seg n="4.3.3">nog wel in eigen kring,</seg> <seg n="4.3.4">op de kracht van ons beginsel tegenover dat van Rome.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dat hij daarbij meer onmiddellijk dacht aan wat de praktijk in roomse streken doet zien dan wat bij goede telling kan opgesomd worden aan tekenen van beter inzicht kan ons moeilijk verwonderen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Roomse leer en praktijk liggen <choice><sic>in eik geval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in elk geval</corr></choice> veel verder uiteen dan de protestantse leer en praktijk.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit was echter hier de hoofdzaak niet.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Mr. Van de Laar maakte hier kennis met de roomse cultuur die van zeer materiële argumenten weet <pb n="430" ed="VW"/>wanneer de argumenten van woord en betoog niet helpen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het zou te veel gezegd zijn wanneer we wilden beweren dat zulke argumenten onder protestanten geheel en altijd ter zijde gelaten worden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar we menen dat het niet te veel gezegd is wanneer we vaststellen dat de roomse bevolking,</seg> <seg n="5.4.2">ook in ons land,</seg> <seg n="5.4.3">nog niet die onbekrompen opvatting van het vrije woord heeft die onder ons bijna gemeengoed is geworden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Staat men nu tegenover een uiting van deze minderwaardige roomse cultuur en wordt een onzer meest consciëntieuze en kloekhartige mannen er de dupe van,</seg> <seg n="6.1.2">dan doet het onaangenaam aan wanneer men een onzer dagbladen als advocatus diaboli ziet optreden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wat een roomse allicht voor in de mond ligt,</seg> <seg n="6.2.2">wat in hun verweerschriften altijd wordt aangetroffen,</seg> <seg n="6.2.3">Luther voor te stellen als iemand die het leven wel lustte,</seg> <seg n="6.2.4">dat ziet men toch met verbazing zwart op wit naar aanleiding van paepse stoutigheden als te Gendringen in een christelijk-historisch dagblad.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">We willen gaarne aannemen dat hier billijkheidsoverwegingen hebben meegesproken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ook ten opzichte van de tegenstander en juist tegenover hem moet men billijk zijn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar verdrietig is het wanneer in onze of naburige en verwante kringen de sfeer ontstaat waarin men geen kwaad meer van Rome horen wil.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Anti-papisme is een onaangename geestesgesteldheid die minder uitwerkt dan men denkt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar des te meer komt het er op aan voor het vrije woord te waken waarin onze kracht tegen Rome ligt en waarbij wij in elk geval meer aansluiting hebben met onze liberale landgenoten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Mocht er in <choice><sic>sommi-e</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sommige</corr></choice> kringen een conservatieve geestesgesteldheid ontstaan die tegenover alles wat in onze dagen er op wijst dat de christelijke zuurdesem doorwerkt door een zekere vrees voor verschuiving van oude verhoudingen bekropen wordt en zich meer met Rome op haar <choice><sic>gemak -evoelt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gemak gevoelt</corr></choice> dan met <choice><sic>eenjongere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">een jongere</corr></choice> protestantse groep voor wie de traditie niet als 't hoogste geldt,</seg> <seg n="7.1.2">dan zal er dubbel reden zijn om de rechten van het vrije woord hoog te houden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Niet sterk genoeg kunnen die atavistische uitingen van roomse cultuur gegispt worden die dit zoeken te smoren.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Rome heeft <choice><sic>onoetwijfeld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ongetwijfeld</corr></choice> elementen van christelijke beschaving en christelijk leven.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar wanneer voor de toekomst gezocht wordt naar kringen waaruit levende belijders van het Evangelie zullen moeten aangeworven,</seg> <seg n="7.4.2">dan zal het zeer de vraag zijn of we daarbij allereerst aan Rome hebben te denken of aan die kringen waar vaste formules en clichés troef zijn.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Waar Gods Woord iets van hart en leven zal kunnen maken,</seg> <seg n="7.5.2">moet ruimte zijn voor Gods Woord en moet niet alles van te voren vaststaan.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Onze liberale landgenoten zijn vaak te kort geschoten in eerbied voor het vrije woord en hebben op hinderlijke wijze die vrijheid weinig geëerbiedigd.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Toch blijft het hinderlijk wanneer in onze dagen vaak geheel vergeten wordt dat onder hen een stuk protestantisme leeft dat niet uit het oog mag worden verloren.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Van Romes cultuur en geest verwachten we voor de toekomst weinig goeds.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head n="2."><pb n="431" ed="VW"/><label>2.</label> <s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een antwoord</seg></s></head>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In ons artikel <hi rend="italic">Paepse stoutigheden</hi> hadden we onze verwondering uitgesproken over de wijze waarop <hi rend="italic">De Nederlander</hi> Luther mengde in de zaak 'Van de Laar'.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Er bestaat een oud rijmpje dat veelal aan Luther is toegeschreven en aldus luidt:</seg></s></p>
<lg><l n="10.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="10.1.1">"Wer nicht liebt Wein,</seg> <seg n="10.1.2">Weib und Gesang,</seg> <seg n="10.1.3">Bleibt ein Narr sein Leben lang."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit rijmpje moest in <hi rend="italic">De Nederlander</hi> mede dienst doen om in een artikel waarin Rome op z'n breedst werd voorgesteld het protestantisme op z'n smalst te tekenen inzake drankbestrijding.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dr. Kuypers afkeer van de chocoladeketel was er ook bij te pas gekomen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ook andere 'feiten' werden genoemd ten betoge dat we in dit stuk op Rome in 't minst geen voorsprong hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.paepse-stoutigheden.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat Luther hier dienst moest doen om onze zwakheid in dezen te verduidelijken had onze verbazing gaande gemaakt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1"><hi rend="italic">De Nederlander</hi> vindt nu dat hiervoor geen reden bestaat.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Bovenbedoeld rijmpje toch,</seg> <seg n="12.3.2">schrijft het blad,</seg> <seg n="12.3.3">"is niet door roomsen,</seg> <seg n="12.3.4">maar door de protestantse bewaarders van de Wartburg onder de motto's opgenomen,</seg> <seg n="12.3.5">die dit historische plekje versieren."</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Nu heeft,</seg> <seg n="12.4.2">zijn we goed ingelicht,</seg> <seg n="12.4.3"><hi rend="italic">rooms</hi> onderzoek geleerd,</seg> <seg n="12.4.4">dat dit rijmpje niet van Luther is en eerst meer dan 200 jaar na Luthers dood is bekend geworden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ook betwijfelen we of het op de Wartburg wel staat op een plekje dat ten opzichte van Luther in engere zin historisch genoemd kan worden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Misschien ware het interessant te vernemen waar het precies stond.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Onze herinnering laat ons in dit opzicht in de steek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.paepse-stoutigheden.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Met onze verwondering staat dit echter in geen verband.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">We hebben ons aan het spreukje nooit geërgerd voordat we het in het bewuste artikel in <hi rend="italic">De Nederlander</hi> lazen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het verband gaf het daar een odieuze bijsmaak die bij ons de herinnering opriep aan roomse polemiek.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="431" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.paepse-stoutigheden.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Paepse stoutigheden</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 5 (1912) nr. 42. Onder de titel <hi rend="italic">Een antwoord verscheen</hi> in nr. 44 nog een kort naschrift.</p><p>'Paepse stoutigheden' was in de dagen van de Republiek een aanduiding voor allerlei gebruiken, die nog dateerden uit de voor-protestantse tijd en waren blijven voortleven onder het protestantse deel van de bevolking of in ere werden gehouden door het katholieke deel. M.n. door de Gereformeerde Kerk werden ze bestreden; de overheid daarentegen stond ze oogluikend toe.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.paepse-stoutigheden.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. R. van de Laar (1871-1926), politicus, geboren en woonachtig te Gendringen. Van <pb n="432" ed="VW"/>de L. gaf tijdschriften uit als <hi rend="italic">De Beukelaer,</hi> algemeen christelijk-sociaal weekblad, en <hi rend="italic">De</hi> Klaroen, politiek sociaal tijdschrift, waarin hij zich scherp opstelde tegen de coalitie. Hij was m.n. beïnvloed door Hoedemaker. In 1912 richtte hij samen met enige anderen de Christelijk-Sociale Partij op, omdat zijns inziens de coalitie de sociale politiek verwaarloosde; voor deze partij had hij van 1918-1922 zitting in de Tweede Kamer.</p><p>Op 9 september 1912 hield A. R. van de Laar in zijn woonplaats Gendringen een lezing over <hi rend="italic">Alcohol en Rooms-Katholicisme.</hi> Hiervan verscheen een verslag in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 10.9.1912, volgens welke Van de L. gezegd zou hebben: "En dan ligt in het protestantisme, dat trouw blijft aan de beginselen van Luther en Calvijn, een grote kracht ter overwinning. Die kracht is, dat het protestantisme zegt: 'In de wereld, maar niet van de wereld.' Rome daarentegen plaatst zich niet tegenover de wereld, maar sluit een akkoord ... Als de brede schare maar wat godsdienst, wat deugd, wat zedelijkheid behoudt, is Rome tevreden. Zo staat de Katholieke Kerk ook tegenover het alcoholisme, die kanker van ons volksleven." Na de constatering, dat m.n. het zuiden van Nederland aan alcoholisme lijdt, zou Van de L. als volgt verder zijn gegaan: "Hoe kan nu ons protestants volksdeel Rome overwinnen? Niet door kleine middelen als het achteruitzetten bij benoemingen, enz., ... als wij de drank uitbannen, dan winnen wij. Dan bezitten wij geestelijke krachten, die Brabant en Limburg missen. Dan zal na twintig jaar het protestantse deel ver boven Rome uitsteken in veerkracht en energie en zal Rome, ondanks haar machtige organisatie, moeten erkennen: In het alcoholvrije protestantisme ligt de kracht!"</p><p>Het was volgens Van de L. in <hi rend="italic">De Beukelaer</hi> 3 (19.9.1912) nr. 142 aan dit soort tendentieuze verslagen te danken, dat hij zondags na de kerkdienst door de rooms-katholieke inwoners van Gendringen was opgewacht en uitgejouwd. In het verslag zou te veel staan, wat hij tegen, te weinig wat hij ten gunste van het rooms-katholicisme had gezegd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.paepse-stoutigheden.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In <hi rend="italic">De Nederlander 20</hi> (1.10.1912) nr. 5818 werd aan deze zaak een hoofdartikel gewijd onder de titel <hi rend="italic">De Roomsch-Katholieken en de drankbestrijding.</hi> Hierin werd Van de L. uitvoerig bestreden. Wat het beginsel betreft, zowel roomsen als protestanten zien de zonde slechts in de wijze waarop de stof (i.c. de alcohol) gebruikt wordt, niet in de stof zelf. In dat kader zegt <hi rend="italic">De Nederlander:</hi> "Luther had - gelijk ieder weet, die zich het aan hem toegeschreven rijmpje herinnert:</p><p>"Wer nicht liebt Wein, Weib und Gesang, Der bleibt ein Narr, sein Leben lang. . ." een andere opvatting dan de duizenden protestanten van heden, die de drankduivel met alle macht en in iedere gedaante bekampen." Maar bovendien heeft Van de L. óók wat de praktijk betreft ongelijk. De drankbestrijding is van de Nutsbeweging uitgegaan, niet van de gereformeerden. Integendeel! "Jarenlang hebben vete gereformeerden - het is nu gelukkig anders geworden - met een beroep op Gods Woord en op een verkeerde uitlegging daarvan zich tegen de drankbestrijding verzet, en heette het zelfs in een bekend woord van de leider der Antirevolutionaire Partij: 'Dat de calvinist niet werd opgevoed bij de chocolade-ketel'. . ." Ook de roomsen waren niet zo actief, maar wel waren zij de gereformeerden voor. <hi rend="italic">De Nederlander</hi> vermoedt, dat Van de L.s anti-coalitie-gezindheid de ware achtergrond vormt.</p><p>Ook na 1 okt. werd er nog enkele malen in <hi rend="italic">De Nederlander</hi> op deze zaak teruggekomen, o.a. in de nrs. van 5 en 8 okt.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.paepse-stoutigheden.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Het rijmpje, dat door <hi rend="italic">De Nederlander</hi> aan Luther werd toegeschreven, is inderdaad niet van Luther, zoals N. opmerkt. Het wordt in deze vorm het eerst aangetroffen in de <hi rend="italic">Wandsbecker Boie</hi> van 1775. Deze werd uitgegeven door M. Claudius (1740-1815), Duits schrijver. De uitspraak is waarschijnlijk echter van de Duitse dichter J. H. Voss (1751-1826).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="31" xml:id="noordmans1.een-pessimistische-verwachting" decls="#bibl-noordmans1.een-pessimistische-verwachting">
<pb n="433" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een pessimistische verwachting<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-pessimistische-verwachting.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In een te 's-Gravenhage verschijnend kerkelijk blad schreef dr. J. H. Gerretsen,</seg> <seg n="2.1.2">hervormd predikant aldaar,</seg> <seg n="2.1.3">onlangs ondermeer:</seg> <seg n="2.1.4">"Ik verwacht dat onze kerk als kerk van de mannen van de Gereformeerde Bond zal blijven voortbestaan.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Onze kerk zal een gereformeerde belijdeniskerk worden en aldus als een c naast de andere Gereformeerde Kerken a en b voortbestaan.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het verschil in kerkopvatting zal tegenover de principiële leerstellige eenheid verdwijnen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Te gemakkelijker zal dit kunnen geschieden,</seg> <seg n="2.4.2">omdat in een kerk,</seg> <seg n="2.4.3">opgetrokken in de stijl van de Gereformeerde Bond,</seg> <seg n="2.4.4">de idee van volkskerk,</seg> <seg n="2.4.5">het grote verschilpunt van heden tussen de afgescheiden en dolerenden enerzijds en de Nederlandse Hervormde Kerk anderzijds,</seg> <seg n="2.4.6">toch te loor gaat.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dr. Kuyper,</seg> <seg n="2.5.2">die in 1886 een kerkrechtelijke nederlaag leed,</seg> <seg n="2.5.3">heeft wezenlijk in onze kerk getriomfeerd.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Ook hier zal,</seg> <seg n="2.6.2">zoals telkens is geschied,</seg> <seg n="2.6.3">een kerkrechtelijke overwinning een wezenlijke nederlaag blijken te zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-pessimistische-verwachting.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze woorden zouden in hun verband moeten gelezen worden om te weten in hoeverre de daarin uitgesproken vrees onvoorwaardelijk wordt gekoesterd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij vonden die woorden <hi rend="italic">overgenomen</hi> in een ander verband dan waarin de schrijver ze plaatste en het is ons daarom niet mogelijk te zeggen hoe donker precies de blik van de schrijver is.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Voor ons doel doet er dat echter hier minder toe.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het was er ons hier om te doen aan de lezers een vraag voor ogen te brengen die in bovengenoemde aanhaling duidelijk is gesteld.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Of de daarin uitgesproken vrees in vervulling zal gaan,</seg> <seg n="3.5.2">hangt ook mede hiervan af,</seg> <seg n="3.5.3">of de leden van onze Hervormde Kerk zich helder bewust zullen worden van het daarin zo duidelijk gestelde vraagstuk.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Is onze kerk bestemd om 'als een c naast de andere Gereformeerde Kerken a en b voort te bestaan',</seg> <seg n="4.1.2">dan mist ze reeds nu haar bestaansreden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In de christelijke kerk komen geen aparte formaties te pas wanneer ze niet voor alles <hi rend="italic">geboden</hi> zijn.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Daarbij vallen vragen omtrent kerkgebouwen,</seg> <seg n="4.3.2">traktementen,</seg> <seg n="4.3.3">subsidies en dergelijke geheel in 't niet.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wie in een zekerjaar,</seg> <seg n="4.4.2">nu ruim twintig jaar geleden,</seg> <seg n="4.4.3">de bekende processen won,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-pessimistische-verwachting.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.4.4">was geen onverschillige vraag.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En welke houding in de toekomst de Staat der Nederlanden tegenover de religie in 't algemeen en onze Nederlandse Hervormde Kerk in <pb n="434" ed="VW"/>'t bijzonder zal aannemen,</seg> <seg n="4.5.2">is een zeer belangrijke vraag.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar oneindig gewichtiger is de vraag hoe het er in het gemoed van de Nederlandse christen in de twintigste eeuw zal uitzien.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Welke houding hij zal aannemen tegenover 'de schare,</seg> <seg n="4.7.2">die de wet niet weet' (Joh. 7 : 49).</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Daarbij staat eenvoudig <hi rend="italic">alles</hi> op het spel:</seg> <seg n="4.8.2">én de toekomst van onze kerk én de toekomst van ons volk én allermeest de loop van Gods Woord.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In het hierboven door ons aangehaalde citaat wordt 'verschil in kerkopvatting' gesteld tegenover 'leerstellige eenheid'.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De schrijver meent dat op de duur de opvattingen omtrent <hi rend="italic">kerk</hi> van de gescheidenen ook in onze kerk zullen overgenomen worden omdat de leerstellige eenheid de overhand zal behouden en het bloed zal kruipen waar 't niet gaan kan.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar onze kerkrechtelijke gedragslijn is niet alleen een zaak van praktijk,</seg> <seg n="5.3.2">maar hangt samen met onze opvatting van Gods Woord.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dr. Van Ronkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-pessimistische-verwachting.n3" rend="superscript">3</ref> heeft indertijd in de eerste jaargangen van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> een geheel andere toon uit Gods Woord laten horen dan wat er in de gescheiden kringen uit gehaald werd.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wij betwisten de leerstellige eenheid met de gescheidenen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zeker,</seg> <seg n="5.6.2">we geven gaarne toe dat we overeenkomen in eerbied voor de belijdenisschriften van onze kerk.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">We hebben allebei even grote instemming met de houding door onze vaderen tegenover de geestelijke machten van hun tijd aangenomen,</seg> <seg n="5.7.2">maar tegenover de geestelijke machten onzer dagen staan we niet gelijk.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Over kerk,</seg> <seg n="5.8.2">staat,</seg> <seg n="5.8.3">wetenschap,</seg> <seg n="5.8.4">onderwijs,</seg> <seg n="5.8.5">doop,</seg> <seg n="5.8.6">tucht en belijdenis denken we verschillend.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Deze verschillen schijnen thans dikwijls nog onbeduidend.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Het schijnt dat de een slechts een andere verklaring geeft dan de ander.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">De uitwerking echter van die verschillen betekent steeds groter verwijdering.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">We zijn overtuigd dat een van beiden gelijk zal krijgen.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">De waarheid is één.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Deze beslissing valt echter in de geschiedenis en de dingen die komen zullen,</seg> <seg n="5.14.2">mogen die beslissing brengen.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Voor de eerlijke proef moet echter vaststaan dat wij <hi rend="italic">onze eigen inzet</hi> hebben.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Dat bedoelt dr. Gerretsen ook.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">Hij vreest alleen maar dat het ons gaan zal als de Trojanen waarvan Homerus vertelt.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">In hun stad kwam een groot houten paard binnen waarover ze zich zeer verheugden.</seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">In dat paard zaten echter Grieken die straks de oorzaak werden van de val van hun stad.</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Laten we ons voornemen om steeds meer op <hi rend="italic">lading</hi> dan op <hi rend="italic">leuze</hi> te letten.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="433" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-pessimistische-verwachting.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. citeert hier Gerretsen naar <hi rend="italic">De Heraut</hi> (23.2.1913) nr. 1831. Het is afkomstig uit de reeks van zes artikelen die J. H. Gerretsen wijdde aan de brochure van Slotemaker de Bruine <hi rend="italic">Plaats en taak van de Hervormde Kerk</hi> in het <hi rend="italic">Kerkelijk Weekblad</hi> gewijd aan de belangen der Ned. Hervormde Gemeente te 's-Gravenhage, 2 (1912) nr. 49, p. 1.</p></note>
<pb n="434" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-pessimistische-verwachting.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Een pessimistische verwachting</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 6 (1913) nr. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-pessimistische-verwachting.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Op 15 juni 1888 sprak de Hoge Raad uit, dat beheerders van kerkelijke goederen, die door de kerkbesturen van hun bevoegdheid waren vervallen verklaard vanwege dolerende gevoelens, geen recht op het beheer of het bezit van die goederen meer hadden en alles af moesten geven wat nog van die goederen onder hun berusting was. met veroordeling tot het betalen van alle kosten van het proces. Hierdoor werden de diverse processen beslist over het beheer der kerkelijke goederen, die na de Doleantie door de kerkelijke besturen aangespannen waren tegen <choice><sic>doserende beheerders</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dolerende beheerders</corr></choice>.</p></note>
<pb n="435" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-pessimistische-verwachting.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="435" ed="VW"/>Ph.S. van Ronkel (1829-1890), hervormd predikant, van 1873-1881 te Amsterdam, vanaf 1883 te Leiden. In zijn Amsterdamse periode medestander van A. Kuyper; daarna distantieerde hij zich van hem en sloot zich na de Doleantie aan bij Hoëdemaker. In diens blad <hi rend="italic">De Gereformeerde</hi> Kerk publiceerde Van R. talrijke kritische artikelen over de 'dolerenden'.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="32" xml:id="noordmans1.moderne-theologen" decls="#bibl-noordmans1.moderne-theologen">
<pb n="436" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Moderne theologen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.moderne-theologen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">April is de maand,</seg> <seg n="2.1.2">waarin onze predikantenwereld pleegt te vergaderen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Enkele grote predikantenvergaderingen vallen gewoonlijk in die maand.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is altijd van belang te beluisteren wat er leeft in de verschillende kringen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Met bijzondere belangstelling hebben we althans gelezen een verslag van de vergadering van 'Moderne theologen',</seg> <seg n="3.2.2">gehouden 1 en 2 april te Amsterdam.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En niet het minst hierom omdat uit dat verslag blijkt dat de tegenstelling tussen oudere <choice><sic>enjongere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">en jongere</corr></choice> modernen hoe langer hoe duidelijker zich begint af te tekenen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Aan de ene zijde een groep van <hi rend="italic">modern-godsdienstigen</hi> die,</seg> <seg n="3.4.2">als 't moest,</seg> <seg n="3.4.3">de naam van <hi rend="italic">christelijk</hi> zouden willen prijsgeven en aan de andere zijde een groep van <hi rend="italic">vrijzinnig-christelijken</hi> waarvan er zijn die er rond voor uitkomen dat ze de naam modern niet kunnen horen uitspreken zonder een 'diepe tegenzin' ertegen te gevoelen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het hier aangegeven <choice><sic>verschil- tekent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">verschil tekent</corr></choice> de uitersten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Verreweg de meesten onder de modern-godsdienstigen stellen prijs op behoud van de naam 'christelijk'.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hun zou het smarten wanneer ze die naam moesten missen en zij gevoelen het als een belediging wanneer hun die naam wordt ontzegd.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">We zouden ook niemand willen raden om aan een ander die prijs op die naam stelt die naarti te ontzeggen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Bij sommige radicaal-moderne geesten ligt de laatste band in de naam 'christelijk'.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Evenals Xerxes bevreesd was dat de brug over de Hellespont achter hem zou worden opgebroken wat hem de terugkeer naar zijn land onmogelijk zou maken,</seg> <seg n="4.6.2">zo heeft de radicaal-moderne in vele gevallen nog een morele steun in de naam 'christelijk'.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Radicaal-modernen aan wie de naam christen in ruime zin genomen ontzegd zou mogen worden,</seg> <seg n="5.1.2">zijn er trouwens weinigen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Bij de meesten werkt de traditie op allerlei wijze na.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De bijbel zullen ze in de meeste gevallen als boek voor prediking en catechisatie niet ter zijde willen leggen en ze noemen zich gaarne geesteskinderen van Luther en Calvijn.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In dit alles ligt een aanknopingspunt dat niet te versmaden valt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Vroeg of laat moet dit echter tot een crisis leiden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Want anderzijds hebben de modernen al heel weinig hun schuldige eer aan de bijbel betaald en hem zonder al te groot harteleed van onze volksscholen zien wegnemen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En bij al hun waardering van historische namen als Paulus,</seg> <seg n="6.3.2">Augustinus,</seg> <seg n="6.3.3">Luther,</seg> <seg n="6.3.4">wilden ze toch van de <hi rend="italic">zonde en genade</hi> welke tegenstelling deze grote namen verbindt weinig weten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Bij al hun waardering van de bergrede en hun eerbied voor Jezus was het telkens ook weer,</seg> <seg n="6.4.2">alsof buiten het christelijk terrein de waarheid desnoods ook wel te vinden was.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Alsof er wel zo dan al <pb n="437" ed="VW"/>geen naam,</seg> <seg n="6.5.2">dan toch wel een formule of een gevoel te vinden zou zijn buiten de naam van Jezus waardoor wij zalig zouden kunnen worden.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Zending vonden ze nu ja,</seg> <seg n="6.6.2">wel goed,</seg> <seg n="6.6.3">maar niet altijd zo <hi rend="italic">absoluut</hi> noodzakelijk.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De bijbel hadden ze lief,</seg> <seg n="6.7.2">maar <hi rend="italic">desnoods</hi> kon men hem missen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De kerk was nuttig,</seg> <seg n="6.8.2">maar <hi rend="italic">als 't moest</hi> niet onontbeerlijk.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze twee lijnen beginnen nu in het modernisme uiteen te lopen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Aan de ene zijde een stroming die zich wil noemen <hi rend="italic">modern-godsdienstig.</hi></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Enige tijd geleden schreef ds. De Leeuw een artikel waarin hij het met kracht voor deze naam opnam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.moderne-theologen.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Van een <hi rend="italic">vrijzinnig-christelijk</hi> standpunt moest hij niets hebben.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De halfheid,</seg> <seg n="7.5.2">die daarin school en die op allerlei wijze uitkomt,</seg> <seg n="7.5.3">wilde hij zo scherp mogelijk brandmerken.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wat dan dat 'modern-godsdienstig' betekent?</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het bleek op de bovenbedoelde vergadering van moderne theologen dat het niet gemakkelijk viel het te zeggen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Velen der aanwezigen zijn zeker te dien opzichte teleurgesteld huiswaarts gekeerd.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">In een woord geloven we niet,</seg> <seg n="7.9.2">dat thans nog in ons land ook maar één zuiver modern-godsdienstige gevonden wordt.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De christelijke erfenis kan wel langzaam opgeteerd worden,</seg> <seg n="7.10.2">maar heel spoedig gebeurt dat toch niet.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Een <hi rend="italic">geestelijke luchtvaart</hi> boven wat we als geestelijke erfenis van onze geestelijke voorouders gekregen hebben,</seg> <seg n="7.11.2">valt niet mee.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Spoedig,</seg> <seg n="7.12.2">voor men het weet,</seg> <seg n="7.12.3">staat men weer op de bodem.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Maar wanneer de gedachte van ds. De Leeuw werkelijkheid werd,</seg> <seg n="7.13.2">zou de prediking in onze kerk evengoed door een boeddhist en mohammedaan als door een christen kunnen plaatshebben.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Het woord 'christelijk' heeft dan ook voor hem geen waarde.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Het godsdienstig leven dat hem aantrekt,</seg> <seg n="7.15.2">staat meer in verband met de natuur en het heelal dan met Jezus en de evangeliën.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">In elk geval zal hij menen dat iemand dat leven onder alle hemelstreken verwerven kan zonder dat het noodzakelijk is dat hij het door Jezus Christus ontvangt.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Voor hen is het godsdienst van de moderne,</seg> <seg n="7.17.2">de <hi rend="italic">nieuwe</hi> mens,</seg> <seg n="7.17.3">zoals die is van onze tijd,</seg> <seg n="7.17.4">die los geworden is van de behoefte aan de onvervalste melk van de Schrift en de kerk en zelf z'n voedsel kan zoeken.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Tegenover iemand als ds. De Leeuw staan de oude modernen zwak.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">Ze hebben hun geestelijke erfenis te lief om er zonder hartzeer over te horen spreken en toch hebben ze in hem te veel trekken van gelijkenis te erkennen om hem als hun geesteskind te kunnen verloochenen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daartegenover staat een groep van vrijzinnig-christelijken die op hun christen-naam de nadruk leggen en tegen de naam modern een zekere 'tegenzin' beginnen te voelen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zij gevoelen voor hun eigen familie,</seg> <seg n="8.2.2">voor hun geestelijke voorouders,</seg> <seg n="8.2.3">voor de traditie,</seg> <seg n="8.2.4">voor een geloofsleer.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">"De godsdienst",</seg> <seg n="9.1.2">aldus dr. Heering tegen de oudere modernen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.moderne-theologen.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="9.1.3">"de godsdienst<pb n="438" ed="VW"/> werd te natuurlijk voorgesteld.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Overal zag men eenheid:</seg> <seg n="9.2.2">tussen het natuurlijke en het zedelijk-godsdienstige,</seg> <seg n="9.2.3">tussen God en wereld,</seg> <seg n="9.2.4">God en mens,</seg> <seg n="9.2.5">God en zonde."</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dr. Heering legt nadruk op 't feit van de zonde,</seg> <seg n="9.3.2">waardoor de harmonie in de schepping verbroken is.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Tegenover het natuurlijke,</seg> <seg n="9.4.2">dat in het oude modernisme zo op de voorgrond trad,</seg> <seg n="9.4.3">wil hij weer spreken van Gods bestaan boven en buiten het geschapene.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het Israëlitische element in de christelijke godsdienst wil hij behouden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Doch horen we dr. Heering zelf:</seg> <seg n="9.6.2">"De erkenning van Gods genade</seg> <seg n="9.6.3">- vervolgt spreker</seg> <seg n="9.6.4">- wordt vaak slap,</seg> <seg n="9.6.5">omdat de diepere betekenis van genade niet thuis hoort in het monisme,</seg> <seg n="9.6.6">maar in de erkenning van de twee sferen,</seg> <seg n="9.6.7">het geschapene en het ongeschapene,</seg> <seg n="9.6.8">deze wereld en 't koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">'Genade' vertolkt het dalen van de laatste wereld in de eerste,</seg> <seg n="9.7.2">de opheffing van de eerste tot de laatste.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Deze opheffing en daling zijn niet 't gevolg van 's mensen krachtsinspanning,</seg> <seg n="9.8.2">nòch 't eindpunt van zijn ontwikkeling,</seg> <seg n="9.8.3">niet het middellijke werk van God door ons,</seg> <seg n="9.8.4">maar het onmiddellijke werk van God aan ons.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Dit is genade.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">In genade ligt ál ons heil:</seg> <seg n="9.10.2">verlossing,</seg> <seg n="9.10.3">wedergeboorte,</seg> <seg n="9.10.4">eeuwig leven,</seg> <seg n="9.10.5">vergiffenis,</seg> <seg n="9.10.6">ervaring van Gods liefde.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Alle verschillende belichtingen en benamingen van 't zelfde.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Wij geloven in Gods liefde,</seg> <seg n="9.12.2">omdat wij haar ervaren hebben.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Dat wij haar ervaren hebben,</seg> <seg n="9.13.2">wij zondige mensen,</seg> <seg n="9.13.3">dat is Gods genade,</seg> <seg n="9.13.4">daarvoor zijn wij Gods orgaan.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Al wat ons belet een orgaan van God te zijn,</seg> <seg n="9.14.2">is zonde.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Het godsdienstige begrip 'zonde' houdt de zedelijke geboden en vormen in,</seg> <seg n="9.15.2">maar heeft een heel eigen karakter.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Het tegendeel van zonde in de godsdienst is dus niet 'deugd',</seg> <seg n="9.16.2">maar God,</seg> <seg n="9.16.3">hier 'het hoogste goed'.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Alle streven,</seg> <seg n="9.17.2">dat niet op dit hoogste goed gericht is,</seg> <seg n="9.17.3">is zonde.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">De ongelovige kan dit niet zien,</seg> <seg n="9.18.2">de christen kan dit niet anders zien.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">God heeft recht op onze volledige gehoorzaamheid,</seg> <seg n="9.19.2">ons volledig vertrouwen,</seg> <seg n="9.19.3">onze volledige dankbaarheid.</seg></s> <s n="9.20"><seg n="9.20.1">Deze begeerte onszelf te handhaven tegenover God houdt ons gevangen totdat God haar breekt en 't levensbeginsel verlegt,</seg> <seg n="9.20.2">zodat wij niet meer uit onszelf leven,</seg> <seg n="9.20.3">maar uit God:</seg> <seg n="9.20.4">dit is de bekering,</seg> <seg n="9.20.5">de wedergeboorte,</seg> <seg n="9.20.6">waarmee Gods koninkrijk voor ons open gaat en 't eeuwige leven in ons aanvangt.</seg></s> <s n="9.21"><seg n="9.21.1">De christen liet het leven zich bewegen tussen deze twee polen:</seg> <seg n="9.21.2">zonde en eeuwige leven.</seg></s> <s n="9.22"><seg n="9.22.1">Er zijn voor hem maar twee levenswegen:</seg> <seg n="9.22.2">de weg naar God toe en de weg van God af.</seg></s> <s n="9.23"><seg n="9.23.1">Zij lopen in tegengestelde richting:</seg> <seg n="9.23.2">ten leven en ten verderve.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het eeuwige leven</seg> <seg n="10.1.2">- zo besluit de spreker</seg> <seg n="10.1.3">- is geen passief leven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De christen ziet het belichaamd in Christus,</seg> <seg n="10.2.2">die de Daad,</seg> <seg n="10.2.3">het Offer zelf is.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1"><hi rend="italic">Wij</hi> moeten <hi rend="italic">ons</hi> bekeren,</seg> <seg n="10.3.2">d.i. ons wenden tot God,</seg> <seg n="10.3.3">maar het einde der bekering,</seg> <seg n="10.3.4">het leven uit God,</seg> <seg n="10.3.5">is Gods werk.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Doch deze moet telkens voor de christen weer nieuw zijn bij alle verleiding der wereld."</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit zijn nieuwe tonen uit een vergadering van moderne theologen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dit is een vrijzinnig christendom dat hemelsbreed verschilt van moderne godsdienstigheid.</seg></s> <pb n="439" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="11.3"><seg n="11.3.1">Vooral de tegenstelling <hi rend="italic">zonde en God tegenover zonde en deugd</hi> is in volle zin bijbels en doet ons denken aan Luthers uitgangspunt.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het is het uitgangspunt der Reformatie geweest.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">We hebben met grote belangstelling van deze vergadering het verslag gelezen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="437" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.moderne-theologen.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. citeert hier het zeer uitvoerige verslag dat er van de op 1 april 1913 te Amsterdam gehouden 48e vergadering van 'Moderne theologen' verscheen in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 2. 4. 1913. G.J. Heering was een van de sprekers op deze vergadering waar hij een rede hield over <hi rend="italic">De plaats van de 'zonde' in de vrijzinnig christelijke dogmatiek.</hi></p></note>
<pb n="439" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.moderne-theologen.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Moderne theologen</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 6 (1913) nr. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.moderne-theologen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>G. de Leeuw (1873-1941), hervormd predikant, vanaf 1912 te Oudkarspel, vanaf 1926 te Harenkarspel. Binnen het vrijzinnig protestantisme maakte De L. onderscheid tussen 'modern-godsdienstig' en 'vrijzinnig-christelijk'; zijn hevige bestrijding van de 'vrijzinnig-christelijken' deed in vrijzinnig-protestantse kring veel stof opwaaien.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="33" xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk" decls="#bibl-noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk">
<pb n="440" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het manifest voor de Nederlandse Hervormde Kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onze lezers kennen het manifest.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het werd opgenomen in nr. 17 van dit blad.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">16 mei jl. is de vergadering te Utrecht gehouden bedoeld om over dit stuk te handelen en het ter ondertekening in den lande rond te zenden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Als deelnemers waren opgeroepen predikanten,</seg> <seg n="2.4.2">'van welke richting dan ook'.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De oproep ging uit van dr. Slotemaker de Bruine,</seg> <seg n="2.5.2">dr. Van der Flier en anderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In het manifest wordt gewezen op het belang van het voortbestaan der Hervormde Kerk,</seg> <seg n="3.1.2">op de gevaren die de kerk bedreigen</seg> <seg n="3.1.3">- als zodanig wordt genoemd de voorgestelde wijziging van art. 171,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="3.1.4">nu voorlopig op stal gezet -,</seg> <seg n="3.1.5">op de hartstocht waarmee in gescheiden kringen op een nieuwe doleantie gehoopt wordt,</seg> <seg n="3.1.6">op de scheldwoorden in het bijzonder in de laatste tijd door <hi rend="italic">De Standaard</hi> naar de Hervormde Kerk geworpen,</seg> <seg n="3.1.7">en anderzijds op het radicalisme van links dat alle overheidssteun aan de kerk zou willen afsnijden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het manifest komt op voor het voortbestaan der Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Binnen die kerk zijn gewichtige vragen die om oplossing roepen,</seg> <seg n="3.3.2">maar naar buiten roept het:</seg> <seg n="3.3.3">handen thuis!</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Van vrijzinnige zijde is op de oproep op verschillende wijze geantwoord.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1"><hi rend="italic">Het Weekblad voor Vrijzinnige Hervormden</hi> ontried de deelneming aan de vergadering.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Voor men naar zulk een vergadering wilde opgaan,</seg> <seg n="4.3.2">moest men eerst weten of er plaats zou <hi rend="italic">blijven</hi> voor de vrijzinnigen,</seg> <seg n="4.3.3">bijaldien de Hervormde Kerk zich in de toekomst in haar geheel mocht ontwikkelen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dr. Niemeyer<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n4" rend="superscript">4</ref> was niet gerust daaromtrent gezien de jongste uitingen ook van dr. Slotemaker de Bruine en sommige voorstellen tot wijziging van de proponentsformule bij de synode aanhangig.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dr. Schokking ontried de deelneming aan de vergadering.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Voor hem was de oproep van elke richting een bezwaar.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wie het over de kerk niet eens konden worden,</seg> <seg n="5.3.2">moesten de politiek maar niet samen entameren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Druk is de vergadering niet bezocht.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">60 <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> 70 personen hebben aan de oproep gehoor gegeven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Te verwonderen valt dit niet.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het is een <hi rend="italic">nieuwe noot</hi> in ons kerkelijk leven.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Velen zal het manifest hebben toegesproken.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar het heeft iets van de hete brij waarin de poes wel trek heeft,</seg> <seg n="6.6.2">maar er niet aan durft komen en er voorzichtig omheen loopt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De modernen vertrouwen de zaak niet en zijn matig vertegenwoordigd geweest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Van confessionele zijde is de deelneming der modernen een hinderpaal.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Van de zijde van de Gereformeerde Bond was men er natuurlijk niet,</seg> <seg n="7.3.2">omdat men het tegengestelde wenst van wat het manifest beoogt.</seg></s></p>
<p><pb n="441" ed="VW"/><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De voorzitter heeft ter vergadering opgemerkt dat er belangrijke vragen waren die de vergadering <hi rend="italic">niet</hi> bezig hielden:</seg> <seg n="8.1.2">de kwestie van de belijdenis,</seg> <seg n="8.1.3">van de reorganisatie en van het goed recht der vrijzinnigen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het gewicht van die vragen wilde hij niet ontkennen,</seg> <seg n="8.2.2">maar er was een vraag die aan deze vragen vooraf ging:</seg> <seg n="8.2.3">of onze kerk zal blijven bestaan.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Die vraag is voor hem geen theoretische,</seg> <seg n="8.3.2">maar praktische vraag.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wordt ze opgelost,</seg> <seg n="8.4.2">wat moet er dan van onze grote steden worden en van die kringen waar de kerkelijke banden nauwelijks meer worden gevoeld.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De opstellers van het manifest zien de kerk niet als een leerstelling begrip,</seg> <seg n="8.5.2">maar als een instrument,</seg> <seg n="8.5.3">een werktuig,</seg> <seg n="8.5.4">dat men zich niet uit handen wil laten nemen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Met nadruk wensten zij te verklaren tegenover een bezadigd man als dr Bavinck die verklaarde dat de volkskerkgedachte in strijd is met het christelijk geweten,</seg> <seg n="9.1.2">- met nadruk wensten zij te verklaren dat het geweten ons <hi rend="italic">verbiedt</hi> de volkskerk te verlaten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Sedert Constantijn de Grote was de kerk het grote middel om het volk te <hi rend="italic">winnen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Niet zonder moeite werd de praktische politiek buiten deze vergadering gehouden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Politiek advies werd niet gegeven.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het manifest zal aan de kerkeraden en aan de bladen worden toegezonden.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Handtekeningen zullen worden verzameld.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">We hebben hier dus te doen met een <hi rend="italic">betoging.</hi></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Een betoging voor de kerk als instrument,</seg> <seg n="10.6.2">als werktuig om het volk te bereiken.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Manifestanten onthouden zich van politieke uitspraken.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Ze wensen publiekelijk uiting te geven aan hun liefde voor de Hervormde Kerk tegenover de haar bedreigende machten in en buiten de kerk.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Niet tegen Rome wordt gemanifesteerd,</seg> <seg n="10.9.2">maar tegen hen die zich <hi rend="italic">afscheiden</hi> of de kerk willen <hi rend="italic">oplossen.</hi></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Ze willen niet dat hun arbeidsveld hun worde ontnomen,</seg> <seg n="10.10.2">dwz. ook die scharen van ontwikkelden en onontwikkelden die zich nauwelijks hun behoren tot de kerk bewust zijn.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">En zij wensen in kwaliteit de toegang tot die kringen te behouden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In liberale kringen is men teleurgesteld over het uitblijven van de politieke strekking.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">"Het gevaar van links",</seg> <seg n="11.2.2">zo schrijft de <hi rend="italic">Nieuwe Rotterdamsche Courant,</hi></seg> <seg n="11.2.3">"heeft men te Utrecht vrijwel laten rusten.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar de vijand van rechts heeft men genoemd bij name.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het is een 'hij',</seg> <seg n="11.4.2">een 'ille'.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Een Simson,</seg> <seg n="11.5.2">die men al dikwijls met touwen meent gebonden te hebben,</seg> <seg n="11.5.3">maar die telkens weer die touwen verbreekt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Ook 'het garen draadje van het vast akkoord' zal bij weten te breken."</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En verder:</seg> <seg n="11.7.2">"Pas is in het rijk der dieren de algemene vrede afgekondigd,</seg> <seg n="11.7.3">of het regent weer klachten over de felle rover uit Maupertuis."</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">"Maar waarom",</seg> <seg n="11.8.2">vraagt het blad,</seg> <seg n="11.8.3">"verzetten zij zich er met hand en tand tegen,</seg> <seg n="11.8.4">dat er geprotesteerd zou worden tegen die hervormden,</seg> <seg n="11.8.5">die in de politiek de listige vijand hand- en spandiensten verlenen?</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">En waarom mocht Rome als vijand niet genoemd worden?"</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het blad maakt zich vrolijk over de goede lieden die zich met deze aangelegenheid bezighielden en schrijft:</seg> <seg n="12.1.2">"Als straks Cuwaert de haas en <pb n="442" ed="VW"/>Belijn de ram naar Maupertuis worden afgevaardigd om Reinaert het manifest te overhandigen,</seg> <seg n="12.1.3">zal de felle rover hen zoetjes ontvangen en hij zal Belijn het antwoord in zijn reistas meegeven,</seg> <seg n="12.1.4">doch als de afgevaardigde in de vergadering der dieren Reinaerts brief voor wil gaan lezen,</seg> <seg n="12.1.5">zal het Cuwaerts afgebeten kop blijken te zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Inmiddels zal men op 't vossenkasteel 'den goeden vetten haze' al lang hebben opgesmuld."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Vrolijkheid dus op de redactiebureaus der liberale pers.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze vrolijkheid is echter zuurzoet.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Men is teleurgesteld.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het liberalisme wenste de kerkelijke betoging voor haar bedoelingen te gebruiken.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Nu dit niet meeviel,</seg> <seg n="13.5.2">is het teleurgesteld.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ons verblijdt het dat een politieke clausule niet werd ingelast.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zo bleef de toon zuiver.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Een machtige beweging kon deze manifesterende vergadering niet genoemd worden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar ze had betekenis.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Sneller dan wij misschien vermoeden nadert een nieuwe crisis onze kerk.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Komen de modernen in 't nauw,</seg> <seg n="14.6.2">dan zijn ze bereid de hand te reiken aan sommige rechtse groepen om de kerk op te lossen en boedelscheiding te houden.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dit is pas geleden door 't <hi rend="italic">Weekblad voor Vrijzinnige Hervormden</hi> uitgesproken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Wordt de koorde van de proponentsformule aangehaald,</seg> <seg n="14.8.2">dan zullen de modernen een noodsprong doen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De confessionelen zullen goed doen zich thans spoedig te bedenken,</seg> <seg n="15.1.2">of ze de methode van <choice><sic>deformule</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">de formule</hi></corr></choice> voorgoed zullen willen laten varen,</seg> <seg n="15.1.3">een methode die tot steeds terugkerende schisma's leidt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daaraan ligt ten grondslag een kerkbegrip dat te eenzijdig dogmatisch is en daardoor met de werkelijkheid in te felle botsing komt.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dr. Kromsigt liet zich in de laatste tijd in een toon horen die er op scheen te duiden dat men in die richting wil gaan.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Slagen we er niet in met ons kerkbegrip een zekere evolutie door te maken,</seg> <seg n="15.4.2">dan zal de Hervormde Kerk opgelost worden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ze zal dan breken onder aanwending van een te leerstelling kerkbegrip.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het is nu tijd dat men dat gaat inzien.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Als propagandavergadering voor een kerkbegrip,</seg> <seg n="15.7.2">waarbij een toekomst voor onze kerk kan zijn weggelegd,</seg> <seg n="15.7.3">heeft de vergadering in Utrecht ongetwijfeld betekenis gehad.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">We hopen hierop in een volgend artikel nog terug te komen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="442" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>In de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 16.5 en 17.5.1913 verscheen in de rubriek <hi rend="italic">Kerknieuws</hi> een verslag in de vergadering van 16 mei. In dezelfde rubriek van de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 19.5.1913 verscheen het commentaar waaruit N. hier citeert.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>.<hi rend="italic">Het manifest voor de Nederlandse Hervormde Kerk</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 6 (1913) nr. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Door J. R. Slotemaker de Bruine en A. van der Flier G. Jzn. werd, hiertoe gemachtigd door een aantal leden van de Nederlandsche Hervormde Predikanten Vereeniging, een oproep gedaan aan alle predikanten van de Nederlandse Hervormde Kerk, van welke richting ook, om bijeen te komen op een vergadering, op 16 mei 1913 te houden te Utrecht.</p><p>Zij deden deze oproep "in de overtuiging, dat bij de ernstige gevaren, die de Nederlandse <pb n="443" ed="VW"/>Hervormde Kerk zowel van staatkundige als van kerkelijke zijde bedreigen, allereerst een krachtige stem van uit haar midden moet worden gehoord."</p><p>De tekst ook in de <hi rend="italic">Nederlandse Kerkbode</hi> 20 (3.5.1913) nr. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie p. 387, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">C.</hi> J. Niemeyer (1864-1932), hervormd predikant, vanaf 1899 te Bolsward. In 1904 richtte N. de Vereeniging van Vrijzinnige Hervormden op in Friesland; in 1906 kon deze Vereeniging al een landelijk verband vormen. In 1908 werd haar orgaan, het <hi rend="italic">Weekblad voor Vrijzinnige Hervormden,</hi> onder hoofdredactie van N., opgericht.</p><p>Als oplossing voor het richtingenvraagstuk zag N. het uiteengaan der richtingen met behoud van evenredige rechten op goederen en eigendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.het-manifest-voor-de-nederlandse-hervormde-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>J. Schokking schreef in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 25 (8.5.1913) nr. 1283 een artikel onder de titel <hi rend="italic">Een gewaagde oproeping.</hi> S. denkt, dat de vergadering i.p.v. een stem te doen horen tegen de gevaren "zelve gevaren zal doen ontstaan". Hij concludeert dan ook: "Neen of men het aangenaam vindt of niet, maar het ligt er eenmaal toe, dat de hervormde predikanten, 'van welke richting ook', niet de meest aangewezenen zijn om een eenstemmig advies te geven. Zij doen het niet inzake de kerk, maar kunnen het daarom ook evenmin doen op staatkundig gebied. Wie dit nuchtere feit voorbijziet, speelt gevaarlijk spel."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="34" xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek" decls="#bibl-noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek">
<pb n="444" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De grootst gemene deler<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1">De grootst gemene deler</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Enige tijd geleden sprak dr. Kromsigt z'n verlangen uit naar toenadering tussen de centrale groepen in onze kerk.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij nodigde dr. Aalders uit een zodanige formulering te zoeken,</seg> <seg n="3.2.2">die als grootst gemene deler zou kunnen dienen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="3.3.2">een onbekrompen en ondubbelzinnige weergave van de hoofdwaarheden van ons christelijk geloof,</seg> <seg n="3.3.3">waaromheen zich de centrale groepen in onze kerk zouden kunnen verenigen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Bestaande verenigingen zouden daarmee niet veroordeeld zijn,</seg> <seg n="3.4.2">maar zulk een verenigingsbasis zou dan moeten dienen om een eensgezinde en krachtige houding der middelpartijen mogelijk te maken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze gedachte lijkt ons inderdaad uitnemend en voor verwezenlijking niet onvatbaar.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Naar rechts en links zou dan door zulk een aaneengesloten middengroep krachtiger houding kunnen worden aangenomen dan thans,</seg> <seg n="4.2.2">door verbrokkeling mogelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">De feiten bewijzen dat.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">In confessionele kringen is een reactie merkbaar.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De reorganisatiebeweging is ebbende.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het doet hier niet ter zake wat daarvan de oorzaak is.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Afmatting of ongeduld,</seg> <seg n="5.5.2">of iets anders.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De oude,</seg> <seg n="5.6.2">een tijdlang verlaten methode om langs reglementaire weg onder de bestaande organisatie de geesten met formules te dwingen zonder hen ruimte te geven zich te verdedigen komt weer in ere.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Een methode,</seg> <seg n="5.7.2">waartegen dr. Hoedemaker vroeger rusteloos gewaarschuwd heeft.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En waartegen ook thans nog op de vergadering van de Confessioneele Vereeniging de voorzitter,</seg> <seg n="5.8.2">dr. Schokking,</seg> <seg n="5.8.3">z'n bezwaren had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het moet de voorzitter een eigenaardige sensatie gegeven hebben,</seg> <seg n="5.9.2">toen hij op de beide hoofdpunten,</seg> <seg n="5.9.3">proponentsformule en parochiestelsel,</seg> <seg n="5.9.4">vruchteloos tegen de reactionaire geest van de vergadering trachtte op te roeien.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Ons lijkt deze reactionaire geest een slecht voorteken.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Ons schijnt het dat in dit alles vrees voor de modernen en een zekere invloed van het partijstandpunt van de Gereformeerde Bond afbreuk hebben gedaan aan bredere tendensen,</seg> <seg n="5.11.2">die ongetwijfeld in confessionele kringen niet gemist worden.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">We zien niet dat op dit pad van het zoeken van een grootst gemene deler veel zal terecht komen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Toenadering tussen de middengroepen is echter even noodzakelijk met het <choice><sic>oo- op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">oog op</corr></choice> de houding der ethischen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wat men nu hier en daar ziet gebeuren dat ethischen en modernen aan de kerkelijke stembus naar elkander toegetrokken worden,</seg> <seg n="6.2.2">is een onnatuurlijke toestand.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In de geschiedenis der <choice><sic>ne,-entiende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">negentiende</corr></choice> eeuw staat de naam van Chantepie de la Saussaye Sr. tegenover die van Scholten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hier is weinig geestesverwantschap.</seg></s> <pb n="445" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.5"><seg n="6.5.1">Toch is het denkbaar dat bij een bepaalde kerkelijke politiek en bij terugkeer van de <hi rend="italic">methode der formule</hi> de ethischen zich gaan herinneren dat ze een zekere vrijzinnigheid in zich ronddragen en van al te knellende dogmatische banden even weinig gediend zijn als de modernen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Een zekere <hi rend="italic">formele</hi> overeenkomst met deze zou dan noodgedwongen hun materiële verwantschap met hun eigen geestelijke familie ter zijde doen zetten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze toestand zou onnatuurlijk zijn.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En het is volstrekt niet nodig dat ze intreedt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Sommige verschijnselen echter,</seg> <seg n="7.3.2">bovengenoemd,</seg> <seg n="7.3.3">doen vrezen dat ze dreigt te komen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De oude strijd tussenjuridisch en medisch kerkherstel komt dan weer terug,</seg> <seg n="7.4.2">alsof de geschiedenis niets te zeggen had.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Actueel als op de dag waarop ze geschreven werden,</seg> <seg n="8.1.2">worden dan weer de woorden die De la Saussaye Sr. over Schwartz<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" rend="superscript">5</ref> schreef.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">"Ik denk dat het niet moeilijk is het zo ingewikkelde vraagstuk der kerk door middel van de volgende redenering op te lossen:</seg> <seg n="8.2.2">"De kerk is de gemeenschap der gelovigen:</seg> <seg n="8.2.3">de gelovigen zijn zij,</seg> <seg n="8.2.4">die de leer der kerk belijden;</seg> <seg n="8.2.5">dus,</seg> <seg n="8.2.6">wie de gezeide leer niet belijdt,</seg> <seg n="8.2.7">behoort niet tot de kerk."</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ik denk,</seg> <seg n="8.3.2">dat de gedurige herhaling van deze redenering,</seg> <seg n="8.3.3">al is 't niet met woorden,</seg> <seg n="8.3.4">dan toch door de gehele opvatting van de toestand op godsdienstig gebied,</seg> <seg n="8.3.5">in de ogen van het volk een sterke schijn van kracht heeft en van duidelijkheid en consequentie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ik denk dat daarom,</seg> <seg n="8.4.2">zeer natuurlijk,</seg> <seg n="8.4.3">de orthodoxen,</seg> <seg n="8.4.4">op die wijze geleid,</seg> <seg n="8.4.5">een steeds engere partij zullen worden ...</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar ik geloof,</seg> <seg n="8.5.2">dat men,</seg> <seg n="8.5.3">door die houding aan te nemen,</seg> <seg n="8.5.4">hoe talrijk men dan ook moge zijn,</seg> <seg n="8.5.5">zich in werkelijkheid zal isoleren,</seg> <seg n="8.5.6">veel meer dan zij,</seg> <seg n="8.5.7">die geloven,</seg> <seg n="8.5.8">dat de bedoelde vraagstukken een oplossing vragen in verband met de bestaande behoefte der kerk,</seg> <seg n="8.5.9">hoe weinig talrijk de laatsten dan ook mogen zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ons dunkt,</seg> <seg n="9.1.2">dat na de Doleantie wanneer niet alles tevergeefs zal zijn geweest en wanneer we niet weer terug zullen keren tot dezelfde casuspositie de middengroepen moeten beginnen toe te geven dat De la Saussaye hier gelijk had.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De opvatting van het kerkelijk vraagstuk door prof. Gunning,</seg> <seg n="10.1.2">dr. Hoedemaker,</seg> <seg n="10.1.3">om van enkele nu leidende mannen te zwijgen,</seg> <seg n="10.1.4">droeg dit stempel.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zo juridisch eenvoudig zag men de kerkelijke kwestie niet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Met een syllogisme hield men de zaak niet voor afgedaan.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wetenschap,</seg> <seg n="10.4.2">afval,</seg> <seg n="10.4.3">sociale ellende,</seg> <seg n="10.4.4">modernisme nam men in z'n kerkelijke vraagstelling en gedragslijn op. Dat moeten wij blijven doen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">We denken hierbij aan een vraag die we dezer dagen gesteld vonden ten opzichte van Woodrow Wilson,</seg> <seg n="11.1.2">de nieuwe president der Verenigde Staten.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wilsons studeerkamer was onder z'n studie niet gesloten geweest,</seg> <seg n="11.2.2">zo verhaalde de schrijver van het artikel.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De geluiden van de straat drongen tot <pb n="446" ed="VW"/>hem door.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Thans vroeg de schrijver,</seg> <seg n="11.4.2">of hij de geluiden zou willen en kunnen verstaan die tot hem zouden doordringen als hij de komende jaren met het Amerikaanse volk zou optrekken.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Die geluiden zouden aangroeien tot een gebulder.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Zou hij ze willen en kunnen verstaan?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Een aangrijpende gedachte.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Eén man optrekkende met een geheel volk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Een man die de roeping heeft het rumoer van een optrekkend volk te dulden en te verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo trekt Christus op met zijn kerk als een andere Mozes.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Van Hem een Leidsman te maken,</seg> <seg n="13.2.2">zoals Heine Hem ergens tekende,</seg> <seg n="13.2.3">die met enige zoetsappige jongeren tussen de korenvelden zich liep te vervelen,</seg> <seg n="13.2.4">is niet naar het Evangelie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1"><hi rend="italic">Onder de scharen</hi> bevindt zich de Heer.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">En zijn discipelen mogen helpen de scharen te bedienen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het rumoer,</seg> <seg n="13.5.2">het lijden en de ketterijen die rondom Hem openbaar worden,</seg> <seg n="13.5.3">hinderen Hem minder dan velen ons willen doen geloven.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ook in kerkelijke vragen geldt het:</seg> <seg n="13.6.2">wat dunkt u van de Christus?</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head n="2."><pb n="447" ed="VW"/><label>2.</label> <s n="14.1"><seg n="14.1.1">Naschrift</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">Reactie van J. W. Groot Enzerink</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ik kan niet nalaten een enkel woord te laten volgen op 't schrijven van ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">O.</corr></choice> Noordmans van Suameer,</seg> <seg n="16.1.2">omdat ik het als confessioneel predikant natuurlijk niet met hem eens ben.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ook ik heb meer dan eens mijn verlangen te kennen gegeven om,</seg> <seg n="17.1.2">zoals collega Noordmans dit uitdrukt,</seg> <seg n="17.1.3">de grootst gemene deler te vinden,</seg> <seg n="17.1.4">een zodanige formulering waarmee alle 'orthodoxen' zich konden verenigen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Inderdaad gaat het immers enkel en alleen om de vraag:</seg> <seg n="17.2.2">wat dunkt u van de Christus?</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Van die gedachte is ook dr. Kromsigt en daarvan is hij ook nooit teruggekomen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar ... wie zal die grootst gemene deler vinden?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wie zal die formulering vaststellen?</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dr. Aalders en dr. Kromsigt,</seg> <seg n="18.3.2">ds. Noordmans en dr. De Lind van Wijngaarden?<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Uit collega Noordmans' schrijven blijkt dat hij 't betreurt dat de Confessioneele Vereeniging de weg van dr. Hoedemaker en Gunning heeft verlaten,</seg> <seg n="19.1.2">de weg om niet door de methode der formule,</seg> <seg n="19.1.3">maar door reorganisatie tot een betere toestand in onze kerk te komen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar eilieve! is dat wel waar?</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Collega Noordmans is natuurlijk niet op de vergadering der Confessioneele Vereeniging geweest die 29 mei te Utrecht gehouden is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Doch als hij de agenda eens gelezen had en een goed verslag onder de ogen heeft gehad,</seg> <seg n="20.2.2">dan kan hij weten dat <hi rend="italic">tegelijk</hi> met het voorstel tot wijziging der proponentsformule óók wordt gevraagd:</seg> <seg n="20.2.3">herstel van de rechten der classicale vergadering.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Dat is dus wel degelijk de herhaalde vraag om reorganisatie,</seg> <seg n="20.3.2">al is dit dan ook gedeeltelijke reorganisatie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">En wat de parochievorming betreft,</seg> <seg n="21.1.2">nergens juist kwam duidelijker uit dat <hi rend="italic">een overweldigende</hi> meerderheid daartegen was,</seg> <seg n="21.1.3">omdat deze diep overtuigd was dat men <hi rend="italic">eerst reorganisatie</hi> moest hebben en <hi rend="italic">dan parochievorming.</hi></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Laat collega Noordmans nu maar spreken over vrees voor de modernen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik kan niet helpen dat hij dat gevaar niet ziet.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Als de vrijzinnigen zich niet ontzien om door lidmatenteelt een dorp om te zetten,</seg> <seg n="22.3.2">dan zullen zij zeker geen middel nalaten om bij de invoering van het parochiestelsel in de grote steden nu eens deze en straks die parochie van een stad om te zetten,</seg> <seg n="22.3.3">al zou 't maar zijn door de vrijzinnige lidmaten van de ene parochie naar de andere te doen verhuizen,</seg> <seg n="22.3.4">zoals nu de socialisten ook 't een of andere stadsdistrict omzetten door hun vriendjes te laten verhuizen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Neen! de Confessioneele Vereeniging heeft ook nu wel degelijk vastgehouden aan de leuze van Hoedemaker:</seg> <seg n="22.4.2">reformatie door reorganisatie!</seg></s></p>
<p><pb n="448" ed="VW"/><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De wijziging der proponentsformule kan daar <hi rend="italic">betrekkelijk buitenom</hi> gaan.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De proponentsformule die zich (volgens ons) moet beroepen op 't Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="23.2.2">zoals het is neergelegd in de Formulieren van Enigheid,</seg> <seg n="23.2.3">bedoelt alleen Christusbelijders tot de bediening des Woords toe te laten en alle vrijzinnigen buiten te sluiten die in de kerk van Christus niet thuishoren.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Laat ieder in ons land belijden wat hij wil,</seg> <seg n="23.3.2">maar iemand die de Christus der Schriften loochent,</seg> <seg n="23.3.3">hoort niet thuis in onze Hervormde Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">"Goed!",</seg> <seg n="24.1.2">zegt collega Noordmans naar ik vermoed,</seg> <seg n="24.1.3">"dat wil ik ook,</seg> <seg n="24.1.4">maar vraag dan dat zij bijv. de Christus der Schriften zullen verkondigen òf 't Evangelie van Gods genade in Christus Jezus,</seg> <seg n="24.1.5">maar spreek niet van de Formulieren van Enigheid,</seg> <seg n="24.1.6">want die zijn mij te eng."</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Maar,</seg> <seg n="25.1.2">collega Noordmans!,</seg> <seg n="25.1.3">de evangelischen die de Godheid van Christus loochenen en de Drieëenheid ontkennen en niet geloven in Jezus' plaatsbekledend lijden</seg> <seg n="25.1.4">- ook zij zeggen dat zij de Christus der Schriften belijden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En de modernen spreken ook van Gods genade in Christus.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij moeten dus beginnen met de historische leer der kerk die daar nog ongewijzigd ligt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Begin die te aanvaarden en wij zullen u niet uitstoten,</seg> <seg n="26.2.2">als gij 't in de hoofdzaak met ons eens zijt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En werk dan mede aan reorganisatie.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En <hi rend="italic">dan</hi> kunnen wij zoeken naar een andere formulering getoetst aan de Heilige Schrift!</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Doch ga niet,</seg> <seg n="27.1.2">als de confessionelen zich beroepen op de confessie der kerk,</seg> <seg n="27.1.3">ook uw confessie,</seg> <seg n="27.1.4">ga dan niet zeggen:</seg> <seg n="27.1.5">"Dan zullen wij,</seg> <seg n="27.1.6">ethischen,</seg> <seg n="27.1.7">ons herinneren dat wij een zekere vrijzinnigheid in ons omdragen en dat wij van al te knellende dogmatische banden even weinig gediend zijn als de modernen."</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Want gemeenschap tussen vrijzinnigen (modernen en evangelischen) en ethisch-orthodoxen is waarlijk,</seg> <seg n="28.1.2">zoals gij zelf zegt,</seg> <seg n="28.1.3"><hi rend="italic">onnatuurlijk.</hi></seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Als 't een ethisch-orthodox man waarlijk gaat om de vraag:</seg> <seg n="28.2.2">wat dunkt u van de Christus?,</seg> <seg n="28.2.3">- dan zal deze zich eerder aansluiten bij de confessionele dan bij de vrijzinnige,</seg> <seg n="28.2.4">omdat hij immers met de confessionele broeder belijdt:</seg> <seg n="28.2.5">"Niemand komt tot de Vader dan door Christus Jezus,</seg> <seg n="28.2.6">gestorven voor onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardigmaking."</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head n="3."><pb n="449" ed="VW"/><label>3.</label> <s n="29.1"><seg n="29.1.1">Antwoord aan ds. Groot Enzerink<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></head>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Nu collega Groot Enzerink achter mijn artikel <hi rend="italic">De grootst gemene deler in</hi> het vorig nummer een <hi rend="italic">Naschrift</hi> plaatste,</seg> <seg n="30.1.2">ben ik wel genoodzaakt op dat artikel en op dat <hi rend="italic">'Naschrift' terug</hi> te komen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Allereerst neem ik gaarne akte van zijn verklaring dat hij mij niet uit de kerk zal stoten onder zekere voorwaarden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Daartegenover wil ik gaarne dadelijk de verklaring plaatsen dat ik evenmin met plannen rondloop om ds. Groot Enzerink uit de kerk te stoten.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dit tot wederzijdse geruststelling.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ook bedoelde ik niet te zeggen dat in confessionele kringen niet meer aan de reorganisatie zou gedacht worden.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Dit zou natuurlijk zeer onjuist zijn.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De vraag is maar wat op de voorgrond staat.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En nu is het misschien toevallig,</seg> <seg n="32.4.2">maar toch opvallend,</seg> <seg n="32.4.3">dat terwijl het voorstel tot wijziging van de proponentsformule van de Gereformeerde Bond op onze kerkelijke tafel gelegd wordt,</seg> <seg n="32.4.4">daarnaast een soortgelijk voorstel van de Confessioneele Vereeniging zal gelegd worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Men denkt daarbij aan een soort concurrentie.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Dit is de <hi rend="italic">smalle lijn</hi> in de kerkelijke politiek,</seg> <seg n="32.6.2">waartegenover de reorganisatiebeweging <hi rend="italic">een bredere lijn</hi> vertegenwoordigde.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Daarbij komt het er alles op aan wat voorop staat.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">De politieagent die de platte sabel gebruikt,</seg> <seg n="32.8.2">wil daarmee in vele gevallen slechts een morele druk uitoefenen.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Wanneer de scherpe gebruikt wordt,</seg> <seg n="32.9.2">is het met de morele pressie uit en worden machtsmiddelen gebruikt die tot betreurenswaardige amputaties kunnen leiden.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">De Gereformeerde Bond wenst dit laatste.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Uit de Confessioneele Vereeniging waren we gewoon het tegendeel te horen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wenst men de brede methode te volgen dan kan men daar tussendoor als voor tijdverdrijf niet de proponentsformule gaan verscherpen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dat maakt de indruk die een volk ontvangt wanneer onder de vredesonderhandelingen spelenderwijs gemobiliseerd wordt.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Deze beide dingen sluiten elkaar beslist uit.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Die 'brede tendensen' waarvan ik in mijn vorig artikel sprak,</seg> <seg n="34.1.2">schijnen trouwens in zeer beperkte mate bij collega Groot Enzerink te bestaan.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Althans van de eigenlijke portee van mijn artikel schijnt hij niets te hebben gevoeld.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De ook thans nog zo actuele woorden van De la Saussaye over de weinig brede opvatting van het kerkelijk vraagstuk hinderen hem geen ogenblik om <hi rend="italic">precies dezelfde redenering</hi> te houden waarover De la Saussaye klaagde.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">En toch is De la Saussaye in rechte lijn de geestelijke vader van onze kerkelijke gedragslijn,</seg> <seg n="35.1.2">terwijl Schwartz,</seg> <seg n="35.1.3">de oprichter van <hi rend="italic">De Heraut,</hi></seg> <seg n="35.1.4">regelrecht<pb n="450" ed="VW"/> naar de Doleantie heenwijst.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1"><hi rend="italic">Wij allen</hi> leven thans naar de <hi rend="italic">medische</hi> opvattingen van De la Saussaye.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De juridische groep ging in Doleantie.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Maar dan mag men zich wel iets meer storen aan een beroep op De la Saussaye.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Evenmin schijnt collega Groot Enzerink ons te verstaan als we naar Christus heenwezen als de Leidsman van het volk.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1"><hi rend="italic">In afwijking van het gewone spraakgebruik</hi> hadden we aan het slot van ons artikel het 'Wat dunkt u van de Christus?' niet als een leerstellige of geloofsvraag genomen,</seg> <seg n="36.2.2">maar als een praktische vraag.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">We bedoelden:</seg> <seg n="36.3.2">wat dunkt u van de Christus op het stuk van kerkelijke politiek?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Mag van Hem meer of minder geduld en wijsheid verwacht worden dan van de leidsman van een groot volk?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Deze gewetensvraag is onze opponent blijkbaar ontgaan.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar dan is polemiek ook zeer weinig vruchtbaar.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Voelt collega Groot Enzerink dan niets voor de grote priesterlijke lijn door de gehele Schrift?</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Hebben Jesaja 53 en 1 Kor. 13 dan alleen betekenis voor de enkele mens en niet voor de kerk in haar geheel?</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Collega Groot Enzerink vergist zich wanneer hij meent dat wij de drie formulieren eng vinden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Zeker,</seg> <seg n="38.2.2">wanneer een hedendaagse kettermeester met de drie formulieren in de hand anderen op hun rechtgelovigheid zou gaan catechiseren,</seg> <seg n="38.2.3">dan vrezen wij dat de maatstaf niet bijster ruim zou uitvallen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Overigens ben ik een groot vriend van de drie formulieren en zou deze kostelijke stukken niet gaarne voor een of andere vage formule ruilen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Het gaat er mee als met het portret van de voorzaat wanneer de nazaat beproefd wordt op z'n gelijkenis.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Een goed mensenkenner heeft oog voor de gelijkenis en weet de echte afstamming erin te ontdekken.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Hij zou het schennis vinden om in de trekken van het beeld van de voorzaat veranderingen aan te brengen,</seg> <seg n="38.6.2">maar evenmin eist hij dat de nakomeling in alles dezelfde trekken zal vertonen.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Zo ook zou ik het een soort vandalisme noemen om in onze belijdenisschriften veranderingen aan te brengen.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Maar ook wij,</seg> <seg n="38.8.2">twintigste eeuw mensen,</seg> <seg n="38.8.3">mogen leven en onze eigen trekken dragen,</seg> <seg n="38.8.4">al zullen we daarbij gaarne de gelijkenis van onze voorvaderen vertonen.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Niet iedereen echter vertrouwen we het toe ons op die gelijkenis te examineren.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Dat is niet allemans werk.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Daartoe is geestelijk onderscheidingsvermogen nodig,</seg> <seg n="38.11.2">een ruim hart en ernstige studie.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Waar we tegen op komen,</seg> <seg n="39.1.2">dat is <hi rend="italic">het volmaakt dode</hi> in de manier waarop vaak de geesten gekeurd worden.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zo kunnen we ons ook maar helemaal niet indenken in de zonderlinge eis die men vaak en ook thans door collega Groot Enzerink hoort stellen om te <hi rend="italic">beginnen</hi> met de historische leer der kerk te aanvaarden <hi rend="italic">die daar nog ongewijzigd ligt.</hi></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Het zonderlinge in zulk een eis aan te tonen willen we echter voor een volgend artikel bewaren.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head n="4."><pb n="451" ed="VW"/><label>4.</label> <s n="41.1"><seg n="41.1.1">De methode der formule</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="42.1"><seg n="42.1.1"><hi rend="italic">Reactie van H. Bakker</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></head>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ds. Noordmans vreest voor een bepaalde kerkelijke politiek.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Hij stelt zich de mogelijkheid van een terugkeer van wat hij noemt <hi rend="italic">'de methode der formule'.</hi></seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Een methode die de ethischen zich niet zouden laten welgevallen.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Ze konden zich dan gaan herinneren,</seg> <seg n="43.4.2">"dat ze een zekere vrijzinnigheid in zich ronddragen en van al te knellende dogmatische banden even weinig gediend zijn als de modernen."</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Toch titelt hij zijn stuk De grootst gemene deler.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Hij vindt de gedachte uitnemend,</seg> <seg n="44.2.2">ja voor verwezenlijking niet onvatbaar,</seg> <seg n="44.2.3">"een zodanige formulering" te zoeken,</seg> <seg n="44.2.4">"een onbekrompen en ondubbelzinnige weergave van de hoofdwaarheden van ons christelijk geloof,</seg> <seg n="44.2.5">waaromheen zich de centrale groepen in onze kerk zouden kunnen verenigen."</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Is dit nu soms 'de methode der formule' ontzeild?</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Ja,</seg> <seg n="45.2.2">zelfs degenen die vrij willen zijn,</seg> <seg n="45.2.3">vrij van alle formulier,</seg> <seg n="45.2.4">van alle confessie,</seg> <seg n="45.2.5">van alle dogmatiek,</seg> <seg n="45.2.6">ontzeilen deze klip niet,</seg> <seg n="45.2.7">zodra ze maar aan het woord komen;</seg> <seg n="45.2.8">ze gaan op eigen hand hun woorden,</seg> <seg n="45.2.9">termen,</seg> <seg n="45.2.10">vormen kiezen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Slechts wat verwarder en onduidelijker en gewoonlijk onschriftuurlijker voor de bevatting van hem die met een hart,</seg> <seg n="45.3.2">maar ook met een hoofd in de kerk komt.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Zeker,</seg> <seg n="46.1.2">ik ben het met ds. Noordmans eens dat alle formule zijn gebrek heeft.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het leven en het geloof der kerk is veel rijker,</seg> <seg n="46.2.2">omvattender,</seg> <seg n="46.2.3">intensiever dan ooit in enig belijdenisschrift,</seg> <seg n="46.2.4">ook in de belijdenis van onze kerk tot uiting komen kan.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het ligt voor de hand dat een confessie uit vroeger dagen allereerst datgene opnam wat toen van de christelijke leer in geding was.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">En aangezien sommige strijdpunten van onze tijd weer heel anders zijn dan vóór drie eeuwen,</seg> <seg n="46.4.2">zou een herziening van onze symbolische geschriften geen weelde zijn.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Ook geef ik grif toe dat steeds weer moet gewaakt dat de confessie niet met de Heilige Schrift op één lijn wordt geplaatst of zelfs daarboven zou gesteld worden.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Want dit zou te kort doen aan het gezag,</seg> <seg n="47.2.2">de genoegzaamheid en de volmaaktheid der Heilige Schrift.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Dit zou niet langer 'de methode der formule' zijn;</seg> <seg n="47.3.2">dit zou <hi rend="italic">de zonde </hi><choice><sic>derformule</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">der formule</hi></corr></choice> moeten heten.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Binnen de kerk heeft de belijdenis een zeker gezag als akkoord van gemeenschap,</seg> <seg n="47.4.2">als uitdrukking van het geloof der gemeente,</seg> <seg n="47.4.3">maar ... de gemeente mag die belijdenis geloven en handhaven alleen op grond en met beroep op de Heilige Schrift;</seg> <seg n="47.4.4">juist wat thans mankeert,</seg> <seg n="47.4.5">nu het reglement wel handhaving <pb n="452" ed="VW"/>der leer wil,</seg> <seg n="47.4.6">maar het geestelijke recht van beroep op de Heilige Schrift wegneemt uit de kerkelijke vergaderingen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Doch staat dit voorop,</seg> <seg n="48.1.2">dan acht ik het ook in deze bedeling der kerk,</seg> <seg n="48.1.3">althans wanneer zij de naam van kerk nog verdienen zal,</seg> <seg n="48.1.4">noodzakelijk,</seg> <seg n="48.1.5">dat zij een belijdenis uitspreke;</seg> <seg n="48.1.6">dus de methode der formule.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Eerstens om het Woord Gods te verklaren.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Dan om de ketterij te weren.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Eindelijk om de enigheid des geloofs te onderhouden.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Ds. Noordmans dringt aan op evolutie van het kerkbegrip.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="49.2.2">in één zijner vorige stukken heeft hij geschreven,</seg> <seg n="49.2.3">dat men bij het gereformeerde kerkbegrip voor onze kerkelijke en maatschappelijke verhoudingen niet kan blijven staan.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Wij hebben in onze dagen een ander,</seg> <seg n="49.3.2">een zuiver kerkbegrip nodig.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Ik wilde dat hij dit eens wat nader omschreef.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Het gereformeerde kerkbegrip is mij duidelijk;</seg> <seg n="50.1.2">het heeft een grote bekoring voor mij,</seg> <seg n="50.1.3">al weet ik,</seg> <seg n="50.1.4">dat de werkelijkheid van onze Hervormde Kerk verre beneden het ideaal van dit kerkbegrip ligt.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Het kerkbegrip van ds. Noordmans is mij volkomen onduidelijk tenzij hij bedoelt dat we een kerk moeten hebben voor alle nu bestaande richtingen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Doch dat mag ik uit zijn laatste schrijven niet besluiten waar hij het modernisme toch feitelijk uitschakelt.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Maar zoveel is toch zeker dat de Heilige Schrift aan de kerk de plicht oplegt,</seg> <seg n="51.1.2">ook in onze tijden,</seg> <seg n="51.1.3">om een pilaar en vastigheid der waarheid te zijn en haar voor alle mensen te belijden,</seg> <seg n="51.1.4">om zulken die van de leer der waarheid afwijken te mijden en het Woord Gods tegenover alle bestrijders te handhaven.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Daarvandaan dat de christelijke kerk bijna van het begin af een <hi rend="italic">belijdeniskerk</hi> geweest is en haar eenheid in de gemeenschappelijke regel des geloofs gezocht heeft.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Die les der historie moge ons iets leren.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Ook voor onze ingewikkelde kerkelijke toestanden.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">En schrijft ds. Noordmans nu over de grootste gemene deler,</seg> <seg n="52.1.2">dan vraag ik:</seg> <seg n="52.1.3">waartoe?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Hij antwoordt:</seg> <seg n="52.2.2">om positie te nemen tegenover het opwakend modernisme in onze kerk.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Uitnemend!</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Doch ik vraag weder:</seg> <seg n="52.4.2">waartoe?</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Hij zal antwoorden:</seg> <seg n="52.5.2">om de eer van Christus in onze kerk te bevorderen.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Nog eens,</seg> <seg n="52.6.2">uitnemend!</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Maar nu ten derden male:</seg> <seg n="52.7.2">hoe?</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Hier zou ik willen dat tussen orthodox en orthodox in onze kerk meer eenstemmigheid bestond.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ja,</seg> <seg n="53.2.2">hoe?</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Ik antwoord dat onze kerk weer een belijdende kerk worde.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Dat is de eer van Christus op kerkelijk gebied.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Dus,</seg> <seg n="53.5.2">het ideaal,</seg> <seg n="53.5.3">waar de Confessioneele Vereeniging reeds jaar en dag voor getuigt.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Maar tot dusver helaas! als een roepende in de woestijn en dat niet wijl het modernisme ertegen is,</seg> <seg n="53.6.2">maar de orthodoxie zelf.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Maar geen belijdende kerk kan ze zijn volgens dr. Hoedemaker en dr. Gunning,</seg> <seg n="54.1.2">door ds. Noordmans met instemming genoemd,</seg> <seg n="54.1.3">dan na reorganisatie van haar bestuursinrichting.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Dus beginnen,</seg> <seg n="54.2.2">gelijk ds. Groot <choice><sic>Erizerink</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Enzerink</corr></choice> schreef in zijn <hi rend="italic">Naschrift,</hi></seg> <seg n="54.2.3">waar de kerk de draad verloor.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Bij 1816.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Niet naar <pb n="453" ed="VW"/>een nieuwe formule zoeken terwijl de oude nog immer geldt als belijdenis der kerk (zie art. 11 Algemeen Reglement).</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Dat is onhistorisch,</seg> <seg n="54.5.2">als het niet meer is!</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Maar na reorganisatie de belijdenis opnieuw getoetst aan de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">En zolang ook met die belijdenis gerekend.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head n="5."><pb n="454" ed="VW"/><label>5.</label> <s n="55.1"><seg n="55.1.1">Juridisch?<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></head>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">In aansluiting aan het slot van mijn vorig artikel wil ik thans gaarne de vraag onder de ogen zien of we moeten beginnen met <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>historische leer der kerk die daar nog ongewijzigd ligt'.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Tegelijk heb ik dan dadelijk aansluiting aan het einde van het schrijven van ds. Bakker.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">"Beginnen",</seg> <seg n="56.3.2">aldus ds. Bakker,</seg> <seg n="56.3.3">"waar de kerk de draad verloor.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Bij 1816."</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Deze eis noemde ik <hi rend="italic">zonderling.</hi></seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">En hij is het.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">In 1913 worden we uitgenodigd te beginnen bij 1816.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">We worden uitgenodigd ons zelf met onze dogmatiek,</seg> <seg n="57.2.2">met de wijze waarop we de vragen stellen,</seg> <seg n="57.2.3">met onze voorlopige oplossingen,</seg> <seg n="57.2.4">met onze tijdvragen een volle eeuw te antedateren.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Tot tijd en wijle een grote toekomstige synode onze consciëntie ontbonden heeft,</seg> <seg n="57.3.2">moeten we ons zelf,</seg> <seg n="57.3.3">zo wordt geëist,</seg> <seg n="57.3.4">onontvankelijk verklaren voor alles wat een volle eeuw lang,</seg> <seg n="57.3.5">en welk een eeuw!,</seg> <seg n="57.3.6">op geestelijk gebied op ons wilde inwerken.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Beginnen bij 1816!</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Maar dat kan niet.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">En dat mag niet.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Het zou kunnen en mogen wanneer het kerkelijke leven een spilletje ware dat geheel buiten de werkelijkheid omging.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Het zou kunnen wanneer het kerkelijke leven zo onbeduidend was dat we gerust een volle eeuw konden verliezen of overslaan.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Nu echter het kerkelijk leven hartslag en stuwkracht van het ganse leven is,</seg> <seg n="58.5.2">nu elk jaar z'n betekenis heeft en ieder verschijnsel z'n invloed laat gelden,</seg> <seg n="58.5.3">nu mogen we deze els niet anders dan 'zonderling' noemen en er allerminst aan toegeven.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Men zal mij misschien hierbij opmerken,</seg> <seg n="59.1.2">dat dit alles <hi rend="italic">kerkrechtelijk be</hi>doeld is.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Dat het werkelijke kerkelijke leven niet terug te zetten is,</seg> <seg n="59.2.2">maar dat wij dit moeten doen 'in <hi rend="italic">rechten',</hi></seg> <seg n="59.2.3"><hi rend="italic">juridisch,</hi></seg> <seg n="59.2.4">kerkrechtelijk.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Het is <hi rend="italic">waar</hi> dat 'in rechten' zulke dingen mogelijk zijn.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Een rechtstoestand kan zich <choice><sic>ongewijziod</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ongewijzigd</corr></choice> handhaven,</seg> <seg n="59.4.2">ook al veranderen de toestanden.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Een wet <hi rend="italic">geldt</hi> zolang ze niet gewijzigd wordt.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Komt zulk een wet in botsing met gewijzigde omstandigheden,</seg> <seg n="59.6.2">zolang ze niet is afgeschaft,</seg> <seg n="59.6.3">zolang <hi rend="italic">'ze daar ligt',</hi></seg> <seg n="59.6.4">moet ze worden uitgevoerd.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Dit is juist het kenmerk van een juridische band.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Daar geldt:</seg> <seg n="59.8.2">'De wet is hard,</seg> <seg n="59.8.3">maar ze ligt er.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">Bij elke verandering op wetgevend gebied wordt de oude wet tot grondslag genomen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">En nu ontkennen we juist dat Christus zijn kerk in zulk een juridisch pantser heeft gesnoerd.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Op het hoogste levensterrein,</seg> <seg n="60.2.2">waar de belijdenis der waarheid maatstaf van alles is,</seg> <seg n="60.2.3">mag men al die spreekwijzen uit de wonderboeken<pb n="455" ed="VW"/> der juristen niet overbrengen,</seg> <seg n="60.2.4">als 'niet afgeschaft',</seg> <seg n="60.2.5">'ligt er nog',</seg> <seg n="60.2.6">'teruggaan tot dit of dat statuut',</seg> <seg n="60.2.7">enz.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Zelfs de juristen wordt dit soms te machtig en ze geven er de brui aan.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Getuige de uitlatingen van sommige rechtsgeleerden over de kwestie der kerkelijke goederen.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">'In rechten' mag men echter op het volgen van deze regel staan.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">In de kerk zijn we aan zulk een formele procedure niet gebonden.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">En het ware te wensen dat met al de rompslomp in onze kerkelijke stukken die we van de juristerij en uit de kanselarijstijl hebben overgenomen ook eens voor al en voorgoed uit onze kerkelijke wereld kwamen te verdwijnen al die schijnbaar-klemmende redeneringen die goed passen in de mond van een advocaat,</seg> <seg n="61.2.2">maar die bij een predikant en een theoloog niet thuis behoren.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">In de kerk bewegen we ons op een hoger levensterrein.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">In het <hi rend="italic">zedelijk en geestelijk</hi> leven is alles bewegelijker en gaat het minder stram toe dan op <hi rend="italic">juridisch</hi> terrein.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Men kan daar werkelijk iemand in 1913 niet uitnodigen om te beginnen bij 1816.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">De vraagstukken en de problemen op godsdienstig gebied zijn te ingrijpend en te ernstig om de zaak te beschouwen als een spel schaak dat men weer opzet waar het omviel,</seg> <seg n="62.4.2">al is het dan ook honderd jaar later.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Ik bedoel daarmee volstrekt niet dat in de kerk geen banden en verplichtingen zouden bestaan.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Natuurlijk bestaan ze.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Ook staat er het heden niet los achter het verleden en zal de toekomst niet los achter het heden staan.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">De continuïteit in de kerk is veel sterker dan op enig ander gebied.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">En de klem,</seg> <seg n="63.5.2">die het verleden op ons heeft,</seg> <seg n="63.5.3">is er sterker dan ergens elders.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Toch is alles hier anders dan 'in rechten'.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">'In rechten' ligt alles <hi rend="italic">historisch georiënteerd.</hi></seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">De wet geldt.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">De letter beslist,</seg> <seg n="64.4.2">ook al laat men ook hier de geest niet geheel buiten rekening.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">In de kerk <hi rend="italic">staat alles profetisch gericht.</hi></seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Ook al is hier de letter niet zonder betekenis.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Toch is het <choice><sic>de Geest. die in alle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de Geest,</corr></choice></seg><choice><sic>de Geest. die in alle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="64.7.2"><choice><sic>de Geest. die in alle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die in alle</corr></choice> waarheid leidt.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Zeer gemakkelijk kan men daarom elkaar hier misverstaan.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">De la Saussaye noemde het juridische 'in hogere zin'goed.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Dwz. wanneer het ontdaan is van het eigenlijk juridische.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Wanneer men die uitspraken heeft overgebracht in de taal van het zedelijk en geestelijk leven,</seg> <seg n="65.4.2">dan ben ik het er mee eens.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Maar dan verandert het aanzien der dingen geheel en al.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Dan komt men er niet zo gemakkelijk mee klaar.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Dit is nu een van de punten waarover we het langzamerhand toch wel eens konden worden.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Zoveel moesten we als gemeenschappelijke winst uit de kerkelijke geschiedenissen van de negentiende eeuw toch wel kunnen trekken dat alle zuiverjuridische redeneringen op kerkelijk terreinfoitt zijn en de bal misstaan.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Juridisch in die smalle zin van het woord is Groen van Prinsterer ook nooit geweest.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">In 1848 schreef niet De la Saussaye,</seg> <seg n="67.2.2">maar Groen:</seg> <seg n="67.2.3">"De vraag over waarheid en dwaling,</seg> <seg n="67.2.4">over leven en dood in de kerk,</seg> <seg n="67.2.5">is niet enkel <pb n="456" ed="VW"/>juridiek,</seg> <seg n="67.2.6">maar vooral vraag van krankheid en herstel.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Voorzeker niet alle dingen die geoorloofd zijn,</seg> <seg n="67.3.2">zijn oorbaar (verschil tussen recht en zedelijkheid,</seg> <seg n="67.3.3">N.),</seg> <seg n="67.3.4">en geen zuivering raadzaam welke met ontbinding van het lichaam wellicht zou beginnen.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Voorzeker vrije ontwikkeling der krankheid te ener,</seg> <seg n="67.4.2">mits vrije en ruime toediening van het enig redmiddel,</seg> <seg n="67.4.3">dat is Gods Woord,</seg> <seg n="67.4.4">ter andere zijde,</seg> <seg n="67.4.5">is de behoefte van het ogenblik in de vaderlandse kerk.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Voorzeker wij moeten niet,</seg> <seg n="67.5.2">door overmacht van formulier of van kerkgeloof,</seg> <seg n="67.5.3">een worsteling ontwijken,</seg> <seg n="67.5.4">waarin,</seg> <seg n="67.5.5">door de kracht der waarheid en der liefde,</seg> <seg n="67.5.6">de schoonste triomf wellicht over de felste tegenstander zal kunnen worden behaald,</seg> <seg n="67.5.7">en die,</seg> <seg n="67.5.8">in elk geval,</seg> <seg n="67.5.9">tot de voorwaarden van een wezenlijk en heilzaam zegevieren behoort."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Zo schreef <hi rend="italic">niet</hi> De la <choice><sic>Saussaye. maar Groen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Saussaye,</corr></choice></seg><choice><sic>Saussaye. maar Groen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="67.6.2"><choice><sic>Saussaye. maar Groen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar Groen</corr></choice>.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1"><hi rend="italic">Geen machtsmiddelen,</hi></seg> <seg n="67.7.2"><hi rend="italic">maar zedelijke middelen</hi>.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Misschien is dit niet de grootst gemene deler voor de beide lijnen te noteren.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Maar het is toch een factor die bij beide te vinden is.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Zouden we die dan maar niet al vast noteren?</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Daarom geen verscherping van de proponentsformule.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head><pb n="457" ed="VW"/><s n="70.1"><seg n="70.1.1">6</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="71.1"><seg n="71.1.1"><hi rend="italic">Reactie van J. W. Groot Enzerink</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></head>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">'t Zij mij veroorloofd (al is collega Noordmans minder op een pro en contra in één nummer gesteld) onmiddellijk mijn antwoord hieronder te plaatsen.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Collega Noordmans houde mij ten goede dat ik hem van geweldige eenzijdigheid moet beschuldigen.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1"><choice><sic>Hij tlraaft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Hij draaft</corr></choice> al maar door <choice><sic>op'tjuridische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">op 't juridische</corr></choice> dat bij de confessionelen gevonden zou worden,</seg> <seg n="73.2.2">terwijl hij in 't bijzonder de lof zingt van 't medische dat alleen bij de 'ethischen' zou worden aangetroffen.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Hetzelfde wat in zijn tijd prof. Valeton beweerde.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">De confessioneel,</seg> <seg n="73.4.2">die voor 't recht der belijdenis opkomt,</seg> <seg n="73.4.3">is voor ds. Noordmans de man met de karwats,</seg> <seg n="73.4.4">wie 't alleen om uitdrijven te doen zou zijn.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Mag ik zeggen,</seg> <seg n="73.5.2">dat ik de betekenis van Jes. 53 en 1 Kor. 13 niet voor de enkeling alleen,</seg> <seg n="73.5.3">maar ook voor de kerk erken.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Zou ik ds. <choice><sic>N oordmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Noordmans</corr></choice> eens mogen verwijzen naar Hoedemakers <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht,</hi></seg> <seg n="74.1.2">waar deze handelt over Kerkherstel,</seg> <seg n="74.1.3">Chirurgie,</seg> <seg n="74.1.4">Hygiëne en Therapie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Dat is toch zeker wel medisch.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Tucht,</seg> <seg n="74.3.2">leertucht,</seg> <seg n="74.3.3">bedoelt saambinding,</seg> <seg n="74.3.4">maar de voorstanders daarvan hebben een afkeer van samenlapping,</seg> <seg n="74.3.5">zoals sommigen dit beproeven langs onbekrompen en ondubbelzinnige weg.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">En nu wat 't beroep op de belijdenis van onze kerk betreft.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Ds. Noordmans wil niet van 1913 naar 1816 teruggebracht.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Hij zal dan nog wel meer zich afkeren,</seg> <seg n="75.3.2">als wij eraan herinneren dat wij eigenlijk tot 1618 (voor Friesland tot 1610) terugmoeten,</seg> <seg n="75.3.3">toen de belijdenis van De Brès tot belijdenis der kerk werd verklaard op de synode van Dordt.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Maar,</seg> <seg n="76.1.2">waarde collega,</seg> <seg n="76.1.3">het staat niet aan ons,</seg> <seg n="76.1.4">aan ieder persoonlijk,</seg> <seg n="76.1.5">om over de belijdenis te oordelen.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Als wij geloven aan 't testimonium Spiritus Sancti,</seg> <seg n="76.2.2">als wij belijden dat het werk der Reformatie niet door kracht,</seg> <seg n="76.2.3">noch door <choice><sic>-eweld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geweld</corr></choice> heeft plaatsgehad,</seg> <seg n="76.2.4">maar 't werk was van de Geest des Heren,</seg> <seg n="76.2.5">dan zullen wij ons wachten voor allerlei individualisme,</seg> <seg n="76.2.6">maar de kerk beschouwen als de verzameling der gelovigen,</seg> <seg n="76.2.7">die samenkomende in de vreze Gods geleid is geworden door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">De belijdenis is repetitie Sacrae Scripturae.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Wij,</seg> <seg n="77.1.2">kinderen der twintigste eeuw,</seg> <seg n="77.1.3">hebben over allerlei dingen een andere gedachte.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Wij zouden verschillende dingen anders formuleren.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Wij zouden 't een meer naar voren willen brengen dan 't andere.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Wij zouden nu misschien<pb n="458" ed="VW"/> kunnen zwijgen over wat in vroegere eeuwen meer werd en moest gepreciseerd,</seg> <seg n="77.4.2">maar prof. Valeton heeft gelijk als hij zegt dat belijdenisschriften aanwijzingen zijn,</seg> <seg n="77.4.3">hoe ver men gekomen is en <hi rend="italic">de basis waarop verder moet worden gebouwd.</hi></seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Laat u dit eens door uw leermeester-geestverwant gezegd zijn.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Daarin toch ligt opgesloten dat wij moesten voortbouwen op 1618.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Wij mogen 1618 maar niet opzij zetten.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Christus regeert zijn kerk door de Heilige Geest en niet door het 'lk' van de denkende,</seg> <seg n="78.3.2">willende mens.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Niet <hi rend="italic">mijn</hi> geloof en <hi rend="italic">mijn</hi> ervaring is 't juiste,</seg> <seg n="78.4.2">want als dit zo ware,</seg> <seg n="78.4.3">dan dienden wij beter van <hi rend="italic">meningen</hi> te spreken,</seg> <seg n="78.4.4">die telkens wisselen,</seg> <seg n="78.4.5">maar niet van beginselen;</seg> <seg n="78.4.6">van waarschijnlijkheid,</seg> <seg n="78.4.7">maar niet van waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Indien wij niet geloven dat God zijn gemeente stuurt en leidt door zijn Geest,</seg> <seg n="79.1.2">dan gaan wij ons zelf op de voorgrond plaatsen,</seg> <seg n="79.1.3">dan vervallen wij tot allerlei willekeur,</seg> <seg n="79.1.4">dan gaan wij het schepsel eren boven de Schepper,</seg> <seg n="79.1.5">dan gaan wij ook elkaar verketteren menende dat wij zelf 't alleen bij het rechte eind hebben.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Neen! met prof. Valeton zeg ik:</seg> <seg n="80.1.2">'De basis ligt er in onze belijdenisschriften',</seg> <seg n="80.1.3">en daarop moet nu voortgebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Onze belijdenisschriften,</seg> <seg n="81.1.2">dat is hetgeen onze kerk heeft kunnen bekendmaken van haar geloof,</seg> <seg n="81.1.3">dat zij worstelend en biddend,</seg> <seg n="81.1.4">strijdend en lijdend zich heeft vermeesterd door Gods genade.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Geef haar nu gelegenheid,</seg> <seg n="81.2.2">dat zij <hi rend="italic">zich weer</hi> uitspreke,</seg> <seg n="81.2.3">dat zij <hi rend="italic">voortbouwe</hi> op 't eenmaal gelegde fundament.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Maar niet gij en niet <hi rend="italic">ik.</hi></seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1"><hi rend="italic">De kerk</hi> spreke zich uit.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Zij moet een mond ontvangen die nu gesloten is,</seg> <seg n="81.5.2">maar die zij weer openen kan.</seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Haar handen moeten weer vrij komen,</seg> <seg n="81.6.2">opdat zij leiden en besturen kan en niet afstoten,</seg> <seg n="81.6.3">maar tot zich trekken;</seg> <seg n="81.6.4">niet veroordelen,</seg> <seg n="81.6.5">maar zegenen.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Onverbiddelijk sta zij tegenover alle loochenaars van de gekruisigde Heiland.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Neen! wat dat betreft:</seg> <seg n="82.2.2"><hi rend="italic">niet</hi> saamhouden,</seg> <seg n="82.2.3">maar uit de grond opbouwen</seg> <seg n="82.2.4">- en dit kan niet anders dan op haar belijdenis van weleer,</seg> <seg n="82.2.5">die altijd nog haar belijdenis is.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Die belijdenis behoeft daarom niet te <hi rend="italic">blijven,</hi></seg> <seg n="83.1.2"><hi rend="italic">wat</hi> zij is.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Zijn de vijf artikelen tegen de remonstranten eigenlijk geen omschrijving en uitwerking van een onderdeel der Nederlandse geloofsbelijdenis?</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Welnu! waarom zouden wij ook nu niet kunnen omschrijven,</seg> <seg n="83.3.2">nu niet kunnen aanvullen met al hetgeen de eeuwen ons hebben gebracht en geleerd?</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Maar alweer! dat doe niet deze of gene theoloog,</seg> <seg n="84.1.2">maar dat doe de kerk als kerk,</seg> <seg n="84.1.3">opdat zij zich zo tone pilaar en vastigheid der waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Daarom als één man erop aangedrongen dat de proponentsformule gewijzigd worde en zo de wacht betrokken worde bij de deur die toegang geeft tot de bediening des Woords en der Sacramenten!</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head n="7."><pb n="459" ed="VW"/><label>7.</label> <s n="86.1"><seg n="86.1.1">Krijgertje-spelen<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></head>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Nu ds. Groot Enzerink alweer een staart aan mijn artikel maakte,</seg> <seg n="87.1.2">willen we nog even zien,</seg> <seg n="87.1.3">wat er is.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">En dan wil ik op drie aardige dingen even de aandacht vestigen.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">1e. Ds. Groot Enzerink spreekt zijn afkeuring uit over 'onbekrompen en ondubbelzinnig'.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Die uitdrukking was echter niet van mij,</seg> <seg n="88.2.2">maar <hi rend="italic">van dr. Kromsigt.</hi></seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Ook is ds. Groot Enzerink lid van een predikantenvereniging op de grondslag van het 'onbekrompen en ondubbelzinnig'.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">2e. Nog aardiger.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Ik schreef:</seg> <seg n="89.2.2">"Het is een factor die bij beide te vinden is."</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Ik sprak daarmee uit dat 'het medische' zowel in de lijn van Groen als van De la Saussaye gevonden wordt.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Vlak daaronder schrijft mijn opponent:</seg> <seg n="89.4.2">"Terwijl hij in 't bijzonder de lof zingt van het medische dat alleen bij de lethischen' zou worden aangetroffen."</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">3e. En nu het alleraardigste.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Men kent het spelletje,</seg> <seg n="90.2.2">waarbij kinderen elkaar de tik geven.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Men geeft elkaar de tik terug.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Ik had van de 'methode der formule' geschreven:</seg> <seg n="90.4.2">"Een methode,</seg> <seg n="90.4.3">waartegen dr. Hoedemaker vroeger rusteloos gewaarschuwd heeft."</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Hoedemaker en Gunning noemde ik als mannen van brede,</seg> <seg n="90.5.2">medische opvatting.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Ik beriep mij juist van de <hi rend="italic">smalle confessionelen</hi> op de <hi rend="italic">brede confessionelen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Nu komt ds. Groot Enzerink mij naar dr. Hoedemakers <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht</hi> verwijzen.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">"Dat is toch zeker wel medisch",</seg> <seg n="91.2.2">schrijft hij.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Ja,</seg> <seg n="91.3.2">collega Groot Enzerink! dat had ik u juist verteld,</seg> <seg n="91.3.3">dat dr. Hoedemaker 'medisch' was.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Nu gij 't mij weer gaat vertellen,</seg> <seg n="91.4.2">denk ik aan het aardige kinderspel.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Aan krijgertje-spelen.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Men geeft elkaar de tik terug.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Zou 't niet beter zijn dat collega Groot Enzerink in plaats van mij van doordraven te beschuldigen zich eens afvraagt,</seg> <seg n="92.1.2">of hij misschien zelf ook doordraaft?</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Vier grote mannen:</seg> <seg n="92.2.2">De la Saussaye,</seg> <seg n="92.2.3">Groen,</seg> <seg n="92.2.4">Gunning en Hoedemaker plaatste ik op z'n weg.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Hij ziet er niet naar om en vliegt erboven over heen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="8">
<head n="8."><pb n="460" ed="VW"/><label>8.</label> <s n="93.1"><seg n="93.1.1">De weg tot reorganisatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></head>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Nu de classicale vergaderingen achter ons liggen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="94.1.2">is de scherpste actualiteit van het vraagstuk der proponentsformule afgebroken.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Toch zal deze kwestie in de eerstvolgende jaren wel actueel blijven.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Het is daarom nodig dat we ons rekenschap geven van de kerkelijke vraagstukken die ermee samenhangen.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">En dan blijf ik erbij dat we het over vele dingen eens moeten kunnen worden.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Wanneer dit thans niet mogelijk is,</seg> <seg n="95.2.2">dan zie ik ook niet in hoe het zou kunnen wanneer onze kerk een meer organische vertegenwoordiging krijgt.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Ik geloof niet dat er tussen de tegenwoordige toestand en <choice><sic>die in.een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die in een</corr></choice> gereorganiseerde kerk een principieel verschil is.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Zeker,</seg> <seg n="95.4.2">de tegenwoordige toestand onzer kerk werkt het individualisme in de hand. Men vergadert dikwijls als partij en eigenlijk nooit als kerk.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">En de partijen die zich daaraan het meest schuldig maken zullen zich het meest hebben te veranderen.</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">Het zou daarom met het oog op een gewenste reorganisatie niet onvruchtbaar zijn dat ieder zich maar al vast op zijn partijgehalte onderzocht.</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">Zichzelf afvroeg,</seg> <seg n="95.7.2">in hoe sterke mate hij partijman is.</seg></s> <s n="95.8"><seg n="95.8.1">Dat verschillende groepen zich afvroegen in welke mate zij als partij optreden,</seg> <seg n="95.8.2">als partij vergaderen,</seg> <seg n="95.8.3">als partij denken en gevoelen,</seg> <seg n="95.8.4">en zich dan maar al vast daarvan trachtten te ontdoen.</seg></s> <s n="95.9"><seg n="95.9.1">Wanneer dat alles op één dag moet,</seg> <seg n="95.9.2">dan vrezen we dat de natuur sterker zal blijken dan de leer en het vlees zwak al is de geest gewillig.</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Bij dat zelfonderzoek zouden eigenaardige dingen aan het licht komen.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Het zou misschien blijken dat voor velen de reorganisatie niet anders is dan een 'machine de guerre',<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="96.2.2">waarmee men eigen inzicht op de troon hoopt te helpen.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">Onder dat gezichtspunt is ons de beweging voor de verscherping van de proponentsformule bijzonder leerzaam geweest als psychologische toelichting van veler begeerte naar reorganisatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Hun ongeduld heeft hun motieven bloot gelegd.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Wanneer het zoeken van reorganisatie gepaard gaat met een toespitsing van het partijwezen,</seg> <seg n="97.1.2">dan vrees ik dat het op de eerste bredere synode dadelijk om de macht zou gaan.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Het zou een historische <hi rend="italic">rover-synode moeten</hi> worden.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Aan een <hi rend="italic">tover-synode</hi> geloof ik niet.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Zeker geloof ik aan de macht van Gods Woord op het hart.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Aan de macht van het getuigenis van de een op de ander.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Aan de vruchtbare werking van gezamenlijk gebed en onderzoek.</seg></s> <pb n="461" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="98.5"><seg n="98.5.1">Maar dit alles is ook thans mogelijk.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Dat op een beter gekozen en bredere kerkelijke vergadering alles als met handen omgekeerd zou wezen,</seg> <seg n="98.6.2">is niet te verwachten en verwacht ook niemand.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">Aan de magische,</seg> <seg n="98.7.2"><hi rend="italic">sacramentele wer</hi>king van Gods Woord op een kerkvergadering,</seg> <seg n="98.7.3">principieel onderscheiden van de kracht der Schrift buiten zulk een vergadering,</seg> <seg n="98.7.4">geloof ik niet.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Wanneer van een inderdaad gewenste betere inrichting van onze kerk zegen zal uitgaan,</seg> <seg n="99.1.2">dan moet die zegen voorbereid worden.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Hij moet de voldragen vrucht zijn van wat in het gewone kerkelijke leven rondgaat.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Verwachten wij het langs andere weg,</seg> <seg n="99.3.2">dan zijn wij rooms en maken van de toekomstige deputaten ter Synode Nationaal een soort conclave waar men 'ex cathredra' uitspraken doet ver boven het bereik van het gewone leven.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Aan zulk een sacramentele werking van Gods Woord op een kerkvergadering geloof ik niet.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Wij zijn protestant en geloven dat God door het geloof langs zedelijke weg ons zijn weldaden deelachtig maakt.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Daarom moet ons kerkelijk leven,</seg> <seg n="100.3.2">wil men inderdaad reorganisatie,</seg> <seg n="100.3.3">reeds nu toenadering vertonen en moet het partijwezen afnemen.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">Wanneer dit geschiedt,</seg> <seg n="100.4.2">dan zou ik inderdaad geloven dat wij op de goede weg zijn.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Op deze weg kunnen we natuurlijk <hi rend="italic">formulering</hi> niet missen.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">En hier ontmoet ik weer ds. Bakker die veronderstelde dat ik met de 'methode der formule' ook iedere formulering zou moeten wraken.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Dit is niet het geval.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Met <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>methode der formule' bedoelde ik het pogen om onder de bestaande organisatie langs reglementaire weg een zuivering in de kerk te bewerkstelligen.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">Deze methode werd door dr. Hoedemaker rusteloos bestreden.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Ik ben bang dat ze weer terugkeert.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Over de waarde van kerkelijke formulering in 't algemeen liet ik mij niet uit.</seg></s> <s n="102.6"><seg n="102.6.1">Wanneer ds. Bakker mij dies tracht te overtuigen dat wij niet buiten formulering kunnen,</seg> <seg n="102.6.2">dan luister ik gaarne naar dat betoog,</seg> <seg n="102.6.3">maar meen toch dat het in dit verband niet nodig was mij eraan te herinneren.</seg></s> <s n="102.7"><seg n="102.7.1">Ik had het niet ontkend.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Wel moet ik ertegen opkomen wanneer hij schrijft dat we niet naar een nieuwe formule mogen zoeken terwijl de oude nog geldt.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Ds. Bakker zal zich moeten voorstellen dat met de reorganisatie het kerkelijk leven begint.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Ik zou vrezen dat wanneer het dan <hi rend="italic">beginnen</hi> moet,</seg> <seg n="103.3.2">dat dan het einde gekomen is.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">Dat het dan wordt een strijd om de macht.</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Krijgt de kerk een bredere vertegenwoordiging,</seg> <seg n="104.1.2">waaraan ze ontwend is,</seg> <seg n="104.1.3">dan zal men nu reeds vooraf moeten merken dat men z'n verantwoordelijkheid gevoelt.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Alle geringe kwesties,</seg> <seg n="104.2.2">als bijv. de gezangenkwestie,</seg> <seg n="104.2.3">zullen als zodanig moeten besproken en behandeld.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Elke onnodige verwijdering zal moeten worden vermeden.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Men zal moeten trachten allerlei <hi rend="italic">voorwerk te</hi> doen,</seg> <seg n="104.4.2">elkaar te leren verstaan.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Men zal moeten beginnen misverstand op te ruimen.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Dr. Kromsigt schrijft in de brochure <hi rend="italic">Onbeteekenend:</hi></seg> <seg n="105.1.2">"Een zekere <pb n="462" ed="VW"/>'ruimte' van grenzen wordt door allen,</seg> <seg n="105.1.3">of zo goed als allen,</seg> <seg n="105.1.4">gewenst en als rechtmatig erkend in verband met het religieuze karakter der heilswaarheid.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Dit hangt samen met wat men kan noemen het gemeenschappelijke moderne bewustzijn,</seg> <seg n="105.2.2">de meer <hi rend="italic">psychologische en historische</hi> wijze van zien,</seg> <seg n="105.2.3">die aan onze nieuwere tijd,</seg> <seg n="105.2.4">in onderscheiding bijv. met de zestiende en zeventiende eeuw,</seg> <seg n="105.2.5">eigen is.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Daardoor wordt het religieuze en <hi rend="italic">ethische</hi> karakter der geloofswaarheid (in tegenstelling met een meer <hi rend="italic">abstract-intellectliele</hi> opvatting in de zestiende en vooral in de zeventiende eeuw) erkend in steeds bredere kring ook van hen,</seg> <seg n="105.3.2">die zich het dichtst aan de historische belijdenis der kerk aansluiten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Wordt er met deze beschouwing volle ernst gemaakt,</seg> <seg n="106.1.2">dan is er reeds ontzaggelijk veel gewonnen.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Om deze erkentenis is het onze tijd te doen.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Vele confessionelen begrijpen nog maar niet wat daarmee bedoeld wordt.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Zou in die zin niet eens een flinke propaganda in de afdelingen der Confessioneele Vereeniging kunnen gemaakt worden?</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Daarmede zou een vruchtbaar werk gedaan zijn.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Beter dan formules verscherpen!</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="9">
<head n="9."><pb n="463" ed="VW"/><label>9.</label> <s n="107.1"><seg n="107.1.1">Aan ds. Noordmans</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Reactie van H. Bakker<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></head>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Nog enkele opmerkingen.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Ie. Wat ik schreef over 'de methode der formule' laat gij liggen.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Dat niemand erbuiten kan,</seg> <seg n="110.2.2">dat daarom onderscheiden moet tussen <hi rend="italic">de methode</hi> en <hi rend="italic">de zonde</hi> der formule,</seg> <seg n="110.2.3">mijn hele betoog laat gij zwemmen.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Voorshands veronderstel ik dus dat wij het op dit punt eens zijn en gij uw eerste stuk <hi rend="italic">De grootst gemene deler</hi> stilzwijgend hebt gerectificeerd.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">2e. In uw laatste stuk legt gij de nadruk op de medische weg tot kerkherstel.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Zedelijke middelen;</seg> <seg n="111.2.2">geen andere!</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Dus hoofdzakelijk prediking,</seg> <seg n="111.3.2">huisbezoek,</seg> <seg n="111.3.3">onderwijs;</seg> <seg n="111.3.4">geen leertucht.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Toch deed gij aan de centrale groepen in onze kerk het voorstel naar een zodanige formulering der hoofdwaarheden te zoeken,</seg> <seg n="112.1.2">een grootst gemene deler,</seg> <seg n="112.1.3">waaromheen zij zich konden scharen tegenover het opkomend modernisme.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Is dat middel nu zo overgeestelijk?</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Waarop komt het feitelijk neer?</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">De moderne macht tegenstaan door een concentratie van orthodoxen.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Maar hoe?</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">Natuurlijk door de stemmenmeerderheid.</seg></s> <s n="112.7"><seg n="112.7.1">Hen op die wijze van de kansels,</seg> <seg n="112.7.2">uit de besturen trachten te houden.</seg></s> <s n="112.8"><seg n="112.8.1">Laat ik het eens scherp uitdrukken,</seg> <seg n="112.8.2">ofschoon geheel beantwoordende aan de werkelijkheid:</seg> <seg n="112.8.3">hen in de hoek stemmen,</seg> <seg n="112.8.4">platstemmen,</seg> <seg n="112.8.5">wegstemmen!</seg></s> <s n="112.9"><seg n="112.9.1">Is dat nu zulk een zedelijk middel,</seg> <seg n="112.9.2">die machtstoepassing van de meerderheid plus één in onze kerk?</seg></s> <s n="112.10"><seg n="112.10.1">De consequentie raakte toch wel een beetje bij u zoek.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">3e. Geen verscherping van de proponentsformule is uw besluit.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">'Geest en hoofdzaak' dus gesanctioneerd.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Toch een grootst gemene deler voor de centrale groepen in onze kerk.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Ik begrijp hier uw logica niet goed.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Zeker,</seg> <seg n="114.2.2">verscherping van formules enz. zonder beroep op Gods Woord in de kerkelijke vergaderingen,</seg> <seg n="114.2.3">dus zonder reorganisatie van onze kerkinrichting te vragen,</seg> <seg n="114.2.4">komt mij onbillijk voor.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Maar dit kan ik terzijde laten omdat het door u niet geopperd is.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Doch voelt gij niet dat op het standpunt de grootst gemene deler een waagstuk is?</seg></s> <s n="114.5"><seg n="114.5.1">De methode der formule niet!</seg></s> <s n="114.6"><seg n="114.6.1">Geen verscherping van belijdenis!</seg></s> <s n="114.7"><seg n="114.7.1">En toch om de moderne macht te weren er in het kamp der orthodoxie van geprofiteerd.</seg></s> <s n="114.8"><seg n="114.8.1">Ligt er dan in de verscherping der proponentsformule niet veel ridderlijker gedachte?</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">4e. Gij maakt de gebruikelijke tegenstelling:</seg> <seg n="115.1.2">juridisch en medisch;</seg> <seg n="115.1.3">machtsmiddelen en zedelijke middelen.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Het laatste,</seg> <seg n="115.2.2">daar gaat het om in de kerk.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Dat is een geestelijk standpunt!</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">Eilieve,</seg> <seg n="115.4.2">mag die tegenstelling wel zo absoluut gemaakt worden?</seg></s> <s n="115.5"><seg n="115.5.1">Zou het niet beter zijn van tuchtmiddelen te <pb n="464" ed="VW"/>spreken?</seg></s> <s n="115.6"><seg n="115.6.1">En zou het ook kunnen wezen dat in het tuchtmiddel zowel een machtselement als een zedelijkheidselement opgesloten ligt.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Dit toch dient voor ons vast te staan omdat het vaststaat in Gods Woord,</seg> <seg n="116.1.2">dat wij niet alleen prediken,</seg> <seg n="116.1.3">maar ook ambtsdragers,</seg> <seg n="116.1.4">kerkregeerders behoren te zijn.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">En nu hangt van het kerkbederf af wat ons te doen staat.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Schuilt het kwaad nog alleen in verachtering in de genade,</seg> <seg n="116.3.2">van prediking van boete en bekering?</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Of zit het dieper?</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">Werd heel het organisme erdoor aangetast zoals in onze kerk werkelijk het geval is?</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">Dan verplicht ons ambt ons als kerkregeerders tot oefening der tucht en het stellen van goede orde op de zaken der kerk.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">En met al wat in ons is,</seg> <seg n="116.7.2">hebben wij naar de weg te zoeken om het kwaad te beteugelen.</seg></s> <s n="116.8"><seg n="116.8.1">Een weg,</seg> <seg n="116.8.2">die gewezen wordt in de vraag om reorganisatie,</seg> <seg n="116.8.3">dwz. beginnen bij 1816 om na orde op zaken gesteld te hebben voort te gaan,</seg> <seg n="116.8.4">niet in 1817,</seg> <seg n="116.8.5">maar in 1913.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="10">
<head n="10."><pb n="465" ed="VW"/><label>10.</label> <s n="117.1"><seg n="117.1.1">Niet inconsequent!<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></head>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Ds. Bakker beklaagt zich in z'n laatste schrijven dat ik z'n betoog over de formule liet 'zwemmen'.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Hij zal intussen gemerkt hebben dat dit niet het geval was.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Thans wil ik echter gaarne wat ds. Bakker schreef meer in samenhang beantwoorden.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">Ik behoef hier niet te herhalen wat ik de vorige week schreef dat ik niet bedoelde elke formulering van de waarheid te bestrijden.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Dat zou de dwaasheid gekroond zijn.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">Wat ik wel bedoelde,</seg> <seg n="119.3.2">zei ik in mijn vorig artikel.</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Ds. Bakker ziet nu echter in wat ik schreef een zekere tegenspraak.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Hij begrijpt niet hoe ik tegen verscherping van de proponentsformule kan zijn en toch aandringen op formulering van de hoofdwaarheden ten behoeve van de centrale groepen in onze kerk.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Wanneer ds. Bakker mijn artikel <hi rend="italic">De weg tot reorganisatie</hi> gelezen heeft,</seg> <seg n="121.1.2">zal hij mij misschien reeds beter begrepen hebben.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Hij weet dan:</seg> <seg n="121.2.2">1e. dat ik niet tegen formulering in 't algemeen ben,</seg> <seg n="121.2.3">en 2e. dat ik met de concentratie der middengroepen geen kerkelijke actie in de reglementaire zin van het woord bedoel.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Aan stemmen dacht ik in 't geheel niet.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Nog minder aan 'in de hoek stemmen,</seg> <seg n="121.4.2">platstemmen of wegstemmen'.</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Inderdaad,</seg> <seg n="121.5.2">dan zou het lood om oud ijzer zijn,</seg> <seg n="121.5.3">of men het ene dan wel het andere middel gebruikte.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">Tot aan de Doleantie liep de kerkelijke actie in dit spoor.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Omzetten van de besturen en ook langs die weg de toegangen tot de kerk in z'n macht zien te krijgen.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Laat mij het nog eens mogen herhalen:</seg> <seg n="122.3.2">het is de grote verdienste van dr. Hoedemaker geweest dat hij dadelijk na de Doleantie een veel bredere toon liet horen.</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">En het zou ontzaggelijk jammer zijn wanneer de kerkelijke politiek der orthodoxen weer in het oude spoor ging lopen.</seg></s> <s n="122.5"><seg n="122.5.1"><hi rend="italic">Dat is het dode spoor.</hi></seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Ds. Bakker zal zeggen:</seg> <seg n="123.1.2">wat bedoelt gij dan met uw concentratie van de middengroepen?</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Laat mij beginnen met te herinneren dat ik mij aansloot aan een voorslag van dr. Kromsigt.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Een paar van zijn uitdrukkingen nam ik over.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Daarin ligt opgesloten dat ds. Bakker niet te zeer die uitdrukkingen mag pousseren.</seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Ik zou misschien zelf mij anders uitgedrukt hebben.</seg></s> <s n="123.6"><seg n="123.6.1">Met de gedachte betuigde ik mijn instemming.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Mij zweefde daarbij niet zozeer een uitgewerkt formulier voor de geest als wel een 'Verständigung' op de hoofdpunten.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Persoonlijk zou ik al heel blij zijn wanneer dit op twee punten geschiedde:</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">1e. dient de invloed van het gemeenschappelijke moderne bewustzijn op onze dogmatiek erkend te worden,</seg> <seg n="125.1.2">waarbij ik naar mijn citaat in 't <pb n="466" ed="VW"/>vorig nummer verwijs.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Dit loopt over de gehele lijn van onze geloofsleer.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">2e. moet onze kerkelijke politiek duidelijk laten blijken dat we ervan doordrongen zijn dat in de kerk alles niet in de eerste plaats <hi rend="italic">historisch georiënteerd</hi> ligt,</seg> <seg n="126.1.2">maar <hi rend="italic">profetisch gericht</hi> staat.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Die gemakkelijke juridische redeneringen waarbij onderscheiding der geesten het werk wordt van een notarisklerk,</seg> <seg n="127.1.2">moeten 'omnium consensu'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f6" rend="superscript">f</ref> in de ban gedaan worden.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">En voorgoed ook.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Ik acht dat de tijd langzamerhand gekomen is dat dit niet alleen in particuliere gesprekken bij wijze van concessie zo nu en dan wordt erkend,</seg> <seg n="128.1.2">maar dat het ook meer in 't openbaar opzettelijk wordt uitgesproken.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Ook door die groep in onze kerk die zichzelf acht het dichtst bij de historische belijdenis der kerk te staan.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Dat zou heel veel misverstand en verwijdering uit de weg ruimen.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">De tijdvragen zijn te ernstig dan dat men er zich aan zou kunnen onttrekken door te zeggen:</seg> <seg n="129.1.2">we mogen <hi rend="italic">nog niet.</hi></seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Welk een dode machine wordt dan de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Met de beste wil van de wereld kan ik niet inzien dat ik met mij zelf in tegenspraak ben wanneer ik erop aandring dat we elkaar zullen leren verstaan en er mij tegelijk tegen verzet dat dit met dwang zal gebeuren.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Ik beoogde juist een zekere 'ruimte' (zie het citaat in 't vorig nummer van dr. Kromsigt),</seg> <seg n="130.2.2">terwijl de 'methode der formule' een band om onze leden wil leggen.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Ik meende dat het goed zou zijn wanneer de centrale groepen in de kerk meer de gemeenschappelijke belijdenis als <hi rend="italic">een cement</hi> zouden gevoelen.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">Bij de bedoelde methode werkt ze ontbindend.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Van zulk een concentratie zou ik dan ook niet willen <hi rend="italic">profiteren</hi> in de wereldse zin van het woord.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Ik wees alleen op het abnormale verschijnsel dat er gevaar ontstaat voor onnatuurlijke verbindingen.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Deze zouden er door voorkomen worden.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">Terwijl ze op de weg die men thans opgaat worden geprovoceerd.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">De gehele kerk zou van een oprechte en eerlijke concentratie der middengroepen profiteren.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">In elk zedelijk lichaam ontstaat een 'droite',</seg> <seg n="132.2.2">een 'gauche' en een centrum.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">Aan het ontbreken van een centrum lijdt onze politiek.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">Ook ons kerkelijk leven lijdt er aan.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Ik schreef dan ook niet alleen over houding tegenover <hi rend="italic">links,</hi></seg> <seg n="132.5.2">maar evengoed tegenover <hi rend="italic">rechts.</hi></seg></s> <s n="132.6"><seg n="132.6.1">In het kerkelijk leven geldt vaak de opvatting:</seg> <seg n="132.6.2">hoe meer naar rechts,</seg> <seg n="132.6.3">hoe beter.</seg></s> <s n="132.7"><seg n="132.7.1">Daartegenover voel ik tegenover sommige ultra-rechtse verschijnselen meer voor wat er aan hoopvolle tekenen aan mijn linkerzijde op te merken valt.</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">En nu nog eens 'juridisch' en 'medisch'.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Ds. Bakker meent dat ik die tegenstelling te absoluut maakte.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Absoluut is die tegenstelling inderdaad <pb n="467" ed="VW"/>niet.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Bij Groen,</seg> <seg n="133.4.2"><choice><sic>diejuridisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die juridisch</corr></choice> heet,</seg> <seg n="133.4.3">liet ik het breed-medische zien.</seg></s> <s n="133.5"><seg n="133.5.1">En in elke medische opvatting blijft een juridisch element over.</seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Zo ooit dan geldt hier echter van toepassing dat de woorden hun betekenis aan het gebruik ontlenen.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Deze woorden hebben een geschiedenis.</seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">Een halve eeuw lang,</seg> <seg n="134.3.2">voor 1886,</seg> <seg n="134.3.3">verliep onze kerkelijke historie onder deze tegenstelling.</seg></s> <s n="134.4"><seg n="134.4.1">De juridische opvatting had in de kerkelijke strijd de leiding.</seg></s> <s n="134.5"><seg n="134.5.1">In zulk een actie spitsen de motieven zich toe.</seg></s> <s n="134.6"><seg n="134.6.1">Groens bedoelen was oneindig veel breder dan de reglementair-kerkelijke actie,</seg> <seg n="134.6.2">die tenslotte in de Doleantie uitliep.</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">De strijd tussen 'juridisch' en 'medisch' zal niet weer overgedaan worden.</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Zulk een strijd herhaalt zich niet.</seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">Die <hi rend="italic">is</hi> beslecht.</seg></s> <s n="135.4"><seg n="135.4.1">Op de tweesprong staat een handwijzer,</seg> <seg n="135.4.2">door de historie opgericht.</seg></s> <s n="135.5"><seg n="135.5.1">Naar de juridische kant wijst hij:</seg> <seg n="135.5.2">Doleantie,</seg> <seg n="135.5.3">oplossing der kerk.</seg></s> <s n="135.6"><seg n="135.6.1"><hi rend="italic">Wij allen</hi> kozen de andere weg.</seg></s> <s n="135.7"><seg n="135.7.1">De geschiedenis noemt die de medische weg.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Ongetwijfeld blijven daar de vragen omtrent tucht en belijdenis bestaan.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Alleen maar ons 'hervormd-zijn' verplicht ons die vragen dieper onder de ogen te zien.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">Voor mij is verscherping van de proponentsformule een juridisch machtsmiddel,</seg> <seg n="136.3.2"><hi rend="italic">een mijn onder de Hervormde Kerk.</hi></seg></s> <s n="136.4"><seg n="136.4.1">Met echte <hi rend="italic">tucht</hi> heeft dat middel m.i. niets te maken.</seg></s></p>
<p><s n="137.1"><seg n="137.1.1">En nu 'zwemt' het beste visje van ds. Bakker nog.</seg></s> <s n="137.2"><seg n="137.2.1">Hij vroeg mij naar mijn <hi rend="italic">kerkbegrip.</hi></seg></s> <s n="137.3"><seg n="137.3.1">Dat was inderdaad een moeilijke vraag.</seg></s> <s n="137.4"><seg n="137.4.1">In zijn tweede artikel kwam hij daarop niet terug.</seg></s> <s n="137.5"><seg n="137.5.1">Hij liet het 'zwemmen'.</seg></s> <s n="137.6"><seg n="137.6.1">Over enige weken hoop ik daarop nog terug te komen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="11">
<head n="11."><pb n="468" ed="VW"/><label>11.</label> <s n="138.1"><seg n="138.1.1">Idealisme en werkelijkheid</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="139.1"><seg n="139.1.1"><hi rend="italic">Reactie van H. Bakker</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></head>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Driemaal is scheepsrecht.</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Daarom neem ik nog eenmaal de pen op om in te gaan op de idealistische beschouwingen van ds. Noordmans.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">Concentratie der middengroep zou ds. Noordmans wensen.</seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Een oprechte,</seg> <seg n="140.4.2">eerlijke concentratie.</seg></s> <s n="140.5"><seg n="140.5.1">Niet om een kerkelijke actie te voeren en besturen om te zetten.</seg></s> <s n="140.6"><seg n="140.6.1">Maar 'Verständigung' tussen de richtingen.</seg></s> <s n="140.7"><seg n="140.7.1">Ook naar rechts en links zover zij zich tot het centrum niet rekenen.</seg></s> <s n="140.8"><seg n="140.8.1">Tot profijt van heel de kerk.</seg></s> <s n="140.9"><seg n="140.9.1">Aan stemmen dacht ds. Noordmans niet toen hij doelde op een samentrekking der middengroepen.</seg></s> <s n="140.10"><seg n="140.10.1">Dat is mogelijk.</seg></s> <s n="140.11"><seg n="140.11.1">Maar ik wel.</seg></s> <s n="140.12"><seg n="140.12.1">Consequent doordenkend komt ds. Noordmans daarbij ook uit.</seg></s> <s n="140.13"><seg n="140.13.1">Eenvoudig,</seg> <seg n="140.13.2">omdat het stelsel van de volstrekte meerderheid op dit ogenblik het beginsel uitmaakt in onze kerk.</seg></s> <s n="140.14"><seg n="140.14.1">De meerderheid beslist krachtens ons reglement of het moderne beginsel dan wel het orthodoxe leidende gedachte in de kerkelijke besluiten en handelingen wezen zal.</seg></s> <s n="140.15"><seg n="140.15.1">Daarover idealiseert ds. Noordmans gladweg heen.</seg></s> <s n="140.16"><seg n="140.16.1">De meerderheid plus één in onze kerk is haar ellende;</seg> <seg n="140.16.2">die graaft haar graf.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Als kerk heeft zij geen vast uitgangspunt.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Daarom terug tot het Woord.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">In de Heilige Schrift ligt het beginsel voor alle waardering van andersdenkenden.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Hoe eer dan hoe liever.</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">Het Woord moet uitspraak doen.</seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">Wordt dat weer als maatstaf gebruikt,</seg> <seg n="141.6.2">dan zie ik een opening in de muur.</seg></s> <s n="141.7"><seg n="141.7.1">Want één ding mag niet vergeten.</seg></s> <s n="141.8"><seg n="141.8.1">Dat moet in deze discussie genoemd en dat moet telkens ter sprake komen in de debatten over kerkherstel.</seg></s> <s n="141.9"><seg n="141.9.1"><hi rend="italic">Het verschil dat er bestaat tussen </hi><choice><sic>departijen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">de partijen</hi></corr></choice><hi rend="italic"> in onze kerk is niet gradueel,</hi></seg> <seg n="141.9.2"><hi rend="italic">maar beslist,</hi></seg> <seg n="141.9.3"><hi rend="italic">zeer beslist principieel.</hi></seg></s> <s n="141.10"><seg n="141.10.1">'Wie met Mij niet is,</seg> <seg n="141.10.2">die is tegen Mij',</seg> <seg n="141.10.3">zegt Christus (Matth. 12 : 30).</seg></s> <s n="141.11"><seg n="141.11.1">Dat woord trekt de scheidslijn.</seg></s> <s n="141.12"><seg n="141.12.1">Het moet,</seg> <seg n="141.12.2">zal de kerk weer kerk zijn,</seg> <seg n="141.12.3">ook onder ons insnijden.</seg></s> <s n="141.13"><seg n="141.13.1">Smartelijk is het voor onze waardering,</seg> <seg n="141.13.2">voor ons ruim hart,</seg> <seg n="141.13.3">maar wat met Hem niet wezen wil,</seg> <seg n="141.13.4">wat zich tegen Hem blijft verzetten,</seg> <seg n="141.13.5">dat behoudt Hij niet;</seg> <seg n="141.13.6">dat heeft de kerk ook niet te behouden.</seg></s> <s n="141.14"><seg n="141.14.1">Daartoe heeft zij van Hem een sleutelmacht ontvangen.</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">Hier ligt dus meteen het goed recht van de tucht.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">Een schriftuurlijke instelling.</seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">Dat zij verwaarloosd werd,</seg> <seg n="142.3.2">heeft de toestand in onze Hervormde Kerk zoveel wanhopiger gemaakt dan hij anders zou zijn.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">Dat onze kerk zich in haar prediking wil richten naar het Woord,</seg> <seg n="142.4.2">maar in haar kerkregering haar eigen weg bewandelt,</seg> <seg n="142.4.3">brengt ons in wat dr. Kromsigt het ja-en-neen-moeras genoemd heeft.</seg></s> <s n="142.5"><seg n="142.5.1">Een schriftuurlijke kerkregering maakt pas een schriftuurlijke prediking en sacramentsbediening mogelijk.</seg></s> <s n="142.6"><seg n="142.6.1">Valt er van het eerste af,</seg> <seg n="142.6.2">dan van het tweede meteen.</seg></s></p>
<p><pb n="469" ed="VW"/><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Om die reden had ik voor de nieuw voorgestelde proponentsformule van de kant van ds. Noordmans meer waardering verwacht.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Met echte tucht moge dit middel niets te maken hebben.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Natuurlijk! het is niet meer dan een hulpmiddel.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">Dan eerst ook reorganisatie.</seg></s> <s n="143.5"><seg n="143.5.1">Een volkomen kerkelijke weg tot beslechting van leergeschillen.</seg></s> <s n="143.6"><seg n="143.6.1">Geheel zoals dr. Hoedemaker dat wilde.</seg></s> <s n="143.7"><seg n="143.7.1">Maar een zwakke poging is het toch om onze kerk weer te laten voelen waai het in het kerkelijk leven om gaat.</seg></s> <s n="143.8"><seg n="143.8.1">Een kerk is pas dan kerk,</seg> <seg n="143.8.2">wanneer zij belijdende kerk is.</seg></s></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">Nu ligt de belijdenis van onze kerk,</seg> <seg n="144.1.2">dat wil dus ook zeggen de belijdenis van een levende Christus als de algenoegzame Zaligmaker,</seg> <seg n="144.1.3">een belijdenis die het modernisme met voeten treedt,</seg> <seg n="144.1.4">nog in art. 11 van ons Algemeen Reglement vast.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Maar de legenden van moderne kant groeien aan.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">Lees het weekblad van dr. Niemeyer.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">De leer,</seg> <seg n="144.4.2">waarvan dat artikel gewaagt,</seg> <seg n="144.4.3">moet volstrekt niet gezocht worden in de historische belijdenisschriften van onze kerk.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">Dus ook die vastigheid op losse schroeven gezet.</seg></s> <s n="144.6"><seg n="144.6.1">Ook dit laatste kerkelijke bolwerk in onze reglementen voor de Christusbelijder bestormd en als het kan neergehaald.</seg></s></p>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">Hiertegenover dan in de proponentsformule de <hi rend="italic">herinnering</hi> geplaatst,</seg> <seg n="145.1.2">wat het Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="145.1.3">dat de Evangeliedienaar belooft te prediken,</seg> <seg n="145.1.4">behelst.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Een <hi rend="italic">verweer</hi> tegen het moderne beginsel dat weer vooruitdringt.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">Een <hi rend="italic">motie van ajkeuring</hi> tegen het 'geest en hoofdzaak',</seg> <seg n="145.3.2">dat op zichzelf zo verkeerd niet is uitgedrukt,</seg> <seg n="145.3.3">maar ... door jan en alleman gemaakt wordt tot wat jan en alleman ervan hebben wil.</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">Een <hi rend="italic">gewetenskrect,</hi></seg> <seg n="145.4.2">die de belijder laat horen tussen allerlei andere stemmen door.</seg></s> <s n="145.5"><seg n="145.5.1"><hi rend="italic">Een handwijzer,</hi></seg> <seg n="145.5.2">die het de kerk weer vertelt,</seg> <seg n="145.5.3">waarheen haar weg moet leiden.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Daarom spreek ik liever niet van <hi rend="italic">verscherping</hi> der proponentsformule.</seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Dat klinkt zo scherp;</seg> <seg n="146.2.2">het herinnert onwillekeurig aan scherpe resoluties en dergelijke dingen.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Het brengt op de gedachte van ongeoorloofde machtsmiddelen.</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">Het is m.i. louter <hi rend="italic">verduidelijking.</hi></seg></s></p>
<p><s n="147.1"><seg n="147.1.1">De bedoeling dier proponentsformule is dezelfde,</seg> <seg n="147.1.2">met het 'geest en hoofdzaak' of zonder die uitdrukking,</seg> <seg n="147.1.3">met het 'uitgedrukt in de belijdenisschriften onzer kerk' of zonder dat,</seg> <seg n="147.1.4">zoals ze nu luidt of zoals men haar wil wijzigen.</seg></s> <s n="147.2"><seg n="147.2.1">De zaak is alleen maar,</seg> <seg n="147.2.2">dat men zoals zij nu luidt er precies van maakt wat er dwaas en raar opkomen kan in het hoofd van de eerste de beste dominee.</seg></s> <s n="147.3"><seg n="147.3.1">Dit erkent de moderne natuurlijk niet.</seg></s> <s n="147.4"><seg n="147.4.1">Doch wij,</seg> <seg n="147.4.2">orthodoxen,</seg> <seg n="147.4.3">hebben er voor op te komen.</seg></s> <s n="147.5"><seg n="147.5.1">Vandaar de verduidelijking,</seg> <seg n="147.5.2">die thans aan de synode werd aangeboden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Maar ik eindig.</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">Ik heb nog lang niet iedere gedachte in de stukken van mijn opponent kunnen bespreken.</seg></s> <s n="148.3"><seg n="148.3.1">Trouwens,</seg> <seg n="148.3.2">ze waren rijk aan allerlei gedachten.</seg></s> <s n="148.4"><seg n="148.4.1">Om de grondgedachte was het mij te doen.</seg></s> <s n="148.5"><seg n="148.5.1">Mijn stuk breidde zo ongemerkt uit.</seg></s> <s n="148.6"><seg n="148.6.1">Bewijs,</seg> <seg n="148.6.2">dat er aan de onderhavige kwesties zo ontzaglijk <pb n="470" ed="VW"/>veel vastzit.</seg></s> <s n="148.7"><seg n="148.7.1">Heel ons kerkelijk leven.</seg></s> <s n="148.8"><seg n="148.8.1">Al de akeligheid,</seg> <seg n="148.8.2">die er zich in openbaart.</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">De Here ontferme zich over onze kerk en wijze ons de rechte weg naar zijn Woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="12">
<head n="12."><pb n="471" ed="VW"/><label>12.</label> <s n="150.1"><seg n="150.1.1">Ons kerkelijk leven<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s></head>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Het is niet mijn bedoeling het debat over de proponentsformule thans nog eens op te nemen.</seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">Alle ding heeft z'n maat.</seg></s> <s n="151.3"><seg n="151.3.1">En die maat werd,</seg> <seg n="151.3.2">meen ik,</seg> <seg n="151.3.3">wel bereikt.</seg></s> <s n="151.4"><seg n="151.4.1">Bovendien is de vraag op dit ogenblik na de afstemming in de synode minder actueel.</seg></s> <s n="151.5"><seg n="151.5.1">Kerkelijke politiek moge voorlopig wat op de achtergrond staan en kerkelijke bezinning meer geoefend worden.</seg></s> <s n="151.6"><seg n="151.6.1">Geestelijke dingen,</seg> <seg n="151.6.2">schreef onlangs dr. Schokking,</seg> <seg n="151.6.3">zijn geen gesneden koek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="151.7"><seg n="151.7.1">Ik wenste wel dat in de verschillende grotere en kleinere vergaderzalen voor deze winter,</seg> <seg n="151.7.2">dat een dergelijk woord eens als wandversiering werd aangebracht.</seg></s> <s n="151.8"><seg n="151.8.1">Misschien dat men door het altijd weer te lezen eindelijk 't algemeen ging verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Aan kerkelijke politiek in de engere zin van het woord,</seg> <seg n="152.1.2">als kerkelijke slimmigheid om het te winnen,</seg> <seg n="152.1.3">behoren we <choice><sic>in eik geval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in elk geval</corr></choice> een broertje dood te hebben.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">Slimmigheid helpt in een geestelijke strijd niets.</seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">Daar kan alleen blanke oprechtheid baten.</seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Men ziet dat telkens weer.</seg></s> <s n="152.5"><seg n="152.5.1">Als de handige politicus meent z'n doel bereikt te hebben,</seg> <seg n="152.5.2">dan kruien de buien intussen reeds weer langs een geheel andere zijde.</seg></s></p>
<p><s n="153.1"><seg n="153.1.1">Jammer is 't dan ook dat in onze kringen de gemeentelijke belangstelling zo dikwijls op de uitwendige zijde van de geestelijke strijd wordt gericht.</seg></s> <s n="153.2"><seg n="153.2.1">Die strijd zelf en waar het om gaat,</seg> <seg n="153.2.2">verstaat men misschien enigszins,</seg> <seg n="153.2.3">maar men moest het hoe langer hoe beter leren verstaan.</seg></s> <s n="153.3"><seg n="153.3.1">Intussen blijft het 't zelfde spelletje.</seg></s> <s n="153.4"><seg n="153.4.1">Attesten-kwesties,</seg> <seg n="153.4.2">stembusoverwinningen of -nederlagen,</seg> <seg n="153.4.3">de formulier-kwesties,</seg> <seg n="153.4.4">enz.</seg></s> <s n="153.5"><seg n="153.5.1">Dit behoort tot de lichamelijke oefening,</seg> <seg n="153.5.2">tot weinig nut. 't Is de buitenkant.</seg></s> <s n="153.6"><seg n="153.6.1">Intussen meent menigeen een geweldig strijder voor het aangezicht des Heren te zijn wanneer hij daarin maar moedig medeloopt.</seg></s></p>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">Ik wens de noodzakelijkheid van deze dingen niet te bestrijden.</seg></s> <s n="154.2"><seg n="154.2.1">Ik wil zelfs aannemen dat wie daarin z'n leven slijt straks een welbesteed leven achter zich zal hebben.</seg></s> <s n="154.3"><seg n="154.3.1">Ik wil gaarne m'n bewondering betuigen voor de taaie volharding die eruit blijkt.</seg></s> <s n="154.4"><seg n="154.4.1">Ik heb echter niet altijd de moed te geloven dat God er ook zo over denkt.</seg></s> <s n="154.5"><seg n="154.5.1">Gods gedachten zijn niet onze gedachten,</seg> <seg n="154.5.2">dat kon wel eens in 't bijzonder hiervan gelden.</seg></s></p>
<p><s n="155.1"><seg n="155.1.1">De 'Civitas Dei',</seg> <seg n="155.1.2">de <hi rend="italic">godsstaat</hi> waarover Augustinus schreef,</seg> <seg n="155.1.3">is naar heel wat ruimer lijnen gedacht dan de kleine kerkelijke <hi rend="italic">burgerstaat</hi> waarin onze gedachten vaak rondmalen.</seg></s> <s n="155.2"><seg n="155.2.1">Er is gevaar dat het burgerrecht daarin zich niet <pb n="472" ed="VW"/>dekt met het goddelijke recht in de 'Civitas Dei'.</seg></s> <s n="155.3"><seg n="155.3.1">Ja zelfs,</seg> <seg n="155.3.2">dat wie er inburgert,</seg> <seg n="155.3.3">verburgert en de hogere ontvankelijkheid voor geestelijke invloeden verliest.</seg></s></p>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Prof. Gunning hoorde ik eens de synode vergelijken met een diligence waarin naar de spreekwijze,</seg> <seg n="156.1.2">ik meen van Beets,</seg> <seg n="156.1.3">een iegelijk werd afgeplat vanwege het roefachtige van het voertuig.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">Ik zou hem dat niet durven naspreken.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">Ik heb er het recht niet toe.</seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">Van onze gewone kerkelijke kringen zou ik echter hetzelfde willen vragen:</seg> <seg n="156.4.2">kan het kerkelijk leven die invloed niet hebben?</seg></s></p>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Een kerkelijke strijd in de dagen van Groen en Da Costa was indrukwekkend.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">De jurist en de dichter stonden er zeer verschillend onder.</seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">De kwesties waren nieuw en aan de orde.</seg></s> <s n="157.4"><seg n="157.4.1">Ze werden gesteld onder de aandacht van het gehele land.</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Diezelfde vraagstukken moeten om ook thans <choice><sic>belan-rijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">belangrijk</corr></choice> te kunnen zijn en actueel anders en breder opgevat worden.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">Wie maar al in dezelfde tredmolen blijft lopen:</seg> <seg n="158.2.2">attesten-kwesties,</seg> <seg n="158.2.3">proponentsformule,</seg> <seg n="158.2.4">modern-orthodox,</seg> <seg n="158.2.5">die zal straks merken dat hij met molentjes loopt;</seg> <seg n="158.2.6">of liever,</seg> <seg n="158.2.7">anderen zullen het merken.</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">Een dam op te werpen tegen het modernisme had zin,</seg> <seg n="158.3.2">toen het water voor de dijk stond.</seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">Na de doorbraak heeft het geen zin.</seg></s> <s n="158.5"><seg n="158.5.1">Niemand zet een afsluitdam midden in 't water.</seg></s> <s n="158.6"><seg n="158.6.1">Direct echter zou de kerkelijke belangstelling wakker zijn wanneer er,</seg> <seg n="158.6.2">zoals een moderne laatst schreef,</seg> <seg n="158.6.3">een slagveld was waarop de strijd gestreden kon worden.</seg></s> <s n="158.7"><seg n="158.7.1">Dat behoeft daarom niet op z'n Bulgaars te gaan en op afmaken uit te lopen.</seg></s> <s n="158.8"><seg n="158.8.1">Maar niet ieder zou toch de leiding verkrijgen.</seg></s> <s n="158.9"><seg n="158.9.1">Ik denk aan een toestand zoals die op 't ogenblik bestaat in 't Nederlands Zendelinggenootschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Uitgemaakt,</seg> <seg n="159.1.2">opgelost wordt hier op deze wereld het kerkelijk vraagstuk nooit.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Toch zou er een opgewekt kerkelijk leven kunnen zijn als het losgemaakt werd uit het duffe schema waarin het thans verloopt.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">Ook de kerkelijke strijd zou geheel anders gevoerd worden.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Het zou om de vragen zelf en om de arbeid zelf kunnen gaan.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">Het kerkelijk leven,</seg> <seg n="159.5.2">zoals het thans geleid wordt,</seg> <seg n="159.5.3">doodt de belangstelling in de geestelijke vragen van onze tijd.</seg></s> <s n="159.6"><seg n="159.6.1">Niemand interesseert zich langer dan vijf minuten voor een uitgemaakte zaak.</seg></s></p>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Wanneer op de wijze van onze diaconale conferenties<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n22" rend="superscript">22</ref> ook ons credo weer tot arbeidsprogram kon worden waaraan ook doktoren en allerlei standen meewerkten zoals thans op buitenkerkelijk gebied plaats heeft,</seg> <seg n="160.1.2">dan zou ons kerkelijk leven binnen korte tijd in vuur en vlam staan.</seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">Met molentjes liet men dan lopen,</seg> <seg n="161.1.2">wie wilde.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="445" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande.</hi> Souvenirs et impressions, Leiden 1860, p. 136 v.*</p></note>
<pb n="454" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Naar het Latijnse, en door Groen van Prinsterer geciteerde gezegde: *Lex dura, attamen scripta.* <hi rend="italic">Het regt der hervormde gezindheid,</hi> Amsterdam 1848, p. 42.</p></note>
<pb n="456" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 88 v.*</p></note>
<pb n="457" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Ph. J. Hoedemaker, <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht,</hi> Amsterdam 1904, p. 201 vv</p></note>
<pb n="460" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Een oorlogswerktuig.*</p></note>
<pb n="466" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Met aller instemming.*</p></note>
<pb n="471" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>J. Schokking, <hi rend="italic">"De kerk en het volk",</hi> in De <hi rend="italic">Gereformeerde</hi> Kerk 25 (21.8.1913) nr. 1298.</p></note>
<pb n="472" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De grootst gemene deler verscheen in HZ.6 (1913) nr.23. Naar aanleiding van dit artikel van N. volgde een zich gedurende vele nummers voortslepende discussie. Deze discussie wordt hieronder bekort weergegeven.</p></note>
<pb n="473" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p><pb n="473" ed="VW"/>In zijn artikel <hi rend="italic">Verzameling geblazen,</hi> verschenen in De <choice><sic>Gere ,formeerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Gereformeerde</corr></choice> <hi rend="italic">Kerk</hi> 25 (10.4.1913) nr. 1279, sloot P. J. Kromsigt zich aan bij de oproep, die W. J. Aalders had gedaan in zijn artikel over <hi rend="italic">De moderne richting</hi> in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 19 (22.2.1913) nr. 47. Deze riep alle rechtzinnigen op zich te verenigen op basis van hun geloof in Christus.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N. doelt hier op de 49e algemene ledenvergadering van de Confessioneele Vereeniging, die op 29 mei 1913 gehouden werd te Utrecht en onder voorzitterschap stond van J. Schokking. Een uitvoerig verslag van deze vergadering (ook van de door N. genoemde punten) in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 25 (5.6.1913) nr. 1287, vervolgens in (12.6.1913) nr. 1288 en het slot in (1 9.6.1913) nr. 1289.</p><p>Op deze ledenvergadering werd door de Confessioneele Vereeniging besloten "zich tot de classicale vergaderingen te wenden met het verzoek, Ie dat door haar aan de Algemene Synode der Nederlandse Hervormde Kerk worde voorgesteld de proponentsformule (art. 27 van het Reglement op het examen) aldus te wijzigen, dat in plaats van:</p><p>"overeenkomstig de beginselen en het karakter van de Hervormde Kerk hier te lande, het Evangelie van Jezus Christus te verkondigen", worde gelezen:</p><p>"overeenkomstig de leer der Hervormde Kerk hier te lande (art. 11 van het Algemeen Reglement), uitgedrukt in de drie Formulieren van Enigheid, het Evangelie van Gods vrije genade in Christus te verkondigen;" 2e dat door haar bij de genoemde Synode worde aangedrongen op herstel van de rechten der classicale vergadering," <hi rend="italic">(De Gereformeerde Kerk</hi> 25 (19.6.1913) nr. 1289).</p><p>Behalve het wijzigingsvoorstel van de Confessioneele Vereeniging, dat door enkele classicale vergaderingen werd voorgestaan, waren er op de synode van 1913 nog andere verzoeken ingediend om de proponentsformule te <choice><sic>wij'zigen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wijzigen</corr></choice>, o.a. van de Gereformeerde Bond.</p><p>Deze verzoeken werden behandeld in de 30e zitting van de Algemene Synode op 19 augustus 1913. Zij werden verworpen. Zie <hi rend="italic">Handelingen</hi> van de 98ste gegewone vergadering der Algemeene Synode van de Nederlandsche Hervormde Kerk, ten jare 1913, 's-Gravenhage 1913, p. 584-610.</p><p>De toen vigerende proponentsformule luidde volgens art. 27 van het Reglement op het examen ter toelating tot de Evangeliebediening in de Nederlandse Hervormde Kerk als volgt:</p><p>"Wij ondergeschrevenen, door het provinciaal kerkbestuur ... (of door de Commissie tot de zaken der Waalse Kerken) tot de openbare Evangeliebediening in de Nederlandse Hervormde Kerk toegelaten, beloven in het diep besef van onze roeping en in vertrouwen op God, dat wij daarin met ijver en trouw zullen werkzaam zijn om, overeenkomstig de beginselen en het karakter van de Hervormde Kerk hier te lande, het Evangelie van Jezus Christus te verkondigen en de belangen van het Godsrijk en in overeenstemming hiermee die van de Nederlandse Hervormde Kerk, met opvolging van haar verordeningen, naar vermogen te behartigen."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. H. Scholten (1811-1885), hervormd theoloog, vanaf 1840 hoogleraar te Franeker, vanaf 1843 te Leiden. S. was een van de grondleggers van de moderne theologie in Nederland.</p><p>Zijn hoofdwerk was <hi rend="italic">De Leer der Hervormde Kerk in hare grondbeginselen uit de bronnen voorgesteld en beoordeeld,</hi> 2 dln., Leiden 1848 en 1850. (In totaal 4, steeds vermeerderde drukken.) D. Chantepie de la Saussaye schreef een zeer kritische beoordeling van de 3e druk van S.s werk; deze <hi rend="italic">Beoordeling van het werk van dr. J. H. Scholten over De Leer der Hervormde Kerk</hi> verscheen eerst in <hi rend="italic">Ernst en Vrede ijrg.</hi> 1857 en 1858), daarna in boekvorm, Utrecht 1859, 1885.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>C. Schwartz (1817-1870), van afkomst een Poolse Jood, vanaf 1849 voor de Vrije Schotse Kerk zendingspredikant onder de Joden te Amsterdam. S. richtte in 1850 <hi rend="italic">De Heraut op.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Op N.'artikel <hi rend="italic">De grootst gemene deler</hi> deed J. W. Groot Enzerink een <hi rend="italic">Naschrift</hi> volgen, dat wij onverkort weergeven.</p></note>
<pb n="474" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n7" type="end" place="end" n="7"><p><pb n="474" ed="VW"/>J. D. de lind van Wijngaarden (1862-1939), hervormd predikant. Hij was medeoprichter van de Gereformeerde Zendingsbond en van de Gereformeerde Bond (waarvoor hij in 1908 als lid bedankte).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n8" type="end" place="end" n="8"><p>N. reageerde op Groot Enzerinks <hi rend="italic">Naschrift in HZ.</hi> 6 (1913) nr. 24 onder het opschrift <hi rend="italic">Antwoord aan ds. Groot Enzerink.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Eveneens in <hi rend="italic">HZ.</hi> 6 (1913) nr. 24 verscheen een artikel van H. Bakker onder de titel <hi rend="italic">De methode der formule,</hi> waarmee deze zich in de discussie mengde. Wij nemen het verkort op.</p><p>H.Bakker (1875-1949), hervormd predikant, vanaf 1909 te Koudum, vanaf 1914 te Amsterdam. B. publiceerde regelmatig in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n10" type="end" place="end" n="10"><p>In <hi rend="italic">HZ.</hi> 6 (1913) nr. 25 vervolgde N. met <hi rend="italic">Juridisch?</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zonder opschrift plaatste J. W. Groot Enzerink zijn reactie op <hi rend="italic">Juridisch?</hi> direct er achter. Het wordt hier onverkort opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n12" type="end" place="end" n="12"><p>N. reageerde op de kritiek van Groot Enzerink met <hi rend="italic">Krijgerije-spelen, HZ.</hi> 6 (1913) nr. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Een minder polemische bijdrage tot de discussie leverde N. in hetzelfde nummer van het <hi rend="italic">HZ. met De weg tot reorganisatie.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n14" type="end" place="end" n="14"><p>De classicale vergaderingen, waar N. over spreekt, waren gehouden op 25 juni 1913,</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n15" type="end" place="end" n="15"><p>N. citeert hier de brochure <hi rend="italic">Onbereekenend?.</hi> Het voorstel van de meerderheid der Commissie in zake de samenstelling van de Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk nader toegelicht en aanbevolen aan de classicale vergaderingen door Dr. A. van der Flier G. Jzn. Met een voorafgaande verklaring van Ds. H. H. Barger, Dr. P. J. Kromsigt en den Schrijver, Utrecht 1913.</p><p>Het bevatte het voorstel de synode in het vervolg te benoemen overeenkomstig het zielental van de provinciale ressorten. Het werd evenwel op 14 aug. 1913 door de synode verworpen. <hi rend="italic">Zie Handelingen 1913,</hi> p. 482-490.</p><p>N. citeert uit <hi rend="italic">Onbeteekenend?</hi> een noot van P. J. Kromsigt op p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Tenslotte verscheen nog in hetzelfde nr. 26 een reactie van H. Bakker onder de titel <hi rend="italic">Aan ds. Noordmans.</hi> Het is in zijn geheel opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Onder de titel <hi rend="italic">Niet inconsequent!</hi> ging N. in HZ 6 (1913) nr. 27 op de reactie van H. Bakker in nr. 26 in.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n18" type="end" place="end" n="18"><p>In HZ 6 (1913) nr. 28 verscheen de derde reactie van H. Bakker onder de titel <hi rend="italic">Idealisme en werkelijkheid.</hi> Deze uitvoerige reactie wordt hier verkort weergegeven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n19" type="end" place="end" n="19"><p>In <hi rend="italic">HZ.</hi> 6 (1913) nr. 34 verscheen nog een bijdrage tot de discussie van de kant van H. van Eyck van Heslinga onder de titel <hi rend="italic">Kan het niet samengaan?.</hi> Deze bijdrage is weinig interessant; derhalve heeft de redactie besloten haar niet op te nemen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n20" type="end" place="end" n="20"><p>De discussie kreeg haar besluit met het artikel, dat N. onder de titel <hi rend="italic">Ons kerkelijk leven</hi> publiceerde in HZ 6 (1913) nr. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie p. 401 noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-grootst-gemene-deler-en-de-daaropvolgende-polemiek.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vanaf 1910 werden er ieder jaar (behalve in 1915 en 1916) uitgaande van de Algemene Synode zgn. diaconale conferenties gehouden. Daarop werden diaconale onderwerpen ingeleid en besproken. Zij werden bezocht door de afgevaardigden van de plaatselijke diaconieën.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="35" xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek" decls="#bibl-noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek">
<pb n="475" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een grote vergadering<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">Een grote vergadering</corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De Synodale Commissie verzond aan alle kerkeraden een uitnodiging tot bijwoning van een grote vergadering op 16 april 1914.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Vorige jaren werden reeds diaconale conferenties gehouden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Thans wil de synode een proef nemen met het houden van een vergadering waar ook andere vraagstukken worden behandeld.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Vraagstukken die met de toekomst van onze kerk in 't nauwste verband staan.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zoals in de classes naast de diaconale conferenties ook de classicale conferenties beginnen gehouden te worden,</seg> <seg n="3.5.2">zo thans ook voor de gehele kerk.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Op zichzelf is dit een verblijdend teken.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Ik denk aan het antwoord dat John Mott ontving toen hij aan een rooms priester vroeg hoe hij dacht dat er in de christenheid meer éénheid zou kunnen komen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">De priester antwoordde:</seg> <seg n="3.8.2">in de eerste plaats moeten we elkaar weer ontmoeten,</seg> <seg n="3.8.3">in de tweede plaats moeten we elkaar vriendelijk behandelen,</seg> <seg n="3.8.4">in de derde plaats moeten we voor elkaar bidden.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Moge de komende grote vergadering staan in het teken van dit antwoord.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Het eerste wordt vervuld.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">De ontmoeting zal er zijn.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Ze zal onvruchtbaar zijn als aan de beide andere eisen niet voldaan wordt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ons valt direct op hoeveel meer aandacht aan deze bijeenkomst geschonken wordt dan aan de diaconale conferenties.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Toch zijn ook die diaconale conferenties zeer belangrijk.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Deze grote vergadering legt echter sterker beslag op de belangstelling.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hierin ligt een belangrijke aanwijzing.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zeker! praktisch kerkelijk werk is van de grootste betekenis.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De zorg voor blinden,</seg> <seg n="4.6.2">kreupelen,</seg> <seg n="4.6.3">doven en armen beslaat in het Evangelie een grote plaats.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Jezus is over hen met ontferming bewogen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">'Die gezond zijn hebben de medicijnmeester niet van node,</seg> <seg n="4.8.2">maar die ziek zijn' (Matth. 9 : 12).</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">In zoverre is men niet van de verkeerde kant begonnen wanneer diaconale conferenties het begin hebben gevormd van vernieuwd kerkelijk overleg.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Maar aan al deze arbeid ontbreekt de nodige opgewektheid wanneer men het Koninkrijk der hemelen niet ziet nabij komen.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Vermoeiend,</seg> <seg n="4.11.2">neerdrukkend is voor menig ijverig werker het ontbreken van grote,</seg> <seg n="4.11.3">bezielende lijnen waaraan hij z'n arbeid kan aansluiten.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Drie of vier profeten waren genoeg om ons uit de kerkelijke malaise te trekken en ons uit het neerdrukkende van allerlei kleen-arbeid te brengen op de hoogvlakten waar de Geest Gods waait.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Als uiting van deze behoefte heeft de komende grote vergadering ongetwijfeld betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Twee belangrijke vragen zullen daar behandeld worden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De eerste is beslissend voor de toekomst van <choice><sic>onze kerk. de tweede</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">onze kerk,</corr></choice></seg><choice><sic>onze kerk. de tweede</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="5.2.2"><choice><sic>onze kerk. de tweede</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de tweede</corr></choice> voor de toekomst van <pb n="476" ed="VW"/>ons volk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De eerste vraag wil aan de orde stellen wie in onze kerk mogen leren en belijden;</seg> <seg n="5.3.2">de tweede hoe de kerk de schare zal bereiken die de wet niet weet.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het is gemakkelijk zulk een vergadering van mogelijk 1500 personen van allerlei richting te parodiëren.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Een Poolse Landdag,</seg> <seg n="6.2.2">zo heeft men gezegd,</seg> <seg n="6.2.3">en 't is best mogelijk,</seg> <seg n="6.2.4">dat ze er op gaat lijken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wanneer echter zulk een conferentie ernstig werd voorbereid,</seg> <seg n="6.3.2">wanneer voor de te stellen <choice><sic>vragen- liefst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">vragen</corr></choice></seg><choice><sic>vragen- liefst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="6.3.3"><choice><sic>vragen- liefst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">- liefst</corr></choice> in onderdelen gesplitst</seg> <seg n="6.3.4">- commissies werden benoemd,</seg> <seg n="6.3.5">wanneer die commissies omtrent de hun gestelde vragen rapporten uitbrachten die vooraf ter herinnering werden toegezonden,</seg> <seg n="6.3.6">dan zie ik niet in waarom de bijeenkomst geen goed werk zou kunnen doen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De werkwijze van de Edinburghse Zendingsconferentie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" rend="superscript">3</ref> die zoveel zegen heeft gebracht,</seg> <seg n="6.4.2">moest hier gevolgd zijn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een voortzettingscomité had dan benoemd kunnen worden.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De conferentie zou dan geen gevaar lopen op vuurwerk van allerlei kleur en figuur uit te lopen,</seg> <seg n="6.6.2">of op een spiegelgevecht te gaan lijken waarbij geen beslissing kan vallen dan een gefingeerde,</seg> <seg n="6.6.3">maar ze zou in het teken van ernstige arbeid kunnen staan.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Want het bezwaar van dergelijke vergaderingen is dat ze niet voorbereid zijn en zonder gevolgen voorbij gaan.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Naast de synode</seg> <seg n="6.8.2">- als administratief lichaam</seg> <seg n="6.8.3">- zou bij enige beperking zulk een grote vergadering haar aandacht kunnen wijden aan de vragen des tijds.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Hiermee wil ik het voor de opzet van deze vergadering niet opgenomen hebben.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">De talrijkheid van deze vergadering,</seg> <seg n="6.10.2">het grote aantal sprekers en dat in verband met de duur van slechts één dag doet meer aan een betoging denken dan aan een kerkelijke synode.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Over de vraag,</seg> <seg n="6.11.2">wie in onze kerk mogen worden toegelaten tot leren en belijden,</seg> <seg n="6.11.3">zal men kunnen horen:</seg> <seg n="6.11.4">een moderne,</seg> <seg n="6.11.5">een malcontent-moderne,</seg> <seg n="6.11.6">een evangelische,</seg> <seg n="6.11.7">een confessionele,</seg> <seg n="6.11.8">een Gereformeerde Bondsman en een ethische,</seg> <seg n="6.11.9">waarmee ongeveer de gehele staalkaart van ons kerkelijk leven is vertegenwoordigd.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Goed beslagen zullen natuurlijk deze mannen op 't ijs komen en hun argumenten zo kort en zakelijk mogelijk formuleren.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Meer zal er eigenlijk niet kunnen gebeuren.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Daarvoor ontbreekt de tijd.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Wordt er op die vergadering gestemd,</seg> <seg n="6.15.2">de lezer begrijpe dit goed,</seg> <seg n="6.15.3">dan heeft dat geen gevolgen voor de kerk.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Zulk een stemming zou ongeveer dezelfde betekenis hebben als een proefstemming voor Plaatselijke Keuze.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Men zou kunnen merken,</seg> <seg n="6.17.2">als er een trouwe opkomst is,</seg> <seg n="6.17.3">hoe de wind waait in de kerk.</seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">Wanneer dan ook dr. Kromsigt in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> <choice><sic>schrijft. dat deze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">schrijft,</corr></choice></seg><choice><sic>schrijft. dat deze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="6.18.2"><choice><sic>schrijft. dat deze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat deze</corr></choice> vergadering voor vele jaren beslissend zal zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="6.18.3">dan kan dit in zoverre het geval zijn dat de synode naar de toon op de vergadering zal <pb n="477" ed="VW"/>luisteren en zich daarnaar richten.</seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">Met het oog daarop is trouwe opkomst inderdaad gewenst.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor de zegen die de vergadering zal afwerpen zal alles afhangen van de geest die er heerst.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het is niet te verwachten dat richtingen die een geschiedenis van tientallen van jaren achter zich hebben op één dag elkaar zouden vinden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Toch zou misschien de gedachte dat de gehele kerk daar vertegenwoordigd is tot meer dan gewone ernst kunnen stemmen wanneer men daarbij bedenkt hoeveel voor de toekomst zal afhangen van de richting die wordt ingeslagen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wanneer op deze vergadering het partijwezen hoogtij gaat vieren en partijwind gaat uitrazen,</seg> <seg n="7.4.2">dan zal de herinnering misschien een uiterst pijnlijke blijven.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Er is slechts één kans waarbij deze bijeenkomst een goede reuk zal kunnen nalaten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het zou zijn wanneer die dag de gehele vergadering onder een gevoel van buitengewone verantwoordelijkheid meer dan anders de ernst der tijden ging gevoelen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wanneer het er om te doen was niet om te overwinnen,</seg> <seg n="8.3.2">maar om overwonnen te worden door de Geest Gods.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daartoe zal het verenigingspunt niet gezocht moeten worden in het verleden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dan kan het niet anders zijn dan <hi rend="italic">een strijdpunt.</hi></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Niet bij art. 11 moeten we elkaar ontmoeten.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">In de toon van het Evangelie moet het verenigingspunt vóór ons liggen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Zijn er in onze dagen geen stemmen waarnaar ieder luisteren wil?</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Geen arbeid waaraan ieder wil meedoen?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daartoe behoeven Wet en Profeten niet ontbonden te worden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De oude stukken van onze kerk moeten blijven liggen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Aan de fundamenten moet men niet raken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Daarop mag echter niet anders dan een vrije en franke toestemming worden gevraagd.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Geen inquisitie-achtige verscherping van een onderzoek dat de kerk gehouden is in te stellen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Mocht onze kerk in meerderheid daartoe zich toch opmaken,</seg> <seg n="10.6.2">dan is het antwoord op het tweede vraagpunt dat op de grote vergadering behandeld zal worden met één woord wel te geven.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Ze luidt:</seg> <seg n="10.7.2">"Wat kan de Nederlandse Hervormde Kerk doen om het Evangelie te brengen aan diegenen harer leden die van godsdienst en kerk vervreemd zijn?"</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het antwoord moet dan kortweg luiden:</seg> <seg n="10.8.2">niets.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Terwijl in onze dagen allerlei tekenen er op wijzen dat de harten zich weer gaan keren naar <hi rend="italic">het opkomende geestelijk getij,</hi></seg> <seg n="10.9.2">zou het een blijk zijn van het domste en meest ongeestelijke kerkelijk overleg om nu juist de deuren van de kerk te grendelen.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Hiermee blijft het kerkelijk vraagstuk moeilijk genoeg.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Maar die weg moeten we zeker niet op.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head n="2."><pb n="478" ed="VW"/><label>2.</label> <s n="11.1"><seg n="11.1.1">16 April</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="12.1"><seg n="12.1.1"><hi rend="italic">Reactie van J. W. Groot Enzerink</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></head>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Naar aanleiding van het schrijven van collega <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">O.</corr></choice> Noordmans te Suameer in het vorige nummer onder 't opschrift <hi rend="italic">Een grote vergadering</hi> moeten mij enkele dingen van 't hart opdat de rechtzinnige lezers niet denken zullen dat collega Noordmans' schrijven de instemming zou hebben van de gehele redactie.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Onze courant heeft redactieleden van zeer uiteenlopende opvattingen,</seg> <seg n="13.2.2">zodat de verschillende stukken nooit zijn 'aus einem Gusz',</seg> <seg n="13.2.3">maar weergeven wat daar leeft in de hoofden en harten van de verschillende nuances in de orthodoxie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat heeft z'n goede zijde,</seg> <seg n="13.3.2">immers 'du choc des opinions jaillit la vérité'.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Bij de bespreking van bedoeld stuk hoop ik dat wij beiden in toepassing zullen brengen wat collega Noordmans stelde als voorwaarden waaronder de grote vergadering in Den Haag zal kunnen slagen nl. dat wij elkaar zullen ontmoeten,</seg> <seg n="13.4.2">dat wij elkaar vriendelijk zullen behandelen en dat wij voor elkaar zullen bidden. 't Gehele stuk bespreek ik niet omdat ik niet te 'weitläufig' wil worden en omdat 't mij om de hoofdzaak te doen is.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Mijn bezwaar is vooral gericht tegen de volgende uitlatingen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Collega Noordmans schrijft dat 't ons op de vergadering van predikanten en ouderlingen op 16 april in 's-Gravenhage <hi rend="italic">niet</hi> te doen moet zijn "om te overwinnen,</seg> <seg n="14.2.2">maar om overwonnen te worden door de Geest Gods".</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Daartegen sta mijn ernstig protest!</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Laat ons,</seg> <seg n="14.4.2">willen wij elkaar niet alleen <hi rend="italic">ontmoeten,</hi></seg> <seg n="14.4.3"><hi rend="italic">maar ook nader komen,</hi></seg> <seg n="14.4.4">niet met woorden schermen!</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wie toch zou zich <hi rend="italic">niet</hi> gaarne door de Geest Gods laten overwinnen?</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Zeker ieder die de ernst der tijden verstaat en de komst van 't koninkrijk Gods voor ogen heeft.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar heel dit zeggen wordt naar mijn overtuiging weer ondersteboven geworpen als collega Noordmans dan laat volgen:</seg> <seg n="14.7.2">"Dan zal 't verenigingspunt <hi rend="italic">niet</hi> gezocht moeten worden <hi rend="italic">in het verleden."</hi></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Men staat over zoiets kort en goed verbaasd.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Heeft dan de Heilige Geest niet gewerkt in het verleden?</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Staat de kerk van Christus dan niet door de kracht van 't <hi rend="italic">eerste</hi> Pinksterfeest?</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">En nu zegt collega Noordmans dat wij alleen vooruit moeten zien.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">En dus wat achter ligt maar vergeten?</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Ik denk hier aan het woord van prof. Gunning tot de hofprediker,</seg> <seg n="14.13.2">dr. Van der Flier,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="14.13.3">die evenals collega Noordmans het van de toekomst verwachtte en bang was voor repristinatie.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Dr. Van der Flier had gezegd in de synode van 27 juli 1903:</seg> <seg n="14.14.2">"Laat er trouwer worden gearbeid,</seg> <seg n="14.14.3">laat er meer kracht van de voorgangers uitgaan,</seg> <seg n="14.14.4">laat er langs die weg meer <choice><sic>-eestelijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geestelijk</corr></choice> leven gewekt worden en vanzelf zal er verbetering komen.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Geen reorganisatie der bestuursinrichting,</seg> <seg n="14.15.2">maar reorganisatie van de personen.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Ik <pb n="479" ed="VW"/><hi rend="italic">geloof in de Heilige Geest</hi> ... <hi rend="italic">dat doet toch de leiding der dingen aan die Geest overlaten;</hi></seg> <seg n="14.16.2">dat doet vertrouwen,</seg> <seg n="14.16.3">in het <choice><sic>besef. niet door kracht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">besef:</corr></choice></seg><choice><sic>besef. niet door kracht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="14.16.4"><choice><sic>besef. niet door kracht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">niet door kracht</corr></choice> of geweld,</seg> <seg n="14.16.5">spreekt de Heer,</seg> <seg n="14.16.6">maar <hi rend="italic">door mijn Geest zal het geschieden.</hi></seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">In die overtuiging zeg ik niet:</seg> <seg n="14.17.2">herzie de organisatie,</seg> <seg n="14.17.3">maar,</seg> <seg n="14.17.4">wat een groot man op staatkundig gebied heeft gezegd:</seg> <seg n="14.17.5">herzie u zelf."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="15.1.2">ds. Noordmans is het hiermee eens.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dit toch komt op 't zelfde neer wat hij schreef.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Daartegen nu kwam prof. Gunning op in een <hi rend="italic">Open brief aan de Synode,</hi></seg> <seg n="15.3.2">waarin Zijn Hooggeleerde onder meer schreef:</seg> <seg n="15.3.3">"Wij kunnen deze beschuldiging niet stilzwijgend voorbij gaan,</seg> <seg n="15.3.4">omdat hier een in 't oog springend zelfbedrog schuilt ...</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1"><hi rend="italic">Uw geloof in de Heilige Geest is hier feitelijk geloof aan deze organisatie</hi> (van 1816) ...</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Welnu! onder die organisatie blijven wij niet 'kalm,</seg> <seg n="15.5.2">zonder het minste gewetensbezwaar te tonen,</seg> <seg n="15.5.3">arbeiden',</seg> <seg n="15.5.4">maar wij noemen onze toestand een <hi rend="italic">zonde,</hi></seg> <seg n="15.5.5">aan welke wij allen deel hebben.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Want wij delen niet in uw verwachting,</seg> <seg n="15.6.2">dat,</seg> <seg n="15.6.3">als er getrouwer wordt gearbeid,</seg> <seg n="15.6.4">als er meer kracht van de voorgangers uitgaat,</seg> <seg n="15.6.5">er langs die weg meer geestelijk leven gewekt worden en er vanzelf verbetering komen zal."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dit antwoord plaats ik tegenover collega Noordmans 'bezwaren.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Gij vraagt:</seg> <seg n="15.8.2">"Is er geen arbeid waaraan ieder wil meedoen?"</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">En ik antwoord:</seg> <seg n="15.9.2">"Zeer zeker!",</seg> <seg n="15.9.3">maar ik laat ook hier prof. Gunning aan 't woord als deze in diezelfde brief zegt:</seg> <seg n="15.9.4">"Omdat de voorgangers arbeiden op <hi rend="italic">de verkeerde grondslag van onze organisatie,</hi></seg> <seg n="15.9.5">worden de meest ingespannen pogingen vruchteloos gemaakt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">"Het verenigingspunt zal niet gezocht moeten worden in 't verleden!</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Niet bij art. 11 moeten we elkaar ontmoeten",</seg> <seg n="16.2.2">aldus collega Noordmans.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dat dit een moderne,</seg> <seg n="16.3.2">een vrijzinnige zegt,</seg> <seg n="16.3.3">dat kan men zich voorstellen omdat deze mensen eigenlijk op revolutionaire bodem staan wat 't kerkelijk leven betreft.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Doch dat deze bewering komt van een orthodox voorganger is mij een absoluut onoplosbaar raadsel.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Tornen aan art. 11!</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Artikel 11 terzijde gelegd!</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">En dan een ogenblik later zeggen:</seg> <seg n="16.7.2">"De oude stukken van onze kerk moeten blijven liggen.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Aan de fundamenten moet men niet raken."</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Werkelijk,</seg> <seg n="16.9.2">ik begrijp er niets van.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Artikel 11 is het artikel van onze kerkelijke <hi rend="italic">grondwet</hi> waarom het,</seg> <seg n="16.10.2">dunkt mij,</seg> <seg n="16.10.3">in Den Haag gaan zal en gaan moet.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Maar als men nu zó revolutionair is dat men de <hi rend="italic">grondwet</hi> kort en goed terzijde wil gelegd zien,</seg> <seg n="16.11.2">ja! dan is alle overleg onmogelijk.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Artikel 11 dat handhaving van de leer der kerk vraagt,</seg> <seg n="16.12.2">artikel 11,</seg> <seg n="16.12.3">collega Noordmans!,</seg> <seg n="16.12.4">dat met andere woorden zegt:</seg> <seg n="16.12.5">"De oude stukken van onze kerk moeten blijven liggen.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Aan de fundamenten moet men niet raken!"</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1"><hi rend="italic">Artikel 11 zal de plaats van onze ontmoeting moeten zijn.</hi></seg></s> <pb n="480" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="16.15"><seg n="16.15.1">Een andere kwestie is,</seg> <seg n="16.15.2">zoals gij vraagt,</seg> <seg n="16.15.3">of er <hi rend="italic">vrije en franke toestemming zal</hi> gevraagd worden met onze belijdenisschriften,</seg> <seg n="16.15.4">welker handhaving door art. 11 geboden wordt.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Weet ge hoe ik,</seg> <seg n="16.16.2">confessioneel predikant,</seg> <seg n="16.16.3">daarover denk?</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Ik wil dat wel zeggen,</seg> <seg n="16.17.2">ook al krijgen de gereformeerde broeders er de kippekoorts van.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Ik wil 't zelfs zeggen met de woorden van onze ethisch-orthodoxe collega,</seg> <seg n="16.18.2">dr. Gerretsen,</seg> <seg n="16.18.3">de hofprediker:</seg> <seg n="16.18.4">"Om nu de vraag te beantwoorden wie wel en wie niet in onze kerk thuis behoren,</seg> <seg n="16.18.5">moeten wij vragen wat het essentiële is in onze kerk,</seg> <seg n="16.18.6">of,</seg> <seg n="16.18.7">daar onze kerk niet anders is en zijn wil dan de ware christelijke kerk,</seg> <seg n="16.18.8">- zij is een 'gereformeerde' kerk,</seg> <seg n="16.18.9">- komt deze vraag hierop neer:</seg> <seg n="16.18.10">wat is het essentiële van de christelijke kerk?</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Deze vraag kan worden gesteld,</seg> <seg n="16.19.2">want de christelijke kerk is een gegeven,</seg> <seg n="16.19.3">een historische grootheid.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">Evenals men een historisch onderzoek in kan stellen naar de vraag wat mohammedanisme is,</seg> <seg n="16.20.2">wat boeddhisme is,</seg> <seg n="16.20.3">wat parsisme is,</seg> <seg n="16.20.4">kan men ook een historisch onderzoek instellen naar de vraag wat christendom is.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Wat wil het christendom?</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Van welke veronderstellingen gaat het uit?</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">Het christendom is in de wereld opgetreden met een programma.</seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">Wat was dit programma?</seg></s> <s n="16.25"><seg n="16.25.1">En dan kan er op die vraag slechts één antwoord worden gegeven.</seg></s> <s n="16.26"><seg n="16.26.1">De christelijke kerk bindt het heil des mensen aan Christus,</seg> <seg n="16.26.2">en wel aan Christus,</seg> <seg n="16.26.3">die uit de doden is opgestaan en die is gezeten aan de rechterhand der kracht Gods.</seg></s> <s n="16.27"><seg n="16.27.1">Er is geen enkel christelijk geschrift uit de tijd waarin het christendom ontstaan is afkomstig,</seg> <seg n="16.27.2">of het zegt dit.</seg></s> <s n="16.28"><seg n="16.28.1">Historisch oordelende moet men de stelling aanvaarden dat het christendom de zaligheid heeft gebonden aan Christus.</seg></s> <s n="16.29"><seg n="16.29.1">Van een ander christendom weten wij niet af.</seg></s> <s n="16.30"><seg n="16.30.1">Men kan zeggen dat het christendom in dezen dwaalt.</seg></s> <s n="16.31"><seg n="16.31.1">Men kan veronderstellen dat de christelijke kerk zijn stichter heeft misverstaan,</seg> <seg n="16.31.2">dat het christendom eigenlijk het heil niet aan de persoon van de verheerlijkte Christus had mogen binden,</seg> <seg n="16.31.3">dit neemt niet weg,</seg> <seg n="16.31.4">dat het historische positieve christendom altijd van deze veronderstelling is uitgegaan,</seg> <seg n="16.31.5">en wie met het christendom in deze niet meegaat,</seg> <seg n="16.31.6">die staat eenvoudig buiten de gedachtenkring van het christendom en behoort in de christelijke gemeente <hi rend="italic">niet</hi> thuis.</seg></s> <s n="16.32"><seg n="16.32.1">Dat is geen hard,</seg> <seg n="16.32.2">geen onverdraagzaam oordeel.</seg></s> <s n="16.33"><seg n="16.33.1">Dat is eenvoudig een logisch oordeel,</seg> <seg n="16.33.2">dat met hardheid of onverdraagzaamheid niets te maken heeft.</seg></s> <s n="16.34"><seg n="16.34.1">De grens van de evenredige vertegenwoordiging is in de christelijke kerk eenvoudig het geloof in Christus.</seg></s> <s n="16.35"><seg n="16.35.1">Wie niet in Christus als de Zaligmaker gelooft,</seg> <seg n="16.35.2">staat buiten de christelijke gemeenschap.</seg></s> <s n="16.36"><seg n="16.36.1">Hij kan een uitnemend mens zijn,</seg> <seg n="16.36.2">misschien is hij</seg> <seg n="16.36.3">- en deze suppositie is geoorloofd en gewettigd wanneer men aanneemt,</seg> <seg n="16.36.4">dat de christelijke gemeente dwaas en goddeloos doet het heil des mensen en geheel Gods zaak aan Jezus te binden</seg> <seg n="16.36.5">- een veel voortreffelijker mens dan een 'christen',</seg> <seg n="16.36.6">in de christelijke gemeenschap behoort hij niet.</seg></s> <s n="16.37"><seg n="16.37.1">Zouden wij iemand niet met een pijnlijke glimlach aanhoren,</seg> <seg n="16.37.2">die zeide:</seg> <seg n="16.37.3">ik ben wel een mohammedaan,</seg> <seg n="16.37.4">maar ik geloof niet dat Mohammed Allah's grootste profeet is.</seg></s> <s n="16.38"><seg n="16.38.1">Een dergelijke uitspraak wordt alleen<pb n="481" ed="VW"/> begrijpelijk,</seg> <seg n="16.38.2">wanneer wij aannemen dat aan zo iemand het allereerste begrip wat mohammedanisme is ontbreekt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit alles is voor ieder,</seg> <seg n="17.1.2">die zich een ogenblik <choice><sic>realiseert. wat christendom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">realiseert,</corr></choice></seg><choice><sic>realiseert. wat christendom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="17.1.3"><choice><sic>realiseert. wat christendom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wat christendom</corr></choice> is,</seg> <seg n="17.1.4">eenvoudig onwedersprekelijk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Genoeg! hiermee ben ik 't eens,</seg> <seg n="18.1.2">of zoals collega Kromsigt het heeft uitgedrukt in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> van verleden week:</seg> <seg n="18.1.3">"Het gaat niet om bijzaken,</seg> <seg n="18.1.4">maar om de fundamenten;</seg> <seg n="18.1.5">het gaat om de belijdende grondslag der kerk.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En hierin behoren <hi rend="italic">allen die Jezus Christus,</hi></seg> <seg n="18.2.2"><hi rend="italic">overgeleverd om onze zonden,</hi></seg> <seg n="18.2.3"><hi rend="italic">opgewekt om onze rechtvaardigmaking,</hi></seg> <seg n="18.2.4">als het enige levende fundament der kerk <hi rend="italic">erkennen,</hi></seg> <seg n="18.2.5"><hi rend="italic">ten krachtigste samen te werken."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f4" rend="superscript">d</ref> 't Gaat op 16 april om de vraag of onze kerk <hi rend="italic">kerk</hi> zal zijn òf een soort maatschappij tot nut van 't algemeen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wij kunnen en wij mogen niet langer alles bijeenhouden:</seg> <seg n="18.3.2">leugen en waarheid;</seg> <seg n="18.3.3">hen die Christus in zijn plaatsbekledend lijden erkennen als hun Heiland èn hen die daarvan niet weten willen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De wacht moet bij de kansel betrokken!</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het zwaard waarmee ieder geweerd moet worden die die kansel niet langer mag betreden,</seg> <seg n="18.5.2">is Gods Woord.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Daarvoor dient het verleden een krachtig woord mee te spreken.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Die het niet doet,</seg> <seg n="18.7.2">laat het historisch christendom los en propageert een Evangelie naar de mens der twintigste eeuw dat evenwel geen Evangelie is tot zaligheid,</seg> <seg n="18.7.3">daar <hi rend="italic">dit</hi> zijn oorsprong vindt in het eeuwig raadsbesluit van onze God en Vader in onze Heer Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">'t Is dus geen dom overleg,</seg> <seg n="19.1.2">collega Noordmans,</seg> <seg n="19.1.3">om de deuren der kerk te grendelen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Gebeurt dit niet,</seg> <seg n="19.2.2">dan zal onze kerk mede schuldig staan dat straks door haar schuld de hemelpoort gegrendeld zal zijn voor velen die <hi rend="italic">meenden</hi> eens te zullen binnengaan.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head n="3."><pb n="482" ed="VW"/><label>3.</label> <s n="20.1"><seg n="20.1.1">Repliek<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></head>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De eindredacteur en correcter van dit blad plaatste in 't vorig nummer een protest tegen mijn artikeltje <hi rend="italic">Een grote vergadering.</hi></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij houde mij ten goede dat ik thans niet in den brede daarop inga.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Ik heb nog een paar artikelen in de pen in aansluiting aan mijn vorig schrijven die hem misschien zullen overtuigen dat hij wat haastig is geweest met zijn conclusies.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Op een paar punten echter wil ik reeds hier wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ds. Groot Enzerink meent dat ik het eens zal moeten zijn met het bekende woord van dr. Van der Flier in de synode van 1903 en dus niet met wat prof. Gunning schreef in zijn <hi rend="italic">Open brief.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Nu is er deze herfst een classicale conferenties te Leeuwarden gehouden waar het over dezelfde vragen ging als het straks in Den Haag zal gaan.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Op die vergadering had ik de eer te mogen spreken over <hi rend="italic">De reorganisatiebeweging.</hi></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1"><hi rend="italic">Ik nam het daar op voor het standpunt-Gunning tegenover het standpunt- Van der Flier.</hi></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Wenst ds. Groot Enzerink geen conferenties te Leeuwarden te bezoeken van zijn eigen classis,</seg> <seg n="22.5.2">maar alleen grote conferenties op grote afstand,</seg> <seg n="22.5.3">dan had hij toch een uitvoerig verslag daarvan kunnen lezen in de <hi rend="italic">Leeuwarder Courant.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1"><hi rend="italic">Een</hi> vluchtige inzage daarvan zou hem overtuigd hebben dat mijn mening pre<hi rend="italic">cies andersom</hi> is dan hij mij thans toedichtte.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Ik zou daarom mijn opponent willen aanraden om zich eerst even op de hoogte te stellen wanneer hij een 'orthodox voorganger' <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">à</corr></choice> faire gaat nemen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De 'rechtzinnige lezers' worden anders op een dwaalspoor gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De grote zaak waar het om gaat is deze:</seg> <seg n="23.1.2">of men zich op de Wet moet bekeren of op het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De Wet ligt achter ons;</seg> <seg n="23.2.2">het koninkrijk Gods voor ons.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Jezus riep:</seg> <seg n="23.3.2">bekeert u,</seg> <seg n="23.3.3">want het Koninkrijk der hemelen is nabij gekomen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dit geldt ook voor onze kerk.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Wij zien daarvan iets gebeuren in onze dagen <hi rend="italic">buiten de kerk</hi> om.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Juridisch gekibbel over art. 11 moet ophouden ons werkprogram te zijn <hi rend="italic">in de kerk.</hi></seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Dat maakt alle vragen zo klein en ongeestelijk.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Daarmee wil ik niet zeggen dat het verleden ons niet bindt.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">De vraag is maar van welke aard die band is en hoe we die kerkrechtelijk tot z'n recht zullen laten komen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dat ds. Groot Enzerink van de bedoeling van mijn schrijven niets begreep,</seg> <seg n="24.1.2">is niet mijn schuld.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head n="4."><pb n="483" ed="VW"/><label>4.</label> <s n="25.1"><seg n="25.1.1">Kerk of genootschap<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></head>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Onder ons moet vaststaan dat de kerk haar eigen karakter moet bewaren.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De kerk is geen uitvinding van mensen maar een instelling Gods.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Men kan niet naar willekeur het karakter der kerk bepalen of eigenmachtig naar de omstandigheden wijzigen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En vraagt men dan naar een der meest op de voorgrond tredende karaktertrekken,</seg> <seg n="26.4.2">dan noemen we de <hi rend="italic">geestelijke eenheid</hi> der kerk.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ze is een lichaam waarvan de leden bij elkaar behoren en elkander nodig hebben.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Elke poging om van de kerk te maken een genootschap waarin <hi rend="italic">met gelijk recht</hi> allerlei geesten aan kansel of platform geholpen zouden moeten worden om wat nieuws te zeggen,</seg> <seg n="26.6.2">moet dan ook met kracht afgewezen worden.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De kerk is geen Areopagus.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Daarom moeten wij ons verklaren tegen <hi rend="italic">evenredige vertegenwoordiging.</hi></seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Daardoor wordt de eenheid der kerk prijsgegeven.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het werken van allerlei geesten naast elkaar wordt er door gereglementeerd en bevorderd.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Het bewustzijn van eenheid verdwijnt hoe langer hoe meer.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Thans ondervinden de verschillende richtingen de last van het samenwonen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar in de hinder die ze van elkaar hebben manifesteert zich de eenheid.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Kregen we evenredige vertegenwoordiging,</seg> <seg n="27.3.2">dan viel ook dit weg en was de weg voor volkomen oplossing gebaand.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Terecht is opgemerkt dat de uitersten zich hier raken en de uiterste linkerzijde met de uiterste rechterzijde desnoods zou kunnen samenwerken tot oplossing der kerk.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">We zouden niet durven beweren dat de omstandigheden er niet toe zouden kunnen leiden dat dit werkelijk ging geschieden.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Laten de middengroepen in onze kerk zich verlokken tot sommige krasse maatregelen,</seg> <seg n="27.6.2">dan reiken rechter- en linkerzijde elkaar straks de hand. De gedachte is vroeger van moderne zijde reeds uitgesproken.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Evenredige vertegenwoordiging hebben we dus met kracht af te wijzen.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Het zou zijn de oplossing der kerk in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Daarmede is niet gezegd dat het meerderheidssysteem zoveel beter en geestelijken of kerkelijker is.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dr. Schokking heeft dat,</seg> <seg n="28.2.2">meen ik,</seg> <seg n="28.2.3">op de jongste buitengewone vergadering van de Confessioneele Vereeniging ook erkend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Is evenredige vertegenwoordiging het prijsgeven van kerkelijke eenheid,</seg> <seg n="28.3.2">het meerderheidssysteem is het forceren van kerkelijke eenheid.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het is een machtsmiddel waarmee geestelijke zwakheid moet worden verholpen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Kerkrechtelijke overwinningen zijn dikwijls nederlagen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Moeten we echter kiezen tussen deze beide,</seg> <seg n="28.6.2">dan geven we de voorkeur aan het meerderheidssysteem omdat de gedachte der eenheid eraan ten grondslag ligt.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het is forceren van eenheid.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Het is geen echte overwinning wanneer de <pb n="484" ed="VW"/>meerderheid kerkrechtelijk haar wil doorzet,</seg> <seg n="28.8.2">het is een werelds machtsmiddel,</seg> <seg n="28.8.3">maar toch blijft de idee der kerk er beter bij bewaard dan bij een stelsel van evenredige vertegenwoordiging.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">In de christelijke kerk is het machtsmiddel dan ook telkens toegepast.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Door dit middel zijn de bekende beslissingen in leergeschillen in de loop der eeuwen gevallen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Soms geholpen door de wereldlijke arm.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Een duidelijk machtsmiddel om eenheid <hi rend="italic">te forceren.</hi></seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1"><hi rend="italic">Het</hi> is beslist nodig dit met nadruk te constateren om het meerderheidssysteem van z'n nimbus,</seg> <seg n="28.13.2">z'n schijnsel van heiligheid te beroven.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">'De wacht bij de kansel betrekken',</seg> <seg n="29.1.2">zo roept men luid de laatste tijd.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het is echter zeer goed mogelijk dat die wacht zou blijken te zijn van het soort waaruit de wacht bij het heilige graf bestond,</seg> <seg n="29.2.2">die vluchtte bij de nadering van werkelijk geestelijke wezens,</seg> <seg n="29.2.3">of die andere wacht,</seg> <seg n="29.2.4">die onder 't kruis stond en Jezus' kleed verdobbelde.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">In <choice><sic>elk gevel een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">elk geval een</corr></choice> <hi rend="italic">soldatentype</hi> en niet een van de fijnere mensensoorten.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Een wacht in overeenstemming met het karakter van een machtsmiddel.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het is niet toevallig dat de wereldlijke arm zo dikwijls geholpen heeft om de kerkelijke meerderheidsbesluiten door te zetten.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Art. 11 van het Algemeen Reglement is niet in die toon gezet ofschoon velen het menen.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De <hi rend="italic">handhaving van de leer</hi> waarvan daar sprake is bedoelt te zijn handhaving door prediking en onderwijs.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Althans zo heeft <hi rend="italic">een politiek</hi> persoon bij de opening der eerste synode de zaak toegelicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Eigenaardig dat art. 11 in de kerkelijke strijd in de mond van <hi rend="italic">kerkelijke</hi> waardigheidsbekleders een zoveel militanter betekenis heeft gekregen<choice><sic>. 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"> </corr></choice><s n="29.10"><seg n="29.10.1"><choice><sic>. 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">O</corr></choice>,</seg> <seg n="29.10.2">Boanerges! (vgl. Mark. 3 : 17).</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">En toch zouden we na dit alles over meerderheidsbeslissingen als machtsmiddel niet voorgoed de staf willen breken.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Waarom niet?</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Omdat de kerk als instelling geen zuiver geestelijk,</seg> <seg n="30.3.2">maar een gemengd karakter draagt.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ze is niet uit de aarde aards,</seg> <seg n="30.4.2">maar evenmin nog gelijk aan de Heer uit de hemelen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Haar eenheid is er in het Hoofd,</seg> <seg n="30.5.2">maar in het lichaam worstelt ze om tot openbaring te komen.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Machtsmiddelen kan ze evenmin als staat en maatschappij nog geheel ontberen.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wanneer we echter de kwestie zo gesteld hebben,</seg> <seg n="30.7.2">voelt ieder die ons gevolgd heeft met hoeveel voorzichtigheid en reserve ze dat machtsmiddel te hanteren heeft.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">De kerk is de meest geestelijke gemeenschap op aarde.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Ze mag zichzelf niet verlagen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Hierover nog in een volgend artikel.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head n="5."><pb n="485" ed="VW"/><label>5.</label> <s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dupliek</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="32.1"><seg n="32.1.1"><hi rend="italic">Reactie van J. W. Groot Enzerink</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></head>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Naar aanleiding van enkele opmerkingen aan mijn adres zal ik nu meteen maar even antwoorden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">"Een van de karaktertrekken van de kerk is de geestelijke eenheid",</seg> <seg n="33.2.2">schrijft ge.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ge bedoelt nu toch niet weer zo iets zwevends?</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Die eenheid vindt dan toch zeker haar uitdrukking?</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Laat ons eens even niet aan de drie formulieren,</seg> <seg n="33.5.2">de belijdenis van onze kerk,</seg> <seg n="33.5.3">denken;</seg> <seg n="33.5.4">maar ge zult dan toch wel willen toestemmen,</seg> <seg n="33.5.5">dat die geestelijke eenheid haar uitdrukking op z'n minst vindt in de belijdenis aangaande de Christus.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Welnu! ik heb de vorige week bedoeld dat onze kerk <hi rend="italic">beginnen</hi> zal met handhaving van <hi rend="italic">die</hi> belijdenis op grond van art. 11 om elkaar dan later te verstaan over de vraag hoe wij <hi rend="italic">als kerk</hi> te handelen hebben met de drie formulieren <hi rend="italic">die altijd nog onze belijdenis zijn.</hi></seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Ik zou dan,</seg> <seg n="33.7.2">gezien de abnormale omstandigheden,</seg> <seg n="33.7.3">een soort overgangsmaatregel wensen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Gij moest daar toch wel iets voor voelen,</seg> <seg n="33.8.2">waar ook gij niet <hi rend="italic">alle</hi> geesten bijeen wilt houden,</seg> <seg n="33.8.3">en zelfs,</seg> <seg n="33.8.4">hoewel gedwongen,</seg> <seg n="33.8.5">u noemt een verdediger van het (door u aldus genoemde) meerderheidssysteem.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wat ik van uw houding in dezen evenwel denken moet,</seg> <seg n="34.1.2">begrijp ik niet,</seg> <seg n="34.1.3">want een volgend ogenblik zijt ge erg boos op hen die <hi rend="italic">krachtens dit meerderheidssysteem</hi> 'de wacht bij de kansel willen betrekken'.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Over die mensen zijt ge <hi rend="italic">zó</hi> slecht te spreken dat ge ze rekent 'tot het soldatentype,</seg> <seg n="34.2.2">niet een van de fijnere mensen'.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Even zij opgemerkt dat dit wel in de Romeinentijd,</seg> <seg n="34.3.2">doch niet meer in de onze een tegenstelling vormt. 't Is voor hen die opkomen voor een waarachtige Evangelieverkondiging door de wacht bij de kansel te betrekken heel geen belediging om tot de mensen van het soldatentype gerekend te worden.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dat ge van ze zegt dat ze niet tot de fijnere geesten behoren,</seg> <seg n="34.4.2">is belachelijke grootdoenerij.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Voor zulke woorden wijk ik inderdaad en ga ik uit de weg omdat 't mij 't bewijs is dat hier een geest aan 't woord is van de allerslechtste soort. 't Zal u aangenaam zijn als een van 't soldatenvolk u verder niet in de weg zal treden.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Ik laat u 't gezelschap van de fijnere geesten.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head n="6."><pb n="486" ed="VW"/><label>6.</label> <s n="35.1"><seg n="35.1.1">Een persoonlijk feit<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></head>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De lezer zal zich de onverkwikkelijke discussie van een paar weken geleden tussen de eindredacteur en mij herinneren.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Op een uitdrukking in m'n artikel <hi rend="italic">Kerk of genootschap</hi> vatte de eerste zodanig vuur dat ik in ons eigen blad,</seg> <seg n="36.2.2">ik kan niet anders zeggen dan op ruwe wijze werd uitgescholden.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Ik besloot daarop de lezer te melden dat ik uit de redactie van het blad trad.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Inmiddels werd mij verzocht te wachten tot er een redactievergadering zou worden gehouden.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Daar bleek mij dat mijn woorden naar aanleiding van de leuze 'Een wacht bij de kansel' op mij onverklaarbare wijze als persoonlijk op de eindredacteur gemunt waren opgevat.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Was dit inderdaad het geval geweest,</seg> <seg n="36.6.2">dan had ik het schot schroot,</seg> <seg n="36.6.3">hagel en scherp,</seg> <seg n="36.6.4">dat mij werd toegezonden,</seg> <seg n="36.6.5">verdiend.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Niets was echter minder het geval.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">De persoon van de eindredacteur was daarbij niet in m'n gedachten geweest.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Nu ik gehoord heb dat hier en daar deze opvatting toch is gewekt,</seg> <seg n="36.9.2">wil ik gaarne m'n leedwezen erover betuigen ofschoon zonder het te willen daartoe aanleiding te hebben gegeven.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Om alle misverstand weg te nemen wil ik thans de bedoeling van bedoelde uitdrukkingen even verduidelijken.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het is m'n besliste overtuiging dat wanneer thans met de drie formulieren in de hand de wacht bij de kansel wordt betrokken aan de geestelijke ontwikkeling in onze kerk <hi rend="italic">geweld</hi> zal worden aangedaan.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1"><hi rend="italic">Macht</hi> zal dan gaan voor <hi rend="italic">geestelijk</hi> recht.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Aan de meer mystieke,</seg> <seg n="37.3.2">religieuze personen,</seg> <seg n="37.3.3">in wie het zuurdeeg van het koninkrijk Gods voor onze tijd <hi rend="italic">gistende</hi> is,</seg> <seg n="37.3.4">zal het zwijgen worden opgelegd.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Allerlei militante persoonlijkheden die elk uur van de dag gereed zijn met hun overtuiging zullen de eerste overmeesteren.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">De <hi rend="italic">Wet</hi> zal dan worden <hi rend="italic">gehandhaafd</hi> in plaats dat het <hi rend="italic">Evangelie</hi> zal worden <hi rend="italic">gepredikt.</hi></seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Er is gevaar dat er een rechtzinnigheid zich zal breed maken die de beroving van het kruis niet kent,</seg> <seg n="37.6.2">maar in behagelijke gelijkvormigheid aan de leer,</seg> <seg n="37.6.3">even tuk op de beste plaatsen hier beneden als hiernamaals,</seg> <seg n="37.6.4">niets merkt van de <hi rend="italic">verdrukking</hi> in deze wereld.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Die zich daarbij met vrome afschuw uitlaat over bewegingen en richtingen van onze dagen en in onze kerk,</seg> <seg n="37.7.2">die men de <hi rend="italic">bedelorden</hi> van onze tijd zou kunnen noemen omdat ze het vertrouwen niet hebben.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Het is de onwaarachtigheid van zulke leuzen als'de wacht bij de kansel betrekken',</seg> <seg n="37.8.2">waartegen ik m'n pen scherpte.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Deze dingen moeten als nagelen in leerheilige hoofden gedreven worden.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">En daarom schreef ik midden in een betoog over het meerderheidssysteem als machtsmiddel:</seg> <seg n="37.10.2">"Het is beslist nodig dit met nadruk te constateren om het meerderheidssysteem van z'n nimbus,</seg> <seg n="37.10.3">z'n schijnsel van heiligheid te beroven.</seg></s></p>
<p><pb n="487" ed="VW"/><s n="38.1"><seg n="38.1.1">'De wacht bij de kansel betrekken',</seg> <seg n="38.1.2">zo roept men luid de laatste tijd.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Het is echter zeer goed mogelijk dat die wacht zou blijken te zijn van het soort waaruit de wacht bij het heilige graf bestond,</seg> <seg n="38.2.2">die vluchtte bij de nadering van werkelijk geestelijke wezens,</seg> <seg n="38.2.3">of die andere wacht,</seg> <seg n="38.2.4">die onder 't kruis stond en Jezus' kleed verdobbelde.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">In elk geval een <hi rend="italic">soldatentype</hi> en niet een van de fijnere mensensoorten.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Een wacht in overeenstemming met het karakter van een machtsmiddel."</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Inderdaad,</seg> <seg n="39.1.2">wanneer de 'militia Christi'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f5" rend="superscript">e</ref> geen voller en dieper betekenis heeft dan enthousiasme voor het laatste tuchtmiddel,</seg> <seg n="39.1.3">wanneer deze geesteshouding in onze gistende tijd <hi rend="italic">op de voorgrond</hi> moet staan,</seg> <seg n="39.1.4">dan kan ik niet anders zien of de geestelijke stand wordt verlaten voor de soldatenstand,</seg> <seg n="39.1.5">het zwaard des Woords voor de sterke arm.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Mystieke doordringing wijkt voor uitwendige dwang.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Deze gedachten waren het,</seg> <seg n="40.1.2">die ik in het géïncrimineerde gedeelte naar voren bracht in goed logisch verband met het gehele stuk.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ik erken dat de formulering scherp was,</seg> <seg n="40.2.2">misschien te scherp.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar persoonlijk waren deze zinnen allerminst bedoeld.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Wanneer nu de eindredacteur na z'n vergissing ingezien te hebben op even rondborstige wijze als hij op mij is uitgevaren z'n woorden wil terug nemen en het schroot,</seg> <seg n="40.4.2">hagel en scherp dat hij op mij strooide wegvegen,</seg> <seg n="40.4.3">dan ben ik van mijn kant gaarne bereid dit persoonlijk feit als gesloten te beschouwen..</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head><pb n="488" ed="VW"/><s n="41.1"><seg n="41.1.1">7</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="42.1"><seg n="42.1.1"><hi rend="italic">Reactie van J. W. Groot Enzerink</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></head>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Aan bovenstaand voeg ik 't volgende toe.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Op mijn verzoek is een redactievergadering gehouden waarop het de lezers bekende incident is besproken.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ik wenste na het gebeurde het eindredacteurschap niet langer waar te nemen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">In bedoelde vergadering bleek dat er een ellendig misverstand tussen ds. Noordmans en mij gerezen was,</seg> <seg n="44.3.2">'t geen aanleiding gaf tot onze scherpe discussie.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Besloten werd dit te publiceren.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Ds. Noordmans verklaart in bovenstaand met de scherpe formulering van zijn afkeuring over hen die spreken van 'de wacht bij de kansel betrekken' <hi rend="italic">niet</hi> aan mij gedacht te hebben.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Ieder <hi rend="italic">moet</hi> dit wel als op mij bedoeld hebben beschouwd,</seg> <seg n="45.2.2">daar deze uitdrukking door mij was gebruikt in een artikel van't voorafgaande nummer.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Nu ds. Noordmans dit evenwel afwijst als verkeerd begrepen,</seg> <seg n="45.3.2">wil ik dit aannemen.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Het schot schroot,</seg> <seg n="45.4.2">hagel en scherp behoefde dus door mij niet afgeschoten,</seg> <seg n="45.4.3">omdat zijn aanval niet op mij persoonlijk was gericht.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Ik neem dus mijn scherp antwoord op zijn scherpe aanval terug en betuig evenals collega Noordmans mijn leedwezen over 't gebeurde waarmee dus deze zaak als afgedaan mag beschouwd.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="476" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>P. J. Kromsigt schreef in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 26 (19.2.1914) nr. 1315 over de vergadering van 16 april in <hi rend="italic">Een kloek getuigenis,</hi> dat deze "steeds meer belangrijk en wellicht voor vele jaren beslissend schijnt te worden". Hij werkte dat uit in een ander artikel in hetzelfde nummer van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk, getiteld Staat op uw post!</hi></p></note>
<pb n="479" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Groot Enzerink citeert Van der Flier naar J.H.Gunninge c.s., Open brief aan de Synode der <hi rend="italic">Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Amsterdam 1904, p. 4 v. Vervolgens citeert hij J. H. Gunning zelf in zijn kritiek op Van der Flier in diezelfde <hi rend="italic">Open brief,</hi> p. 6 v. In beide gevallen zijn de citaten van Groot Enzerink nogal vrij.</p></note>
<pb n="481" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Het lange citaat van J. H. Gerretsen heeft Groot Enzerink waarschijnlijk overgenomen uit het artikel van P. J. Kromsigt, <hi rend="italic">Een kloek getuigenis</hi> (zie noot a). Kromsigt heeft het overgenomen uit de reeks artikelen die J. H. Gerretsen onder de titel <hi rend="italic">Evenredige vertegenwoordiging</hi> publiceerde in het <hi rend="italic">Kerkelijk Weekblad</hi> gewijd aan de belangen der Ned. Hervormde Gemeente te 's-Gravenhage, nl. uit 4 (1914) nr. 4, p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Citaat uit het artikel dat P. J. Kromsigt onder de titel <hi rend="italic">Nog eens: de Haagse vergadering</hi> publiceerde in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 26 (26.2.1914) nr. 1325.</p></note>
<pb n="487" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*De krijgsdienst van Christus.*</p></note>
<pb n="488" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 9 een artikel onder de titel Een grote vergadering. Elr ontstond naar aanleiding van dit artikel een scherpe discussie tussen J. W. Groot Enzerink en N., die wij verkort weergeven.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De 'grote vergadering', ook wel bekend als 'Haagse vergadering' werd op 16 april 1914 te Den Haag gehouden.</p><p>Is Ochtends spraken zes inleiders, die elk een richting vertegenwoordigden, over: "Is het wenselijk wijziging te brengen in de belofte, bij de toelating tot de Evangeliebediening, of bij de bevoegdverklaring om te staan naar de post van godsdienstonderwijzer, door de geëxamineerde af te leggen, en in de vragen, die bij de bevestiging aan de lidmaten ter beantwoording worden voorgesteld?" (art. 27 van het Reglement op het examen, art. 19 en 39 van het Reglement op het godsdienstonderwijs). De 6 sprekers waren C. J. Niemeyer, J.J. Bleeker, P. de Buck, Jac. Eringa, M. van Grieken en A. J. A. Vermeer. Over hun voordrachten werd 's middags gediscussieerd.</p><p>'s Avonds werden lezingen gehouden over de vraag: "Wat kan de Nederlandse Hervormde Kerk doen om het Evangelie te brengen aan diegenen harer leden, die van godsdienst en kerk vervreemd zijn?" De vergadering werd door bijna 2000 afgevaardigden bezocht.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In 1910 kwam te Edinburgh de World Missionary Conference samen o.I.v. J. R. Mott. Op deze conferentie kwam de verdeeldheid der kerken als hinderpaal voor de verbreiding van het Evangelie ter sprake en werd getracht tot oecumenische samenwerking op het terrein van de zending te komen. Het was met name te danken aan het werk van de Continuation Committee (o.I.v. J. R. Mott en J. H. Oldham), dat deze conferentie concrete resultaten had</p></note>
<pb n="489" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="489" ed="VW"/>Vanaf het begin der eeuw streden diverse drankbestrijdingsverenigingen voor opname van het beginsel van Plaatselijke Keuze in de drankwet. Dit beginsel hield in dat de bevolking per plaats erover zou moeten stemmen, of ze al of niet drankverkoop binnen de grenzen van de gemeente wilde toestaan. Vanaf 1907 werden bij wijze van propaganda 15 proefstemmingen georganiseerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Op N.' artikel in <hi rend="italic">HZ.</hi> nr. 9 werd door J. W. Groot Enzerink in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 10 gereageerd met <hi rend="italic">16 april</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>G. J. van der Flier (1841-1909), hervormd predikant, vanaf 1878 hofprediker te Den Haag. Hij was de president van de Algemene Synode van 1903.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n7" type="end" place="end" n="7"><p>N. reageerde op Groot Enzerinks schrijven met <hi rend="italic">Repliek,</hi> verschenen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie noot 1 van <hi rend="italic">De reorganisatiebeweging,</hi> p. 400.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Eveneens in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 11 verscheen N.' artikel <hi rend="italic">Kerk </hi><choice><sic>ofgenootschap</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">of genootschap</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Op 23 januari 1914 werd er te Utrecht een buitengewone algemene ledenvergadering van de Confessioneele Vereeniging gehouden. Deze vergadering was gewijd aan de kwestie van 'evenredige vertegenwoordiging'. Een uitvoerig verslag van deze vergadering in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 26 (1914) de nrs. 1312, 1313, 1314 en 1315. Volgens het verslag in nr. 1313 zei de voorzitter J. Schokking: "Ook het tegenwoordige stelsel van kerkelijke verkiezingen, waarbij steeds de helft plus één beslist, is aan gewichtige bedenking onderhevig, zodat men wel eens zou kunnen vragen: waartegen is nog het meest te zeggen, tegen het meerderheidsstelsel of tegen het stelsel van evenredige vertegenwoordiging? Hij meent, dat het meerderheidsstelsel niet op zijn plaats is in de kerk van Christus. Maar zullen wij sterk staan in onze verwerping van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging, dan moet ook onze stem even beslist uitgaan tegen het meerderheidsstelsel, dat thans vigeert."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Hiermee wordt gedoeld op de rede, die <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">O.</corr></choice> Repelaer van Driel, de commissaris-generaal van eredienst, hield op de eerste vergadering van de Algemene Synode op 3 juli 1816. Hij gaf daarin aan, wat volgens de wetgever de taak en het streven van de synode moest zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Onder de titel <hi rend="italic">Dupliek</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 11 een geïrriteerde reactie van J. W. Groot Enzerink, die wij verkort opnemen.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n13" type="end" place="end" n="13"><p>N.' visie op het (inmiddels bijgelegde) conflict met Groot Enzerink verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 <choice><sic>(1 914</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">(1914</corr></choice>) nr. 15 onder de titel <hi rend="italic">Een persoonlijkfeit.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-grote-vergadering-en-de-daaropvolgende-polemiek.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Aan <hi rend="italic">Een persoonlijkfeit</hi> voegde J. W. Groot Enzerink zonder titel een naschrift toe.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="36" xml:id="noordmans1.een-nabetrachting" decls="#bibl-noordmans1.een-nabetrachting">
<pb n="490" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een nabetrachting<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-nabetrachting.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De laatste weken hebben voor kerkelijk Nederland heel wat opgeleverd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Een kerkcongres van ongewone talrijkheid en tal van vergaderingen waarop is uitgesproken wat er in de harten leeft.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De grote bladen hebben van dit alles uitgebreide verslagen gepubliceerd.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ons volk is nog niet bezig theologisch onverschillig te worden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is moeilijk om dadelijk zich van de betekenis van wat er gesproken is bij verschillende gelegenheden rekenschap te geven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Een ding mag veilig gezegd worden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De toon van de gehouden besprekingen is ernstig en waardig geweest.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In wijde kring is blijkbaar wakker een sterk gevoel van verantwoordelijkheid.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Kleinigheden werden met kracht naar achteren geduwd en de hoofdzaken kwamen steeds naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit mag gelukkig met name gezegd worden van de Haagse vergadering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-nabetrachting.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hier lag,</seg> <seg n="4.2.2">anders dan op de predikantenbijeenkomsten,</seg> <seg n="4.2.3">de spanning voor 't grootste gedeelte <hi rend="italic">achter</hi> de gesproken woorden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ook al had deze vergadering geen bevoegdheid om besluiten te nemen,</seg> <seg n="4.3.2">men gevoelde toch midden in het leven gebracht te worden.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">We hoorden het hart van kerkelijk en godsdienstig Nederland slaan.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hebben de andere aprilvergaderingen meer het karakter van een krijgsraad waarin men zich ter beraadslaging een ogenblik uit de strijd terugtrekt,</seg> <seg n="4.5.2">de vergadering van 16 april bracht ons in die strijd zelf.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ze had het karakter van een volksvergadering.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">En gegeven dit karakter heeft de vergadering aan het hele land een voorbeeld gegeven van rustige beslistheid.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Behalve enige hoogkerkelijke Amsterdamse heren die een ogenblik Bogerman trachtten na te doen gaf niemand stoornis.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het heeft mij daarom leed gedaan dat in een enkel blad links en rechts dadelijk weer een schampere toon werd aangeslagen bij de bespreking der vergadering,</seg> <seg n="4.9.2">een toon die op die vergadering zelf zo gelukkig was vermeden.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="4.10.2">daarvoor had men zich thans zorgvuldig moeten wachten.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Als kerkelijke en godsdienstige samenspreking had mijns inziens de vergadering wel treffende momenten,</seg> <seg n="4.11.2">maar geen bijzonder aangrijpende hoogtepunten aan te wijzen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Daarvoor was de ontmoeting te verbluffend,</seg> <seg n="4.12.2">de tijd aan elke spreker toegemeten te kort.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wat in kerkelijk Nederland de laatste tientallen jaren gebeden,</seg> <seg n="5.1.2">geleden en gestreden is,</seg> <seg n="5.1.3">heeft op deze vergadering niet uitgewerkt,</seg> <seg n="5.1.4">maar is bijzonder rustig aangewezen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De hoge roering van de volksvergadering waarop twee tegenovergestelde golven van geestesleven tegen elkaar opbruisen,</seg> <seg n="5.2.2">is ons daarom door allerlei omstandigheden ontgaan.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De spanning achter de besprekingen<pb n="491" ed="VW"/> was er wèl.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De atmosfeer had iets van een warme zomermiddag,</seg> <seg n="5.4.2">waarop de wolken zich hier en daar samenpakken,</seg> <seg n="5.4.3">maar ook weer verdampen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Rechter- en linkerzijde was niet gevormd.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Men zat door elkaar en zeer dikwijls kende men z'n buurman niet.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Op die wijze bleven betogingen gelukkig achterwege.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Wat we gehoord hebben waren aparte stemmen die uit ons kerkelijk leven opklonken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">En wie heeft het nu gewonnen,</seg> <seg n="6.1.2">vraagt de lezer.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wel natuurlijk iedereen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Lees de bladen maar.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="6.4.2">er ligt grote betekenis in het feit dat er een vrij algemene tevredenheid valt te constateren over een vergadering waarop <hi rend="italic">niemand</hi> het gewonnen heeft.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Waar geest tegen geest voor het godsdienstig-zedelijk oordeel moest worden <hi rend="italic">gewogen.</hi></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dat is toch eigenlijk de kerkelijke weg,</seg> <seg n="6.6.2">het beproeven der geesten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">En wanneer ook in een kerk die een aardse gemeenschap is deze maatstaf nog niet absoluut kan gelden,</seg> <seg n="7.1.2">dan moet dit toch zeker voor onze Hervormde Kerk in meerdere mate geschieden dan velen willen toegeven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En niet geschieden als een afgedwongen misstand,</seg> <seg n="7.2.2">maar ook geaccepteerd om des beginsels wille.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar dan mag deze vergadering ook wel genoemd worden een reclame voor dit beginsel.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wanneer dr. Kromsigt enthousiast uitroept:</seg> <seg n="7.4.2">'Het Woord zal het doen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-nabetrachting.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="7.4.3">dan legt hij daarmee de nadruk op die zijde van de geestelijke strijd waar dé formulierdwang gemeden blijft.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dat enthousiaste,</seg> <seg n="7.5.2">geboren uit wat gezien werd op deze vergadering,</seg> <seg n="7.5.3">veroordeelt de conclusies van Eringa en Van Grieken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-nabetrachting.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Want laten we niet vergeten,</seg> <seg n="7.6.2">wat gemakkelijk kan,</seg> <seg n="7.6.3">dat het ging over de verscherping van de proponentsformule.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Welnu,</seg> <seg n="7.7.2">die kwestie is geheel in de schaduw gesteld door de grote vraag,</seg> <seg n="7.7.3"><hi rend="italic">wie zich wettig op het Woord Gods kan beroepen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">En zo hebben wij het merkwaardige schouwspel bijgewoond dat,</seg> <seg n="8.1.2">terwijl men trachtte heen te werken naar een vastgestelde gedragslijn in de toekomst bij aanneming en examen,</seg> <seg n="8.1.3">men een proeve heeft gegeven van een geheel andere gedragslijn op de vergadering zelf.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dat men daarbij van sommige zijden angstvallig zal waken voor de juridische grondslagen der vergadering en van een andere zijde met nadruk trachtte te handhaven dat men er als partijman zat,</seg> <seg n="8.2.2">was begrijpelijk,</seg> <seg n="8.2.3">maar deed toch wonderlijk aan.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat alles riekt wederzijds zo spoedig naar sofisterij.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Die onderscheidingen hebben het ook 16 april niet gedaan.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Gelukkig sloeg als geheel genomen op deze vergadering het materiële,</seg> <seg n="8.5.2">het Woord Gods in z'n ruimste zin genomen,</seg> <seg n="8.5.3">dwars door de formele kwestie,</seg> <seg n="8.5.4">de formulierkwestie heen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het leven kwam flink door de juridische lijnen heen naar voren.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">We mogen zeggen:</seg> <seg n="8.7.2">daar waren een paar duizend mensen en Gods Woord.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Daarom maakte het <pb n="492" ed="VW"/>geen aangename indruk telkens wanneer men deze doorslag <hi rend="italic">hinderde met</hi> vragen naar de kwaliteit waarin en de grondslag waarop men daar zat.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Mijn indruk is dat de tevredenheid enerzijds en de ontevredenheid anderzijds over deze bijeenkomst niet hierin kunnen gezocht worden dat de verscherping van de proponentsformule zou zijn opgeschoven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik geloof dat eer het tegendeel het geval is geweest.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar wel is er een proeve geleverd van de steun die de belijdenis van alle eeuwen aan een persoonlijk getuigenis geeft.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Gevoeld is dat ons volk nog prijs stelt op de onvergankelijke <hi rend="italic">waarden</hi> die in onze belijdenis worden geformuleerd.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zo de modernen al niet met stomheid geslagen zijn,</seg> <seg n="9.5.2">zoals dr. Kromsigt schreef<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-nabetrachting.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="9.5.3">- ik vrees dat daarin enige vergaderingvergoding schuilt,</seg> <seg n="9.5.4">die bij een mogelijke herhaling voor de proef zou kunnen bezwijken -,</seg> <seg n="9.5.5">zij hebben toch <hi rend="italic">een kwade dag</hi> gehad.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="491" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-nabetrachting.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>In zijn artikel <hi rend="italic">Getolereerd, niet gelegitimeerd,</hi> verschenen in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk 26</hi> (30.4.1914) nr. 1334 schreef J. P, Kromsigt: "Het Woord zal het doen, zeide Luther. En daarmede houden wij het ook."</p></note>
<pb n="492" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-nabetrachting.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>In het aangehaalde artikel schreef Kromsigt: "Niets heeft mij althans meer verbaasd dan dat de modernen, nadat zij zich in de referaten met grote (hoewel toch bij dr. Niemeyer reeds gedempte) vrijmoedigheid hadden geuit, bij de discussie als met stomheid geslagen waren."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-nabetrachting.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Een nabetrachting</hi> werd door N. gepubliceerd in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-nabetrachting.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Over de Haagse vergadering, zie K noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-nabetrachting.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Jac. Eringa (1861-1949), hervormd predikant, vanaf 1903 te Woerden. Hij was een van de leidende figuren in de Confessioneele Vereeniging.</p><p>M. van Grieken (1875-1949), hervormd predikant, vanaf 1910 te Delft, vanaf 1920 te Rotterdam. Hij was van 1908 tot 1940 voorzitter van de Gereformeerde Bond tot Verbreiding en Verdediging van de Waarheid in de Nederlandse Hervormde (Gereformeerde) Kerk. Ook was hij redacteur van het officiële Bondsorgaan <hi rend="italic">De Waarheidsvriend.</hi></p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="37" xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht" decls="#bibl-noordmans1.een-geheimzinnige-macht">
<pb n="493" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een geheimzinnige macht<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Verschillende voorstellen met het oog op de aanstaande classicale vergaderingen worden ook thans weer op onze tafel gelegd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Die voorstellen willen enerzijds reorganisatie,</seg> <seg n="2.2.2">anderzijds verscherping van proponentsformule en belijdenisvragen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De nieuw opgerichte Hervormde Broederschap wenst aanhangig te maken een wijziging in de samenstelling van onze synode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarnaast wordt van verschillende zijde,</seg> <seg n="2.4.2">uit Zeeland<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n3" rend="superscript">3</ref> en nu 't laatst door een zestigtal predikanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n4" rend="superscript">4</ref> een nieuwe formulering van de proponentsformule aanbevolen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">In de proponentsformule zou dan worden ingelast een verwijzing naar de belijdenisschriften en verder een nadere bepaling van 'het Evangelie van Jezus Christus' met de woorden van Rom. 4 : 25:</seg> <seg n="2.5.2">'Overgeleverd om onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardigmaking.'</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Die verscherping van de proponentsformule zou de vrucht moeten zijn van de Haagse vergadering op 16 april.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In wijde kring staat thans de belangstelling voor reorganisatie op het <hi rend="italic">vriespunt.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De ijver voor verscherping van de proponentsformule op het <hi rend="italic">kookpunt.</hi></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En daarmee gaan we weer een van die crises in onze kerk tegemoet waarvan men niet kan zeggen waartoe ze leiden zal.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1"><hi rend="italic">De Heraut heeft</hi> het vorige jaar reeds dit verschijnsel aangewezen als hoogst verblijdend toen ze de zwenking signaleerde die de Confessioneele Vereeniging gemaakt heeft door het belijdenisvraagstuk voorop te zetten.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De Confessioneele Vereeniging heeft toen breder leiding opzij gezet met tamelijk grote hardhandigheid en heeft het zog gekozen van de Gereformeerde Bond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ter illustrering hiervan zouden verschillende dingen zijn aan te voeren.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men kan er iets van zien wanneer men de namen doorloopt van de 60 predikanten die 't laatst de wijziging der proponentsformule hebben aanbevolen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men voelt het in de wijze waarop de Haagse vergadering wordt geëxploiteerd.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Steeds heette het enige jaren geleden in confessionele kringen dat kerkelijke samensprekingen een groot deel van het kerkelijk euvel zouden wegnemen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Aan wettige classicale vergaderingen werd een sterke macht toegeschreven tot bekering van tegenstanders.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ik heb de toenmalige voorzitter van de synode eens horen zeggen dat dan alles terecht zou komen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Thans hebben we onze eerste synodale conferentie gehad.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wel geen wettelijk kerkelijke vergadering in reglementaire zin,</seg> <seg n="4.8.2">maar toch iets wat <hi rend="italic">geaccepteerd</hi> is als een gelegenheid tot samenspreking.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Men zou denken dat nu iets van de beloofde christelijke lankmoedigheid in praktijk zou worden gebracht.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat men blij eindelijk de afgedwaalde <pb n="494" ed="VW"/>broeder in het kerkelijk veld te ontmoeten althans alle trappen van de tucht niet hem zou willen doorlopen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wie dit gedacht heeft,</seg> <seg n="5.3.2">is bedrogen uitgekomen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Nauwelijks hebben we de eerste <hi rend="italic">schijn en schaduw</hi> gehad van een 'Synode Nationaal',</seg> <seg n="5.4.2">of de kloof wordt als ondempbaar uitgeroepen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Er is vroeger door degenen die in reorganisatie geen tovermiddel zagen en aan classicale vergaderingen geen magische kracht toeschreven wel op gewezen dat kerkelijke tegenstanders in het kerkelijk veld het wel evenmin in één ogenblik eens zouden zijn als bij een strijd in geschrifte.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De meer nuchtere strijders moeten nu echter wel met enige verbazing het ongeduld van sommige reorganisatiemannen aanzien.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wat de voorzitter der Dordtse synode pas in de laatste samenkomst nodig oordeelde,</seg> <seg n="5.7.2">zouden sommige reorganisatiemannen reeds in de eerste willen doen:</seg> <seg n="5.7.3">de tegenstander het zwijgen opleggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Wel wijst,</seg> <seg n="5.8.2">ik meen Ignotus in <hi rend="italic">Troffel en Zwaard</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n7" rend="superscript">7</ref> op de <hi rend="italic">verbroedering</hi> die een <hi rend="italic">kerkelijke</hi> vergadering brengt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.een-geheimzinnige-macht.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Maar dit was,</seg> <seg n="5.9.2">meende ik,</seg> <seg n="5.9.3">niet de afspraak dat mensen die reeds naast elkaar stonden verbroederen zouden.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Ons was beloofd dat <hi rend="italic">kerkelijke</hi> vergaderingen in onderscheiding van gewone vergaderingen <hi rend="italic">tegenstanders</hi> zouden verbroederen.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Waar nu de Haagse vergadering gebruikt wordt om er de gewijzigde proponentsformule mee aan te drijven,</seg> <seg n="5.11.2">daar meen ik dat daarmee de paarden achter de wagen worden gespannen.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Dit is menselijk ongeduld en geen christelijke ijver.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">De modernen zullen het zichzelf te wijten hebben wanneer zij straks misschien de prikkels van een formule in hun zijde zullen voelen.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Zij hebben in partijconservatisme een volkomen gewettigde roep om een behoorlijke organisatie van onze kerk steeds tegengestaan.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Vrees is hier een slechte raadgeefster gebleken.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Maar dat geeft ons geen recht van de rechte weg af te slaan op een bijpad.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">In elk geval kan men onder een <hi rend="italic">zo scherpe hoek</hi> van een vorige gedragslijn niet afwijken zonder de gewettigde verbazing van de toeschouwer gaande te maken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">We moeten denken aan een verhaaltje van het soort van de <choice><sic>bakersprookjes. maar dat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">bakersprookjes,</corr></choice></seg><choice><sic>bakersprookjes. maar dat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="6.1.2"><choice><sic>bakersprookjes. maar dat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar dat</corr></choice> een moraal bevat.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het vertelt van zeker dier of schepsel,</seg> <seg n="6.2.2">naar men wil,</seg> <seg n="6.2.3">dat niet in de schuur wil gaan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Vuur,</seg> <seg n="6.3.2">water,</seg> <seg n="6.3.3">een hond en enige andere elementen worden er bij te hulp geroepen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In lange lijn staan de drijvers alle onwillig tot ten laatste een gewillige wordt gevonden die er schot in brengt.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wanneer we de onbewegelijkheid der synode inzake reorganisatie <pb n="495" ed="VW"/>hier als punt van vergelijking mogen nemen,</seg> <seg n="6.5.2">dan zien we Confessioneele Vereeniging,</seg> <seg n="6.5.3">Gereformeerde Bond reeds enige tijd in de lijn zonder gevolg.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De Confessioneele Vereeniging,</seg> <seg n="6.6.2">die het naast aan de synode stond,</seg> <seg n="6.6.3">beet niet.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Deze stand verdriet tenslotte.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Sedert kwam er schot in.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Waar is de <hi rend="italic">geheimzinnige macht</hi> te zoeken,</seg> <seg n="6.9.2">die er schot in bracht?</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">De vraag is beantwoord wanneer men weet te zeggen wie achter de Gereformeerde Bond staat.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="494" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">In Troffel en Zwaard</hi> publiceerde P. J. Kromsigt onder het pseudoniem Ignotus zijn <hi rend="italic">Brieven van Ignotus.</hi> N. verwijst bier naar <hi rend="italic">Brieven van Ignottis</hi> XIV in <hi rend="italic">Troffel en Zwaard</hi> 17 (1914), p. 77 vv. Wanneer Ignotus daar spreekt over de Haagse vergadering, dan noemt hij tegenover de zwakheid in de discussie van de "modernen en halfrnodernen ter vergadering" lovend "de grote eenstemmigheid bij hen die opkwamen voor het belijdend, het christelijk karakter der kerk. Er was onder hen een treffende verbroedering merkbaar. Wij voor ons zagen er in de vrucht en de zegen van een echt-kerkelijke vergadering, die door ernstige mannen biddend was ingewacht" (p. 88).</p></note>
<pb n="495" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Een geheimzinnige macht</hi> werd door N. gepubliceerd in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In 1914 werd de Hervormde Broederschap opgericht, die zowel orthodoxe als ethische predikanten omvatte. Haar voorzitter was ds. G. H. Wagenaar te Rotterdam, haar secretaris ds. J. Riemens te Dedemsvaart.</p><p>Het Comité van deze Broederschap richtte zich tot de classicale vergaderingen met het verzoek in haar samenkomst <choice><sic>injuni</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in juni</corr></choice> het volgende voorstel te bespreken en aan de Algemene Synode op te zenden, nl. dat art. 56, al. 1-4 van het Algemeen Reglement in het vervolg aldus zou worden gelezen: "De synode is samengesteld uit 45 leden, waarvan 30 dienstdoende predikanten en 15 ouderlingen of oud-ouderlingen. De leden worden gekozen door de classicale vergaderingen . . ." Blijkens de toelichting ging het de Broederschap hier "om het beginsel van de verkiezing der synode direct vanuit de classicale vergaderingen, opdat er meer contact, meer innig levensverband moge komen tussen kerk en synode, dan dit thans naar aller gevoelen het geval is." Cit. naar <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 26 (4.6.1914) nr. 1339. Zie voor de volledige tekst de <hi rend="italic">Handelingen</hi> van de buitengewone vergadering en van de 100ste gewone vergadering van de Algemeene Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk, tenjare 1915, 's-Gravenhage 1915, p. 329 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Blijkens <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 26 (28.5.1914) nr. 1338 hebben ds. J. J. Homburg te Goes, ds. H. P. Stegenga te Wolfaartsdijk en dhr. W. van Oeveren, lid van het provinciaal kerkbestuur van Zeeland, alle kerkeraden verzocht de proponentsbelofte op de a.s. classicale vergaderingen in behandeling te brengen teneinde de synode te bewegen de proponentsbelofte aldus te wijzigen, dat achter de woorden 'het Evangelie van Jezus Christus' ingevoegd worde: 'Die (Rom. 4 : 25) overgeleverd is om onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardiging.' Zie voor de tekst van de proponentsformule (art. 27 van het Reglement op het examen) J noot 3.</p><p>Er werd door een aantal classicale vergaderingen gehoor aan hun verzoek gegeven. Zie <hi rend="italic">Handelingen 1914,</hi> p. 649 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Ondertekend door 63 predikanten werd in 1914 het volgende voorstel voor wijziging van de in art. 27 van het Reglement op het examen voorkomende belofte (proponentsformule) bij de synode ingediend: "Wij ondergeschrevenen ... beloven in het diep besef van onze roeping en in vertrouwen op God, dat wij daarin met ijver en trouw zullen werkzaam zijn om, overeenkomstig de beginselen en het karakter van de Hervormde Kerk hier te lande, zoals deze gekend worden uit haar belijdenisschriften, te verkondigen het Evangelie van Jezus Christus, 'overgeleverd om onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardigmaking' (Rom. 4 : 25), en de belangen van het Godsrijk en in overeenstemming hiermee die van de Nederlandse Hervormde Kerk, met opvolging van haar verordeningen, naar vermogen te behartigen."</p><p>In de toelichting bij dit voorstel staat o.a. dat de ondertekenaren bewust het Evangelie nader bepaald hebben met Rom. 4 : 25: daarin staat het centrale van het Evangelie verwoord. "Dit centrale in de prediking, waarmede wij ons op natuurlijke, ongezochte wijze aansluiten aan de Reformatie .... voorts aan datgene, waarom bij de opkomst der nieuwere dwalingen in de 19e eeuw de strijd zich voornamelijk heeft bewogen, en eindelijk aan wat ook op <pb n="496" ed="VW"/>de grote, kerkelijke vergadering van 16 april l.l. als vanzelf op de voorgrond trad, behoort naar onze mening zo duidelijk en ondubbelzinnig mogelijk in de proponentsformule uitgedrukt te worden, opdat ook van daaruit heel de belijdenis der kerk worde gezien . . ." De opstelling van dit adres was gebeurd door de 5 volgende Amsterdamse predikanten: H. A. J. Lütge, J. P. Eringa, P. J. Kromsigt, G. Oorthuys en J. Wieten. Het geciteerde en de namen van de ondertekenaars te vinden in <hi rend="italic">Handelingen 1914,</hi> p. 638 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Naar aanleiding van het voorstel van de Confessioneele Vereeniging tot wijziging van de proponentsformule (zie J noot 3) zei H. H. Kuyper in <hi rend="italic">De Heraut</hi> (6.7.1913) nr. 1850, <choice><sic>dat bij bij de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat hij bij de</corr></choice> Confessioneele Vereeniging anders dan bij de Gereformeerde Bond "wel eens de indruk (ontving), dat alle nadruk werd gelegd op de <hi rend="italic">reorganisatie</hi> en het belijdenisvraagstuk daardoor op de achtergrond raakte. Des te meer verblijdt het ons daarom, dat ook de Confessioneele Vereeniging ditmaal de belijdeniskwestie op de voorgrond schoof en de reorganisatie eerst in de tweede plaats wordt genoemd." H. H. Kuyper besluit zijn artikel met het uitspreken van zijn dankbaarheid, "dat èn de Gereformeerde Bond èn de Confessioneele Vereeniging de belijdeniskwestie bij de synode opnieuw aan de orde hebben gesteld."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>N. zinspeelt hier op het optreden van Johannes Bogerman, de voorzitter van de Dordtse synode, die op 14 januari 1619 de gedaagde remonstranten vanwege hun optreden de verdere toegang tot de vergaderzaal ontzegde.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.een-geheimzinnige-macht.n7" type="end" place="end" n="7"><p><hi rend="italic">Troffel en Zwaard.</hi> Tweemaandelijksch tijdschrift, uitgegeven door en onder redactie van het Comité tot verspreiding van de beginselen der Confessioneele Vereeniging, werd opgericht in 1898 en bestond tot 1919. Het werd uitgegeven te Utrecht.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="38" xml:id="noordmans1.tweeerlei-actie" decls="#bibl-noordmans1.tweeerlei-actie">
<pb n="497" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Tweeërlei actie<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.tweeerlei-actie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Er bestaat op dit ogenblik in onze kerk tweeërlei actie.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De ene spant zich in voor reorganisatie;</seg> <seg n="2.2.2">de andere voor de verscherping van de proponentsformule en de belijdenisvragen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Sommigen richten hun ijver bijna uitsluitend in de richting van de oplossing van het belijdenisvraagstuk.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zij wensen,</seg> <seg n="2.4.2">ook in de gegeven moeilijke verhoudingen,</seg> <seg n="2.4.3">de belijdenis der kerk te handhaven,</seg> <seg n="2.4.4">al zou de kerk daardoor ook uiteenvallen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Anderen wensen dat de leden van onze kerk meer op elkander zullen aangewezen worden.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Zij wensen het kerkelijk samenleven tot ontwikkeling te brengen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Zij willen aan onze kerk een betere vertegenwoordiging verschaffen waardoor de kerk als geheel meer als één lichaam kan optreden.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Zij hopen dat dit een heilzame invloed zal hebben op het partijwezen in de kerk.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Zij leggen er nadruk op dat men rekening moet houden met de moeilijke crisis die het geestelijk,</seg> <seg n="2.9.2">godsdienstig en kerkelijk leven doormaakt,</seg> <seg n="2.9.3">vooral sedert het midden der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Zij menen hoopvolle tekenen te kunnen aanwijzen die de verwachting wettigen dat het ergste geleden is en durven soms de hoop koesteren dat we een godsdienstig reveil tegemoet gaan.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">In verband daarmede waarschuwen ze tegen een hardhandig ingrijpen in de gewetens van tijdgenoten.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Een derde groep zou deze beide acties willen verenigen.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Arbeiden aan een reorganisatie van onze kerk en tegelijktijdig zich inspannen voor een strengere keur der geesten.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Zij vragen:</seg> <seg n="2.14.2">kan het niet samengaan?</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu kunnen deze beide dingen,</seg> <seg n="3.1.2">reorganisatie en aanschroeven van de drie formulieren,</seg> <seg n="3.1.3">in één geval zeer goed samengaan.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar ook slechts in <choice><sic>één oeval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">één geval</corr></choice>.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En wel dan,</seg> <seg n="3.3.2">wanneer het doel vooraf geheel en duidelijk vaststaat.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wanneer men precies weet te zeggen,</seg> <seg n="3.4.2">waar men uit wil komen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Reorganisatie en aanschroeven van de drie formulieren zijn dan de twee einden van een zelfde stok,</seg> <seg n="3.5.2">waarvan het vrij onverschillig is,</seg> <seg n="3.5.3">bij welk einde men die aanvat.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Reorganisatie moet dan dienen om de macht in handen te krijgen tot wering van afwijkende gevoelens en een verscherpte keur der geesten heeft ten doel kerkelijk samenleven gemakkelijk te maken door de moeilijkheden af te snijden.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Gelukt het een betere vertegenwoordiging van onze kerk te verkrijgen,</seg> <seg n="3.7.2">dan zouden dezulken die dadelijk willen aanwenden tot doorzetten van de gevoelens van een bepaalde meerderheid en de formulieren tot geldigheid brengen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Gelukte het door verscherping der formules een krasse zuivering te bewerken,</seg> <seg n="3.8.2">dan zouden de gedunde gelederen der kerk zich vrij gemakkelijk tot samenleven kunnen inrichten.</seg></s> <pb n="498" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.9"><seg n="3.9.1">Beide acties zouden dan elkaar aanvullen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Vraagt men dan,</seg> <seg n="4.1.2">welke toestand van onze kerk deze lieden voor ogen staat en wat het duidelijke en scherp belijnde beeld is waarnaar zij willen heen arbeiden,</seg> <seg n="4.1.3">dan zal men bevinden dat die toestand en dat beeld werkelijk in zeer concrete vorm bestaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ze bestaan als <hi rend="italic">Gereformeerde Kerken in Nederland.</hi></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De Dordtse kerkenorde als <hi rend="italic">regel</hi> en de drie formulieren als <hi rend="italic">akkoord</hi> van kerkgemeenschap.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hier valt geen probleem meer op te lossen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1"><hi rend="italic">Het is opgelost</hi> sedert 1886,</seg> <seg n="4.5.2">of <hi rend="italic">sedert 1619.</hi></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Zo men wil.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Voor degenen,</seg> <seg n="5.1.2">die deze oplossing van ons kerkelijk vraagstuk min of meer bewust voor ogen hebben,</seg> <seg n="5.1.3">kunnen de beide acties zeer goed samengaan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dezulken zijn er zeer velen in onze kerk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Onze kerk krioelt van onbewustdolerenden,</seg> <seg n="5.3.2">wier kerkelijke idealen al lang in concrete vorm bestaan in de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hun kerkidee verschilt alleen kwantitatief van dat der gescheidenen,</seg> <seg n="5.4.2">niet kwalitatief.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij zouden een groter stuk van ons volk mee willen,</seg> <seg n="5.5.2">hebben;</seg> <seg n="5.5.3">daarom zijn zij nog hervormd.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1"><hi rend="italic">Een andere wijze van</hi> kerkelijk samenleven en een anderefunctie van de belijdenis is hun onbekend.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hier ligt de verborgen reden,</seg> <seg n="5.7.2">waarom de <hi rend="italic">overgangen</hi> bijna altijd uit de Hervormde Kerk naar de Gereformeerde Kerken plaatshebben en niet andersom.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Anders zal het worden zodra ons volk leert inzien dat de Dordtse kerkenorde en de drie formulieren niet het einde zijn van de wegen Gods.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer men leert zien dat de bede 'Uw Koninkrijk kome' oprechter gebeden kan worden in de Hervormde Kerk dan in de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar dan zal men tegelijk inzien dat men niet precies vooruit kan zeggen waar men komen zal.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In het geloof zal men moeten gaan als Abraham naar een land dat God zal wijzen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar dan moet er veel aan de leiding Gods worden overgelaten,</seg> <seg n="7.4.2">ook de toekomst van onze kerk.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zodra echter het duidelijke en concrete beeld van kerkelijk leven in de Gereformeerde Kerken door ons wordt afgewezen,</seg> <seg n="8.1.2">gevoelen we,</seg> <seg n="8.1.3">dat <choice><sic>de belde acties</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de beide acties</corr></choice> van tegenwoordig <hi rend="italic">niet kunnen samengaan.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De reorganisatiebeweging is een toebereiden van de akker;</seg> <seg n="8.2.2">een voorbereidend werk;</seg> <seg n="8.2.3">een zoeken van de vormen,</seg> <seg n="8.2.4">waarin kerkelijk leven en kerkelijke arbeid in onze dagen het best kunnen gedijen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Althans zo versta ik de reorganisatie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Bedoelt ze herstel der Dordtse kerkenorde alleen,</seg> <seg n="8.4.2">dan zou ik ze moeten gelijkstellen met de beweging voor de verscherping der formules en ze in het kader moeten plaatsen,</seg> <seg n="8.4.3">dat we zoëven hebben afgewezen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Reorganisatie bedoelt een orgaan te scheppen voor de geestesgaven van onze dagen,</seg> <seg n="8.5.2">opdat die tot hun recht zullen komen en anderen tot zegen zijn.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Eerst in verband daarmee en daarmee parallel zou een geestelijk brede,</seg> <seg n="8.6.2">gezonde kerkelijke tucht geboren kunnen worden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Daarop vooruit te lopen is eenvoudig onmogelijk.</seg></s></p>
<p><pb n="499" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Onder onze tegenwoordige kerkinrichting moet de 'status quo' geëerbiedigd worden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="499" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.tweeerlei-actie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Tweeërlei actie</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ.</hi> 7 (1914) nr. 25.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="39" xml:id="noordmans1.twee-kruisridders" decls="#bibl-noordmans1.twee-kruisridders">
<pb n="500" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Twee kruisridders<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.twee-kruisridders.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In het laatste rapport van mr. De Graaf,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.twee-kruisridders.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.1.2">inspecteur van de Centraal-Bond van Christelijk-Philantropische Inrichtingen in Nederland,</seg> <seg n="2.1.3">komen een paar bladzijden voor,</seg> <seg n="2.1.4">die ik gaarne onder de ogen van de lezers van dit blad ook wenste te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Mr. De Graaf heeft een bezoek gebracht aan het grote diaconessenhuis 'Kaiserwerth' in Duitsland en hij geeft in bovengenoemd rapport z'n indrukken weer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.twee-kruisridders.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij vertelt hoe het werk te Kaiserwerth geheel in het teken staat van de traditie.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ook al gaat de stichting niet ondankbaar alles voorbij wat de nieuwere tijd bracht,</seg> <seg n="3.3.2">de opvatting van het diaconessenwerk blijft dezelfde.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarop laat men geen inbreuk toe.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een bezoek aan 'Kaiserwerth' begint dan ook,</seg> <seg n="4.1.2">heel eigenaardig,</seg> <seg n="4.1.3">met een rondgang op het kerkhof.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daar wordt aan de bezoeker het graf getoond van de eerste vrouw van Fliedner,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.twee-kruisridders.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="4.2.2">die 'Kaiserwerth' stichtte.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Fliedner heeft van haar getuigd dat zij nog meer moed had dan hij zelf.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Op 20 april 1836 kocht Fliedner het grote huis waar hij z'n werk begon.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Over 2 maanden moest de som van fl 6900,- worden betaald en Fliedner had geen cent.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Z'n vrouw,</seg> <seg n="4.6.2">drie dagen te voren bevallen,</seg> <seg n="4.6.3">ried hem in rustig vertrouwen het toch te doen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Uit de geloofsdaad werd 'Kaiserwerth' geboren.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het werk ontstond door het gebrek dat er in Rijnland-Westfalen aan goede ziekenverpleegsters bestond.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De dokters klaagden er over.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Geestelijke hulp was er weinig.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Fliedner woog het op de ziel dat de oudchristelijke krankenzorg zo droevig in verval was gekomen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Hij klopte bij z'n collega's aan.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zij wilden dat Fliedner 't zou beginnen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Zo merkte Fliedner dat de Heer deze last op zijn schouders wilde leggen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">'Gewillig bood ik m'n schouders',</seg> <seg n="5.8.2">zegt Fliedner.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Echt profetisch voelt hij het werk als een 'last',</seg> <seg n="5.9.2">een kruis,</seg> <seg n="5.9.3">dat de schouders drukt en niet voor eigen genoegen begonnen is.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Mr. De Graaf heeft dan in 'Kaiserwerth' het portret van Fliedner gezien en peinzend geeft hij er de volgende beschrijving van,</seg> <seg n="6.1.2">waarom het mij mede te doen is:</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">"Het portret van Fliedner is zeerzwak getekend;</seg> <seg n="7.1.2">men ziet hem dus als door een mist en moet half raden naar de ziel die gehuisd heeft in dit schijnbaar onbeduidende,</seg> <seg n="7.1.3">goedige,</seg> <seg n="7.1.4">echt-achttiende eeuwse gezicht,</seg> <seg n="7.1.5">waarin alles vlucht:</seg> <pb n="501" ed="VW"/><seg n="7.1.6">de kin wijkt naar achteren,</seg> <seg n="7.1.7">het voorhoofd is laag en vliedt zo snel mogelijk naar de kruin,</seg> <seg n="7.1.8">ook de oren staan schuin en doen mee aan die algemene terugtocht.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Alleen de verrassend krachtige,</seg> <seg n="7.2.2">even gebogen neus houdt stand en schraagt de overgevoelige,</seg> <seg n="7.2.3">bijna wenende ogen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij zijn in de tijd van het Duitse romantisme van het <hi rend="italic">Leiden </hi><choice><sic>desjungen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">des jungen</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Werthers</hi> met al zijn neiging tot sentimentalisme,</seg> <seg n="7.3.2">maar toch met zijn heerlijke poëzie,</seg> <seg n="7.3.3">met zijn kinderlijkheid,</seg> <seg n="7.3.4">de tijd van Novalis,</seg> <seg n="7.3.5">van Jung-Stilling,</seg> <seg n="7.3.6">de tijd der zelfcontemplatie,</seg> <seg n="7.3.7">van onvruchtbaar mijmeren,</seg> <seg n="7.3.8">van verheerlijken van de zelfmoord,</seg> <seg n="7.3.9">maar ook de tijd van de grote denkers,</seg> <seg n="7.3.10">van Kant en Schleiermacher,</seg> <seg n="7.3.11">de tijd van Beethoven.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En zie nu,</seg> <seg n="7.4.2">dit alles bedenkende,</seg> <seg n="7.4.3">wéér eens naar het portret van Fliedner,</seg> <seg n="7.4.4">het is of er een sluier van weg is gevallen;</seg> <seg n="7.4.5">wat een kracht in de bouw van de wenkbrauwen,</seg> <seg n="7.4.6">wat een trek van diep denken op het voorhoofd bij de wortel van de neus en de ogen,</seg> <seg n="7.4.7">wat een zielvolle uitdrukking in het brede vliedende hoofd met de ver ingeplante haren boven de oren,</seg> <seg n="7.4.8">wat een breedheid en wat een idealisme;</seg> <seg n="7.4.9">dit gedeelte van het gelaat doet,</seg> <seg n="7.4.10">wonder genoeg,</seg> <seg n="7.4.11">aan Richard Wagner denken.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar nog altijd blijft gij in het gelaat missen de uitdrukking van wilskracht,</seg> <seg n="7.5.2">van beslistheid,</seg> <seg n="7.5.3">dat wat tot daden voert,</seg> <seg n="7.5.4">wat men voor alle dingen verwacht zou hebben van iemand,</seg> <seg n="7.5.5">die zulk een leven vol werk tot stand heeft gebracht.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Maar als gij dan de woorden onder het portret ziet,</seg> <seg n="7.6.2">dan hebt gij de sleutel tot de buitengewone persoonlijkheid gevonden:</seg> <seg n="7.6.3">'Er musz wachsen,</seg> <seg n="7.6.4">ich aber musz abnehmen.'</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En nu nog eens naar het gelaat ziende,</seg> <seg n="7.7.2">komt de eerste indruk weer boven,</seg> <seg n="7.7.3">van vluchten,</seg> <seg n="7.7.4">maar nu niet meer als een zwakke,</seg> <seg n="7.7.5">maar als de edelste zelfverloochening,</seg> <seg n="7.7.6">als het offer van de eigen persoonlijkheid,</seg> <seg n="7.7.7">en gij denkt aan het zaad dat sterven moet om vrucht voort te brengen en gij denkt aan al die krachtige persoonlijkheden,</seg> <seg n="7.7.8">wier sterke wil hen zelf in de weg zit,</seg> <seg n="7.7.9">die hen wel in staat stelt zich zelf op de voorgrond te brengen in de wereld,</seg> <seg n="7.7.10">maar die hen belet iets van blijvende waarde tot stand te brengen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Deze man met zijn stille,</seg> <seg n="7.8.2">bescheiden,</seg> <seg n="7.8.3">mijmerende,</seg> <seg n="7.8.4">gevoelige natuur heeft zich als instrument laten gebruiken en hoe vruchtbaar zijn al die kostelijke,</seg> <seg n="7.8.5">maar voor de praktijk van het leven zgn. onbruikbare eigenschappen gebleken te zijn.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Niets heeft de praktijk van het leven meer nodig dan zuiver idealisme,</seg> <seg n="7.9.2">zelfverloochening,</seg> <seg n="7.9.3">diepe gedachten,</seg> <seg n="7.9.4">vooral stille vroomheid."</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Na deze beschrijving beziet <choice><sic>rnr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mr.</corr></choice> De Graaf het portret van Fliedners schoonzoon en opvolger.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">"Om u nu terstond van alle eenzijdigheid te genezen",</seg> <seg n="8.2.2">zo gaat hij voort,</seg> <seg n="8.2.3">"van de gedachte,</seg> <seg n="8.2.4">dat voor dit soort werk alleen mensen als Fliedner te gebruiken zijn,</seg> <seg n="8.2.5">hebt gij u slechts om te keren.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Aan de andere muur hangt het portret van Fliedners opvolger,</seg> <seg n="8.3.2">zijn schoonzoon,</seg> <seg n="8.3.3">pastor D. J. Disselhoff,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.twee-kruisridders.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="8.3.4">ook reeds overleden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Sterker contrast is niet denkbaar.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">In plaats van de zwakke aflopende schoudertjes van Fliedner die hij Iso willich herreichte',</seg> <seg n="8.5.2">schouders,</seg> <seg n="8.5.3">die aan Atlas doen denken,</seg> <seg n="8.5.4">volkomen geschikt om de aardbol te torsen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En het gelaat wel niet een uitdrukking van <pb n="502" ed="VW"/>bewuste wilskracht in de eerste plaats,</seg> <seg n="8.6.2">maar toch een heersersnatuur.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Een hoog gewelfd voorhoofd,</seg> <seg n="8.7.2">een grote breeduitgevleugelde neus,</seg> <seg n="8.7.3">wat,</seg> <seg n="8.7.4">met de groeven om de neus en de brede mond,</seg> <seg n="8.7.5">met de enigszins vooruitstekende onderlip,</seg> <seg n="8.7.6">verborgen onder een lange baard en brede snorren,</seg> <seg n="8.7.7">een martiale en bijna wrede uitdrukking geeft en een hartstochtelijke natuur verraadt.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Oppervlakkig gezien zou men wel even aan het uiterlijk van een roverhoofdman kunnen denken en al weer wordt men herinnerd aan de tijd waaruit deze man voortkwam,</seg> <seg n="8.8.2">de revolutietijd van 1848,</seg> <seg n="8.8.3">die heel Europa in beroering bracht,</seg> <seg n="8.8.4">toen,</seg> <seg n="8.8.5">meer nog dan in 1792,</seg> <seg n="8.8.6">de beweging alle volkeren aanstak en overal mannen opstonden die de oude wereld omver wilden werpen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Maar deze oppervlakkige indruk verdwijnt terstond en,</seg> <seg n="8.9.2">veel sneller dan bij Fliedners portret,</seg> <seg n="8.9.3">wordt die eerste indruk verdrongen door de indruk,</seg> <seg n="8.9.4">die de ware of de vernieuwde persoonlijkheid,</seg> <seg n="8.9.5">die in deze man moet geleefd hebben,</seg> <seg n="8.9.6">maakt.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De ogen zijn niet langer heersers-ogen,</seg> <seg n="8.10.2">maar zij zijn vol goedheid,</seg> <seg n="8.10.3">het ene oog als in vertedering een weinig dichtgeknepen,</seg> <seg n="8.10.4">het andere oog enigszins angstig starend en smartelijk een weinig naar beneden hangend,</seg> <seg n="8.10.5">de mond niet meer wreed,</seg> <seg n="8.10.6">maar integendeel mild en vol deernis,</seg> <seg n="8.10.7">het hoge gewelfde voorhoofd verheven,</seg> <seg n="8.10.8">met de rustig naar achteren gekamde haren,</seg> <seg n="8.10.9">wat iets van resignatie geeft,</seg> <seg n="8.10.10">het gehele gelaat,</seg> <seg n="8.10.11">van verderaf gezien,</seg> <seg n="8.10.12">zeer geprononceerd de kruisvorm vertonend,</seg> <seg n="8.10.13">en de uitdrukking van het geheel zulk een mengsel van goedheid en smart,</seg> <seg n="8.10.14">zo iets gecrucificeerds,</seg> <seg n="8.10.15">dat men denkt aan de Gekruisigde,</seg> <seg n="8.10.16">en herinnerd wordt aan de middeleeuwse,</seg> <seg n="8.10.17">een Oudduitse Christus-kop ...</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ook van deze man is de eindindruk:</seg> <seg n="9.1.2">een die niet zijn eigen leven heeft uitgeleefd,</seg> <seg n="9.1.3">maar een die zich als een instrument heeft laten gebruiken,</seg> <seg n="9.1.4">of een beter beeld,</seg> <seg n="9.1.5">als een rank in de wijnstok zich heeft laten inenten en veel vrucht heeft gedragen en die daarom het recht had onder zijn eigen portret te plaatsen de woorden:</seg> <seg n="9.1.6">'Alles und in Allem Christus'."</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit zijn de beide kruisridders,</seg> <seg n="10.1.2">waarvan mr. De Graaf voor hun portret staande een zo treffende tekening gaf.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="500" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.twee-kruisridders.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. citeert hier zeer uitvoerig <hi rend="italic">Verpleging van zieken en ouden van dagen.</hi> Referaat voor den Centraal-Bond van Christelijk-Philantropische Inrichtingen in Nederland. Voorgedragen in de vergadering van 25 maart 1913 en 20 april 1914, Utrecht 1914, p. 56 vv.</p></note>
<pb n="502" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.twee-kruisridders.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Twee kruisridders</hi> verscheen in HZ 7 (1914) nr. 49.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.twee-kruisridders.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. de Graaf (1867-1945) was vanaf 1907 inspecteur van de in 1901 opgerichte Centraal-Bond van Christelijk-Philantropische Inrichtingen in Nederland.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.twee-kruisridders.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Th. Fliedner (1800-1864), Duits luthers theoloog. In 1836 stichtte hij het diaconessenhuis te Kaiserwerth. Zijn eerste vrouw was F. Münster (1800-1842), met wie hij vanaf 1828 gehuwd was.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.twee-kruisridders.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. Disselhoff (1827-1896) werd vooral bekend door zijn werk voor zwakzinnigen</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="40" xml:id="noordmans1.solidariteit-in-de-kerk" decls="#bibl-noordmans1.solidariteit-in-de-kerk">
<pb n="503" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Solidariteit in de kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In een van de brochures van wijlen dr. Hoedemaker leest men dat hij,</seg> <seg n="3.1.2">ik meen in <hi rend="italic">De Heraut,</hi></seg> <seg n="3.1.3">over de gemeente Heeg geschreven vond,</seg> <seg n="3.1.4">dat daar na de Doleantie in de Hervormde Kerk was achtergebleven'een <hi rend="italic">wilde vermenging van ethischen en modernen'.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wel werden de Egyptische plagen er buiten gelaten,</seg> <seg n="3.2.2">maar toch werd in dit verband door <hi rend="italic">De Heraut</hi> de uitdrukking 'Jan Rap en z'n maat' gebruikt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze laatste uitdrukking greep dr. Hoedemaker in z'n geweten.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij stak de hand in de boezem en beleed:</seg> <seg n="3.4.2">'Jan Rap en z'n maat ben ik.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik weet niet hoe hoog ik dit woord zou moeten schatten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er spreekt een echt profetische solidariteit uit,</seg> <seg n="4.2.2">een zich niet afgescheiden gevoelen van de noden en zonden van anderen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De man die zo sprak,</seg> <seg n="4.3.2">stond op het énige standpunt dat tegen afscheiding houdbaar is.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Eenheid der kerk,</seg> <seg n="4.4.2">niet alleen in administratieve zin,</seg> <seg n="4.4.3">zodat een reglementenbundel voor allen geldt;</seg> <seg n="4.4.4">eenheid der kerk,</seg> <seg n="4.4.5">niet alleen in kerkrechtelijke zin,</seg> <seg n="4.4.6">zodat allen aan dezelfde norm gebonden zijn,</seg> <seg n="4.4.7">maar ook <hi rend="italic">éénheid in zedelijke zin.</hi></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1"><hi rend="italic">Solidariteit.</hi></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit beginsel heeft een tijdlang onze kerkelijke strijd beheerst.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het was na de Doleantie de nieuwe inzet.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Een meer vertrouwde basis voor kerkelijk leven is niet aan te wijzen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Alleen dit beginsel kan het kerkelijk leven dragen,</seg> <seg n="5.4.2">wanneer het iets meer zal zijn dan gewoon verenigingsleven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zich solidair te voelen met gelijkgezinden is geen kunst en nog minder een deugd.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De bijbelse solidariteit begint pas,</seg> <seg n="5.6.2">waar dit beginsel dient om te verbinden wat uiteen ligt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik zei dat na de Doleantie dit beginsel de nieuwe inzet is geweest.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik bedoel daarmee niet dat ieder zich daarvan hoofd voor hoofd bewust is geweest.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Integendeel kan iedereen weten hoe de kracht van de afgescheiden propaganda in onze kringen <choice><sic>erjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">er juist</corr></choice> in lag dat men zich van dit beginsel zeer gebrekkig bewust was en zich niet voldoende op eigen grond wist te stellen.</seg></s></p>
<p><pb n="504" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik wens er ook niet mee te zeggen dat wie dit beginsel meer of minder duidelijk voor ogen stond het in de praktijk des levens wist te oefenen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ook daaraan heeft natuurlijk zeer veel ontbroken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar toch oefende dit beginsel invloed.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het was een stilzwijgende afspraak waaraan men zich onderwierp,</seg> <seg n="8.2.2">ook al ontbrak aan het inzicht in het beginsel nog een en ander.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het ging er enigszins mee als met Noach na de zondvloed.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij wist dat hij zulk een vloed niet meer zou beleven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En zo leefde ook in het geslacht dat de Doleantiestrijd doormaakte en dat nu begint weg te sterven de overtuiging dat men langs die weg de oplossing van het kerkelijk vraagstuk niet weer zou zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze overtuiging was tevens al een stilzwijgende afspraak.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hervormd-zijn of hervormd-gebleven-zijn wilde zeggen:</seg> <seg n="9.2.2">de oplossing der kerkelijke vragen niet door afscheiding te zullen beproeven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu zit de eenheid van de gemeente en de voortzetting van de kerk niet in het stenen gebouw.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat hebben we altijd van de gescheiden broeders wel aangenomen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wie nu precies de kerkgebouwen houdt,</seg> <seg n="10.3.2">dat is hier niet de hoofdvraag.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Men kan buiten de kerk vergaderen en toch de wettige voortzetting zijn van de kerk der vaderen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het ligt ook niet aan 't aantal personen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Door er op te letten waar ik des zondags mij bevond of door het tellen van de schare kan ik dus niet uitrekenen of ik mij heb afgescheiden of niet.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dat zijn slechts uiterlijke,</seg> <seg n="10.7.2">bedriegelijke kentekenen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het rechte kenteken is dit,</seg> <seg n="10.8.2">of ik mij innerlijk verenigd gevoel met de schare,</seg> <seg n="10.8.3">met het volk in z'n geheel of niet.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Het is een vraag van profetische solidariteit,</seg> <seg n="10.9.2">in de diepte des harten doorleefd.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">En daarom maakt het ook absoluut geen verschil of ik in een schuur ga vergaderen terwijl 'de wilde vermenging van ethischen en modernen' in de kerk blijft zitten,</seg> <seg n="11.1.2">of dat ik zelf in de kerk blijf zitten en de 'wilde vermenging' noodzaak een schuur op te zoeken.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">In beide gevallen wens ik de scheiding en ben separatist.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wanneer ik 'Jan Rap en z'n maat' <hi rend="italic">ben,</hi></seg> <seg n="11.3.2">hoor ik ook onder 'Jan Rap en z'n maat' <hi rend="italic">thuis</hi> en ga er midden onder zitten,</seg> <seg n="11.3.3">in de schuur of in de kerk,</seg> <seg n="11.3.4">dat doet er niet toe,</seg> <seg n="11.3.5">maar in elk geval te midden van 'Jan Rap en z'n maat'.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer men daarom wenst dat een deel van ons volk uit de kerk uitga en men noodzaakt hen daartoe,</seg> <seg n="12.1.2">dan is het een drogreden wanneer men zegt dat men zich niet afscheidt als in 1886.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De vraag is niet wie gedwongen wordt een schuur op te zoeken,</seg> <seg n="12.2.2">maar de vraag is wie de scheiding wenst.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dat is de separatist.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In 1886 waren dat de dolerenden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij wensten de scheiding niet.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wanneer wij thans de scheiding wensen van een deel van ons kerkelijk volk,</seg> <seg n="13.3.2">dan zijn wij separatisten,</seg> <seg n="13.3.3">ook al blijven wij in het gebouw zitten en houden de goederen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het is dan een afscheiding met behoud van goederen en emolumenten;</seg> <seg n="14.1.2">in <pb n="505" ed="VW"/>zoverre dus handiger dan die van 1886,</seg> <seg n="14.1.3">maar daardoor zedelijk niet beter,</seg> <seg n="14.1.4">eer slechter.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar wie scheiding wenst,</seg> <seg n="14.2.2">die is de afgescheidene.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dr. Kuyper schreef vroeger ergens het volgende:</seg> <seg n="15.1.2">"Behoorde in de dagen der vervolging slechts één tiende van de bevolking tot de gereformeerde religie,</seg> <seg n="15.1.3">nu kwamen er plotseling nog vijf andere tienden bij en die vijf andere tienden hebben onze kerk verdorven."</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij schrijft iets verder dat dit euvel in 1834-1886 veelszins gebeterd is,</seg> <seg n="15.2.2">"terwijl omgekeerd in de gemengde hoop die onder de organisatie voortleeft,</seg> <seg n="15.2.3">de oude ellende in elk opzicht bestendigd blijft."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">In deze woorden treft ons het volslagen gemis van solidariteitsgevoel.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Tegenover dergelijke smaadredenen'hebben wij slechts één ding als onze roeping te beschouwen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En wel dit:</seg> <seg n="16.3.2">uit volle overtuiging <hi rend="italic">op te komen voor het vijftiende deel.</hi></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wij hebben ons daarmee solidair te verklaren.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Hiermee heb ik nog niets gezegd omtrent bepaalde voorstellen die thans in onze kerk aan de orde zijn.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Bij het pro of contra komen allerlei dingen ter sprake die het vraagstuk zeer gecompliceerd maken.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zoveel te meer echter raakt onze gedachtengang de geest die bezig is zich van onze kerkelijke kringen meester te maken en waarbij de inzet van na de Doleantie dreigt verloren te gaan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Veel sneller dan men zich had kunnen denken gaat de mogelijkheid van een nieuwe scheiding zich vertonen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Werd men een paar jaar geleden nog ongelovig aangekeken als men er op heenwees,</seg> <seg n="17.5.2">thans wordt het iedereen duidelijk.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">En nu worden smaadredenen als bij de Doleantie nog niet gehoord.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Er is bij degenen die deze weg hebben gekozen en gewezen een zekere kalmte.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Een kalmte die eigenlijk onverklaarbaar groot is gelet op het gewicht van de gebeurlijkheden.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Er is ook een zekere aarzeling en een zoeken van 'een uitweg' om aan de consequentie van eigen kerkelijke politiek te ontkomen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Op mij maakt het de indruk van spelen met vuur.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ik kan de indruk niet van mij zetten dat men van beide kanten tracht te intimideren en zou aarzelen B te zeggen na eerst A te hebben <choice><sic>cezegd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gezegd</corr></choice>.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De <choice><sic>wereidgebeurtenissen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wereldgebeurtenissen</corr></choice> hebben ons echter geleerd waartoe dit leidt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men kan op een gegeven ogenblik niet meer terug.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Laat men zich nog tijdig herinneren en zich terugtrekken op het beginsel van ons kerkelijk leven van na 1886,</seg> <seg n="19.1.2">zoals het door de besten onder ons werd verstaan:</seg> <seg n="19.1.3">het solidariteitsbeginsel.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head><pb n="506" ed="VW"/><s n="20.1"><seg n="20.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het solidariteitsgevoel is niet in alle protestants-kerkelijke kringen even sterk geweest.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Er zijn te allen tijde sektarische bewegingen en kringen geweest waarin <hi rend="italic">de zuivering</hi> zozeer op de voorgrond stond dat van de solidariteit niet veel overbleef.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Men kan echter gerust zeggen dat in de grote protestantse landskerken de <hi rend="italic">solidariteit op de voorgrond</hi> heeft gestaan.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">In Duitsland kwam dat niet zo duidelijk uit omdat de lutherse kerk minder om organisatie geeft en tevreden was wanneer onder bescherming van de overheid het predikambt z'n invloed kon uitoefenen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Daardoor kwamen de moeilijkheden van een zelfstandig kerkelijk leven minder naar voren.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar in ons land,</seg> <seg n="22.4.2">waar de kerk zelfstandiger geweest is en waar haar organisatie dadelijk een voorwerp van belangstelling geweest is,</seg> <seg n="22.4.3">bleek het duidelijker.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het is een echt <hi rend="italic">Nederlands vraagstuk:</hi></seg> <seg n="23.1.2">de vraag van solidariteit of zuivering.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat wij er mee zitten nu nog in de twintigste eeuw komt niet alleen van de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Die organisatie heeft alleen maar verhinderd dat er op vruchtbare wijze in ons kerkelijk leven aan de oplossing werd gewerkt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ze heeft van onze kerk een stoomketel gemaakt,</seg> <seg n="23.4.2">met te zware belasting,</seg> <seg n="23.4.3">waardoor van tijd tot tijd een uitbarsting volgt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar de organisatie heeft de moeilijkheden niet geschapen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In m'n vorig artikel liet ik een citaat van dr. Kuyper afdrukken,</seg> <seg n="24.1.2">waarin dan ook z'n grieven niet alleen onze kerk van ná 1816,</seg> <seg n="24.1.3">maar evengoed die van de zeventiende en achttiende eeuw gelden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De organisatie heeft wel schuld,</seg> <seg n="24.2.2">maar lang niet alle schuld.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dr. Kuyper heeft blijkbaar zeer goed gevoeld en het in bovenbedoelde zinsneden,</seg> <seg n="24.3.2">waarin hij erover klaagt,</seg> <seg n="24.3.3">dat na de dagen der vervolging de in de kerk binnenstromende vijf tiende delen van ons volk de kerk hebben bedorven,</seg> <seg n="24.3.4">ook eerlijk uitgesproken,</seg> <seg n="24.3.5">dat reeds vóór 1816 de gereformeerde praktijk niet naar z'n hart is geweest.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ook vóór 1816 stond men dus voor het dilemma:</seg> <seg n="24.4.2">solidariteit of zuivering,</seg> <seg n="24.4.3">en de afscheidingsbewegingen in 1834 en 1886,</seg> <seg n="24.4.4">zij hebben beide de nadruk gelegd op de zuivering tegenover de solidariteit.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Ze zijn niet een uitvloeisel,</seg> <seg n="24.5.2">maar een terugslag op de kerkelijke praktijk van onze vaderen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De erkentenis van dit feit ligt in bovenaangehaalde woorden van dr. Kuyper voor ons.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Vooral de beweging van 1886 heeft gebroken met de gereformeerde praktijk.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dit alles is voldoende om aan te tonen dat we hier niet te doen hebben met een tijdelijke vertroebeling van ons kerkelijk leven,</seg> <seg n="25.1.2">maar met bewegingen waarvan de golflengte enige eeuwen bedraagt.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ons kan niet aantrekken de ontwikkeling die het Engels-Amerikaanse kerkelijke leven genomen heeft.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het vrije-kerken-stelsel.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wij zouden ons ook niet op ons gemak gevoelen onder een Duits 'Sprüchcollegium'.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Bij ons heeft de kerk vrijheid en lenigheid genoeg om de spanning van haar organisatie als lichaam voelbaar te <pb n="507" ed="VW"/>maken aan haar leden.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar in onze kerk leeft tevens genoeg solidariteitsgevoel om zo ongeveer het volk er in te kunnen houden.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1"><hi rend="italic">Onze kerk behoeft niet uiteen te spatten.</hi></seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Het zou een misdaad zijn niet alleen aan onze kerk,</seg> <seg n="25.8.2">maar ook <hi rend="italic">aan onze nationaliteit</hi> gepleegd als men het daarheen dreef.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">God heeft aan ons volk de moeilijke,</seg> <seg n="25.9.2">maar tevens een heerlijke taak gegeven aan de wereld te laten zien hoe een geheel volk in het huis Gods verkeert.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Nergens is wat Calvijn voorzweefde zo naastenbij in vervulling gegaan dan bij ons en misschien in Schotland.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Men kan daartegen wel inbrengen dat het een dwaasheid is bijv. van onze grote steden te zeggen dat het volk in het huis Gods verkeert en van een volkskerk te spreken,</seg> <seg n="26.1.2">maar zo rekenkunstig mag men de zaak niet bezien.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De zaak is dat ik van onze geschiedenis niets begrijp als ik de Hervormde Kerk weg denk en dat ook thans nog een blik op de geestelijke gesteldheid van ons land ons dadelijk overtuigt dat een kerkelijk leven zo ongeveer als we dat gewend zijn onmisbaar is.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">We hebben er ons dus terdege rekenschap van te geven dat we ons bevinden te midden van een terugslag op het brede,</seg> <seg n="26.3.2">gereformeerde kerkelijk leven van onze vaderen waaraan de kerkelijke solidariteit ten grondslag lag en op de voorgrond stond.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Ook in onze kerk en niet alleen daarbuiten is dat zeer merkbaar geworden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Die tegenbeweging heeft nooit geheel ontbroken.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar eerst in 1886 is ze in systeem gebracht.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Een kerkbegrip in bewuste tegenstelling althans met wat de gereformeerde praktijk tot onderstelling had.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Voor onze Hervormde Kerk bleef nu een andere taak over:</seg> <seg n="28.1.2">die praktijk in systeem te brengen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Een moeilijk werk,</seg> <seg n="28.2.2">maar een echt Nederlandse gedachte.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Na 1886 scheen deze grondgedachte de leiding te zullen geven.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Werd ze vastgehouden,</seg> <seg n="28.4.2">dan had onze kerk een toekomst en ... de leiding.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het schijnt echter niet te mogen zijn.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Schoot vroeger de solidariteitsgedachte te kort,</seg> <seg n="28.6.2">dan was er de overheid die een materiële steun gaf.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Men kan zeggen dat na 1886 en vooral na 1852 het conservatisme van de synode deze rol heeft overgenomen.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">De dagen van deze synode schijnen echter geteld.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Niemand zal haar te zeer bewenen.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Sedert 1886 hebben we nu echter een volle <choice><sic>30jaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">30 jaar</corr></choice> tijd gehad het beginsel van onze Hervormde Kerk in bewuste tegenstelling met het systeem van dr. Kuyper ons in te leven en in te denken.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Die tijd,</seg> <seg n="29.2.2">waarin een geheel geslacht is opgegroeid,</seg> <seg n="29.2.3">is echter door zeer velen gebruikt om zich het systeem van dr. Kuyper in te leven en in te denken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Dit wordt hoe langer hoe duidelijker.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1"><hi rend="italic">Zuivering</hi> en nog eens ZUIVERING is het wachtwoord.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Wie een woord voor solidariteit spreekt,</seg> <seg n="29.5.2">daarover bedroeft men zich.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wanneer onze Hervormde Kerk onder dit zuiveringsproces bezwijkt,</seg> <seg n="30.1.2">dan is dit misschien een aanwijzing hiervan dat de gereformeerde kerkidee te geestelijk is om geheel buiten overheidssteun of synodale stevigheid te kunnen bestaan.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Vrije werking van ontbindende factoren hebben haar dan <pb n="508" ed="VW"/>ter zijde gesteld.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Calvijns kerkidee zal dan elders weer opgenomen moeten worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Op het slot van een vorig artikeltje noemde ik Calvijns naam in tegenstelling met de koers die het de laatste tijd in onze kerk schijnt uit te gaan.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De een of andere lezer zal dit misschien bijzonder dwaas achten.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Men hoort Calvijns naam bijna altijd noemen in verband met tuchtoefening en zelden in verband met verdraagzaamheid in de kerkelijke samenleving.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1"><choice><sic>Neocalviiiisten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Neocalvinisten</corr></choice> en schrijvers die hun pen tegen Calvijn voerden,</seg> <seg n="32.4.2">hebben aan de naam van de reformator een ietwat scherpe militante bijsmaak gegeven die historisch gewraakt moet worden.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wij zijn eraan gewend geworden en het zou een opzettelijk onderzoek waard zijn om te onderzoeken hoe dat gekomen is om bijv. in de zestiende en zeventiende eeuw de wasechte calvinisten te zoeken onder de <hi rend="italic">drijvende</hi> persoonlijkheden en de verdraagzaamheid te zien overgelaten aan een Coornhert e.a. Zo is een calvinist voor ons geworden een 'stoer' persoon,</seg> <seg n="33.1.2">op het stuk van beginselen alleronverzettelijkst en verre van gemakkelijk voor een dissentiërende broeder.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ongetwijfeld heeft de moeilijke en zware worsteling die het calvinisme te bestaan heeft gehad om zich 'een plaats onder de zon' te veroveren dit voor een deel meegebracht.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Maar voor een nog groter deel is het het werk van de latere historieschrijver of volksmenner die op zwakke zijden in het menselijk karakter beslag wist te leggen en tot hoofdkenmerk maakte,</seg> <seg n="34.2.2">wat hoogstens een bijkomende trek was.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">In elk geval is het ongeoorloofd om,</seg> <seg n="34.3.2">ook al heeft de calvinistische <choice><sic>geestesgestelheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geestesgesteldheid</corr></choice> in dagen van strijd deze toch wel eens vertoond,</seg> <seg n="34.3.3">die zo vast te leggen dat ook in later eeuw het gereformeerde leven daaraan gekeurd zou moeten worden.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">En dit is het wat veelal geschiedt.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Ons kerkelijk leven draait er om als een deur op haar herre.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Het tempo versnelt wanneer 'de kwestie' weer in 't vizier komt.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het daalt wanneer 'de kwestie' terugwijkt.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wij hoorden zelfs opmerken dat een beweging als die thans weer allen bezighoudt zo heilzaam is omdat <choice><sic>dejongelui</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de jongelui</corr></choice> er voor in vuur kunnen komen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Men schijnt daarin te zien de eigenlijke bewegende kracht in het kerkelijk leven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Nu hangt dit ongetwijfeld samen met de aard van onze Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Solidariteit of zuivering is een Nederlands vraagstuk in verband met de betrekkelijk vrije organisatie van ons <hi rend="italic">volksleven</hi> naar z'n kerkelijke zijde.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Ons er afmaken is dus ongeoorloofd.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Maar we moeten waken,</seg> <seg n="35.6.2">dat we niet gedupeerd worden.</seg></s></p>
<p><pb n="509" ed="VW"/><s n="36.1"><seg n="36.1.1">In de eerste plaats mag een vraag die <hi rend="italic">de vorm</hi> van het kerkelijk leven betreft niet zo beslag op ons leggen,</seg> <seg n="36.1.2">dat we er geheel in opgaan en alles er om gaat draaien.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het gaat hier,</seg> <seg n="36.2.2">naar een oude onderscheiding,</seg> <seg n="36.2.3">om het welwezen en niet om het wezen der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De prediking kan vrucht doen,</seg> <seg n="37.1.2">ook al predikt <hi rend="italic">de ganse kerk</hi> niet als met één stem.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">En de persoonlijke arbeid kan zegen brengen,</seg> <seg n="37.2.2">ook al is de arbeid <hi rend="italic">als geheel</hi> niet voldoende naar een vast plan georganiseerd.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De lutherse kerk heeft dat altijd bewezen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1"><hi rend="italic">Wij willen echter meer,</hi></seg> <seg n="38.1.2">daarvan mag niets afgedaan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Zodra we echter meer willen,</seg> <seg n="38.2.2">moeten we ons bewust blijven dat we ons een schrede van het middelpunt verwijderd hebben.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Het gaat er in de grond om of Christus gepredikt wordt,</seg> <seg n="38.3.2">niet of Hij door allen gepredikt wordt.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Voor ons eigen woord en werk zullen we in 't gericht staan;</seg> <seg n="39.1.2">niet voor dat van anderen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Voor eigen woord en werk geldt de <hi rend="italic">absolute maatstaf des geloofs.</hi></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zij brengen direct in verband of botsing met de onzichtbare kerk.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Hier is een onfeilbare persoonlijke verzekerdheid mogelijk die de meest 'stoere' houding kan rechtvaardigen en de krachtigste onverzettelijkheid wettigt.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zodra we echter komen tot het woord en het werk van de ander,</seg> <seg n="40.2.2">verandert alles.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Een minder 'stoere' houding is eis en bescheidener hebben we ons te gedragen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De geloofsverzekerdheid treedt hier terug en menselijk oordeel komt er voor in de plaats.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Daarom mag om ons kerkelijk oordeel niet onze gehele geestelijke belangstelling zich wentelen.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Het hart der kerk klopt elders.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Heeft men dit steeds in gedachtenis gehouden?</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Velen willen ons juist hier de hartslag der kerk doen beluisteren.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">En in de tweede plaats,</seg> <seg n="41.1.2">ook wanneer we op dit terrein het wettig recht van kerkelijke strijd erkennen,</seg> <seg n="41.1.3">dan nog dreigt door allerlei oorzaken de overspanning.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De keur der geesten <hi rend="italic">waartoe ons gereformeerde leven de voorwaarde in zich heeft en waartoe het verplicht,</hi></seg> <seg n="41.2.2">is vaak een overspannen,</seg> <seg n="41.2.3">ziekelijk verschijnsel geworden,</seg> <seg n="41.2.4">een zichzelf versnellend delirium,</seg> <seg n="41.2.5">waarin gezond geestelijk leven niet te ontdekken viel.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Waarbij men <hi rend="italic">zichzelf behaagde en niet de naaste ten goede tot stichting.</hi></seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zo werd dan dikwijls de eer van onze kerk haar schande.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Het is nauwelijks nodig dit nader aan te duiden<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><s n="41.6"><seg n="41.6.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">Ieder</corr></choice> heeft er zich menigmaal van kunnen overtuigen,</seg> <seg n="41.6.2"><choice><sic>dat bier een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat hier een</corr></choice> ziekelijk ontaarden van ons gereformeerd kerkelijk leven maar al te dikwijls te vinden is.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Men moet daarom op dit punt zo verbazend behoedzaam zijn.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Wil men een beweging opwekken,</seg> <seg n="42.2.2">dan is hier de snaar die moet worden aangeraakt.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Niets is gemakkelijker.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1"><hi rend="italic">De Heraut,</hi></seg> <seg n="42.4.2">die het weten kan,</seg> <seg n="42.4.3">wees er een paar jaar geleden op dat er in de Hervormde Kerk iets belangrijks gebeurd was.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1"><hi rend="italic">Het belijdenisvraagstuk was voorop geschoven.</hi></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Reorganisatie daarachter gesteld.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Ik heb op dit feit vroeger in dit blad wel eens gewezen.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Het is inderdaad,</seg> <seg n="42.8.2">ofschoon nauwelijks gemerkt toen het geschiedde,</seg> <seg n="42.8.3">een feit van betekenis<pb n="510" ed="VW"/> geweest.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Terstond is de beweging begonnen,</seg> <seg n="42.9.2">die <hi rend="italic">De Heraut</hi> van tevoren reeds begroette.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">De bewuste snaar was aangeraakt.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer dan ook mr. Schokking in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> onder aanhaling van <hi rend="italic">De Waarheidsvriend</hi> betoogt,</seg> <seg n="43.1.2">dat het bij de gaande gemaakte kerkelijke beweging niet gaat "over een in het algemeen in te nemen standpunt ten opzichte van de belijdenis",<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="43.1.3">dan kan dit slechts voor géisoleerde personen toegegeven worden.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Voor de Kerk in haar geheel is het zeker niet waar,</seg> <seg n="43.2.2">al heeft <hi rend="italic">De Waarheidsvriend</hi> misschien goede reden om het ons te doen geloven.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Het gaat er ook thans weer om,</seg> <seg n="44.1.2">of onze kerk calvinistisch of kuyperiaans zal wezen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Of de solidariteit of de zuivering voorop zal staan.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Schuift het belijdenisvraagstuk voorop,</seg> <seg n="44.3.2">dan is daarmee het antwoord in laatstgenoemde zin gegeven.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">De geloofsenergie zal dan weer verbruikt worden in een kerkelijke strijd.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">En de vaste zekerheid die alleen van de persoonlijke belijdenis geldt,</seg> <seg n="44.5.2">zal overgebracht worden in de banen van een kerkelijk oordeel,</seg> <seg n="44.5.3">waar ze een aanmatiging is.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Daarmee staat of valt Calvijns kerkidee.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Hij gaf ons met een zeldzaam zuivere,</seg> <seg n="45.2.2">juiste en bijbelse greep,</seg> <seg n="45.2.3">voor ons zelf een goddelijk,</seg> <seg n="45.2.4">voor anderen <hi rend="italic">een menselijk</hi> oordeel in handen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Hierin ligt juist de sterke draagkracht van het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">En het vermengen van die beide of het verwisselen daarvan geeft telkens weer aanleiding tot verspillen van geestelijke kracht,</seg> <seg n="46.2.2">waardoor aan geestelijk reveil de kracht onttrokken wordt.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="503" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>De woorden 'een wilde vermenging van Ethische, onverschilligen en modernen' vinden we geciteerd in Ph. J. Hoedemaker, <hi rend="italic">De roeping der </hi><choice><sic>gereforeerden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">gereformeerden</hi></corr></choice><hi rend="italic"> in de Hervormde Kerk.</hi> Naar aanleiding van de "Nabetrachting op de kerkelijke crisis door dr. Ph. S. van Ronkel", Amsterdam 1888, p. 9. Hoedemaker vermeldt erbij dat deze kwalificatie afkomstig was van leen correspondentie uit Heeg'. De uitdrukking 'Jan Rap en z'n maat' komt voor in Hoedemakers brochure <hi rend="italic">De nood ons opgelegd.</hi> Leerrede uitgesproken op 16 februari 1908 in de Westerkerk te Amsterdam ter herdenking zijner 40-jarige Evangeliebediening, Amsterdam 1908, p. 14 vv. Die uitdrukking kwam hem onder ogen 'in een blad van de uitgetredenen'. Maar uiteindelijk kwam hij tot de erkenning: 'God lof'!. Van nu aan behoor ik bij Jan Rap en zijn maat.'</p></note>
<pb n="505" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*</hi> A. Kuyper, <hi rend="italic">E voto Dordraceno.</hi> Toelichting op den Heidelbergschen catechismus, dl. 3, Amsterdam 1905, p. 215.*</p></note>
<pb n="510" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>J. Schokking in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 27 (8.4.1915) nr. 1383 in zijn artikel <hi rend="italic">De juiste stelling.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Solidariteit in de kerk</hi> verscheen in 3 afleveringen resp. in <hi rend="italic">HZ.</hi> 8 (1915) nr. 14, nr. 15 en nr. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.solidariteit-in-de-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie M noot 5.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="41" xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak" decls="#bibl-noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak">
<pb n="511" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Rondom 'geest en hoofdzaak'<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. Wumkes,<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.1.2">die het bekende 'Sneeker adres' mede heeft ondertekend,</seg> <seg n="2.1.3">heeft onder de titel <hi rend="italic">Dienst der verzoening</hi> de rede uitgegeven,</seg> <seg n="2.1.4">die hij te Sneek heeft gehouden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dr. Wumkes geeft in een voorbericht zijn standpunt aldus aan:</seg> <seg n="2.2.2">"Kerkelijk Nederland heeft er zich over verbaasd,</seg> <seg n="2.2.3">dat een predikant,</seg> <seg n="2.2.4">die zich het meest geestverwant voelt aan dr. F. Kohlbrügge,</seg> <seg n="2.2.5">met vrijzinnige kerkeraadsleden van zeer uiteenlopende overtuiging,</seg> <seg n="2.2.6">het bekende adres richtte aan de synode inzake art. 39.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Men heeft die daad verklaard voor een verloochening van Christus,</seg> <seg n="2.3.2">voor verraad aan zijn zaak,</seg> <seg n="2.3.3">voor een uiting van kleurloos christendom,</seg> <seg n="2.3.4">voor doorvloeiing,</seg> <seg n="2.3.5">ja het gerucht ging,</seg> <seg n="2.3.6">dat ik modern was geworden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Laten alle bezorgde mensen weten dat mijn denkbeelden aangaande de dingen Gods,</seg> <seg n="3.1.2">aangaande de verhouding tussen rechtzinnigen en vrijzinnigen,</seg> <seg n="3.1.3">aangaande de lidmatenbevestiging dezelfde zijn gebleven,</seg> <seg n="3.1.4">sedert de leraar uit Elberfeld met zijn diepe kennis van zonde en genade beslag op mij heeft gelegd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dit feit heeft mijn kerkelijke gedragslijn jarenlang anders doen zijn dan der toongevende orthodoxie,</seg> <seg n="3.2.2">die dat niet duldde en er wrevel over uitblies.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In de huidige kwestie achtte ik de opvijzeling van de bevestigingsplechtigheid,</seg> <seg n="4.1.2">met terzijdestelling van de Doop,</seg> <seg n="4.1.3">zo ongereformeerd en onwaarachtig,</seg> <seg n="4.1.4">dat langer zwijgen mij onmogelijk was."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Van de belijdeniskwestie zegt hij verder:</seg> <seg n="5.1.2">"Alleen in de weg van het offer zal de orthodoxie de heterodoxie overwinnen en opvoeren tot meerdere geestelijke rijkdom.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daartoe zal zij afstand moeten doen van allerlei kerkbegrippen en systemen,</seg> <seg n="5.2.2">van alle aandringen op leertucht,</seg> <seg n="5.2.3">zal zij haar doctrinair kleed moeten afleggen en als een stille godsvriend naast de andersdenkende broeder op één bank moeten gaan zitten,</seg> <seg n="5.2.4">hem vertrouwend in de ogen zien,</seg> <seg n="5.2.5">hem leren verstaan in zijn twijfel,</seg> <seg n="5.2.6">strijd en afdwaling.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dat is Eeuwigheidswerk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het geloof in Christus knutselt niet met reglementsartikels,</seg> <seg n="5.4.2">maar grijpt de overwinning,</seg> <seg n="5.4.3">ziende op Hem,</seg> <seg n="5.4.4">die over alle machten der duisternis heeft getriomfeerd.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Om Christus' wil ga dan ook,</seg> <seg n="5.5.2">hoe eerder hoe beter,</seg> <seg n="5.5.3">dit synodale voorstel van de baan,</seg> <seg n="5.5.4">dat tweespalt brengt,</seg> <seg n="5.5.5">de kerk verscheurt en vaneen rijt wat één kan zijn in Christus.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De orthodoxie aanvaarde ten opzichte van de heterodoxie,</seg> <seg n="5.6.2">wat God in Christus aan de wereld <pb n="512" ed="VW"/>heeft gegeven,</seg> <seg n="5.6.3">laat verkondigen in het Evangelie en laat verzegelen in de Doop:</seg> <seg n="5.6.4">verzoening.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De vrijzinnigheid doe hetzelfde ten aanzien van de rechtzinnigheid.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dan eerst wordt de Nederlandse Hervormde Kerk de kerk van het kruis."<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ten tweede heeft dr. Wumkes het adres ondertekend om de wille van de waarheid.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De Nederlandse Hervormde Kerk is geen belijdeniskerk,</seg> <seg n="6.2.2">wat ze <choice><sic>zou moeten zijn. en het synodale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zou moeten zijn,</corr></choice></seg><choice><sic>zou moeten zijn. en het synodale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="6.2.3"><choice><sic>zou moeten zijn. en het synodale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">en het synodale</corr></choice> voorstel is geen eerste stap om haar dat te maken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De wijze waarop de drie vragen zijn ontstaan als ook hun vorm en inhoud nopen dr. Wumkes ze te verwerpen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Tenslotte schrijft hij met ingenomenheid over de verbroedering die er in de laatste jaren tussen rechtzinnigen en vrijzinnigen is gekomen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar thans wordt op de onhandigste en onridderlijkste wijze de kwestie der bevestigingsvragen aangegrepen om heerschappij te voeren over de gewetens van anderen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">"Nog lang zal de kerk de jammerlijke gevolgen van deze daad ondervinden",<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="6.6.2">besluit dr. Wumkes.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Naar aanleiding daarvan schrijft dr. De Hartog in <hi rend="italic">de Nieuwe Rotterdanische Courant</hi> van 17 mei jongstleden het volgende:<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="7.1.2">"Hoewel ik,</seg> <seg n="7.1.3">naar weloverwogen gewoonte,</seg> <seg n="7.1.4">mij begeer te onthouden van kerkelijke partijstrijd kan ik niet nalaten naar aanleiding van de aankondiging van dr. Wumkes' <hi rend="italic">Dienst der verzoening</hi> (in uw avondblad van woensdaa) deze schrijver mijn hartelijke instemming te betuigen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Naar mijn overtuiging heeft men de kwestie 'geest en hoofdzaak' op de ongelegenste tijd aan de orde gesteld.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Waarjuist in onze dagen alom verdieping van geestelijke belangstelling is op te merken,</seg> <seg n="7.3.2">waar de lucht als vol zit van poging om te leren verstaan datgene waaraan men vroeger schouderophalend voorbij ging,</seg> <seg n="7.3.3">terwijl dus God bezig is een tijd te bereiden waarin men,</seg> <seg n="7.3.4">ook inzake 'orthodox' en 'modern',</seg> <seg n="7.3.5">principiëler voeling met elkaar zou kunnen zoeken en vinden,</seg> <seg n="7.3.6">daar gaat men,</seg> <seg n="7.3.7">zowaar,</seg> <seg n="7.3.8">weer trachten met formulering,</seg> <seg n="7.3.9">met macht te bereiken,</seg> <seg n="7.3.10">hetgeen alleen door de kracht van Geest en Woord geschieden kan!</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Mochten de ogen toch eens geopend worden voor de verwoesting die goed bedoeld uiterlijk pogen in het Godsrijk <choice><sic>gewerkt heeft. werkt en</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gewerkt heeft,</corr></choice></seg><choice><sic>gewerkt heeft. werkt en</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="7.4.2"><choice><sic>gewerkt heeft. werkt en</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">werkt en</corr></choice> werken zal.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Waarom durft men niet afwachten,</seg> <seg n="7.5.2">of door des Heren heimelijke kracht sterker en klaarder groeien zal hetgeen men nu door snoeien tracht te dwingen?</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zo treffend zegt dr. Wumkes:</seg> <seg n="7.6.2">"De orthodoxe zal zijn doctrinair kleed moeten afleggen en als een stille godsvriend naast de andersdenkende op één bank moeten gaan zitten,</seg> <seg n="7.6.3">hem vertrouwend in de ogen zien,</seg> <seg n="7.6.4">hem teren verstaan."</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">In eigen geestelijke ontwikkeling,</seg> <seg n="7.7.2">ik mag dit wel uitspreken,</seg> <seg n="7.7.3">heb ik déze ontdekking gedaan:</seg> <seg n="7.7.4">naar mate ik overtuigder,</seg> <seg n="7.7.5"><choice><sic>innerllijker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">innerlijker</hi></corr></choice> 'orthodox' werd,</seg> <seg n="7.7.6">naar die mate leerde ik <hi rend="italic">uiterlijke</hi> ketterjacht (voorheen mijn vaardig bedrijf) <pb n="513" ed="VW"/>meer en meer schuwen en verstaan,</seg> <seg n="7.7.7">dat dit ijveren veelal voortkomt uit traagheid van geest.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De heilige roeping der 'orthodoxie' voor onze tijd is niet Schrift en Belijdenis vóór te houden ter onderwerping,</seg> <seg n="7.8.2">maar de zware eis der 'orthodoxie',</seg> <seg n="7.8.3">van Godswege gesteld,</seg> <seg n="7.8.4">is 'rekenschap af te leggen',</seg> <seg n="7.8.5">'leraar te zijn',</seg> <seg n="7.8.6">baanbreker om 'naar de tijd' in te leiden in de blijvende,</seg> <seg n="7.8.7">eeuwige zin der goddelijke openbaring en leer.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Dat is zeker een niet gemakkelijke taak!</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Maar nochtans de vruchtbaarste mogelijkheid om tot de bloei van het Godsrijk in het algemeen en die der Nederduits Hervormde Kerk in het bijzonder mede te werken.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Daarom zou ik de goedbedoelende dringer in dezen nog eens willen aanmanen om voor het aangezicht des Eeuwigen te verschijnen en Hem niet te verdenken als zou Hij niet,</seg> <seg n="7.11.2">juist voor onze tijd,</seg> <seg n="7.11.3">wegen vinden die ijveraars,</seg> <seg n="7.11.4">haastende en niet gelovende,</seg> <seg n="7.11.5">voorbij ijlen,</seg> <seg n="7.11.6">zich van anderen en anderen van zich afsnijdende,</seg> <seg n="7.11.7">zódat degenen die,</seg> <seg n="7.11.8">samengaande,</seg> <seg n="7.11.9">elkander wellicht nog konden bereiken en verrijken,</seg> <seg n="7.11.10">voortaan naast elkander steeds meer vervreemd raken.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Moge dan het voorstel der Utrechtse hoogleraren<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n3" rend="superscript">3</ref> nog redden wat te redden valt!</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Uit eigen ervaring weet ik maar al te goed boe een 'orthodoxe' ijveraar somwijlen van hardheid of onverstand wordt beschuldigd,</seg> <seg n="7.13.2">terwijl zijn hart in de binnenkamer verteerd raakt van zielestrijd,</seg> <seg n="7.13.3">wijl hij liever anders zou willen dan hij moet.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Maar juist daarom,</seg> <seg n="7.14.2">wijl ik zo goed versta,</seg> <seg n="7.14.3">zou ik allen,</seg> <seg n="7.14.4">hoofd voor hoofd,</seg> <seg n="7.14.5">nog eens nadrukkelijk willen afvragen:</seg> <seg n="7.14.6">"Weet gij,</seg> <seg n="7.14.7">staande voor God,</seg> <seg n="7.14.8">dat gij met uw ijvering voor de zaak des Heren op <hi rend="italic">zijn</hi> weg zijt en niet verstrikt gebleven in eigen overleg?</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Weet gij,</seg> <seg n="7.15.2">dat het alleen zo kan,</seg> <seg n="7.15.3">zo mág en niet anders móet dan door geweld,</seg> <seg n="7.15.4">waarmede uiterlijke schriftgeleerdheid steeds het koninkrijk Gods nemen en bevorderen wilde?"</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Naar mijn overtuiging zal de strijd tussen 'orthodox' en 'modern' slechts langs organische weg,</seg> <seg n="7.16.2">die de historie telkens als de beste voortekent,</seg> <seg n="7.16.3">kunnen worden beslecht,</seg> <seg n="7.16.4">in Geest en Waarheid,</seg> <seg n="7.16.5">niet door klem."</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik geloof niet dat de orthodoxie in de naaste toekomst naar dergelijke stemmen nog zal luisteren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De boog die van de Gereformeerde Bond rechts tot de <choice><sic>Hervormde Broederschap' links</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">Hervormde Broederschap</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>Hervormde Broederschap' links</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"> links</corr></choice> loopt,</seg> <seg n="8.2.2">omvat de grote meerderheid der orthodoxen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Die boog werd onder leiding van dr. Kromsigt gespannen tot het afschieten van de bekende kerkelijke pijl waarover het thans gaat.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Toch is het een teken des tijds dat deze stemmen worden gehoord.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Eén zwaluw maakt nog geen zomer,</seg> <seg n="9.2.2">maar wij beluisteren toch in deze uitingen de komst van een anders gestemde orthodoxie.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Al zou ik niet elke uitdrukking in het boven geciteerde willen onderschrijven,</seg> <seg n="9.3.2">de grondtoon daarvan schijnt mij de toon van onze orthodoxie te moeten worden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Daarvan zal het afhangen of onze kerk ook voor de toekomst ons volk ten zegen zal zijn.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="511" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. A. Wumkes, <hi rend="italic">Dienst der verzoening.</hi> Vervolg op het Sneeker adres aan de synode, Sneek 1915, p. 3.</p></note>
<pb n="512" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A.w., p. 8 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A.w., <choice><sic>p. 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">p. 21</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>N. citeert hier op de inleidende en afsluitende woorden na het gehele <hi rend="italic">Ingezonden van</hi> A. H. de Hartog in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 17.5.1915</p></note>
<pb n="514" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="514" ed="VW"/><hi rend="italic">Rondom 'geest en hoofdzaak' verscheen</hi> in HZ 8 (1915) nr. 21. Het in M noot 4 beschreven voorstel van ds. H. A. J. Lütge c.s. ten aanzien van de proponentsformule bevatte behalve dat ook het verzoek tot wijziging van art. 39 van het Reglement op het godsdienstonderwijs. Dit artikel bevat de belijdenisvragen. Lütge c.s. wilden niet alleen wijzigingen in deze vragen, maar ook wilden zij dat uit al. 1 van art. 39 de woorden "althans wat betreft de geest en de hoofdzaak van de daarin vervatte belijdenis, verklaring en belofte" zouden vervallen. De toen vigerende tekst van al. 1 van art. 39 luidde als volgt: "De bevestiging van lidmaten heeft plaats in een daarvoor bepaalde godsdienstoefening, bij welke hun de volgende vragen, althans wat betreft de geest en de hoofdzaak van de daarin vervatte belijdenis, verklaring en belofte, ter beantwoording worden voorgesteld:" (waarop in de volgende 3 alinea's de vragen volgen). <hi rend="italic">Handelingen 1914,</hi> p. 640 vv.</p><p>De synodale commissie die zich met dit en andere voorstellen met betrekking tot art. 39 had beziggehouden stelde voor om "voorlopig aan te nemen en aan het oordeel der kerk te onderwerpen het voorstel om uit art. 39 van het Reglement op het godsdienstonderwijs te laten vervallen de woorden: "althans wat betreft de geest en de hoofdzaak van de daarin vervatte belijdenis, verklaring en belofte". Dit werd door de Algemene Synode op 20 okt. 1914 met 10 stemmen voor en 9 tegen aangenomen. Zie <hi rend="italic">Handelingen 1914,</hi> p. 675 vv. Deze door de synode voorlopig aangenomen wijziging werd goedgekeurd door de meerderheid van de classicale vergaderingen op <choice><sic>30juni</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">30 juni</corr></choice> 1915. Ze werd echter tijdens de 29e zitting van de Algemene Synode op 19 augustus 1915 met 10 stemmen tegen en 9 voor verworpen. Zie voor de behandeling in 1915 van deze voorgestelde wijziging <hi rend="italic">Handelingen 1915,</hi> p. 561 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n2" type="end" place="end" n="2"><p>G. A. Wumkes (1869-1954), van 1906-1924 hervormd predikant te Sneek. Samen met zijn vrijzinnige collega's G. Horreus de Haas en H. T. de Graaf ondertekende W. het adres, dat de Sneekse kerkeraad aan de synode stuurde. Hierin wilde deze kerkeraad de synode onder de aandacht brengen, dat zij "door haar voorstel om in art. 39 van het Reglement op het godsdienstonderwijs de woorden 'in geest en hoofdzaak' te laten vervallen, gevaar van scheuring in de kerk veroorzaakt, niet minder dreigend dan in 1834 en 1886." Zie voor de volledige tekst van het adres <hi rend="italic">Handelingen 1915,</hi> p. 569.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie R noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.rondom-geest-en-hoofdzaak.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Het Comité van de Hervormde Broederschap pleitte evenals de Gereformeerde Bond in een adres voor aanneming van de schrapping van 'geest en hoofdzaak'. Zie voor deze Broederschap M noot 2.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="42" xml:id="noordmans1.de-schrapping" decls="#bibl-noordmans1.de-schrapping">
<pb n="515" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De schrapping<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">De schrapping</corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Tegenover het bekende voorstel van de synode om 'geest en hoofdzaak' te schrappen uit art. 39 van het Reglement op het godsdienstonderwijs is van verschillende zijden op zeer duidelijke wijze positie genomen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Toch kan niet gezegd worden dat ieder nu weet wat er gebeurt als de woorden geschrapt worden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat ligt echter niet in de wijze waarop men van verschillende zijden z'n positie heeft toegelicht,</seg> <seg n="3.3.2">maar in het grote onderscheid tussen de posities die men innam.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De een vat de schrapping heel anders op dan de ander.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Er zijn er,</seg> <seg n="4.1.2">die de schrapping als een kerkelijke politiemaatregel beschouwen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zo doet mr. Schokking in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Blijkens herhaalde verzekering stelt hij er prijs op dat niemand hem in dezen misversta.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Alleen omdat er ernstig misbruik gemaakt werd van de ruimte die de bekende clausule geeft en omdat er geen andere weg schijnt te zijn om dit misbruik te keren.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Tenslotte de <choice><sic>wijdver-breide</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wijdverbreide</corr></choice> ergernis over dit misbruik.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Mr. Schokking houdt zich derhalve zo dicht mogelijk aan de lijn door de confessionelen tot nog toe gevolgd.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij wenst deze reglementswijziging te beschouwen als te staan op dezelfde lijn met andere reglementswijzigingen,</seg> <seg n="4.7.2">waarmee de classicale vergaderingen zich hebben bezig te houden en die dienen om de goede orde in de kerk te bewaren of misbruiken tegen te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Anders staat dr. Kromsigt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij erkent om tactische redenen met het pousseren van bekende voorstellen der laatste jaren te zijn overgegaan op de lijn van de Gereformeerde Bond.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Waar de synode onwillig bleef de voorstellen tot <hi rend="italic">reorganisatie der kerk</hi> aan te nemen,</seg> <seg n="5.3.2"><hi rend="italic">organiseerde</hi> dr. Kromsigt de <hi rend="italic">orthodoxie.</hi></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De gemobiliseerde orthodoxie wierp twee lansen naar de synode waarvan er een in het synodale lichaam bleef zitten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De lezer verschone dit plastische beeld.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het is mij niet te doen om te railleren.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dr. Kromsigt echter betrekt zeer sterk de goddelijke voorzienigheid bij de gang der kerkelijke gebeurtenissen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ofschoon dit in ernstige levensverhoudingen z'n recht heeft,</seg> <seg n="6.5.2">mag toch wel terdege daartegenover gewezen worden op de politiek,</seg> <seg n="6.5.3">het overleg,</seg> <seg n="6.5.4">dat achter deze kerkelijke actie zit.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het is niet vanzelf zover gekomen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Met name wijs ik in dit verband op het gebruik,</seg> <seg n="6.7.2">voor <choice><sic>mijn P-evoel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mijn gevoel</corr></choice> het misbruik,</seg> <seg n="6.7.3">dat van de Haagse vergadering is gemaakt.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Een vergadering die,</seg> <seg n="6.8.2">ook in de gedachtenlijn der reorganisatiemannen,</seg> <seg n="6.8.3">onder goddelijke leiding in het teken<pb n="516" ed="VW"/> van overleg moest staan,</seg> <seg n="6.8.4">is achteraf gebruikt als agitatiemiddel voor een georganiseerde orthodoxie.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Ik blijf dit een lelijke trek in deze actie vinden.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Wij bevinden ons hier bij dr. Kromsigt derhalve in geheel andere gedachtenlijn dan bij mr. Schokking.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wat voor de laatste een simpele reglementswijziging is,</seg> <seg n="6.11.2">door kwaadwillige noodzakelijkheid gemaakt,</seg> <seg n="6.11.3">is voor de eerste een belangrijk stuk kerkelijke historie waarin de goddelijke voorzienigheid uitkomt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Weer geheel anders staat dr. Slotemaker de Bruine.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Voor hem is de schrapping <hi rend="italic">een getuigenis</hi> dat de kerk gaat afleggen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij beschouwt het als een gunstige samenloop van omstandigheden dat de kerk in de gelegenheid is op deze wijze een getuigenis te doen horen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Voor dr. Slotemaker de Bruine is het dus absoluut geen gewone reglementswijziging,</seg> <seg n="7.4.2">maar hij meent dat een votum in dezen over het karakter van onze kerk zal beslissen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hij aanvaardt met beide handen de casuspositie door de vrijzinnigen gesteld.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Willen de vrijzinnigen de mogelijke verwerping van dit voorstel-tot-schrapping bij voorbaat verklaren als een wijziging in het karakter van onze kerk tot leervrijheid,</seg> <seg n="7.6.2">- dr. Slotemaker de Bruine wil de aanneming bij voorbaat beschouwd hebben als een praktische veroordeling van het modernisme.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Bij aanneming zou voor hem de kerk haar praktijk grondig wijzigen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik wil mij thans bepalen tot deze drie standpunten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dat van mr. Schokking zouden we het reglementaire,</seg> <seg n="8.2.2">dat van dr. Kromsigt het kerkhistorische,</seg> <seg n="8.2.3">dat van dr. Slotemaker de Bruine het kerkrechtelijke kunnen noemen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het kan ons niet verwonderen dat tegenover de beweging die er in de beide laatste zit men op het eerste standpunt moeite heeft z'n positie zuiver te houden en te doen eerbiedigen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer het mogelijk ware deze reglementaire opvatting van de schrapping geheel los te wikkelen van de beide andere,</seg> <seg n="9.1.2">zou ik er bijna mee kunnen meegaan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wanneer de tolerantie van het modernisme aanleiding geeft tot uitspattingen van leervrijheid die opspraak verwekken en ergernissen brengen waardoor de gewetens worden gekwetst en de eenheid der kerk bedreigd,</seg> <seg n="9.2.2">zou het overweging kunnen verdienen te vragen in hoeverre het noodzakelijk is de teugels aan te halen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De schrapping ware dan een noodmaatregel,</seg> <seg n="9.3.2">contre-coeur<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.f2" rend="superscript">b</ref> genomen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik meen echter dat dit in de gegeven omstandigheden totaal onmogelijk is.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wie zich op dit standpunt wenst te handhaven,</seg> <seg n="10.2.2">moet wel een weinig opzettelijk een vreemdeling in Jeruzalem worden en z'n ogen sluiten voor wat onder z'n ogen gebeurt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Een enkele overweging volstaat om dit duidelijk te maken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het voorstel tot schrapping is een tweeling-voorstel,</seg> <seg n="10.4.2">niet voor zover het van de <choice><sic>synode kwam. maar voor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">synode kwam,</corr></choice></seg><choice><sic>synode kwam. maar voor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="10.4.3"><choice><sic>synode kwam. maar voor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar voor</corr></choice> zover het uit de lucht kwam,</seg> <seg n="10.4.4">of liever <pb n="517" ed="VW"/>van de georganiseerde en gemobiliseerde orthodoxie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het andere is het bekende tot verscherping van de proponentsformule.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Bestond ook hier zulk een misbruik?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het misbruik,</seg> <seg n="11.1.2">zo het hier bestond,</seg> <seg n="11.1.3">is er een van geheel andere aard.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het is zedelijk,</seg> <seg n="11.2.2">waar het andere liturgisch is.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Voor beide wenst men een zelfde oplossing.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De voorstellen zijn tweeling-voorstellen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En hier komt achter het reglementaire het kerkhistorische en kerkrechtelijke te voorschijn dat er in deze kwestie onafscheidelijk aan verbonden ligt.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Daarover in een volgend artikel nog iets meer.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank" n="2."><label>2.</label> <s n="13.1"><seg n="13.1.1">Is er een kerkhistorische crisis?</seg></s></head>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In een vorig artikel wees ik op <choice><sic>drieëriei</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">drieërlei</corr></choice> standpunt,</seg> <seg n="14.1.2">dat tegenover de geest-en-hoofdzaak-kwestie wordt ingenomen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik noemde ze:</seg> <seg n="14.2.2">het reglementaire,</seg> <seg n="14.2.3">het kerkhistorische,</seg> <seg n="14.2.4">het kerkrechtelijke.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik wees op de moeilijkheid om de schrapping van de bekende woorden enkel als een kerkelijke politiemaatregel te beschouwen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Immers in het tweeling-voorstel,</seg> <seg n="14.4.2">de verscherping van de proponentsformule,</seg> <seg n="14.4.3">kan op een dergelijke gebleken noodzakelijkheid geen beroep gedaan worden.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Een misbruik,</seg> <seg n="14.5.2">in de zin van het misbruik van geest en hoofdzaak,</seg> <seg n="14.5.3">bestond daar niet.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">En toch was er,</seg> <seg n="14.6.2">voor zover deze voorstellen door een groot deel der orthodoxie naar voren werden gebracht,</seg> <seg n="14.6.3">eigenlijk nog meer animo voor het verscherpen van de proponentsformule dan voor de schrapping van 'geest en hoofdzaak'.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dit wijst er op dat we hier niet in de eerste plaats te doen hebben met een <hi rend="italic">offensief,</hi></seg> <seg n="14.7.2">maar met een offensief.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Niet om afweer,</seg> <seg n="14.8.2">maar om aanval was het de orthodoxe meerderheid te doen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Voor mij is de vraag <hi rend="italic">of we aan die aanval mogen meedoen.</hi></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1"><hi rend="italic">Zo</hi> zie ik de kwestie van 'geest en hoofdzaak'.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Want deze kwestie uit te schakelen uit het verband met de actie van de gemobiliseerde orthodoxie lijkt mij ongeoorloofde beperking van de betekenis van deze zaak.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Mogen we aan die aanval op het modernisme meedoen?</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dr. Kromsigt ziet hier een <choice><sic>kerkbistorische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kerkhistorische</corr></choice> lijn.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij stippelt goddelijke leiding uit.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Op de Haagse vergadering werd de orthodoxie één.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Daar werd de nieuwe proponentsformtile in de mond der rechtse sprekers geboren.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De synode stelde ons voor de geest-en-hoofdzaak-kwestie.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Zo ziet dr. Kromsigt de situatie.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij vindt aanwijzing om tot de aanval op het modernisme over te gaan.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Wilden we lastig zijn,</seg> <seg n="16.8.2">dan zouden we dr. Kromsigt kunnen vragen,</seg> <seg n="16.8.3">hoe <pb n="518" ed="VW"/>in dit verband te denken over het lot dat in Drente viel,</seg> <seg n="16.8.4">waarbij misschien ten opzichte van de beslissing der synode de schaal naar de andere zijde doorsloeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Er is een bekende tekst,</seg> <seg n="16.9.2">die,</seg> <seg n="16.9.3">wilden we aan verkeerd bijbelgebruik meedoen,</seg> <seg n="16.9.4">voor het grijpen zou liggen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ernstiger is de vraag of de bestaande crisis werkelijk een kerkelijke crisis is in kerkhistorische zin.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Is dit werkelijk het geval,</seg> <seg n="17.2.2">dan hebben wij de plaats in te nemen die ons beginsel ons wijst.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik voor mij geloof niet in het bestaan van een crisis in die zin.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En er zijn aanwijzingen om te geloven dat het gros der confessionelen er evenzo over denkt.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De toon die de jaarvergadering der confessionelen liet horen,</seg> <seg n="17.5.2">was aanmerkelijk kalmer dan de beide laatste jaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Er viel een zekere reactie op te merken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is eigenaardig op te merken dat,</seg> <seg n="18.1.2">terwijl bij iemand als dr. Slotemaker de Bruine de ijver voor de schrapping van 'geest en hoofdzaak' toeneemt naarmate hij gelooft dat die maatregel effect sorteert,</seg> <seg n="18.1.3">die der confessionelen bekoelt nu de spanning,</seg> <seg n="18.1.4">die in de kerk ontstond,</seg> <seg n="18.1.5">aanmerkelijk werd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dr. Troelstra<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n4" rend="superscript">4</ref> sprak zeer gematigd over de kwestie en ds. H. Bakker waarschuwde in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> dat men de reorganisatie weer op de voorgrond moest plaatsen voor het te laat was en opdat de spanning in de kerk niet te groot zou worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ook wat dr. H. Schokking schreef,</seg> <seg n="18.3.2">geeft een heel ander geluid dan wat we in de laatste tijd gewoon waren te horen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Alles maakt de indruk alsof velen die tot deze groep behoren niet te zeer zullen treuren over het lot dat in Drente viel,</seg> <seg n="19.1.2">waardoor men losgewikkeld wordt uit een gevaarlijk avontuur.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Is deze indrukjuist,</seg> <seg n="19.2.2">dan mag hier ook van deze zijde niet gesproken worden van een kerkhistorische crisis en mag men hier niet spelen met de goddelijke voorzienigheid,</seg> <seg n="19.2.3">maar ware het beter,</seg> <seg n="19.2.4">zo men toegaf,</seg> <seg n="19.2.5">dat we hier te doen hebben met een partijmanoeuvre,</seg> <seg n="19.2.6">met een tactisch optreden.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">In een kerkhistorische crisis stijgt de geestdrift en wordt de beslistheid vaster,</seg> <seg n="19.3.2">naarmate de ontknoping nabij komt.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Is het echter een zaak van partijpolitiek,</seg> <seg n="19.4.2">in verband met een zekere coalitie zonder 'vast akkoord',</seg> <seg n="19.4.3">dan is het begrijpelijk dat men zich gaat terugtrekken wanneer de wederhelft in de coalitie minder betrouwbaar blijkt dan men dacht.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Bij dit laatste denk ik aan het Utrechtse adres<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n7" rend="superscript">7</ref> en de ongerustheid,</seg> <seg n="20.1.2">die het onder de confessionelen heeft gewekt in verband met de onzekerheid <choice><sic>aanoaande</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">aangaande</corr></choice> de houding die de Gereformeerde Bond daartegenover aanneemt.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wat dit Utrechtse adres betekent,</seg> <seg n="20.2.2">weet niemand.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar al heeft het slechts uitgewerkt dat het de confessionelen een waarschuwing heeft gegeven waarheen hun drijven leidt,</seg> <seg n="20.3.2">dan is het niet geheel tevergeefs geweest.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Misschien is dit ook wel de betekenis van de ondertekening van een enkele ondertekenaar.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Vroeger is in dit blad wel eens gewezen op de wenselijkheid van een toenadering tussen de middengroepen in onze kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De beide laatste jaren hebben ons echter een geheel andere toenadering in de kerk laten zien.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Een <pb n="519" ed="VW"/>toenadering tussen 'confessionelen' en 'gereformeerden' (Gereformeerde Bond).</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Beide groepen wensten een actie tegen de modernen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Beide wensten dit om tactische redenen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Wanneer <hi rend="italic">De Waarheidsvriend</hi> schrijft 'het ene doen en het andere niet nalaten',</seg> <seg n="21.6.2">dan bedoelt het blad met dat 'andere':</seg> <seg n="21.6.3">de oplossing der kerk in delen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Dr. Kromsigt c.s. zeggen ook:</seg> <seg n="21.7.2">'het ene doen en het andere niet nalaten' en bedoelen met dat 'andere':</seg> <seg n="21.7.3">de reorganisatie.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zodra nu echter zulk een beweging gevolg heeft en iets begint uit te werken,</seg> <seg n="22.1.2">komt het ogenblik,</seg> <seg n="22.1.3">waarop men elkaar aanziet met de vraag:</seg> <seg n="22.1.4"><hi rend="italic">wat gaat ge nu doen</hi>?</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het komt mij voor dat bij de confessionelen dit psychologisch ogenblik is.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zij hebben erop vertrouwd dat ons volk aan 'heel de kerk' gehecht is en dat daarom bij gemeenschappelijke actie hun idealen het sterkst zouden trekken.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Zij hebben daarbij vergeten dat de beweging waaraan zij deelnamen naar een geheel ander eindpunt heenwijst,</seg> <seg n="22.4.2"><hi rend="italic">naar scheiding,</hi></seg> <seg n="22.4.3">en dat daarom een kleinere groep die scheiding wenst de <hi rend="italic">consequentie voor</hi> zich heeft.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Zij trekken daarom aan 't kortste eind.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dit alles heeft onder hen toch zekere ongerustheden wakker geroepen,</seg> <seg n="22.6.2">die de laatste tijd tot uiting beginnen te komen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het is te hopen dat deze ongerustheid <hi rend="italic">bezinning zal</hi> worden en hen zal doen afzien van een beweging die tot splitsing der kerk moet leiden.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Alles bijeengenomen menen we het volle recht te hebben te ontkennen dat hier een kerkhistorische crisis onder de leiding Gods aanwezig is.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ik zie niets anders dan een dubbele kerkelijke actie met zeer verschillende bedoeling waarbij ik op dit ogenblik het standpunt van dr. Slotemaker de Bruine er nog buiten laat.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Trouwens dr. Kromsigt erkent dit zelf.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1"><hi rend="italic">In een Hervormde Kerk ontstaat geen lutherse crisis.</hi></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ik had wel eens de gezichten der confessionele broeders ter jaarvergadering willen zien,</seg> <seg n="24.3.2">toen hun werd medegedeeld,</seg> <seg n="24.3.3">dat ze deelgenomen hadden aan ... <hi rend="italic">een luthers uitstapje</hi> en dat men thans weer de gereformeerde paden zal gaan bewandelen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dr. Kromsigt heeft daarmee erkend dat degenen,</seg> <seg n="25.1.2">die uit naam van de gereformeerde beginselen tegen de in-gang-zijnde beweging protesteerden,</seg> <seg n="25.1.3">gelijk hadden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hem dreigt daarbij het gevaar dat het verwijt van 'een valse leuze' op hem zelf terug valt.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Inmiddels is het te hopen dat deze <hi rend="italic">kunstmatige</hi> crisis haar hoogtepunt gehad heeft.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head><pb n="520" ed="VW"/><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Kerkelijke theorie en praktijk</seg></s></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Mij rest nog na het reglementaire en het kerkhistorische standpunt ten opzichte van de voorgestelde schrapping van 'geest en hoofdzaak',</seg> <seg n="28.1.2">wat ik noemde het 'kerkrechtelijke',</seg> <seg n="28.1.3">te bespreken.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wil men deze onderscheiding laten gelden dan wordt,</seg> <seg n="28.2.2">zoals ik aanwees,</seg> <seg n="28.2.3">het eerste door mr. Schokking,</seg> <seg n="28.2.4">het tweede door dr. Kromsigt en het derde door dr. Slotemaker de Bruine ingenomen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Tenslotte dus nog een enkel woord daarover.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Er is <choice><sic>nogjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">nog juist</corr></choice> tijd dit voor de classicale vergadering waarop deze kwestie besproken zal worden te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dr. Slotemaker heeft,</seg> <seg n="29.1.2">zoals wij dat van hem gewoon zijn,</seg> <seg n="29.1.3">met grote duidelijkheid z'n standpunt aangewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Voor hem is de hoofdvraag of <hi rend="italic">onze kerkrechtelijke theorie</hi> met onze <hi rend="italic">kerkrechtelijke praktijk</hi> in overeenstemming zal worden gebracht dan wel omgekeerd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De vrijzinnigen zouden het eerste wensen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Dr. Slotemaker het laatste.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De vrijzinnigen zouden wensen dat,</seg> <seg n="29.5.2">wanneer deze schrapping van 'geest en hoofdzaak' verworpen wordt,</seg> <seg n="29.5.3">men algemeen daarin zou zien een erkenning van de leervrijheid in onze kerk.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dr. Slotemaker hecht aan het voorstel van de synode <hi rend="italic">zoveel</hi> gewicht dat hij daarin ziet een totale verandering in de kerkelijke praktijk tegenover het modernisme.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Waar hij vroeger van veranderde formulering weinig verwachtte,</seg> <seg n="29.7.2">geeft de houding der vrijzinnigen hem thans hoop dat deze wijziging gevolgen zal hebben.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1"><hi rend="italic">En dat wenst dr. Slotemaker.</hi></seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Geheel anders dan velen die ons het voorstel van de synode aannemelijk willen maken door te ontkennen dat het gevolgen zal hebben,</seg> <seg n="29.9.2">is juist de geestdrift van dr. Slotemaker verbonden aan de gevolgen die hij er gegeven de uitingen der vrijzinnigen van verwacht.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Dr. <choice><sic>Sloternaker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Slotemaker</corr></choice> hoopt dat deze wijziging het voor de modernen onhoudbaar zal maken in onze kerk.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Hier is dus een <hi rend="italic">kerkelijk radicaal</hi> aan het woord.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Niet een ethisch-confessioneel,</seg> <seg n="30.2.2">zoals hij genoemd is,</seg> <seg n="30.2.3">ook niet een ethisch-irenische,</seg> <seg n="30.2.4">maar een <hi rend="italic">ethisch-polemische.</hi></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Een nieuwe toon in kerkelijke beleidvoering.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dr. Slotemaker wijst op het kerkelijk beleid der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Van 1816 af,</seg> <seg n="31.2.2">zo betoogt hij,</seg> <seg n="31.2.3">was het steeds 'met <hi rend="italic">woorden</hi> belijden,</seg> <seg n="31.2.4">met <hi rend="italic">daden niet</hi> belijden'.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Om rechts èn links te vriend te houden.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hij gelooft niet dat de kerk dit nog een eeuw zal uithouden.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Hiermee wil dr. Slotemaker gebroken hebben.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De kerkelijke praktijk moet in overeenstemming gebracht met de kerkrechtelijke theorie.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Liever dan dat het kerkelijk beleid der negentiende eeuw zou worden voortgezet,</seg> <pb n="521" ed="VW"/><seg n="32.3.2">zou hij desnoods zien,</seg> <seg n="32.3.3">dat de kerkrechtelijke theorie met de kerkrechtelijke praktijk in overeenstemming werd gebracht.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En het is dan ook niet ondenkbaar dat wanneer het voorstel van de synode verworpen werd deze kerkelijke radicaal naar de andere zijde omsloeg en het vrijzinnig karakter der kerk accepteerde.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Logisch zou hij daartoe zelfs verplicht zijn.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Er is juist in dit radicalisme iets,</seg> <seg n="33.1.2">wat mij verontrust.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dr. Slotemaker is man van de praktijk,</seg> <seg n="33.2.2">een zeldzaam ijverig werker en ook daaruit is ten dele z'n liefde voor het voorstel der synode te verklaren.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik kom daarop nog even terug.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Maar hij is ook een geweldig vaardig dialecticus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans1.de-schrapping.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En juist dit logisch radicalisme verontrust mij,</seg> <seg n="33.5.2">waar het op een zo saamgestrengeld weefsel als onze kerkelijke toestanden wordt toegepast.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ik vrees dat de onderscheidingen hier te scherp zijn.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het is toch niet waar dat onze kerk vrijzinnig zou zijn als het voorstel verworpen werd?</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Maar,</seg> <seg n="34.2.2">dit toegegeven,</seg> <seg n="34.2.3">valt de gehele kracht van het betoog van dr. Slotemaker.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Want de beide delen van z'n betoog zijn als twee helften van eenzelfde ring.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Is er van de kerkelijke praktijk der negentiende eeuw niets anders en beters te zeggen dan dat het doen is geweest om met <hi rend="italic">woorden</hi> rechtzinnig,</seg> <seg n="35.1.2">met daden vrijzinnig te zijn?</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">We zouden dat niet gaarne onderschrijven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Een dergelijke vereenvoudiging is voor mij gevaarlijke dialectiek waartegen ons verstand en ons gevoel zich verzetten.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zou een dergelijk verschil tussen woord en daad dan niet verweten moeten worden aan ieder huisvader,</seg> <seg n="36.1.2">ieder pastor,</seg> <seg n="36.1.3">ieder pedagoog?</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Is het woord niet een teugel <choice><sic>bijwijlen. die gevierd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">bijwijlen,</corr></choice></seg><choice><sic>bijwijlen. die gevierd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="36.2.2"><choice><sic>bijwijlen. die gevierd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die gevierd</corr></choice> moet worden,</seg> <seg n="36.2.3">wanneer de hand die hem vasthoudt een wijze hand zal blijven?</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het zou ons gemakkelijk vallen in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn aan te wijzen,</seg> <seg n="36.3.2">hoe ook daar een verschil tussen kerkelijk woord en kerkelijke daad <hi rend="italic">aanbevolen</hi> wordt.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wij zijn er daarom nog niet als we dit verschil aangewezen hebben en een kerkelijke praktijk,</seg> <seg n="36.4.2">die dit onderscheid zou willen opruimen,</seg> <seg n="36.4.3">zou ons kerkelijk leven de nek omdraaien.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Ik kan dit hier niet verder uitwerken,</seg> <seg n="36.5.2">maar wijs er alleen nog op dat dr. Slotemaker in deze logische klem,</seg> <seg n="36.5.3">bij verwerping van het voorstel,</seg> <seg n="36.5.4">muurvast zit.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Dialectiek levert gevaar op voor sofismen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1"><choice><sic>Ontkonit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ontkomt</corr></choice> dr. Slotemaker aan dit gevaar?</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Hoe moeten we oordelen over z'n bewering dat de schrapping van de woorden 'geest en hoofdzaak' een zedelijk middel,</seg> <seg n="37.3.2">een getuigenis blijft,</seg> <seg n="37.3.3">ook al dwingt ze de modernen de kerk te verlaten?</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ik kan niet anders dan hierin een <choice><sic>sofisnie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sofisme</corr></choice> zien.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Ik vraag:</seg> <seg n="37.5.2">zal de moderne door dit getuigenis overtuigd worden?</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Dan is de werking zedelijk.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Zal hij zich geoordeeld gevoelen?</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Dan is de wg-en voelen te wijken.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Waar blijft <pb n="522" ed="VW"/>nu het zedelijke?</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Heel deze bewering dat dit middel zedelijk blijft,</seg> <seg n="37.10.2">ook al zal het het in dit geval beoogde gevolg hebben,</seg> <seg n="37.10.3">is niets dan een sofisme.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Het komt er op aan <hi rend="italic">op welke wijze</hi> het gevolg gewekt wordt.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">En dit wordt hier verzuimd in aanmerking te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wanneer ik,</seg> <seg n="38.1.2">als boven. m'n bezwaren tegen de betogen van dr. Slotemaker heb ingebracht,</seg> <seg n="38.1.3">heb ik hem niet volkomen recht gedaan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Dr. Slotemaker is man van de praktijk,</seg> <seg n="38.2.2">misschien nog meer dan vaardig betoger.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">En ook als man van de praktijk wenst hij de schrapping.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">In onze grote steden levert de moderne actie,</seg> <seg n="38.4.2">misschien,</seg> <seg n="38.4.3">ja wel zeker,</seg> <seg n="38.4.4">voor de toekomst groter gevaar dan op het platteland.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het is niet onmogelijk dat deze actie de kiescolleges zal omzetten.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Dr. Slotemaker wenst de bearbeiding door deze toekomstige herders te weren.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Vermoedelijk ligt hier voor hem het zwaartepunt.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">In de eerste plaats is dr. Slotemaker <hi rend="italic">herder.</hi></seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">En hier word ik bescheidener dan <choice><sic>teoenover</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">tegenover</corr></choice> de <choice><sic>dialectieus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dialecticus</corr></choice>.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Toch zij mij een opmerking veroorloofd.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Er is misschien ten deze een gradueel onderscheid tussen onze grote steden:</seg> <seg n="39.1.2">ik bedoel onze <hi rend="italic">grote</hi> steden en het platteland.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Een onderscheid,</seg> <seg n="39.2.2">dat in deze materie misschien principieel kan worden en een andere gedragslijn voorschrijven.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Misschien kan in onze grote steden het modernisme als cultuurmacht,</seg> <seg n="39.3.2">wanneer het opzettelijk zich daartoe opmaakt,</seg> <seg n="39.3.3">de kerk van haar <choice><sic>kraakter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">karakter</corr></choice> beroven.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Dan zou het geboden zijn tegenweer te bieden en middelen te beramen om dit te verhinderen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Ook <hi rend="italic">machtsmiddelen</hi> waarbuiten de kerk het op deze wereld niet geheel kan stellen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Op het platteland dreigt dit gevaar niet,</seg> <seg n="39.6.2">althins niet in die mate.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Hier is het machtsmiddel ontijdig en schadelijk.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Zoals op zo menig terrein is het jammer,</seg> <seg n="39.8.2">dat de wetgeving voor onze grote steden vaak storend ingrijpt op de toestanden buiten.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Hier wil ik,</seg> <seg n="40.1.2">met het oog op de praktijk,</seg> <seg n="40.1.3">gaarne de mogelijkheid van tweeërlei noodzakelijkheid van gedragslijn toegeven.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">In hoeverre die andere noodzakelijkheid werkelijk aanwezig is,</seg> <seg n="40.2.2">vermag ik niet te beoordelen.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="515" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">De</hi> Gereformeerde Kerk 27 (1915) o.a. in de nrs. 1379, 1380 en 1389. Het gaat hier om J. Schokking.</p></note>
<pb n="516" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Ongaarne.*</p></note>
<pb n="520" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>N. citeert het artikel van Slotemaker de Bruine over <hi rend="italic">Het karakter der stemming</hi> in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> 22 (15.5.1915) nr. 7. Zie ook zijn artikelen in 21 (1915) nrs. 44 en 45.</p></note>
<pb n="521" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Een dialecticus is iemand, die al redenerende de.juiste redenering tracht te vinden.*</p></note>
<pb n="522" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">De schrapping</hi> verscheen in <hi rend="italic">HZ. 8</hi> (1915) nr. 23. <hi rend="italic">Is er een kerkhistorische crisis?</hi> in nr. 24, <hi rend="italic">Kerkelijke theorie en praktijk</hi> in nr. 26.</p><p>Zie voor de achtergrond Q noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De opvattingen van P. J. Kromsigt m.n. in zijn brochure <hi rend="italic">De geest en hoofdzaak-kwestie,</hi> Sneek 1915.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Door het provinciaal kerkbestuur van Drente werd de ouderling J. Gordon Spandaw uit Assen benoemd tot lid van de Algemene Synode. Van deze was bekend dat hij tegen de schrapping zou stemmen, zodat deze keer waarschijnlijk het voorstel tot schrapping verworpen zou worden.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Op 27 mei 1915 werd de 51e algemene ledenvergadering van de Confessioneele Vereeniging te Utrecht gehouden. Een verslag van deze vergadering in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk 27</hi> (1915) de nrs. 1391, 1392 en 1393.</p><p>In nr. 1392 van 10.6.1915 is een zeer uitvoerig verslig opgenomen van de rede die A. Troelstra hield over de diverse <choice><sic>synodde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">synode</corr></choice> voorstellen, waarbij hij ook stilstond bij het voorstel tot wijziging van art. 39. Ook al adviseerde hij voor de wijziging te stemmen. toch meende <pb n="523" ed="VW"/>hij nadrukkelijk te moeten stellen, dat "deze wijziging van art. 39 niet losgemaakt (mag) worden van het streven naar reorganisatie".</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Bakker schreef in zijn artikel <hi rend="italic">Een modus vivendi in De Gereformeerde Kerk</hi> 27 (3.6.1915) nr. 1391: "De belijdeniskwestie is nu aan de orde ... Ook de proponentsformule komt weer ter tafel. Maar de reorganisatiegedachte moet daarbij leiden. Opdat de spanning niet te groot worde in onze kerk."</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie de hiervoor typerende titel van het artikel dat H. Schokking schreef in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> 27 (3.6.1915) nr. 1391, nl. <hi rend="italic">Geest en hoofdzaak van de "geest- en hoofdzaak-kwestie"</hi> H.Schokking (1874-1941), vanaf 1908 hervormd predikant te Den Haag, broer van J.Schokking, redactielid van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zes hoogleraren uit Utrecht deden in een schrijven van 7 mei 1915 de synode het verzoek, dat zij, "opdat er alzo een einde kome aan de onverkwikkelijke kerkelijke partijstrijd", een commissie zou benoemen om te bestuderen. "of het mogelijk is. een modus vivendi te vinden voor de verschillende in onze kerk bestaande kerkelijke en theologische richtingen; en zo ja. te zijner tijd u een uitgewerkt plan van zulk een modus vivendi voorleggen volgens hetwelk het voor deze richtingen mogelijk zal zijn in onderling administratief-kerkelijk verband. maar tevens naar de volle eis van haar eigen beginselen samen te blijven in de Nederlandse Hervormde Kerk. . ."</p><p>Dit schrijven was ondertekend door de hoogleraren S. D. van Veen. H. Visscher, J. A. C. van Leeuwen, H. Th. Obbink, T. Cannegieter en F. E. Daubanton. Zie <hi rend="italic">Handelingen 1915,</hi> p. 159 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie <hi rend="italic">De grootst gemene deler</hi> en de naar aanleiding van dat artikel ontbrande discussie(J).</p></note>
<note xml:id="noordmans1.de-schrapping.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De classicale vergaderingen werden gehouden op <choice><sic>30juni</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">30 juni</corr></choice> 1915 (zie Q noot 1).</p></note>
</div>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
