<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="noordmans2" xml:lang="nl">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>O. Noordmans, Verzamelde Werken, deel 2</title>
<author><persName>Oepke Noordmans</persName></author>
<respStmt><resp>digitale editie</resp><orgName>Stichting dr. O. Noordmans</orgName></respStmt>
<respStmt xml:id="pipeline"><resp>tekst uit de OCR (of het zetbestand) gelezen, noten gekoppeld, OCR-fouten verbeterd en twijfelplaatsen gemarkeerd</resp><name>de verwerking van de digitale editie (pipeline/ in de broncode)</name></respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt><edition n="1.13">Versie 1.13, <date when="2026-11-17">2026-11-17</date></edition></editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Stichting dr. O. Noordmans</publisher>
<pubPlace>https://stichtingnoordmans.nl/verzamelde-werken/2</pubPlace>
<idno type="git">133155aec69171a13b111e2ad7f7c3a4a9d6218f</idno>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<bibl><author>dr. O. Noordmans</author>, <title level="m">Verzamelde Werken</title>, <biblScope unit="volume">2</biblScope>, <pubPlace>Kampen</pubPlace>: <publisher>Kok</publisher>, <date when="1979">1979</date>, <idno type="ISBN">978-90-242-2599-6</idno>, <extent>p. 7–551</extent>.
<note>De tekst is gelezen uit de OCR-tekst van het boek (src/Noordmans2.docx) en niet met het gedrukte boek vergeleken.</note></bibl>
<listBibl type="publications">
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese" n="1"><title>Licht en donker in de exegese</title><biblScope unit="page" from="7" to="15"/><date when="1929" type="bron">1929</date><note type="dating">Verschenen in het Jaarboek voor het protestantsch theologisch onderwijs 1929; later in GPers.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk" n="2"><title>Het Oude Testament en de kerk</title><biblScope unit="page" from="16" to="27"/><date when="1939" type="bron">1939</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 93 (1938/39) p. 89 vv. en 94 (1939/40) p. 5, dus febr.-okt. 1939; N. noteert in ZL zelf: 'het opstel stamt uit 1939'.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.oud-en-nieuw-testament" n="3"><title>Oud en Nieuw Testament</title><biblScope unit="page" from="28" to="35"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Lezing gehouden op 1 november 1934.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede" n="4"><title>De achtergrond van de bergrede</title><biblScope unit="page" from="36" to="56"/><date when="1925" type="schatting" cert="low">ca. 1925</date><note type="dating">Volgens de redactie omstreeks 1925 (?) te Rotterdam gehouden; citeert werken tot 1920 en noemt de pas gehuldigde ontdekkingsreizigers Visser.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.dingen-die-verborgen-waren" n="5"><title>Dingen die verborgen waren</title><biblScope unit="page" from="57" to="83"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Verschenen in 1935; woord vooraf gedateerd Hemelvaartsdag 1935.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-opstanding" n="6"><title>De opstanding</title><biblScope unit="page" from="84" to="97"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Lezing op 15 april 1947 te Utrecht, gepubliceerd in het Weekblad van de Ned. Hervormde Kerk (juni 1947).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.psychologie-en-evangelie" n="7"><title>Psychologie en Evangelie</title><biblScope unit="page" from="98" to="118"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in de bundel Psychologie en Evangelie, Amsterdam 1934.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.repos-ailleurs" n="8"><title>Repos ailleurs</title><biblScope unit="page" from="119" to="123"/><date when="1948" type="bron">1948</date><note type="dating">Verschenen in In de Waagschaal 4 (1948).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.predestinatie" n="9"><title>Predestinatie</title><biblScope unit="page" from="124" to="134"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Verschenen in Bergopwaarts 4 (februari-maart 1921).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.geloven-op-gezag" n="10"><title>Geloven op gezag</title><biblScope unit="page" from="135" to="152"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Verschenen als brochure in de reeks Practisch Christendom, Utrecht 1921.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.docta-ignorantia" n="11"><title>Docta ignorantia</title><biblScope unit="page" from="153" to="155"/><date when="1928" type="bron">1928</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 5 (1928/29) nr. 4, d.i. eind november 1928.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.lekengedachten-over-logica" n="12"><title>Lekengedachten over logica</title><biblScope unit="page" from="156" to="160"/><date when="1929" type="bron">1929</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 5 (1928/29) nr. 46; die jaargang liep van november tot oktober (nr. 42 = augustus 1929), dus september 1929.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.twijfel-en-zekerheid" n="13"><title>Twijfel en zekerheid</title><biblScope unit="page" from="161" to="166"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Lezing op de Ethische Conferentie te Lunteren in 1930.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.betekenis-van-theologie" n="14"><title>Betekenis van theologie</title><biblScope unit="page" from="167" to="169"/><date when="1924" type="bron">1924</date><note type="dating">Verschenen in Mededeelingen uit de Ethische Vereeniging (oktober 1924) nr. 4.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.het-kerkelijk-dogma" n="15"><title>Het kerkelijk dogma</title><biblScope unit="page" from="170" to="195"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in de bundel De openbaring der verborgenheid, Baarn 1934.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-theologische-ruimte" n="16"><title>De theologische ruimte</title><biblScope unit="page" from="196" to="200"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Verschenen in Vox Theologica 3 (1931/32) nr. 3; precieze maand onbekend.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.woord-en-geest" n="17"><title>Woord en Geest</title><biblScope unit="page" from="201" to="206"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Verschenen in Vox Theologica 17 (1946/47) nr. 2.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.kruis-en-schepping" n="18"><title>Kruis en schepping</title><biblScope unit="page" from="207" to="209"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 10 (1933/34) nr. 22; die jaargang begon in november 1933 (nr. 30 = 25 mei 1934), dus ca. maart 1934.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip" n="19"><title>Schepping als kritisch begrip</title><biblScope unit="page" from="210" to="213"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 10 (1933/34) nr. 38; die jaargang begon in november 1933 (nr. 45 = 7 sept. 1934), dus ca. juli 1934.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.herschepping" n="20"><title>Herschepping</title><title type="sub">Beknopte dogmatische handleiding voor godsdienstige toespraken en besprekingen</title><biblScope unit="page" from="214" to="322"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in 1934 bij de NCSV te Zeist (2e druk 1956).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel" n="21"><title>Binnen de pinkstercirkel</title><biblScope unit="page" from="323" to="348"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Verschenen in de bundel Jeugd en Kampwerk, NCSV 1935.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.schrift-en-belijdenis" n="22"><title>Schrift en belijdenis</title><biblScope unit="page" from="349" to="353"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 11 (1934/35) nr. 52 (25 okt. 1935) en 12 (1935/36) nr. 1, dus eind oktober-begin november 1935.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd" n="23"><title>De betekenis van de kerkelijke symbolen voor onze tijd</title><biblScope unit="page" from="354" to="368"/><date when="1940" type="bron">1940</date><note type="dating">Lezing in januari 1940 voor de Theologische Faculteitsvereniging te Groningen.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis" n="24"><title>De leer van God de Vader in de Nederlandse Geloofsbelijdenis</title><biblScope unit="page" from="369" to="383"/><date when="1940" type="inhoud">1940</date><note type="dating">Volgens de redactie '1940?'; N. gebruikte de uitgave van Bakhuizen van den Brink uit 1940.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis" n="25"><title>De schepping in de Nederlandse Geloofsbelijdenis</title><biblScope unit="page" from="384" to="400"/><date when="1940" type="schatting" cert="low">ca. 1940</date><note type="dating">Geen gegevens; had kennelijk hetzelfde begin als De leer van God de Vader in de NGB (ca. 1940).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.verzoening" n="26"><title>Verzoening</title><biblScope unit="page" from="401" to="408"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Lezing in september 1930 op de Ernst Sillemhoeve, Lage Vuursche.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.verzoening-verlossing" n="27"><title>Verzoening (verlossing)</title><biblScope unit="page" from="409" to="420"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Lezing op 4 januari 1932 te Bilthoven; pas in 1958/59 gepubliceerd in In de Waagschaal.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.het-werk-van-de-heilige-geest" n="28"><title>Het werk van de Heilige Geest</title><biblScope unit="page" from="421" to="425"/><date when="1935" type="schatting" cert="low">ca. 1935</date><note type="dating">Geen gegevens; de nadruk op de herschepping sluit aan bij Herschepping (1934) en De Heilige Geest (1937).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.de-heilige-geest" n="29"><title>De Heilige Geest</title><biblScope unit="page" from="426" to="431"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Lezing op 21 juni 1937 voor predikanten in Noord-Holland.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen" n="30"><title>Het Koninkrijk der hemelen</title><biblScope unit="page" from="434" to="551"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Verschenen in 1949 bij Callenbach, Nijkerk.</note></bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc><p>Digitale editie van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans: lezen, zoeken, bijbelregister op stichtingnoordmans.nl.</p></projectDesc>
<editorialDecl>
<segmentation><p>Elke alinea is verdeeld in zinnen (<gi>s</gi>; in verzen een regel, <gi>l</gi>) en zinsdelen (<gi>seg</gi>, tot een komma, puntkomma, dubbele punt of gedachtestreep). Hun <att>n</att> is het adres dat de website gebruikt om een passage aan te wijzen: alinea.zin.zinsdeel binnen de publicatie.</p></segmentation>
<correction><p>Verbeterde OCR-fouten staan als <gi>choice</gi> met <gi>sic</gi> (wat de OCR las) en <gi>corr</gi> (de verbetering; leeg bij een verwijdering); <att>ana</att> wijst naar de reden in de taxonomie hieronder. Plaatsen waar de verwerking niet zeker was, staan als <tag>note type="flag"</tag>.</p></correction>
<interpretation><p>Noten staan aan het eind van hun publicatie (<tag>div type="notes"</tag>); een notenteken in de tekst is een <tag>ref type="noteMarker"</tag> naar de noot. Voetnoten hebben een letter, eindnoten een nummer. Een notenteken waarvan de noot niet in het bestand staat: <tag>seg type="noteMarkerWithoutNote"</tag>. Het nummer of de letter die het boek voor een kop drukt (1., a., B.) staat als <gi>label</gi> voor de tekst van de kop, buiten de zinnen, en in <att>n</att> van de <gi>head</gi>. Paginanummers (<tag>pb ed="VW"</tag>) zijn die van de gedrukte Verzamelde Werken. <tag>milestone unit="readingUnit"</tag> markeert het begin van een pagina op de website. Jaartallen van de publicaties (in de <gi>listBibl</gi>): <att>type</att> bron (de bronvermelding van de redactie), inhoud (de tekst zelf) of schatting (<tag>cert="low"</tag>).</p></interpretation>
</editorialDecl>
<classDecl><!-- the reasons of the corrections (corr/@ana) --><taxonomy xml:id="reasons"><category xml:id="reason-1"><catDesc>OCR</catDesc></category><category xml:id="reason-2"><catDesc>spatie voor aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-3"><catDesc>de s achter de titel is een rest van de nootverwijzing (voetnoot b geeft de titel: De incarnatie)</catDesc></category><category xml:id="reason-4"><catDesc>l→1 in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-5"><catDesc>spatie in paginanummer</catDesc></category><category xml:id="reason-6"><catDesc>punt en voetnootverwijzing b ontbraken</catDesc></category><category xml:id="reason-7"><catDesc>spatie na punt</catDesc></category><category xml:id="reason-8"><catDesc>punt voor de nootverwijzing weggevallen</catDesc></category><category xml:id="reason-9"><catDesc>spatie na het nummer van een lijstpunt</catDesc></category><category xml:id="reason-10"><catDesc>spatie na apostrof</catDesc></category><category xml:id="reason-11"><catDesc>l→I aan zinsbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-12"><catDesc>spatie in jaartal</catDesc></category><category xml:id="reason-13"><catDesc>eindnootverwijzing 4 door de OCR als apostrof gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-14"><catDesc>voetnootverwijzing i door de OCR als ‘s’ gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-15"><catDesc>spatie in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-16"><catDesc>spatie na de letter; de e. niet cursief, zoals a–d</catDesc></category><category xml:id="reason-17"><catDesc>l→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-18"><catDesc>0→O (aanroep)</catDesc></category><category xml:id="reason-19"><catDesc>l→I aan het woordbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-20"><catDesc>á→à</catDesc></category><category xml:id="reason-21"><catDesc>111→III</catDesc></category><category xml:id="reason-22"><catDesc>0→O in initiaal</catDesc></category><category xml:id="reason-23"><catDesc>t→† (sterfjaar)</catDesc></category><category xml:id="reason-24"><catDesc>spatie in getallenreeks</catDesc></category><category xml:id="reason-25"><catDesc>voetnootverwijzing j door de OCR als ‘s’ gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-26"><catDesc>losse ‘I’ na de zin verwijderd</catDesc></category><category xml:id="reason-27"><catDesc>voetnootverwijzing t door de OCR als apostrof gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-28"><catDesc>correctie op basis van de oorspronkelijke uitgave van Herschepping: deze woorden ontbreken in de Verzamelde Werken</catDesc></category><category xml:id="reason-29"><catDesc>afbreekstreepje</catDesc></category><category xml:id="reason-30"><catDesc>eindnootverwijzing 36 door de OCR als aanhalingsteken gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-31"><catDesc>eindnootverwijzing 38 door de OCR als aanhalingsteken gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-32"><catDesc>1→I</catDesc></category><category xml:id="reason-33"><catDesc>spatie in jaartallen</catDesc></category><category xml:id="reason-34"><catDesc>spatie in bijbelboek</catDesc></category><category xml:id="reason-35"><catDesc>eindnootverwijzing 10 door de OCR als ‘e’ gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-36"><catDesc>voetnootverwijzing o door de OCR als ‘d’ gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-37"><catDesc>11→II</catDesc></category><category xml:id="reason-38"><catDesc>voetnootverwijzing g stond aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-39"><catDesc>I→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-40"><catDesc>hoofdletter</catDesc></category><category xml:id="reason-41"><catDesc>losse I aan alinea-eind</catDesc></category><category xml:id="reason-42"><catDesc>voetnootverwijzing j door de OCR als ‘i’ gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-43"><catDesc>voetnootverwijzing y stond als gewone letter in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-44"><catDesc>eindnootverwijzing 17 door de OCR als aanhalingsteken gelezen</catDesc></category></taxonomy></classDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc><langUsage><language ident="nl">Nederlands</language></langUsage></profileDesc>
<revisionDesc><change n="1.13" when="2026-11-17">Een gedachtestreep aan het eind van een regel wordt niet meer als afbreekstreepje gelezen (de streep bleef weg en regels werden aan elkaar geplakt); het gedicht van Gunning in VW 8 (p. 331) en verzen in VW 4, 6 en 8 staan weer als vers</change><change n="1.11" when="2026-11-02">Elf keer 'eik' verbeterd tot 'elk' (VW 1–6), zoals 'bij eik van de drie genoemden'</change><change n="1.10" when="2026-11-02">OCR-ronde 2: vijftien fouten die een bestaand woord vormden verbeterd (o.a. 'di.' → 'dl.' in de noten, 'Inleiding tol een', 'Ook bier ligt'), in VW 1–6, 8, 9A en 9B</change><change n="1.9" when="2026-11-01">Thema's aangevuld door lezen (nieuwe personen en onderwerpen), verwijzingen naar andere delen in de noten gelinkt, jaartallen voor zeven brieven, en Wie is wie: de personen uit de noten</change><change n="1.8" when="2026-10-28">OCR: cijfers in woorden hersteld (o.a. 1uidelijk, 7ijdschrift, Pé0in, d1. voor dl.) en aan elkaar geplakte plaats en jaar in noten</change><change n="1.5" when="2026-10-24">Honderden OCR-fouten verbeterd in deel 1 tot en met 8 (o.a. 'in eik geval', 'arenlang', 'omstandi-heden', een punt waar een komma hoort), gevonden met een systematische controle van het hele corpus</change><change n="1.2" when="2026-10-16">Bijbelverwijzingen: lijsten in hetzelfde boek ('Spr. 22 : 2; 29 : 13') ook na de eerste plaats herkend, ook over een regeleinde heen (22 verwijzingen erbij)</change><change n="1.0" when="2026-10-11">Eerste digitale heruitgave van de Verzamelde Werken.</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<body>
<div type="publication" n="1" xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese" decls="#bibl-noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese">
<pb n="7" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Licht en donker in de exegese<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is wel merkwaardig,</seg> <seg n="2.1.2">dat er over hermeneutiek,</seg> <seg n="2.1.3">de theorie der exegese,</seg> <seg n="2.1.4">weer theologisch gesprek begonnen is.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is nog maar een halve eeuw geleden,</seg> <seg n="2.2.2">dat de geweldige exegeet Doedes verklaarde,</seg> <seg n="2.2.3">dat men in onze tijd "tot genoegzame vastheid en eenstemmigheid aangaande de beginselen en de methode der uitlegging gekomen" was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zelfs tot voor korte tijd is het een vrij stille hoek in de godgeleerdheid geweest.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wel is er misschien meer verklaard en vertaald dan ooit.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Maar dat neemt niet weg,</seg> <seg n="2.5.2">dat velen onzer bijna zouden kunnen zeggen:</seg> <seg n="2.5.3">wij hebben zelfs niet gehoord,</seg> <seg n="2.5.4">dat daar een uitlegkunde is.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dat haar bestaan ons niet helemaal verborgen bleef,</seg> <seg n="2.6.2">hebben we misschien te danken aan een bekende toespeling er op,</seg> <seg n="2.6.3">waarbij het voorzetsel gewijzigd wordt.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Daarin klonk dan nog iets na van oude theologische geschillen,</seg> <seg n="2.7.2">die vroeger op dit stuk moesten hebben bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ja,</seg> <seg n="3.1.2">vroeger!</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Toen waren er wel echt-godgeleerde debatten gehouden en regels opgesteld,</seg> <seg n="3.2.2">waarbij rekening werd gehouden met een Woord achter het woord,</seg> <seg n="3.2.3">een Zin achter de zin,</seg> <seg n="3.2.4">een Schrijver achter de schrijver;</seg> <seg n="3.2.5">in één woord:</seg> <seg n="3.2.6">met Geest achter de letter.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar dat was lang geleden en men hoorde er niet meer van.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Onze exegetische grootmeester Doedes beschouwde de hermeneutiek voor Oud en Nieuw Testament als toepassing van de algemene.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het bewijs van deze stelling liep vlot van stapel.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Maior:</seg> <seg n="3.6.2">de schrijvers van het Oude en Nieuwe Verbond dachten en schreven op dezelfde wijze als gewone mensen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Minor:</seg> <seg n="3.7.2">ze hebben natuurlijk niet onverstaanbaar willen zijn voor hun lezers.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Conclusie:</seg> <seg n="3.8.2">de hermeneutiek voor Oud en Nieuw Testament is toepassing van de algemene.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Quod erat demonstrandum<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f2" rend="superscript">b</ref>.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">- Dat is de theorie.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">In de exegetische praxis moet men die regels dan zo goed in 't oog houden,</seg> <seg n="3.11.2">dat de lezer van het uitlegkundig betoog in staat wordt gesteld bij de tekst "hetzelfde (te) denken,</seg> <seg n="3.11.3">dat naar de bedoeling van de schrijver ... door de lezers ... bij die woorden gedacht moest worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f3" rend="superscript">c</ref>"</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">- Men ziet,</seg> <seg n="3.12.2">dat sluit als een bus.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De schrijvers dachten precies als wij en bij goede exegese denken wij dan hetzelfde als zij.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Zij hebben verstaanbaar willen zijn en zie,</seg> <seg n="3.14.2">wij verstaan ze.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Wat na de voorlaatste volzin niet meer verrassen kan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">We bevinden ons hier wel helemaal in de sfeer der helderheid.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zo zelfs,</seg> <pb n="8" ed="VW"/><seg n="4.2.2">dat men zich de ogen uitwrijft en zich afvraagt,</seg> <seg n="4.2.3">of de scherpzinnige Doedes ook iets over het hoofd gezien kan hebben.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Een ding zeker!</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wanneer in de hermeneutiek wordt aangenomen,</seg> <seg n="5.2.2">dat de oud- en nieuwtestamentische schrijvers op <hi rend="italic">dezelfde wijze</hi> hebben gedacht als wij,</seg> <seg n="5.2.3">dan volgt daaruit nog niet,</seg> <seg n="5.2.4">dat wij bij goede exegetische praxis <hi rend="italic">hetzelfde</hi> kunnen denken als zij.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het eerste bedoelt het formele denken;</seg> <seg n="5.3.2">het andere het materiële.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De afstand tussen beide meet althans reeds een deel van het hermeneutische vraagstuk uit,</seg> <seg n="5.4.2">al is het nog niet eens het grootste.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik herhaal:</seg> <seg n="5.5.2">niet het grootste;</seg> <seg n="5.5.3">want wij zijn daarmee nog binnen de algemene hermeneutiek.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij moet eveneens in acht worden genomen bij Shakespeare of Goethe.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Doedes laat op de aangehaalde bladzijde van zijn encyclopedie een achterdeurtje open.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij zullen hetzelfde denken,</seg> <seg n="6.2.2">"tenzij dan de plaats,</seg> <seg n="6.2.3">die men behandelt,</seg> <seg n="6.2.4">door haar duisterheid het verstaan voor ons onmogelijk maakt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hier zijn we even uit de scherpzinnige klaarheid uit.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar men vergist zich als men meent,</seg> <seg n="6.4.2">dat hier de poort naar het heilig donker der theologie geopend wordt.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het is een achterdeurtje.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Bedoeld worden de moeilijkheden van de grammatisch-historische exegese.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Doedes heeft school gemaakt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zowel mijn leermeester Van Manen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n3" rend="superscript">3</ref> als mijn leermeester Baljon<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n4" rend="superscript">4</ref> waren zijn discipelen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Elk op zijn wijze hebben ze,</seg> <seg n="7.3.2">consequenter dan Doedes,</seg> <seg n="7.3.3">diens hermeneutische regel willen toepassen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">In de encyclopedie van de laatstgenoemde wordt Doedes herhaald.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ook hier de algemene hermeneutiek,</seg> <seg n="7.5.2">formele en materiële aanpassing van schrijver en lezer en verstaanbaarheid.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Maar daarbij wordt opzettelijker dan bij Doedes,</seg> <seg n="7.6.2"><hi rend="italic">en ipsissimis verbis,</hi></seg> <seg n="7.6.3">de Heilige Geest uit de exegese verwezen,</seg> <seg n="7.6.4">de geestelijke verklaring van de geestelijke inhoud gewraakt en iedere zin naast of achter de grammatisch-historische als onzin gebrandmerkt.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">- Deze verscherping is niet meer een plichtmatige afrekening met een oude theologische reminiscentie,</seg> <seg n="7.7.2">wat het bij Doedes nog meer is,</seg> <seg n="7.7.3">maar een verweer tegen de inmiddels verschenen encyclopedie van Kuyper.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Zij bewijst tweeërlei.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Ten eerste,</seg> <seg n="7.9.2">dat niet meer geheel waar was wat in Doedes' tijd gold,</seg> <seg n="7.9.3">dat er genoegzame eenstemmigheid bestond.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">En ten andere,</seg> <seg n="7.10.2">tot welk een graad van on-theologische helderheid men in deze provincie van de godgeleerdheid gekomen was.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Geen wonder dat er reactie gekomen is.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Zo zelfs,</seg> <seg n="7.12.2">dat een enkele onder ons,</seg> <seg n="7.12.3">om zijn theologische diepte te kunnen uitleven,</seg> <seg n="7.12.4">naar de oude exegetische ongerechtigheden teruggreep en zich van het hele vak losmaakte door te verklaren:</seg> <seg n="7.12.5">ik heb geen verstand van exegese.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Nu ga ik het niet dadelijk en evenmin ten slotte opnemen voor de oude hermeneutische theorie,</seg> <seg n="8.1.2">als ze spreekt van drieërlei of vierderlei schriftzin.</seg></s> <pb n="9" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wel moet het mij zonder uitstel van het hart,</seg> <seg n="8.2.2">dat ik mij met de platte doediaanse grondregel,</seg> <seg n="8.2.3">van wederkerigheid in het denken tussen schrijver en lezer en verstaanbaarheid,</seg> <seg n="8.2.4">nergens en allerminst tegenover de bijbel op mijn gemak gevoel.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dan zit er toch meer rijzing in het middeneeuwse schoolregeltje:</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Littera gesta docet,</hi></seg> <seg n="9.1.2"><hi rend="italic">quid credas allegorie.</hi></seg></s></quote>
<quote type="block"><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Moralis quid agas,</hi></seg> <seg n="10.1.2"><hi rend="italic">quo tendas anagogia.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></quote>
<p rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ik wil echter beginnen met veel goeds te zeggen van het op de voorgrond komen van de letterlijke tegenover de allegorische zin.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De Reformatie is uit exegese geboren.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Heel aan het begin staan Luthers voorlezingen over de psalmen en de brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zowel in Duitsland als bij ons staat een nieuwe bijbelvertaling in zeer nauwe betrekking tot het hervormde leven.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Protestantisme is ook een protest in zake de uitlegging.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Tegen exegetische willekeur van mensen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het is er om te doen,</seg> <seg n="12.6.2">te weten wat God zegt.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Daarom staat de letterlijke betekenis voorop.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het is begonnen om de ware betekenis van de uitdrukkingen op de hoofdpunten,</seg> <seg n="12.8.2">zoals de <hi rend="italic">iustitia Dei</hi> in Romeinen.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het vinden van de ware zin van deze beide woorden heeft Luther tot kerkhervormer gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit is de zuiver-religieuze kant van de zaak.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het is verreweg het voornaamste.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daarnaast moeten echter nog een drietal redenen genoemd worden voor het toenemen in betekenis van de grammatische zin.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">In de eerste plaats de verminderde waarde van het instituut der kerk voor de heilszekerheid.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Slechts de letterlijke betekenis van de Schrift bood genoegzame vastheid,</seg> <seg n="13.5.2">was concreet genoeg om dit tekort aan te vullen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Hoevele protestanten zouden in de stervensure niet hun hoofd op een bijbeltekst neergelegd hebben,</seg> <seg n="13.6.2">waar geen priester hun meer de peluw van het oliesel spreidde.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">- Dan herinner ik nog aan de behoefte om een equivalent te hebben voor de roomse traditie.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Deze maakt een vrijere behandeling van het bijbelwoord minder gevaarlijk.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Ten slotte geldt toch slechts <hi rend="italic">quod semper,</hi></seg> <seg n="13.9.2"><hi rend="italic">quod ubique,</hi></seg> <seg n="13.9.3"><hi rend="italic">quod ab omnibus traditum est.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Anders is het onder ons.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Daar is juist de letterlijke zin der woorden trouwste drager der overlevering.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">De betekenis van een tekst,</seg> <seg n="13.12.2">althans een contekst,</seg> <seg n="13.12.3">kan,</seg> <seg n="13.12.4">als geleerden er lang mee bezig zijn,</seg> <seg n="13.12.5">nog wel gewijzigd worden.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Maar die van de woorden niet,</seg> <seg n="13.13.2">omdat,</seg> <seg n="13.13.3">zoals Spinoza zo treffend opmerkt,</seg> <seg n="13.13.4"><hi rend="italic">het volk die met de geleerden bewaart.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1"><hi rend="italic">-</hi> In de derde plaats mogen we niet over 't hoofd zien de betekenis van de bijbelvertaling onder protestanten.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">De vertaling is tekst en uitleg tegelijk.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Haar letter is iets heel anders dan het <hi rend="italic">gramma</hi> van de grondtekst.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Het gaat <pb n="10" ed="VW"/>eigenlijk niet aan,</seg> <seg n="13.17.2">daarachter nog weer een andere zin te zoeken.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Dat is misschien goed voor <hi rend="italic">doctores ecclesiae</hi> binnen gewijde muren,</seg> <seg n="13.18.2">tegenover een oud handschrift,</seg> <seg n="13.18.3">maar niet voor de gemene man,</seg> <seg n="13.18.4">die Gods woord in gemeenzame taal in zijn huis ontvangt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Zo heeft bij de Hervorming alles meegewerkt om de allegorische verklaring naar achteren te dringen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zoekt men dit als algemeen cultuur-verschijnsel te begrijpen,</seg> <seg n="14.2.2">dan kan men er op wijzen,</seg> <seg n="14.2.3">dat de wet en haar uitlegging in het Westen steeds meer gegolden heeft dan de idee en haar symbool.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wij leven niet bij het beeld,</seg> <seg n="14.3.2">maar bij de tekst.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het protestantisme heeft daarvan de consequenties ook in de exegese getrokken.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Daar heeft de beeldenstorm nog feller gewoed dan in de kerken.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Ook de allegorie werd tot de 'stomme beelden' gerekend.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Monumentaal rijzen nu tegen die achtergrond de commentaren van Calvijn op,</seg> <seg n="15.1.2">waarin het ideaal van protestantse exegese voorlopig vrijwel gegrepen werd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hier verbindt zich grote geestelijke diepte met wat Diestel roemt als "ware exegetische tact"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f6" rend="superscript">f</ref> De uitlegging is diep en tegelijk nuchter.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ze is gericht op het ware en het juiste.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">- Ons land hoedt een roemrijke calvinistische exegetische traditie,</seg> <seg n="15.4.2">al is de verhouding van waarheid en juistheid niet steeds zo harmonisch bewaard als bij Calvijn.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Als we de vraag overwegen,</seg> <seg n="16.1.2">waar we met de letterlijke exegese aan toe zijn,</seg> <seg n="16.1.3">mogen we bij de kerkelijke en theologische uitlegging niet blijven staan.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Er zijn meer,</seg> <seg n="16.2.2">die belang stellen in de letter der Schrift:</seg> <seg n="16.2.3">het humanisme en de filosofie.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Allereerst de humanisten.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Niet gewetensnood,</seg> <seg n="16.4.2">maar morele belangstelling trok hen tot deze oude teksten.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zij vonden daar een zuiverheid,</seg> <seg n="16.5.2">eenvoud en verhevenheid,</seg> <seg n="16.5.3">die ze in de godsdienstige geschriften van hun eigen tijd te zeer misten.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Het is hun minder te doen om de <hi rend="italic">arcana Dei</hi> als wel om betere zeden.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Te scheiden zijn beide richtingen niet altijd.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Bij Melanchton bijv. zijn ze zeer nauw verbonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Maar het is duidelijk,</seg> <seg n="16.9.2">dat de belangstelling in de letter in beide gevallen verschillend zal zijn.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">De reformator wil het laatste horen,</seg> <seg n="16.10.2">wat het woord zeggen wil:</seg> <seg n="16.10.3">de <hi rend="italic">viva vox Dei.</hi></seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Soms zal een woord de klank en het volume krijgen van een donderslag.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Dan weer zal het vol van genade zijn.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Zo is er toch weer diepte in en achter de woorden.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Achter sommige opent zich de hemel;</seg> <seg n="16.14.2">achter andere gaapt het graf en de hel.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Er komt licht en donker in.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">- Dit geldt ook van de contekst.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">De woorden zullen soms uit hun lijst naar voren komen,</seg> <seg n="16.17.2">terwijl de samenhang op de achtergrond blijft.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Daarbij kan het dan gebeuren,</seg> <seg n="16.18.2">dat het duistere op de voorgrond komt en verstaan wordt,</seg> <seg n="16.18.3">terwijl het heldere zonder betekenis daarnaast blijft staan.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Men weet welk een geweld,</seg> <seg n="16.19.2">voor Luther,</seg> <seg n="16.19.3">juist zó de letter van een bijbelwoord kan krijgen.</seg></s> <pb n="11" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="16.20"><seg n="16.20.1">Heel anders de humanist.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Letterlijke zin betekent hier,</seg> <seg n="16.21.2">dat de bijbel een eenvoudig leesboek zal zijn,</seg> <seg n="16.21.3">bruikbaar en verstaanbaar voor iedereen.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Duistere plaatsen zijn die,</seg> <seg n="16.22.2">welke dat grammatisch of historisch zijn;</seg> <seg n="16.22.3">men laat ze rusten.</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">De religieuze donkerheid wordt minder opgemerkt.</seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">Klassiek zijn in dat opzicht de <hi rend="italic">Annotationes</hi> van Hugo de Groot.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="16.25"><seg n="16.25.1">Ze vormen de humanistische tegenhanger van Calvijns commentaren.</seg></s> <s n="16.26"><seg n="16.26.1">Ze wilden reeds toen zijn,</seg> <seg n="16.26.2">wat nu een Oud of Nieuw Testament voor leken heet.</seg></s> <s n="16.27"><seg n="16.27.1">Een leesboek voor beschaafden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Behalve het humanisme heeft ook de nieuwere filosofie met de Reformatie de belangstelling in de letterlijke opvatting van de bijbelse tekst gedeeld.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Met name met Spinoza moet hier worden gerekend.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik noemde hem reeds.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ik denk hier 't meest aan zijn <hi rend="italic">Tractatus theologico-politicus,</hi></seg> <seg n="17.4.2">in 't bijzonder het zevende hoofdstuk:</seg> <seg n="17.4.3"><hi rend="italic">De interpretatione Scripturae,-</hi> een merkwaardige hermeneutiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">In tweeërlei opzicht komt Spinoza's opvatting van exegese volkomen overeen met die van Calvijn.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">In de eerste plaats hierin,</seg> <seg n="17.6.2">dat hij de letter van de Schrift scherp wil raadplegen,</seg> <seg n="17.6.3">omdat het hier bijna zonder uitzondering dingen geldt,</seg> <seg n="17.6.4">die ons verstand geheel te boven gaan:</seg> <seg n="17.6.5">profetie en wonderen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Hij wil zich geheel op de tekst appliceren (evengoed als Bengel<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n12" rend="superscript">12</ref>),</seg> <seg n="17.7.2">omdat de zaken waarover het gaat,</seg> <seg n="17.7.3">zo <hi rend="italic">donker zijn.</hi></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Buiten taal en tekst om zouden wij er geen stap verder komen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">We moeten dus alle kennis van de Schrift zelf hebben.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">- Maar dan bestaat er nog een tweede overeenstemming met de reformatoren,</seg> <seg n="17.10.2">die nog frappanter is.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">En wel deze.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Wanneer onze wijsgeer naar analogie van de natuurlijke historie,</seg> <seg n="17.12.2">een historie der Schrift opstelt</seg> <seg n="17.12.3">- waarin historie de betekenis heeft van een reeks bijbelgegevens,</seg> <seg n="17.12.4">uit ervaring verkregen door applicatie op de tekst,</seg> <seg n="17.12.5">- dan scheidt hij daarin het heldere van het duistere.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">En nu is dit zo belangrijk,</seg> <seg n="17.13.2">dat hij tot de heldere stukken datgene rekent,</seg> <seg n="17.13.3">waar ik zekerheid heb,</seg> <seg n="17.13.4">wat de bijbel zeggen wil,</seg> <seg n="17.13.5">ook al gaat de zaak mijn begrip verre te boven.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">En tot de duistere omgekeerd die,</seg> <seg n="17.14.2">waarvan ik die niet bezit,</seg> <seg n="17.14.3">al levert de zaak geen moeilijkheden op.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f7" rend="superscript">g</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wanneer Spinoza zo de noodzakelijkheid van grammatisch-historische exegese adstrueert door de duisterheid van de zaken waar het over gaat en als hij de mogelijkheid van het samengaan van religieuze donkerheid en exegetische klaarheid aanwijst,</seg> <seg n="18.1.2">dan komt dit formeel geheel overeen met de reformatoren.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ook hier moet herhaald,</seg> <seg n="18.2.2">wat ik van de hervormers zei,</seg> <seg n="18.2.3">dat het gebeuren kan,</seg> <seg n="18.2.4">dat het duistere verstaan wordt en het heldere niet.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">- In dat opzicht reiken filosofie en theologie elkaar,</seg> <seg n="18.3.2">zoals zo dikwijls,</seg> <seg n="18.3.3">over het humanisme heen de hand. Spinoza's <hi rend="italic">Tractatus</hi> is in menig opzicht een filosofische tegenhanger van Calvijns <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hij begint,</seg> <seg n="18.4.2">als deze,</seg> <seg n="18.4.3">met de bijbel en eindigt met de politiek.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Grotius moge bijbelser en christelijker zijn dan <pb n="12" ed="VW"/>Spinoza,</seg> <seg n="18.5.2">toch betekent zijn humanistische vrees voor het heilig donker,</seg> <seg n="18.5.3">zijn gelijkstellen van verstaan en begrijpen,</seg> <seg n="18.5.4">zijn regelrechte applicatie op de morele zin,</seg> <seg n="18.5.5">zijn hermeneutisch beginsel van helderheid,</seg> <seg n="18.5.6">- ik zeg,</seg> <seg n="18.5.7">dit alles betekent vlakheid tegenover de theoloog en de filosoof.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ook Spinoza keert ten slotte in tot de morele betekenis en tot de helderheid.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Hij doet dit door middel van een breed uitgewerkte accommodatie-theorie.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Maar de bijbel,</seg> <seg n="18.8.2">die hij in handen van de lezer geeft,</seg> <seg n="18.8.3">als zijn <hi rend="italic">vertaling</hi> voleindigd is,</seg> <seg n="18.8.4">is geen moraal,</seg> <seg n="18.8.5">doch een <hi rend="italic">ethica.</hi></seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zijn bijbel is niet voor beschaafde leken,</seg> <seg n="18.9.2">maar voor de volmaakten,</seg> <seg n="18.9.3">de teleioi.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hiermee hebben wij de drie draden in handen,</seg> <seg n="19.1.2">waaruit het garen van de letterlijke exegese gesponnen wordt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hervorming,</seg> <seg n="19.2.2">humanisme,</seg> <seg n="19.2.3">filosofie.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ik kan hier slechts aforistisch een paar conclusies trekken.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Alles komt neer op de verhouding van licht en donker.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1"><hi rend="italic">De vraag van allegorische en letterlijke uitlegging keert hier in andere vorm terug.</hi></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1"><hi rend="italic">Nu binnen de grenzen van de grammatische opvatting.</hi></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Daarbij wordt de strijd uitgevochten tussen theologie en filosofie over het humanisme heen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Want alleen dat laatste kent <hi rend="italic">niet</hi> de spanning tussen helderheid en donkerheid in de tekst;</seg> <seg n="20.5.2">tussen letter en geest.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Althans slechts zeer betrekkelijk.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het volgt horizontaal het geschrevene als een lichtende streep.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">En omdat het de allegorese niet hoort in het woord,</seg> <seg n="20.8.2">laat het daarachter voor de oude allegorie nog een plaats open,</seg> <seg n="20.8.3">zoals Grotius telkens doet.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Het waardeert die zelfs als literatuur-vorm.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Protestantse theologie en filosofie echter kennen beide de allegorese <hi rend="italic">in de</hi> letter.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Juist daarom verklaren ze grammatisch.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">In de theologie is de ontwikkeling van het inspiratie-dogma in verband met de letter zelfs berucht geworden om haar uitwerking in de verkeerde richting.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar ook de wijsbegeerte zoekt uit de letter <hi rend="italic">iets anders</hi> te lezen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De hele historisch-kritische richting sedert Spinoza is daarvan een bewijs.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Applicatie op de letter als nooit te voren,</seg> <seg n="21.6.2">gepaard met constructies van <hi rend="italic">het andere.</hi></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Calvijn en Spinoza,</seg> <seg n="22.1.2">theologie en filosofie komen formeel geheel overeen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maar in die formele overeenkomst staan ze vlak tegen elkaar over.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Voor de hervormer is de letter helder vergeleken bij het andere,</seg> <seg n="22.3.2">dat ze uitspreekt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De filosoof ziet klaarheid achter de duistere tekst.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Calvijn luistert naar de Geest,</seg> <seg n="22.5.2">als hij zijn aandacht richt op het woord.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Spinoza verneemt eeuwige waarheden,</seg> <seg n="22.6.2">als hij hetzelfde doet,</seg> <seg n="22.6.3">zoals men uit een verwarde weergave van een euclidische stelling deze toch gemakkelijk zelf construeert.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De verhouding van licht en donker is bij beiden juist omgekeerd-evenredig.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Waar zijn we nu met onze exegese aan toe?</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ik wees reeds op de impasse,</seg> <seg n="23.2.2">waarin we een 50 en 25 jaar geleden gekomen waren.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De verhouding van schrijver en lezer bij Doedes,</seg> <seg n="23.3.2">de identiteit van beider denken en de verstaanbaarheid zoals hij die leert,</seg> <seg n="23.3.3">zijn humanistisch als ze in conservatief-bijbelse<pb n="13" ed="VW"/> richting gebruikt worden.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">In het historisch-kritisch onderzoek echter verbinden zich daarmee vaak filosofische gedachtenreeksen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Doedes is een vermenging van beide.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">In ieder geval is niet geestelijkheid maar scherpzinnigheid hier hoofdvoorwaarde voor exegese.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Alles is echter nog doortrokken van de reformatorische traditie.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wat echter te zeggen van Baljon als hij <hi rend="italic">ipsissimis verbis</hi> de Heilige Geest,</seg> <seg n="24.1.2">de auteur der Schrift,</seg> <seg n="24.1.3">uit de exegetische synagoge werpt en iedere zin,</seg> <seg n="24.1.4">die hoger is dan het <hi rend="italic">gramme,</hi></seg> <seg n="24.1.5">voor onzin verklaart?<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f8" rend="superscript">h</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De uitlegging van prof. De Hartog is,</seg> <seg n="25.1.2">naar zijn eigen verklaring,</seg> <seg n="25.1.3">geen exegese.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hij heeft gelijk,</seg> <seg n="25.2.2">voorzover het de hermeneutiek betreft,</seg> <seg n="25.2.3">zoals wij die kennen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De Hartog gaat ook hier,</seg> <seg n="25.3.2">zoals met heel zijn theologie,</seg> <seg n="25.3.3">achter de Hervorming terug.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zijn bijbelgebruik heeft bevrijdend gewerkt.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het heeft waarde,</seg> <seg n="25.5.2">ook voor hedendaagse exegese,</seg> <seg n="25.5.3">omdat het weer eens duidelijk maakt,</seg> <seg n="25.5.4">dat de bijbel geen leesboek is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ook ik geloof,</seg> <seg n="26.1.2">dat we de allegorese niet kunnen missen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Maar ik zie haar eis reformatorisch,</seg> <seg n="26.2.2">binnen de omheining der letter.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ik meen,</seg> <seg n="26.3.2">dat Barth hier genoemd mag worden met zijn bekende commentaren.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Bij eerste inzet mogen hier de wanden van de letterlijke zin wat sterke druk ondervinden,</seg> <seg n="26.4.2">ik geloof toch dat ze het meestal houden.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De oude lederzakken van de humanistische exegese moeten ook bersten.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De bijbel is geen leesboek.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Als Christus niet uit de uitlegkundige synagoge geworpen wordt,</seg> <seg n="26.7.2">maar de rol mag houden,</seg> <seg n="26.7.3">dan spreekt er ook wel een Geest uit de letter,</seg> <seg n="26.7.4">waarover velen,</seg> <seg n="26.7.5">die Hem horen,</seg> <seg n="26.7.6">zich ontzetten.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="7" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J. I. Doedes, <hi rend="italic">Encyclopedie der christelijke theologie,</hi> Utrecht 1876, p. 77.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Doedes, a.w., p. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. w., p. 78.</p></note>
<pb n="8" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="9" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>". . . vulgus linguam cum doctis servat........ <hi rend="italic">Tractatus theologico-politicus,</hi> hfdst. 7. Vgl. Spinoza, <hi rend="italic">Opera, uitg.</hi> C. Gebhardt, dl. 3, p. 105.</p></note>
<pb n="10" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>L.Diestel, <hi rend="italic">Geschichte des Alten Testaments in der christlichen Kirche</hi>, Jena 1869, p. 269.</p></note>
<pb n="11" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. Spinoza, <hi rend="italic">Opera, a. w.,</hi> p. 98 v. en p. 100 v.</p></note>
<pb n="13" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. J. M. S. Baljon, <hi rend="italic">Encyclopedie der christelijke theologie,</hi> Utrecht 1900, p. 95 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">Jaarboek voor het protestantsch theologisch onderwijs,</hi> Groningen/Den Haag 1929, p. 18-28; vervolgens gepubliceerd in <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 68-75 (pag. uit <hi rend="italic">GPers,</hi> aangegeven). In de eerste uitgave wordt aan het begin een opmerking gemaakt betreffende het verzoek der redactie, die in <hi rend="italic">GPers.</hi> weggevallen is. Laatstgenoemde versie is hier aangehouden. Hierbij volgt <choice><sic>Noordrnans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Noordmans</corr></choice>' woord vooraf bij de eerste en tweede druk:</p><p>Voor de eerste druk</p><p>Van de hier aangeboden opstellen ziet het laatste en omvangrijkste voor 't eerst het licht. De andere zijn vroeger in verschillende periodieken verschenen. Zij vormen een eenheid, voorzover bepaalde theologische hoofdgedachten in verschillende richtingen er in zijn uitgewerkt. Men zou ze bijna hoofdstukken van het boek kunnen noemen.</p><p>Het stuk over <hi rend="italic">Predestinatie,</hi> van 1921, waarin wordt aangewezen, hoe Gods barmhartigheid onze zedelijkheid in verwarring brengt, vindt zijn tegenhanger in de door mij, in hetzelfde jaar, in 'Practisch Christendom' bijgedragen brochure over <hi rend="italic">Geloven op gezag,</hi> waarin betoogd wordt, dat de goddelijke waarheid onze redelijkheid stoort.</p><p>Door het opkomen van de <hi rend="italic">Dialectische Theologie,</hi> omstreeks 1924, kregen deze opvattingen aansluiting aan de theologische discussie. - Daarnaast noem ik de namen van twee eenzame figuren uit vroeger tijd, die toen hun invloed op mij deden gelden: <hi rend="italic">Kohlbrugge en Theodosius Harnack.</hi></p><p><pb n="14" ed="VW"/>Dat ik mijn oude leermeesters, met name <hi rend="italic">Gunning,</hi> niet geheel heb vaarwel gezegd, daarvan getuigen de laatste drie opstellen van deze bundel. (Augustus 1930)</p><p>Voor de tweede druk Nu deze bundel, na enige jaren lang uitverkocht te zijn geweest, opnieuw verschijnt, denk ik onwillekeurig terug aan het jaartal van de eerste druk: 1930. En daarachter aan de datering van het opstel dat de reeks opent: 1921. De theologische en kerkelijke motieven, die in de tussenliggende jaren aanleiding hadden gegeven tot het schrijven van deze stukken, hebben zich sedert dien niet ter ruste gelegd, maar zich integendeel steeds dieper in de werkelijkheid ingegraven.</p><p>Dat het boek een lezerskring heeft gevonden, stemt mij tot dankbaarheid. En nog meer dat er, in deze snel levende tijd, nog naar gevraagd wordt. (Januari 1939)</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Behalve in zijn <hi rend="italic">Encyclopedie</hi> handelt Doedes, in bredere zin, over de hermeneutiek in <hi rend="italic">Hermeneutiek voor de Schriften des Nieuwen Verbonds,</hi> Utrecht 1878. Over Doedes, zie ook dl 1, p. 86, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. C. van Manen (1842-1905), van 1885-1903 hoogleraar in o.a. de uitlegging van het N.T. te Leiden; geldt als een der voormannen van de tweede generatie der moderne theologie (medeoprichter van de Ver. van Vrijz. Hervormden 1903).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. M. S. Baljon (1861-1908), vanaf 1895 hoogleraar in o.a. de uitlegging van het N.T. te Utrecht; behoorde tot de ethische richting, in zijn opvattingen verwant aan de behoudende historisch-kritische school (in Duitsland bijv. B. Weiss).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n5" type="end" place="end" n="5"><p>A. Kuypers <hi rend="italic">Encyclopaedie der heilige godgeleerdheid</hi> verscheen in 1894 te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Heeft waarschijnlijk betrekking op A. H. de Hartog; over De Hartog zie dl. 1, p. 147 v., noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Dit distichon, beroemde samenvatting van de middeleeuwse uitieggingsmethoden, onderscheidt de letterlijke (de 'gesta'), de dogmatisch-kerkelijke ('allegorie), de morele ('moralis') en de eschatologische ('anagogia') schriftzin; het gaat - in deze vorm - terug op Nicolaas van Lyra <hi rend="italic">(In GaL,</hi> 4, 3, omstreeks 1330), maar is in feite reeds ouder; vgl. hiervoor H. de Lubac, <hi rend="italic">Exégèse médiévale. Les quatre sens de l'écriture, dl.</hi> 1, Parijs 1959, p. 23 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De klassieke zin uit het <hi rend="italic">Commonitorium</hi> van Vincentius van Lerinum (MPL. 50, 640) vermeldt in het oorspronkelijk niet 'traditum', maar 'creditum'. De zin zelf evenwel is een omschrijving van het rooms-katholieke traditiebegrip.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. bijv., hoe bij Melanchton het praktisch-zedelijk interesse de opzet der <hi rend="italic">Loci Communes,</hi> waar in de eerste uitgave van 1521 de triniteits- en incarnatieleer buiten beschouwing gelaten worden, beïnvloedt.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Hugo Grotius, <hi rend="italic">Annotationes in Novum Testamentum denuo emendatius editae.</hi> N. gebruikte de Groningse uitgave van 1826-1834 (9 delen).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">De Tractatus theologico-politicus</hi> werd in 1670 anoniem uitgegeven; hij vormt een welsprekend pleidooi voor godsdienstvrijheid. Ware godsdienst is onafhankelijk van filosofische speculaties en dogmatische systematiek, doch bestaat in een eenvoudige en praktische vroomheid. De behandeling is, kort, de volgende: Na een uitvoeriger uiteenzetting over de profetie en het volk Israël, de uitlegging van de bijbel (het hier aangehaalde hoofdstuk 7!) en een aantal verdere Schrift-problemen (ook nieuwtestamentische) zet Spinoza uiteen, wat het ware geloof is, bepaalt vervolgens de grondslagen en de rechten en plichten van de staat, met name tegenover de godsdienst. Zie <hi rend="italic">Opera,</hi> uitg. C. Gebhardt, dl. 3, p. 1-268.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Noordmans zinspeelt hier op de bekende uitleggingsregel van J. A. Bengel (1687-1752): "Te totum applica ad textum; rem totam applica ad te" ("Richt uzelf geheel op de tekst; pas de gehele inhoud dan toe op uzelf").</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n13" type="end" place="end" n="13"><p>De hier aan de orde zijnde citaten luiden:</p><p>"Tota itaque Scripturae cognitio ab ipsa sola pcti debet ... Regula igitur universalis interpretandi Scripturam est, nihil Scripturae tanquam eius documentum tribuere, quod ex <pb n="15" ed="VW"/>ipsius historia quam maxime perspectum non habeamus" (a.w., p. 99).</p><p>". . . notandum, quod Scriptura de rebus saepissime agit, quae ex principiis lumine <choice><sic>naturaii</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">naturali</corr></choice> notis deduci nequeunt; eius enim maximam partem historiae et revelationes componunt: at historiae miracula potissimum continent, hoc est ... narrationes rerum insolitarum naturae, opinionibus et iudiciis historicorum, qui eas scripserunt, accomodatas; revelationes autem opinionibus etiam Prophetarum accomodatae sunt. . ., et ipsae revera captuin humanum superant. Quare cognitio horum omnium, hoc est, omnium fere rerum, quae in Scriptura continentur, ab ipsa Scriptura sola pcti debet: sieuti cognitio naturae ab ipsa natura" (p. 98 v.). "... cas sententias hic obscuras aut claras voco, quarum sensus ex contextu orationis facile vel difficulter ratione percipitur. De solo enim sensu orationum, non autem de earum veritate laboremus. Quin imo apprime cavendum est, quamdiu sensum Scripturae quaerimus, ne ratiocinio nostro, quatenus principiis naturalis cognitionis fundatum est (ut iam taceam praeiudicia) praeoccupemur, sed ne verum sensum cum rerum veritate confundamus, illo ex solo linguae usu erit investigandus, vel ex ratiocinio, quod nunum aliud fundamentum agnoscit, quam Scripturam" (p. 100).</p><p>Het voorbeeld, dat Spinoza hier vervolgens geeft, is zeer verhelderend, nl. <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">als '</corr></choice>Mozes'zegt: God is een vuur. Voor de rede is dit een begrijpelijke uitspraak, maar de moeilijkheden beginnen, als men gaat vragen, wat hier precies over God gezegd is (p. 100 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Het betreffende citaat luidt: "De hermeneutiek van het N.T. is de toepassing van de algemene hermeneutiek op deze geschriften. Wij moeten hierbij van de stelregel uitgaan, dat die geschriften op dezelfde wijze verklaard moeten worden als andere geschriften en het gewijd karakter van die geschriften geen andere uitleggingsmethode daarvan toelaat. Het is wetenschappelijk ongeoorloofd, om bij de Schriften des N.V. tussen een auctor primarius, d.i. de Heilige Geest, en de auctores secundarii, d.z. de schrijvers van het N.T. te onderscheiden en op grond hiervan aan te nemen, dat een exceptionele verklaringsmethode voor het N.T. geoorloofd zou zijn. De schrijvers van het N.T. waren aan dezelfde wetten van het denken of van de logica onderworpen als de schrijvers van andere boeken. De geestelijke inhoud hunner geschriften rechtvaardigt niet een zgn. geestelijke verklaring."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.licht-en-donker-in-de-exegese.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="2" xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk" decls="#bibl-noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk">
<pb n="16" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het Oude Testament en de kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In een onbewaakt ogenblik had ik hierboven wel eens kunnen schrijven:</seg> <seg n="3.1.2">'Het Oude Testament en wij'.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik ben blij,</seg> <seg n="3.2.2">dat mij dat niet overkomen is.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het zou de indruk kunnen maken,</seg> <seg n="3.3.2">alsof ik in dat wij <hi rend="italic">de moderne</hi> mens tegenover <hi rend="italic">het Oude</hi> Testament plaatste.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarin lag dan zo half en half de vraag opgesloten,</seg> <seg n="3.4.2">of wij,</seg> <seg n="3.4.3">mensen van de twintigste eeuw,</seg> <seg n="3.4.4">nog wel iets uit zo'n oud boek zouden kunnen leren.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">In ieder geval zou ik de lezers daarmee als enkelingen hebben opgeroepen om hun oordeel op te maken over de betekenis van het grootste deel der Heilige Schrift.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En daartoe mogen wij elkaar toch niet uitnodigen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer ik iemand vroeg,</seg> <seg n="4.1.2">of hij Abraham,</seg> <seg n="4.1.3">Mozes,</seg> <seg n="4.1.4">David,</seg> <seg n="4.1.5">Jesaja,</seg> <seg n="4.1.6">Jeremia wel belangrijk genoeg vindt om er kennis van te nemen,</seg> <seg n="4.1.7">dan beging ik een dwaasheid.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hoogstens kon zo'n vraag dienen op een enquéte-lijst,</seg> <seg n="4.2.2">om eens te onderzoeken,</seg> <seg n="4.2.3">hoe het in hart en hoofd van onze tijdgenoten gesteld is.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar dan was het er ons niet om te doen een beoordeling van het Oude Testament te krijgen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Onze verhouding tot dit boek kan nooit individueel zijn.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wij kunnen ons niet omdraaien om er onze mening over te zeggen,</seg> <seg n="5.2.2">alsof het hier een leesboek gold,</seg> <seg n="5.2.3">dat een tijd geleden,</seg> <seg n="5.2.4">hoe lang dan ook terug,</seg> <seg n="5.2.5">was verschenen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij krijgen het Oude Testament niet in een leesportefeuille toegezonden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het ligt in zwaar leer gebonden op de kansel,</seg> <seg n="5.4.2">waarvoor wij gedoopt zijn.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Of wij hebben in huis onze statenbijbel,</seg> <seg n="5.5.2">waarvan de bladen door het omslaan van geslacht tot geslacht de helft van hun margo hebben verloren.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Tot het Oude Testament staan wij in een verhouding,</seg> <seg n="5.6.2">die de bijbel zelf een <hi rend="italic">verbond</hi> noemt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="5.7.2">er zijn omstandigheden van wijde samenhang,</seg> <seg n="5.7.3">waarmee die betrekking is saamgeweven.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Ons hele bestaan is er mee gemoeid.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Eeuwen en geslachten zijn er de dragers van.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">En als wij er anders tegenover komen te staan,</seg> <seg n="5.10.2">dan zal ons hele leven veranderen.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Men zou van de omvang der wijzigingen in ons geestelijk leven,</seg> <seg n="5.11.2">die het gevolg zouden moeten zijn van een principieel terzijde-stellen van het Oude Testament,</seg> <seg n="5.11.3">'t best een voorstelling kunnen vormen door ze te vergelijken met de veranderingen in het klimaat,</seg> <seg n="5.11.4">waarvan de geologie bericht weet te geven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dit springt reeds in het oog,</seg> <seg n="6.1.2">als wij de kwestie cultureel beschouwen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Waar moeten wij met de grote Europeër Rembrandt heen,</seg> <seg n="6.2.2">als vader Jakob,</seg> <seg n="6.2.3">die de zonen van Jozef zegent,</seg> <seg n="6.2.4">David die voor Saul op de harp speelt,</seg> <seg n="6.2.5">of Jeremia die Jeruzalem beweent,</seg> <seg n="6.2.6">onze antipathieën opwekken?</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En zo zou er zo veel te noemen zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Men denke aan Vondel en Milton.</seg></s> <pb n="17" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.5"><seg n="6.5.1">Toch hebben wij daarmee natuurlijk nog niet het belangrijkste genoemd.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Wij kunnen nu,</seg> <seg n="6.6.2">nadat de kerkvaders er moeite mee gehad hebben,</seg> <seg n="6.6.3">ook wel weer onze vreugde hebben aan de toorn van Achilles,</seg> <seg n="6.6.4">aan Hectors afscheid van vrouw en kind uit de <hi rend="italic">Ilias,</hi></seg> <seg n="6.6.5">of aan Nausicaä,</seg> <seg n="6.6.6">de koningsdochter-aan-de-was en Penelope,</seg> <seg n="6.6.7">de grote spinster uit de <hi rend="italic">Odyssee,</hi></seg> <seg n="6.6.8">al staan wij niet meer in een religieuze verhouding tot de godenwereld van Homerus.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zo zou ook het ongerief ten opzichte van Rembrandt kunnen meevallen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Maar dat raakt de spil van het leven niet.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Als wij ons voor de geest willen brengen wat het Oude Testament voor ons betekent,</seg> <seg n="7.1.2">dan gaan wij er derhalve niet als enkelingen tegenover staan,</seg> <seg n="7.1.3">maar <hi rend="italic">samen,</hi></seg> <seg n="7.1.4">als lidmaten van de kerk,</seg> <seg n="7.1.5">waarmee de inhoud van dat boek zo is saamgeweven,</seg> <seg n="7.1.6">dat de theologie altijd bezig is zich daarvan rekenschap te geven,</seg> <seg n="7.1.7">zonder er ooit mee gereed te komen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En wij oordelen daarbij dan niet naar een esthetische of een of andere dergelijke maatstaf die de buitenkant raakt,</seg> <seg n="7.2.2">maar wij doen het <hi rend="italic">existentieel,</hi></seg> <seg n="7.2.3">zoals men dat tegenwoordig graag noemt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="7.3.2">wij houden rekening met alles,</seg> <seg n="7.3.3">waarmee ons verleden,</seg> <seg n="7.3.4">heden en toekomst in de diepste grond verbonden zijn en met de betekenis die het Oude Testament daarvoor heeft.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij herinneren ons,</seg> <seg n="7.4.2">dat het op Golgotha,</seg> <seg n="7.4.3">waar over ons eeuwig wel of wee beslist werd,</seg> <seg n="7.4.4">door de mond van Jezus in zeven kruiswoorden gesproken heeft.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En wij huiveren bij de gedachte,</seg> <seg n="7.5.2">dat het op de hoofdschedelplaats <hi rend="italic">stil</hi> zou worden,</seg> <seg n="7.5.3">als aan dit heilige boek het zwijgen werd opgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo merken wij,</seg> <seg n="8.1.2">dat hier geen sprake is van een kwestie,</seg> <seg n="8.1.3">die wij met hard blokken en zoeken tot oplossing zouden moeten brengen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hier is een werkelijkheid,</seg> <seg n="8.2.2">een getuigenis van wet en profeten,</seg> <seg n="8.2.3">dat in het Nieuwe Testament is vervuld geworden en dat verder in de kerk is uitgedragen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Worden wet en profeten ontbonden (Matth. 5 : 17),</seg> <seg n="8.3.2">dan verliest het Evangelie zijn inhoud;</seg> <seg n="8.3.3">dan is ook de prediking ijdel en ijdel is ook ons geloof.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar wanneer wij <hi rend="italic">samen,</hi></seg> <seg n="9.1.2">als lidmaten van de kerk,</seg> <seg n="9.1.3">en onder het oordeel van een eeuwig wel of wee het Oude Testament naderen,</seg> <seg n="9.1.4">dan zal onze houding een getuigende worden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij zullen die klanken overnemen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">We doen dat ook telkens,</seg> <seg n="9.3.2">als wij de psalmen zingen,</seg> <seg n="9.3.3">die in de Israëlitische kerk,</seg> <seg n="9.3.4">in de tempel,</seg> <seg n="9.3.5">reeds weerklonken hebben en die Jezus met zijn discipelen heeft aangeheven in de paasnacht.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De kerkvader Augustinus zong ze eigenlijk altijd,</seg> <seg n="9.4.2">toen hij zijn boeken schreef,</seg> <seg n="9.4.3">waarin deze liederen bijna op elke bladzijde in aanslag komen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Van de protestantse kerken,</seg> <seg n="9.5.2">met name de gereformeerde,</seg> <seg n="9.5.3">kan men zeggen,</seg> <seg n="9.5.4">dat zij onder psalmgezang zijn ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zo kunnen wij het Evangelie niet geloven,</seg> <seg n="10.1.2">de geloofsleer niet beoefenen,</seg> <seg n="10.1.3">aan onze eredienst niet deelnemen,</seg> <seg n="10.1.4">zonder,</seg> <seg n="10.1.5">als ik het zo noemen mag,</seg> <seg n="10.1.6">aan het Oude Testament <hi rend="italic">deel te nemen.</hi></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat is heel iets anders dan wanneer wij er één voor één kritisch tegenover gaan staan,</seg> <seg n="10.2.2">om er ons oordeel over te zeggen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Want dit is vaak niet meer dan een letterkundige bezigheid.</seg></s> <pb n="18" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.4"><seg n="10.4.1">De kritiek op het Oude Testament,</seg> <seg n="10.4.2">die genoemd mag worden tegenover de kerkelijke deelname aan dat boek,</seg> <seg n="10.4.3">is ook even oud als de Heilige Schrift en heeft andere gedachten over goed en kwaad,</seg> <seg n="10.4.4">liefde en haat,</seg> <seg n="10.4.5">vergeving en wraak,</seg> <seg n="10.4.6">wel en wee dan de bijbel.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zij is existentieel en raakt ons hele bestaan,</seg> <seg n="10.5.2">zoals ook de bijbel begint met de schepping en uitloopt op de voleinding.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De kritiek op het Oude Testament</seg> <seg n="10.6.2">- en daarmee bedoel ik nu die kritiek in grote stijl,</seg> <seg n="10.6.3">die meer is dan een letterkundig tijdverdrijf</seg> <seg n="10.6.4">- heeft ook niet individueel plaats.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Haar beoefening vormt evengoed een kerk als de deelname aan wet en profeten en psalmen,</seg> <seg n="10.7.2">die wij in ons geloof en onze godsdienstoefening tot uiting brengen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Zij heeft ook haar profeten:</seg> <seg n="10.8.2">Fichte,</seg> <seg n="10.8.3">Lagarde,</seg> <seg n="10.8.4">Nietzsche.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zij wacht in onze dagen op haar Messias,</seg> <seg n="10.9.2">even goed als de Jood.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Dat is de laatste grond van de vreselijke tegenstelling,</seg> <seg n="10.10.2">waarvan wij thans getuigen zijn.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het antisemitisme is een zuiver religieuze beweging geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De vraag begint kosmische afmetingen aan te nemen.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Jood en heiden zijn volgens Paulus en Christus verenigd.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">De 'middenmuur des afscheidsels' is afgebroken.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Wij zien dat dit geen stichtelijkheden zijn van de apostel. 't Is een actuele vraag van de eerste grootte,</seg> <seg n="10.15.2">ook nu nog.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Het Oude Testament staat nog in 't middelpunt van de wereldgeschiedenis.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik schreef dus,</seg> <seg n="12.1.2">dat wij over het Oude Testament niet kunnen oordelen,</seg> <seg n="12.1.3">als wij er niet aan deelnemen;</seg> <seg n="12.1.4">als wij het profetisch getuigenis niet overnemen en de psalmen niet meezingen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Nu is <hi rend="italic">deelnemen</hi> een gevaarlijk woord,</seg> <seg n="13.1.2">waarmee men voorzichtig moet omgaan.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Men kan het gemakkelijk zo verstaan,</seg> <seg n="13.2.2">dat het zou betekenen:</seg> <seg n="13.2.3">de <hi rend="italic">zaak op dezelfde voet voortzetten.</hi></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit zou het ergste misverstand zijn,</seg> <seg n="13.3.2">dat er in de kerk kan bestaan ten opzichte van het Oude Testament.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ik heb dat ook al dadelijk gezegd.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ik schreef,</seg> <seg n="13.5.2">dat een getuigende houding moet staan "onder het oordeel van een eeuwig wel of wee".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het Oude Testament voortzetten of er aan deelnemen hebben ook de Joden willen doen en men kan niet zeggen dat zij zich daarvoor geen moeite getroost hebben.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Wanneer ooit een volk zijn heilige teksten heeft bestudeerd,</seg> <seg n="13.7.2">dan zijn zij het wel.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En toch hebben zij ze niet op de rechte manier uitgelegd.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Zij zijn er niet in geslaagd het zo te doen,</seg> <seg n="13.9.2">dat het een <hi rend="italic">Nieuw</hi> Testament werd.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Het bleef een voortzetting van het Oude.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daaraan moeten wij ons spiegelen,</seg> <seg n="14.1.2">als wij van het Oude Testament gebruik maken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Daarinstaan vele dingen die in aanmerking zouden kunnen komen om regelrecht te worden overgebracht in ons leven.</seg></s> <pb n="19" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik denk bijv. aan het mozaïsche recht,</seg> <seg n="14.3.2">zoals dat vooral in het boek Exodus staat opgetekend.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daarin komen bepalingen voor,</seg> <seg n="14.4.2">die ons hard in de oren klinken.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Bekend is het:</seg> <seg n="14.5.2">"Oog voor oog,</seg> <seg n="14.5.3">tand voor tand ... wond voor wond,</seg> <seg n="14.5.4">buil voor buil" (Ex. 21 : 24 v.).</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar het bevat tevens artikelen,</seg> <seg n="14.6.2">die ook nu nog een indruk van grote humaniteit maken.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Daarom heeft men wel eens gemeend,</seg> <seg n="14.7.2">dat onze juristen wat meer rekening moesten houden met dit bijbels recht in plaats van met het romeinse.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Dr. A. Kuyper heeft daar in een bepaalde periode van zijn journalistieke loopbaan op aangedrongen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo zijn er ook politieke beginselen,</seg> <seg n="15.1.2">die men direct uit het Oude Testament zou kunnen afleiden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De regelrechte godsregering en het theocratische koningschap heeft men daarop vaak aangezien.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het is bekend hoe vertrouwd <hi rend="italic">de Rondkoppen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n5" rend="superscript">5</ref> van Cromwell met het Oude Testament waren.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar ook in onze tijd heeft de idee van een gewijd koningschap voor velen een sterke bekoring.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Men leze daarover mijn artikel <hi rend="italic">Verkondiging en Wijding.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ook op ander gebied zou men het Oude Testament kunnen zoeken voort te zetten en doet men dat ook inderdaad.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zo vertoont de liturgische beweging duidelijk levitische trekken,</seg> <seg n="15.7.2">bijv. als men het hefoffer in de eredienst weer zoekt in te voeren.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wat er voor of tegen zulke verlengingen van Israëlitisch recht of oudtestamentische vormen van regering of eredienst te zeggen is,</seg> <seg n="16.1.2">kunnen wij hier laten rusten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is er mij thans uitsluitend om te doen,</seg> <seg n="16.2.2">aan te wijzen,</seg> <seg n="16.2.3">dat dit geen kerkelijk gebruik van het Oude Testament betekent.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het staat op één lijn met het gebruik van bijbelstijl.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Met dit onderscheid dat men in de door mij zopas genoemde gevallen de levensstijl van Oud-Israël probeert na te volgen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het kerkelijk gebruik van het Oude Testament is een geheel ander.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En nu bedoel ik met het woord <hi rend="italic">kerkelijk</hi> niet het liturgische.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik denk bijv. niet aan de vraag,</seg> <seg n="17.3.2">of men in onze godsdienstoefeningen vaak uit het Oude Testament moet preken of voorlezen en nog minder of men veel of alleen psalmen moet zingen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dit alles laat ik hier terzijde.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het gaat ons hier om de hoofdvraag,</seg> <seg n="17.5.2">in welke verhouding het Oude Testament staat tot onze zaligheid en wat het betekent voor ons geloof.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daartoe begin ik met op de betekenis van het woord <hi rend="italic">Testament</hi> te wijzen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat wil hetzelfde zeggen als <hi rend="italic">verbond;</hi></seg> <seg n="18.2.2">een regeling van de verhouding tussen twee partijen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In dit geval tussen God en mens.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Welnu,</seg> <seg n="19.1.2">deze betrekking is in het Oude Testament zo,</seg> <seg n="19.1.3">dat ieder die er met Gods instellingen in aanraking komt,</seg> <seg n="19.1.4">tot <hi rend="italic">zondaar</hi> wordt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het begint al dadelijk in Genesis 2 en 3.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het Paradijs is al een Testament,</seg> <seg n="19.3.2">het alleroudste.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar het gevolg van deze idyllische verhouding tot God is,</seg> <seg n="19.4.2">dat de mens <hi rend="italic">valt.</hi></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Overal elders verlangt men terug naar de <hi rend="italic">gouden eeuw.</hi></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">In het Oude Testament<pb n="20" ed="VW"/> niet.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Het heil ligt daar niet in het oude,</seg> <seg n="19.7.2">maar in het nieuwe.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Een cherub met een vlammend zwaard weert de terugkeer.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">En de moederbelofte (Gen. 3 : 15) wijst voorwaarts,</seg> <seg n="19.9.2">in de geschiedenis,</seg> <seg n="19.9.3">naar het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De overgang van <hi rend="italic">oud in nieuw</hi> wordt in het Oude Testament telkens herhaald.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Bij de zondvloed,</seg> <seg n="20.2.2">bij Abraham,</seg> <seg n="20.2.3">bij Mozes,</seg> <seg n="20.2.4">bij Jozua,</seg> <seg n="20.2.5">de Richteren,</seg> <seg n="20.2.6">de Koningen;</seg> <seg n="20.2.7">altijd weer worden de mensen tegenover de instellingen Gods tot zondaren.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De <hi rend="italic">Twaalf patriarchen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f2" rend="superscript">b</ref> verkopen hun broer naar Egypte.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Deze eerwaardige instelling,</seg> <seg n="20.4.2">het patriarchaat,</seg> <seg n="20.4.3">bijna even aanlokkelijk als het paradijs,</seg> <seg n="20.4.4">gaat hopeloos te gronde in slavernij.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Zijn geschiedenis is weinig stichtelijk geweest.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het is wel merkwaardig,</seg> <seg n="20.6.2">dat beide,</seg> <seg n="20.6.3">paradijs en patriarchaat,</seg> <seg n="20.6.4">in het Nieuwe Testament voorkomen als een genadegift aan de grootste zondaar,</seg> <seg n="20.6.5">de moordenaar aan het kruis,</seg> <seg n="20.6.6">en aan de ellendigste bedelaar,</seg> <seg n="20.6.7">Lazarus uit de gelijkenis.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Dat bewijst wel heel duidelijk,</seg> <seg n="20.7.2">dat een deelnemen aan het Oude Testament niet hierin bestaat,</seg> <seg n="20.7.3">dat wij het op de een of andere wijze op dezelfde voet voortzetten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Zoals het bij Adam en Eva ging en bij de aartsvaders,</seg> <seg n="21.1.2">zo ook weer bij de Israëlieten in de woestijn.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Met deze had God een nieuw testament gesloten,</seg> <seg n="21.2.2">ter vervanging van dat met Abraham,</seg> <seg n="21.2.3">Isaäk en Jakob (Ex. 6 : 1 v.).</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het patriarchaat was afgeschaft en maakte plaats voor een nieuwe verhouding van <hi rend="italic">Goden volk</hi> (Ex. 20 : 2).</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wie dan echter de geschiedenis van dit verbond in de boeken van Mozes leest,</seg> <seg n="22.2.2">krijgt een volkskerk te zien,</seg> <seg n="22.2.3">waarin de geloofsbelijdenis uit een gestadig <hi rend="italic">murmureren</hi> bestaat!</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Deze kerk is zo weinig op voortzetting berekend,</seg> <seg n="22.3.2">dat,</seg> <seg n="22.3.3">voor er weer een nieuw testament kan beginnen,</seg> <seg n="22.3.4">bij de intocht in Kanaän,</seg> <seg n="22.3.5">degenen die uit Egypte zijn getrokken op volwassen leeftijd,</seg> <seg n="22.3.6">Mozes inbegrepen,</seg> <seg n="22.3.7">eerst allemaal moeten sterven,</seg> <seg n="22.3.8">behalve de beide stichters van de kerk in Kanaän,</seg> <seg n="22.3.9">Jozua en Kaleb.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">En zo gaat het verder.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het boek Richteren besluit met enkele hoofdstukken,</seg> <seg n="23.2.2">die ons toestanden laten zien,</seg> <seg n="23.2.3">die weinig verschillen van wat wij in Genesis over Sodom en Gomorra lezen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zo kan het dan niet langer en het koningschap doet zijn intrede in Israël,</seg> <seg n="23.3.2">tegen de zin van de laatste richter,</seg> <seg n="23.3.3">Samuel,</seg> <seg n="23.3.4">in.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De eerste koningskeuze betekent een breuk met het verbond van <hi rend="italic">God en volk</hi> en staat gelijk met een verwerping van de Here.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En toch opent zich daarin weer een <hi rend="italic">nieuw</hi> testament.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">David is een man naar Gods hart,</seg> <seg n="23.6.2">nadat Saul door God verworpen was.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Maar wat de boeken der Koningen ons dan weer verhalen van de vorsten van Israël en Juda is een aaneenschakeling van zonden tegen het eerste en het tweede gebod,</seg> <seg n="23.7.2">met enkele uitzonderingen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Dit alles duidt niet op voortduur,</seg> <seg n="23.8.2">maar op een einde,</seg> <seg n="23.8.3">dat dan ook welhaast komt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Nog even volgt dan,</seg> <seg n="24.1.2">na de ballingschap,</seg> <seg n="24.1.3">een herstel.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar troostelozer kerkelijke toestanden dan in de dagen van Ezra en Nehemia kan men zich <pb n="21" ed="VW"/>nauwelijks denken.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Daarmee is de geschiedenis van het Oude Testament dan uit.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Heb ik hiermee misschien onrecht gedaan aan oud-Israël?</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">- Maar men leze de rede van Stefanus in Handelingen 7 en men zal een samenvatting van de historie van het oude volk vinden,</seg> <seg n="25.2.2">in de toonaard,</seg> <seg n="25.2.3">zoals ik die boven weergaf.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het is de nieuwtestamentische beschouwingswijze.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het Nieuwe Testament schrijft niet een stuk vaderlandse of algemene geschiedenis,</seg> <seg n="25.4.2">als het over het Oude Testament spreekt.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het leert ons niet,</seg> <seg n="25.5.2">hoe wij stukken Israëlitisch leven kunnen overnemen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Het laat ons alleen zien,</seg> <seg n="25.6.2">dat ieder die onder deze verhoudingen met God in aanraking komt,</seg> <seg n="25.6.3">tot zondaar wordt.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Paulus heeft dat in Romeinen 7 zo aangrijpend getekend.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Daarom moet het Oude Testament in Christus,</seg> <seg n="25.8.2">die voor ons tot zonde gemaakt is,</seg> <seg n="25.8.3">ophouden.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Tussen ons en dit boek staat de dood van Jezus.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">En dat is de voorwaarde,</seg> <seg n="25.10.2">waarop wij er alleen aan kunnen deelnemen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Zelfs als wij de psalmen zingen,</seg> <seg n="25.11.2">mogen wij dat niet vergeten.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Wij kunnen ze niet zomaar overnemen.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Ik heb trachten aan te wijzen,</seg> <seg n="27.1.2">dat de kerk met het Oude Testament niet in een regelrechte betrekking staat.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De dood van Jezus staat tussen ons en dat boek in.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En wanneer wij het Oude Testament willen toepassen,</seg> <seg n="27.3.2">dan mogen wij nooit vergeten,</seg> <seg n="27.3.3">dat wij daarbij onder het kruis door moeten.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Wij kunnen de Israëlitische ambten,</seg> <seg n="27.4.2">bedieningen en gaven niet zomaar in de kerk overbrengen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De verleiding om dat toch te doen,</seg> <seg n="28.1.2">kan bijwijlen groot zijn.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wie zich ergert aan de verwarring in de kerk,</seg> <seg n="28.2.2">kan er bijv. gemakkelijk toe komen terug te verlangen naar de tijd,</seg> <seg n="28.2.3">dat de kerk een zichtbaar hoofd op aarde had,</seg> <seg n="28.2.4">een hogepriester en daaronder een rangorde van priesters,</seg> <seg n="28.2.5">een hiërarchie,</seg> <seg n="28.2.6">zoals dat in oud-Israël het geval was.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Inderdaad is men spoedig na de apostolische tijd ook voor die verzoeking bezweken en men komt dan in de kerkelijke letterkunde de namen van priester en leviet telkens tegen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Niet altijd om aan te wijzen,</seg> <seg n="28.4.2">dat deze dingen in Christus een andere betekenis hebben gekregen,</seg> <seg n="28.4.3">zoals dat in het Nieuwe Testament gebeurt,</seg> <seg n="28.4.4">maar ook,</seg> <seg n="28.4.5">om het gezag van de kerkelijke ambten er regelrecht mee te steunen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Deze verleiding is in onze tijd weer bijzonder groot.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het episcopaat lijkt velen bijna de enige oplossing van de moeilijkheden,</seg> <seg n="29.1.2">waarin de kerk zich bevindt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">- Daarom mogen wij God wel bidden,</seg> <seg n="29.2.2">dat Hij er ons voor beware om,</seg> <seg n="29.2.3">als wij opkomen voor het Oude Testament als onmisbaar bestanddeel van de bijbel,</seg> <seg n="29.2.4">dit boek toe te passen buiten Jezus en de apostelen om.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het Oude Testament zelf is onder het kruis doorgegaan<pb n="22" ed="VW"/> en Christus is nu onze énige Hogepriester.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wat van de ambten geldt,</seg> <seg n="30.1.2">is ook van toepassing op de <hi rend="italic">bedieningen.</hi></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Van de levitische eredienst is ons niet alles bekend.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Maar wij weten uit de psalmen wel,</seg> <seg n="30.3.2">dat de vrome Israëliet,</seg> <seg n="30.3.3">die gewend was geweest om de feesten in de tempel mee te vieren,</seg> <seg n="30.3.4">er altijd naar terugverlangde.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ook hier dreigt een sterke bekoring,</seg> <seg n="30.4.2">verzoeking,</seg> <seg n="30.4.3">om deze dienst regelrecht voort te zetten.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">En na de dagen der apostelen kwam langzamerhand een cultus op,</seg> <seg n="30.5.2">die in uitwendige betovering niet onderdeed voor de Joodse tempeldienst.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Men vergat wat Jezus gezegd had tot de Samaritaanse vrouw,</seg> <seg n="30.6.2">dat de tijd nu gekomen was,</seg> <seg n="30.6.3">waarin de ene eredienst niet meer waard was dan de andere (Joh. 4 : 21-24).</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het was nu onverschillig,</seg> <seg n="30.7.2">of men te Samaria of te Jeruzalem God zou aanbidden.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Het kwam er maar op aan,</seg> <seg n="30.8.2">dat men het deed in geest en in waarheid.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">En dat kon men alleen doen,</seg> <seg n="30.9.2">waar men Jezus in het midden had,</seg> <seg n="30.9.3">al waren er dan ook maar twee of drie bijeen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Daarom moest men niet proberen weer een soort tempeldienst in te richten.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Jezus ging naar het kruis en <hi rend="italic">feest</hi> zou het niet meer worden,</seg> <seg n="30.11.2">voor Hij,</seg> <seg n="30.11.3">de Bruidegom,</seg> <seg n="30.11.4">wederkwam om zijn Bruid,</seg> <seg n="30.11.5">de Kerk,</seg> <seg n="30.11.6">tot zich te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">In de derde plaats moet ik nog iets zeggen over de oudtestamentische <hi rend="italic">gaven.</hi></seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Wij kennen er vooral drie:</seg> <seg n="31.2.2">de profetie,</seg> <seg n="31.2.3">de psalmodie en de wijsheid.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Deze drie gaan soms in elkaar over.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">- Nu heb ik al gezegd,</seg> <seg n="31.4.2">dat wij de psalmen niet zomaar kunnen overnemen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Dat wil ik dus eerst nader toelichten.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De diepste tonen uit het psalmboek zijn in Jezus' mond tot kruiswoorden geworden en zo kunnen wij dan ook bij de psalmen niet komen dan door de dood van Jezus heen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1"><hi rend="italic">De psalmen moeten eerst tot gezangen worden,</hi></seg> <seg n="31.7.2"><hi rend="italic">voor wij ze kunnen gebruiken.</hi></seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Met andere woorden:</seg> <seg n="31.8.2">zij moeten met Christus in het Nieuwe Testament weer opstaan,</seg> <seg n="31.8.3">nadat ze met Hem gestorven zijn.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Daarvan wil ik hier een paar voorbeelden geven.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ik denk nu aan Psalm 22,</seg> <seg n="32.2.2">waaruit het vierde kruiswoord genomen is.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Op Golgotha is dat woord <hi rend="italic">volbracht</hi> en wij mogen de benauwenis van de psalm,</seg> <seg n="32.3.2">die geperst wordt totdat het volbracht zij (Lukas 12 : 50),</seg> <seg n="32.3.3">er niet weer in brengen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dat volbrengen kunnen wij Jezus niet <hi rend="italic">nadoen,</hi></seg> <seg n="32.4.2">al kunnen wij hem wel <hi rend="italic">navolgen,</hi></seg> <seg n="32.4.3">door de psalm op de een of andere wijze tot een nieuwtestamentisch gezang te maken.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Zo staat het eveneens met Psalm 130,</seg> <seg n="33.1.2">de zang <hi rend="italic">Uit de diepte.</hi></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Vooral in zijn Latijnse bewerking,</seg> <seg n="33.2.2">in het <hi rend="italic">De profundis,</hi></seg> <seg n="33.2.3">krijgt dit lied allicht een klank en een volume,</seg> <seg n="33.2.4">die het meer tot een tempelzang dan tot een lied der gemeente maken.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Een mens is</seg> <seg n="33.3.2">- als ik het zo mag noemen</seg> <seg n="33.3.3">- van nature geneigd dit als een verdienste van de Latijnse versie te beschouwen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het is of wij uit het Latijn,</seg> <seg n="33.4.2">een taal die wij zelf niet spreken,</seg> <seg n="33.4.3">een stilte en in die stilte een stem horen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Een huiver van verhevenheid en geheimenis komt over ons,</seg> <seg n="33.5.2">die op een verborgene wijze onze zinnen streelt.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Met zulke aandoeningen moeten wij als christenen heel voorzichtig om <pb n="23" ed="VW"/>gaan.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Soms brengen ze ons niet verder dan tot een stichting die ook de kunst ons kan geven.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Maar het is ook mogelijk,</seg> <seg n="34.3.2">dat ze ons in het Oude Testament terugvoeren,</seg> <seg n="34.3.3">als we de psalm regelrecht en ongewijzigd in de kerk overbrengen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">In het Nieuwe Testament spreekt God tot ons door de Zoon.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Deze is wel meer dan de dienstknechten,</seg> <seg n="34.5.2">de profeten.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar Hij kent de Vader nog beter en spreekt gemeenzamer over Hem.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het Nieuwe Testament is in kerktaal geschreven en deze is eenvoudiger,</seg> <seg n="34.7.2">minder plechtig,</seg> <seg n="34.7.3">gewoner dan de meer verheven taal van het Oude Testament.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De prediking en de zang in de kerk willen ons niet doen huiveren voor God,</seg> <seg n="34.8.2">maar geloven in God;</seg> <seg n="34.8.3">dat is:</seg> <seg n="34.8.4">Hem leren kennen en vertrouwen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">En zo mogen wij Psalm 130 ook niet ongewijzigd uit de Joodse tempel overnemen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">De Heilige Geest geeft dit lied in de gemeente <hi rend="italic">gewijzigd</hi> op,</seg> <seg n="34.10.2">zodat wij het zelf kunnen zingen,</seg> <seg n="34.10.3">ieder in zijn eigen taal.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Het oudtestamentische <hi rend="italic">De profundis</hi> is door Christus aan het kruis vervuld en als wij het overnemen,</seg> <seg n="34.11.2">er aan deelnemen,</seg> <seg n="34.11.3">het navolgen,</seg> <seg n="34.11.4">dan moet het een <hi rend="italic">gezang</hi> zijn.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De psalm is met Christus gestorven.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Hij is in het Nieuwe Testament een <hi rend="italic">nieuw gezang.</hi></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ik heb,</seg> <seg n="35.1.2">behalve de psalmodie,</seg> <seg n="35.1.3">ook de profetie en de wijsheid genoemd.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Dat de profetie een ander karakter moet dragen dan in het Oude Testament spreekt wel vanzelf.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dat de profetie vervuld wordt in het Nieuwe Testament is zo bekend in de gemeente,</seg> <seg n="35.3.2">dat men gevaar loopt er soms een spelletje mee te drijven.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Maar daardoor weet ieder,</seg> <seg n="35.4.2">dat de profetie onder het kruis is doorgegaan.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Minder vast in onze schoenen staan wij,</seg> <seg n="36.1.2">als het gaat over de oudtestamentische wijsheid.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dat is wel de zwakke plek in onze beschouwing van het Oude Testament.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">- De psalmen nemen we vaak helemaal oudtestamentisch over.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">De profetie brengen we soms te gemakkelijk nieuwtestamentisch over.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Maar met de wijsheid:</seg> <seg n="36.5.2">de Spreuken en de Prediker,</seg> <seg n="36.5.3">weten wij dan niet goed raad.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Kunnen wij die zó overnemen en toepassen?</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Moeten die ook vervuld worden?</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Dat zijn vragen,</seg> <seg n="36.8.2">waarop wij niet dadelijk het antwoord gereed hebben.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Hoe moet de kerk deelnemen aan dit gedeelte van het Oude Testament?</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">In welke vorm komt deze <hi rend="italic">derde gave</hi> van de Israëlitische kerk nu nog voor?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het is niet gemakkelijk op deze vragen een bevredigend antwoord te geven.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">En misschien is het antwoord juist niet goed,</seg> <seg n="37.2.2">als het ons wel bevredigt.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Er zijn tijden geweest,</seg> <seg n="37.3.2">waarin de boeken der wijsheid hoog stonden aangeschreven.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">In andere voelde men zich met de Spreuken geheel op de grenzen van het Oude Testament.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Ik meen dat wij,</seg> <seg n="37.5.2">als wij van Salomo naar het Nieuwe Testament overgaan,</seg> <seg n="37.5.3">bij de gelijkenissen van Jezus uitkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Daarbij zien wij dan het omgekeerde gebeuren als bij de psalmen.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Deze laatsten werden,</seg> <seg n="37.7.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="37.7.3">eenvoudiger;</seg> <seg n="37.7.4">het werden in het Nieuwe<pb n="24" ed="VW"/> Testament gezangen;</seg> <seg n="37.7.5">het mysterieuze van de tempel ging er in de kerk af.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">De spreuken echter worden in de gelijkenissen geheimzinniger.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">De spreuk is schijnbaar regelrecht toepasselijk op het leven.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">De gelijkenis bevat een geheim,</seg> <seg n="37.10.2">een verborgenheid (Matth. 13 : 10-13).</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Daarin openbaart zich aan ons een wezenlijke trek uit de verhouding van Oud en Nieuw Testament.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">In de kerk worden de dingen onder het Nieuwe Testament eenvoudiger;</seg> <seg n="38.2.2">in het leven worden ze wonderlijker.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">4</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wij hebben dus gelet op de wijze,</seg> <seg n="40.1.2">waarop het Oude Testament in het Nieuwe <hi rend="italic">vervuld</hi> wordt.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">In zoverre kan men dan zeggen,</seg> <seg n="40.2.2">dat het ophoudt.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Bij de dood van Christus vindt het zijn einde.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Toch is het in de kerk niet helemaal verdwenen.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Naast het Nieuwe Testament blijft er van het Oude iets,</seg> <seg n="40.5.2">zelfs nog veel over.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wij lezen daarvan in de Brief aan de Hebreën:</seg> <seg n="40.6.2">"Als Hij zegt:</seg> <seg n="40.6.3">Een nieuw verbond,</seg> <seg n="40.6.4">zo heeft Hij het eerste oud gemaakt;</seg> <seg n="40.6.5">wat nu oud gemaakt is en verouderd,</seg> <seg n="40.6.6">is nabij de verdwijning" (8 : 13).</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Bij dat woordje <hi rend="italic">nabij</hi> leg ik nu de vinger.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Jezus heeft gezegd,</seg> <seg n="41.2.2">dat het Koninkrijk der hemelen <hi rend="italic">nabij</hi> gekomen is (Matth. 4: 17).</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Welnu,</seg> <seg n="41.3.2">naarmate dat het geval is,</seg> <seg n="41.3.3">verdwijnt ook het Oude Testament.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Het ene <hi rend="italic">'nabij' is</hi> recht-evenredig met het andere.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Maar het Koninkrijk is wel nabij,</seg> <seg n="41.5.2">doch wij moeten toch nog bidden:</seg> <seg n="41.5.3">uw Koninkrijk kome.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Als Jezus ten hemel vaart en de discipelen Hem vragen:</seg> <seg n="41.6.2">Zult gij in deze tijd aan Israël het Koninkrijk weder oprichten? dan zendt Jezus hen naar Jeruzalem om zijn kerk te stichten.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Tussen het Oude Testament en het Koninkrijk der hemelen staat de kerk.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Haar bestaan wil zeggen,</seg> <seg n="42.2.2">dat het Godsrijk nabij is,</seg> <seg n="42.2.3">maar nog niet gekomen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">En tegelijk,</seg> <seg n="42.3.2">dat het Oude Testament nabij de verdwijning,</seg> <seg n="42.3.3">maar nog niet verdwenen is.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Wij leven onder het Nieuwe Verbond,</seg> <seg n="42.4.2">maar kunnen het Oude nog niet helemaal missen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer wij de Twaalf artikelen lezen,</seg> <seg n="43.1.2">dan zien wij de lijn van die geloofsbelijdenis lopen van de schepping naar het kruis en het graf en de hel.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dat is de vernedering.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Maar dan komt dadelijk daarop de verhoging.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Eerst de opstanding,</seg> <seg n="43.4.2">dan de hemelvaart en eindelijk het zitten aan de rechterhand Gods.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">In deze richting houdt het Oude Testament helemaal op.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Maar daarmee zijn de Twaalf artikelen nog niet uit.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Er komt nog wat men</seg> <seg n="44.2.2">- met de lutherse indeling in drieën</seg> <seg n="44.2.3">- het derde artikel noemt.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Daarin gaat het over de Heilige Geest en de kerk.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">En daar houdt het Oude Testament nu nog niet helemaal op,</seg> <seg n="44.4.2">hoewel het nabij de verdwijning is.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Reeds de grondvorm der kerk,</seg> <seg n="44.5.2">het twaalftal der apostelen,</seg> <seg n="44.5.3">is aan het Oude Testament <pb n="25" ed="VW"/>ontleend.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Immers daar waren twaalf stammen Israëls,</seg> <seg n="44.6.2">zoals vader Jakob twaalf zonen had.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Over de verhouding tussen die beide <hi rend="italic">nabij's,</hi></seg> <seg n="45.1.2">het nabij-zijn van het Koninkrijk der hemelen en het nabij-zijn van de verdwijning van het Oude Testament,</seg> <seg n="45.1.3">is van het begin af verschil van gevoelen geweest.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Paulus dacht er anders over dan Petrus en vooral dan Jakobus.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het ging over de mate,</seg> <seg n="45.3.2">waarin de mozaïische wetten door de christenen nog onderhouden moesten worden.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Paulus heeft dat <hi rend="italic">'nabij</hi> de verdwijning' ver doorgetrokken en de kerk is hem daarbij gevolgd.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Marcion,</seg> <seg n="45.5.2">een volgeling van Paulus in 't midden van de tweede eeuw,</seg> <seg n="45.5.3">verwierp het Oude Testament helemaal,</seg> <seg n="45.5.4">maar de kerk is hem daarin niet bijgevallen.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zij veroordeelde zijn gevoelen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Later,</seg> <seg n="46.1.2">bij de kerkhervorming,</seg> <seg n="46.1.3">kwam dezelfde vraag weer aan de orde,</seg> <seg n="46.1.4">maar meer van de tegenovergestelde zijde.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het ging er toen minder om,</seg> <seg n="46.2.2">hoe nabij het Oude Testament bij de verdwijning was,</seg> <seg n="46.2.3">als wel,</seg> <seg n="46.2.4">hoe nabij het Koninkrijk der hemelen gekomen was.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">- De lutherse en de gereformeerde kerken zijn daarbij in de katholieke lijn gebleven.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Zij hebben zich bij de evangeliën niet <hi rend="italic">regelrecht</hi> aangesloten,</seg> <seg n="46.4.2">maar <hi rend="italic">door bemiddeling</hi> van de Handelingen der Apostelen,</seg> <seg n="46.4.3">het boek van de kerk.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Zij hebben zich door Paulus tot Jezus laten leiden.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Zij hebben het derde artikel van de Apostolische geloofsbelijdenis laten staan.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Daarin lag dan tevens opgesloten,</seg> <seg n="47.1.2">dat het Oude Testament betekenis voor hen behield.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">In sommige gereformeerde kringen was dat zelfs vrij sterk het geval.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Ik denk daarbij vooral aan de Nonconformisten<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f4" rend="superscript">d</ref> in Engeland uit de tijd van Cromwell,</seg> <seg n="47.3.2">die in hun denken en leven,</seg> <seg n="47.3.3">vooral in hun strijd tegen de Jakobussen en de Karels,</seg> <seg n="47.3.4">vaak een zeer letterlijk beroep op Israëls historie en profetie deden.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Maar ook onder de stillen in den lande in gereformeerde kringen bloeide vaak een zeer nauw verkeer met het Oude Verbond.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Dit kwam dan uit in de zondagsviering,</seg> <seg n="48.2.2">in de aard van de lectuur en in de levenswijze.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Daaraan waren dan weer gevaren verbonden,</seg> <seg n="48.3.2">die van andere zijde werden aangewezen door zulke opvattingen <hi rend="italic">wettisch</hi> te noemen.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Men bedoelde daarmee,</seg> <seg n="48.4.2">dat zulke mensen gevaar liepen te vergeten,</seg> <seg n="48.4.3">dat het Oude Testament nabij de verdwijning was en dat Paulus,</seg> <seg n="48.4.4">vooral in de brief aan de Romeinen en die aan de Galatiërs,</seg> <seg n="48.4.5">tegen een overheersing van de kerk door het Oude Testament was opgekomen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wanneer men nu moet zeggen welk gebruik,</seg> <seg n="49.1.2">binnen bepaalde grenzen,</seg> <seg n="49.1.3">die men <choice><sic>daarbijniet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daarbij niet</corr></choice> overschreden wenste te zien,</seg> <seg n="49.1.4">de kerk van het Oude Testament heeft willen maken,</seg> <seg n="49.1.5">dan mag men misschien het volgende opmerken.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Op het Pinksterfeest hebben de apostelen,</seg> <seg n="50.1.2">door de Heilige Geest gedreven,</seg><pb n="26" ed="VW"/> <seg n="50.1.3">het Nieuwe Verbond en de vervulling van het Oude met tongen zoeken uit te roepen (Hand. 2).</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Was dit voortgegaan en tot de volmaaktheid voortgevaren,</seg> <seg n="50.2.2">dan zou het Koninkrijk der hemelen op aarde gekomen zijn en het Oude Testament ware dan geheel verdwenen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Dit is echter niet gebeurd.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">De pinkstertaal werd niet voldoende verstaan.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En al dadelijk,</seg> <seg n="50.5.2">in de eerste preek,</seg> <seg n="50.5.3">wordt de taal van het Oude Testament door Petrus te hulp geroepen.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Daarom ziet men van 't begin af aan een vertaling van het Nieuwe Testament in oudtestamentische taal.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">De pinkstertaal,</seg> <seg n="51.2.2">de taal van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="51.2.3">wordt nog niet allerwege gesproken.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Paulus doet ook mee aan die vertaling.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Men ziet hem er mee worstelen in de gemeenten (1 Kor. 14).</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Hij zou wel in pinkstertaal kunnen spreken,</seg> <seg n="51.5.2">maar hij wil het niet doen,</seg> <seg n="51.5.3">omdat hij in de eerste plaats verstaan wil worden.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">En zo heeft,</seg> <seg n="52.1.2">naast de taal van het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="52.1.3">dat is de taal van alle volkeren,</seg> <seg n="52.1.4">die van het Oude Testament een plaats in de kerk gekregen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">En die plaats is heel groot geworden,</seg> <seg n="52.2.2">want het is ons nog niet geopenbaard hoe wij zijn zullen in het Koninkrijk der hemelen (1 Joh. 3 : 2).</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Wij hebben daar nog geen woorden voor.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Daarom maakt de kerk gebruik van de woordenschat van het Oude Testament om het Nieuwe uit te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">En deze oudtestamentische vertolking gaat ver.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Anders zouden wij het Evangelie niet begrijpen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Niet alleen de <hi rend="italic">woorden</hi> in letterlijke zin doen daarbij dienst,</seg> <seg n="53.3.2">maar ook de ambten,</seg> <seg n="53.3.3">bedieningen en gaven.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">In het Nieuwe Testament en in de kerk wordt Jezus gepredikt onder de namen van profeet,</seg> <seg n="53.4.2">priester en koning,</seg> <seg n="53.4.3">naast de meer nieuwtestamentisch klinkende namen van apostel (Hebr. 3 : 1),</seg> <seg n="53.4.4">leidsman (Hebr. 2 : 10) of getuige (Openb. 1 <hi rend="italic">:</hi> 5).</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">De eerste drie namen hebben zelfs in de kerkleer een veel bredere plaats gekregen dan de laatste drie.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Weer een bewijs,</seg> <seg n="53.6.2">dat wij de oudtestamentische taal gemakkelijker verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Dit gebruik van het Oude Testament valt onder het oordeel der liefde,</seg> <seg n="54.1.2">dat Paulus in 1 Korinthe 13 aan de kerk aanlegt en dat later ook door Augustinus en door Luther en Calvijn is gebruikt.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Wij zouden daarvan geen afstand kunnen doen zonder de kerk te vernietigen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wanneer het Oude Testament verdwijnt,</seg> <seg n="55.1.2">verdwijnt ook de kerk.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Nu is het nog maar <hi rend="italic">nabij</hi> de verdwijning.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">En in deze zin is de kerk katholiek.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Zij zoekt verstaan te worden tot aan de einden der aarde.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Wanneer de mensen niet tot het Koninkrijk komen,</seg> <seg n="55.5.2">dan zal het Koninkrijk tot hen gaan.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Zo heeft Jezus het gewild en zo heeft Paulus het gedaan.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="18" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie boven.</p></note>
<pb n="20" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Twaalf moet hier natuurlijk niet rekenkundig verstaan worden.*</p></note>
<pb n="23" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Vgl. de Inleiding in: <hi rend="italic">Dingen.</hi></p></note>
<pb n="25" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Degenen die zich niet bij de Engelse staatskerk aansloten.*</p></note>
<pb n="26" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">Eltheto. Maandblad der NCS</hi> V, jg. 93 (1938-39), p. 89 v., 105 v., 137 vv.; ig. 94 (1939-40), p, 5 v.; vervolgens gepubliceerd in <hi rend="italic">ZL,</hi> p. 94-107 (pag. uit ZL aangegeven). Hierbij volgt N."Ter inleiding':</p><p>Het eerste opstel van deze bundel betekent een grensgeval. Het is van 1921 en dateert dus uit de tijd vóór de opkomst der dialectische theologie. Deze kondigt zich echter daarin reeds <pb n="27" ed="VW"/>aan, zoals ook het geval was met een artikel over <hi rend="italic">Predestinatie,</hi> eveneens van 1921, waarmee <hi rend="italic">mijn Geestelijke Perspectieven openen.</hi> - In die tijd was de autonomie nog troef in Ethische kringen en de brochure, die ik hier heb opgenomen, gaf aanleiding tot een bewogen bespreking in onze Ethische studiekring. - Dat ik haar hier nog eens liet afdrukken gebeurt niet alleen, omdat de inhoud, ofschoon het stempel van die tijd dragend, nog steeds actueel is, maar ook wijl zij een theologische grens markeert. De wijze waarop hier de kennisleer, die de dogmatiek een halve eeuw had verlamd, vrijwel op pensioen wordt gesteld, wekt het vermoeden van het ontstaan ener radicale breuk. En het spreken over een 'kloeke theorie', waarin openbaring en gezag tot hun recht komen (p. 147), doet als't ware de <hi rend="italic">nieuwe</hi> theologie reeds kwispelstaarten. - Dit alles geldt de formele zijde der openbaring. Wat de materiële kant betreft, moge ik er nog op wijzen, hoe hier aan het slot de kwestie van opstanding en onsterfelijkheid, van bijbel en natuurlijke religie, reeds aan de orde wordt gesteld.</p><p>Over de andere dogmatische opstellen behoef ik minder uitvoerig te zijn. Zij zijn trouwens van veel jonger datum. Zij hebben bovendien aan actualiteit meer gewonnen dan verloren. - <hi rend="italic">In Het kerkelijk dogma</hi> gaf ik een kritische indeling der geschiedenis van het dogma. Ik onderscheidde een symbolische, een retorische en een pastorale dogmatiek. Ik zocht aan te tonen, hoe deze laatste haar zuiverste uitbeelding heeft gevonden in de calvinistische kerken en hoe bij deze pastoraal het geloof in leven overgaat, zonder op te houden geloof te zijn. Het geloof gaat, en staat niet.</p><p>Het stuk over <hi rend="italic">Psychologie en Evangelie</hi> prijst het daglicht der prediking tegenover de nachtzijden ener zielkundige analyse. <hi rend="italic">Mysterie of Boodschap</hi> handelt over de incarnatie, zoals die sedert ± 1910 bij ons naar voren begint te komen in een vorm, die haar tot een nieuw dogma stempelde, bedoeld om de westerse theologie voortaan te beheersen. - Wat hier tegen Aalders wordt opgemerkt, is nog van woord tot woord toepasselijk op de sacramentstheologie van Van der Leeuw. Met dit onderscheid, dat Aalders voor de consequenties terugdeinsde, terwijl Van der Leeuw ze doortrekt. - Dit artikel heb ik, ofschoon het een recensie is, te eerder opgenomen, omdat z'n actualiteit thans nog veel duidelijker in het oog springt dan vroeger het geval kon zijn. - Maar tevens heb ik dat gedaan, omdat het, samen met de recensie van Aalders' Ethiek, die men ook in deze bundel aantreft, de vrucht is van een toegewijde en eerbiedige studie van het werk van deze onvergetelijke mens. Zijn heengaan maakte ons armer en het was mij een voorrecht hier zijn nagedachtenis te eren. Wij leven zo snel en de vergetelheid is zo sterk over ons.</p><p>Verder mogen deze opstellen voor zich zelf spreken. Ik wil er alleen nog op wijzen, dat ik nogmaals twee recensies heb opgenomen wegens haar toegenomen actualiteit. Ik bedoel natuurlijk die, welke gewijd zijn aan de betekenis van Newman en aan onze verhouding tot Rome.</p><p>Ten opzichte van de andere stukken springt alleen het artikel over <hi rend="italic">Het Geweten</hi> enigszins uit de band, omdat het kosmische omtrekken benadert. Uit een theologisch oogpunt acht ik dat echter geen anomalie.</p><p>Wat de rangschikking der stukken betreft: binnen de vijf groepen, waarin deze bundel uiteenvalt, heb ik een chronologische ordening toegepast. (Lunteren, juli 1949)</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het zou te ver voeren, bewijsplaatsen hiervoor op te sommen, <choice><sic>daar bij eik van</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daar bij elk van</corr></choice> de drie genoemden de verhouding tot het O.T. en het Jodendom van complexe aard is, zelfs bij P. A. de Lagarde (1827-1891), exegeet en befaamd Septuagint-onderzoeker, waar de noties van 'volk' en 'Duits wezen' het sterkst opvallen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N.b.: het opstel stamt uit 1939!</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Rondkoppen (Roundheads): spotnaam voor de parlementaire partij van puriteinen en antikoningsgezinden, in de strijd tegen Karel 1, gegeven vanwege het feit, dat sommige puriteinen het haar kort-geknipt droegen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-oude-testament-en-de-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie Zl., p. 251-258.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="3" xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament" decls="#bibl-noordmans2.oud-en-nieuw-testament">
<pb n="28" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Oud en Nieuw Testament<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk: 1–6, onder 5 de schrijvers A–C, daaronder a–d; elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1. De godsdienstwetenschap zou hier <hi rend="italic">de godsdienst</hi> van Israël en <hi rend="italic">het christendom</hi> tegenover elkaar plaatsen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Op een bijbelkring en in de theologie doet men dat niet;</seg> <seg n="2.2.2">men vraagt dan naar het verschil in Gods openbaringswijze.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">2. De beide <hi rend="italic">Testamenten</hi> zijn goddelijke wilsbeschikkingen of <hi rend="italic">verbonden,</hi></seg> <seg n="3.1.2">waarbij de verhouding tussen God en mens geregeld wordt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het zijn geen perioden,</seg> <seg n="3.2.2">die aflopen;</seg> <seg n="3.2.3">van de vorige beschikking kan in de volgende iets,</seg> <seg n="3.2.4">veel of alles overblijven.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">- De wisseling van oud en nieuw verbond gaat in de bijbel reeds enige malen aan Christus vooraf.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zo bij Adam,</seg> <seg n="3.4.2">Noach,</seg> <seg n="3.4.3">Abraham,</seg> <seg n="3.4.4">Mozes.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">3. Voor ons is nu de vraag,</seg> <seg n="4.1.2">welke verandering zich bij de overgang van Oud in Nieuw Testament voltrekt en hoe die in onze tijd in de prediking moet worden gebracht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Is het Oude Testament afgedaan?</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En kan het Nieuwe ook verouderen?</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dat zijn tijdvragen.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">4. Om ons te oriënteren,</seg> <seg n="5.1.2">onderzoeken wij drie recente publikaties:</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">a. Prof. Ph.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Kohnstamm:</seg> <seg n="6.2.2">De Heilige.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">b. Prof. W. J. <choice><sic>Aalders: De incarnaties</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Aalders:</corr></choice></seg><choice><sic>Aalders: De incarnaties</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><seg n="7.1.2"><choice><sic>Aalders: De incarnaties</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">De incarnatie</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">c. Dr. K. H. Miskotte:</seg> <seg n="8.1.2">Het wezen der joodse religie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f3" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></item>
<item rend="after-blank indent-1 hang-0"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Prof. Kohnstamm leert een christelijk personalisme.</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-0"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Prof. Aalders spreekt van incarnationalisme.</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-0"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dr. Miskotte legt de nadruk op de predestinatie.</seg></s></item>
<item rend="after-blank indent-1 hang-0"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Kohnstamm zet voorop,</seg> <seg n="12.1.2">dat de Schepper in het Nieuwe Testament voor ons Persoon wordt;</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-0"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Aalders,</seg> <seg n="13.1.2">dat God onze bestaanswijze aanneemt;</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-0"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Miskotte,</seg> <seg n="14.1.2">dat Hij ook in het Nieuwe Testament Schepper blijft.</seg></s></item>
<item rend="after-blank indent-1 hang-2"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">5. A. Prof. Kohnstamm ziet Gods openbaring in het Oude Testament hoe <pb n="29" ed="VW"/>langer hoe persoonlijker worden,</seg> <seg n="15.1.2">tot Hij in het Nieuwe Testament in Christus volkomen Persoon voor ons wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Reeds bij de val blijkt de majestueuze Schepper,</seg> <seg n="16.1.2">die met de dood gedreigd heeft,</seg> <seg n="16.1.3">een Vader te zijn:</seg> <seg n="16.1.4">de mens blijft leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Deze Vader is een opvoeder van het menselijk geslacht.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wel blijft Hij Schepper,</seg> <seg n="17.2.2">blijkens zijn predestinatie.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De opvoeding heeft niet voor allen hetzelfde effect.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Maar de opvoeding omvat de predestinatie.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het Nieuwe Testament spreekt zuiverder dan het Oude;</seg> <seg n="18.1.2">weer blijft God daarbij Schepper.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De afstand neemt zelfs toe.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De zedelijke afstand tegenover de Vader is groter dan de natuurlijke tot de Schepper.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar de distantie komt daarbij binnen de grenzen van het zedelijke te liggen.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">In die richting ligt reeds,</seg> <seg n="19.1.2">dat,</seg> <seg n="19.1.3">bij de aartsvaders,</seg> <seg n="19.1.4">het horen naar God in de plaats komt van het zien van God.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ook de verhouding van wet en profeten wordt personalistisch beschouwd.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank indent-2 hang-1" n="a."><label>a.</label> <s n="21.1"><seg n="21.1.1"><hi rend="italic">De enkeling</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></head>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In de wet openbaart God zich voor de massa.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De profeten spreken op de man af,</seg> <seg n="22.2.2">zoals David tot Nathan.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Openbaring blijkt dus te doelen op gewetensvorming = opvoeding = vorming der persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het massaal geweten vormt telkens de klankbodem voor het woord der profeten.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De grens daartussen ligt niet vast,</seg> <seg n="23.2.2">maar schuift op. De profetie kan wet worden en zo weer grond voor nieuwe profetie.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In dat opzicht is er geen scherpe grens tussen Israël en de volkeren;</seg> <seg n="24.1.2">tussen bijzondere en algemene gratie (genade).</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De zending doet ook een beroep op het geweten.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Bij het <hi rend="italic">wonder</hi> evenzo.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ook hier loopt de openbaring in de richting van het persoonlijke.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het bewijs,</seg> <seg n="25.3.2">dat de profeet van God gezonden is,</seg> <seg n="25.3.3">wordt steeds minder op zakelijke wijze,</seg> <seg n="25.3.4">in het mirakel,</seg> <seg n="25.3.5">gezocht en steeds meer in de lijdensgestalte van de profeet.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank indent-2 hang-1" n="b."><label>b.</label> <s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">De kerk.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></head>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Er is geen principieel verschil tussen wet en genade.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ook in de oudtestamentische kerk is men kind en geen knecht.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De wet is geen plagerij.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Zij is gemeenschapsgenade.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het verbond wordt niet met de enkeling gesloten.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De sociale gedachte is een kernstuk van de bijbel.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Zij is daarbuiten ook niet onbekend,</seg> <seg n="27.7.2">maar,</seg> <seg n="27.7.3">ten eerste,</seg> <seg n="27.7.4">ziet de bijbel de mens als het persoonlijk hoofd <pb n="30" ed="VW"/>der schepping en,</seg> <seg n="27.7.5">ten tweede,</seg> <seg n="27.7.6">is de wereld er onontbeerlijk voor de verhouding tot de naaste.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">In Indië liggen die beide dingen anders.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De eenheid der mensheid moet men niet biologisch,</seg> <seg n="28.1.2">maar essentieel opvatten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">In dat opzicht is de bijbel optimist.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De wereld heeft er een ware geschiedenis,</seg> <seg n="28.3.2">aansluitend aan schepping en val.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het Piëtisme is voorbij,</seg> <seg n="28.4.2">n'en déplaise de dialectische theologie.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Door het lijden heen zal de mensheid één worden.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Haar weg is persoonlijk.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Uitverkozen zijn is:</seg> <seg n="28.7.2">voor anderen boete doen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank indent-2 hang-1" n="c."><label rend="italic">c.</label> <s n="29.1"><seg n="29.1.1"><hi rend="italic">Individu en gemeenschap.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></head>
<list>
<item rend="indent-2 hang-0"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Hoe ontwikkelt zich de verhouding tussen beide.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Een echte tijdvraag!!</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De verhouding wordt in de bijbel steeds gedifferentieerder.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Pastorale toestanden wijken voor meer culturele.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dit kan voorbereiding zijn voor het Evangelie of aanleiding tot afval.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De noodzakelijkheid van een individuele beslissing leidt in de richting van het Evangelie.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Houdt men zich bij het massale geweten,</seg> <seg n="31.5.2">dan moet men bij gecompliceerde cultuur asceet worden of er samen een eigen moraal op na gaan houden.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De Joden deden dat.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">De profeten wezen in andere richting.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">In de erkenning van de Messias,</seg> <seg n="31.8.2">in Jezus Christus,</seg> <seg n="31.8.3">in het buigen voor de Persoon Gods,</seg> <seg n="31.8.4">valt de tegenstelling van individu en gemeenschap weg.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank indent-2 hang-1" n="d."><label rend="italic">d.</label> <s n="32.1"><seg n="32.1.1"><hi rend="italic">Jezus Christus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></head>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Zo loopt de dialectische openbaringswijze van het Oude Testament,</seg> <seg n="33.1.2">waar wet en profeten een polaire tegenstelling vormen,</seg> <seg n="33.1.3">uit op de volmaakt persoonlijke van het Nieuwe,</seg> <seg n="33.1.4">waarin beide 'vervuld' worden en samenvallen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Prof. Kohnstamm vindt het niet goed,</seg> <seg n="33.2.2">om,</seg> <seg n="33.2.3">met de dialectische theologie,</seg> <seg n="33.2.4">Jezus' leven terug te brengen tot de dialectiek van kruis en opstanding.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dat acht hij mysteriën-godsdienst.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De koning van het Godsrijk is Persoon,</seg> <seg n="33.4.2">die werkt door de inhoud van zijn historisch leven.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De Heilige Geest blijft ondergeschikt als plaatsvervanger van Christus.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Hij leidt ons terug naar de evangeliën,</seg> <seg n="33.6.2">waar de Koning in zijn schoonheid te aanschouwen is.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Onze in de negentiende eeuw verkregen historische toerusting kan ons daarbij dienen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">In de persoonlijke verhouding tot Jezus valt de spanning tussen gezag en overtuiging weg.</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank indent-1 hang-1"><s n="34.1"><seg n="34.1.1"><hi rend="italic">B. Prof. Aalders</hi> ziet het verband tussen Oud en Nieuw Testament in de <hi rend="italic">vleeswording des Woords,</hi></seg> <seg n="34.1.2">de menswording van Christus.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Daarin ligt een mysterie bestaande in een blijvende relatie tussen God en mens.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het is teveel een dubbelheid om als persoonlijkheid te kunnen worden aangeduid.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Men <pb n="31" ed="VW"/>spreekt beter van <hi rend="italic">wezen.</hi></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Het is een realiteit,</seg> <seg n="34.5.2">die meer voor aanbidding dan voor aanschouwing geëigend is.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De verhouding van Heer en knecht is hier blijvend,</seg> <seg n="35.1.2">en lost zich niet op in die van Vader en kind.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Er wordt nadruk op gelegd,</seg> <seg n="35.2.2">dat het God is,</seg> <seg n="35.2.3">die de verhouding,</seg> <seg n="35.2.4">het verbond,</seg> <seg n="35.2.5">het Testament,</seg> <seg n="35.2.6">instelt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het dubbele en duurzame van de relatie sluit het eenzijdige van de instelling niet uit.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="36.1"><seg n="36.1.1">In de verhouding wordt ook het enkele,</seg> <seg n="36.1.2"><hi rend="italic">het principium individuationis,</hi></seg> <seg n="36.1.3"><hi rend="italic">niet</hi> gezocht.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Tegenover Gods heiligheid zijn wij stof en as.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De correlatie,</seg> <seg n="36.3.2">de wederzijdse verhouding mag de predestinatie,</seg> <seg n="36.3.3">de eenzijdige beschikking van God over het verbond,</seg> <seg n="36.3.4">niet verdringen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Er wordt zelfs ten opzichte van de onbezielde schepping van verbond gesproken,</seg> <seg n="36.4.2">waaruit het eenzijdige duidelijk blijkt.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Maar de mysterieuze verhouding is er;</seg> <seg n="37.1.2">reeds in het Oude Testament.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De schepping is er op aangelegd.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Er bestaat een zekere analogie tussen God en mens.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Anders was de incarnatie,</seg> <seg n="37.4.2">de vleeswording niet mogelijk.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Anders kon de zonde ook niet zo ernstig zijn.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Gods toorn bewijst,</seg> <seg n="37.6.2">hoe nauw de betrekking is.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Verder wordt de betrekking tussen God en mens in het Oude Testament in duurzame instellingen belichaamd.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Er zijn profeten,</seg> <seg n="38.2.2">priesters,</seg> <seg n="38.2.3">koningen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">In die instellingen is de relatie niet meer alleen rustend,</seg> <seg n="38.3.2">als in de analogie het beeld Gods in de mens</seg> <seg n="38.3.3">- maar ook bewogen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Daarin <hi rend="italic">komt</hi> God op de een of andere wijze dichter bij de mens.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het mysterie groeit.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Als het Verbond geheel met inhoud gevuld is,</seg> <seg n="38.6.2">dan is het Woord vlees geworden:</seg> <seg n="38.6.3">het grote mysterie.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="39.1"><seg n="39.1.1">In het Oude Testament wordt daardoor alles transparant.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De messiaanse lijn rijst er enerzijds tot God omhoog;</seg> <seg n="39.2.2">de Messias is geen mens meer.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Anderzijds daalt zij heilbrengend tot de mens af.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het goddelijke komt dichtbij,</seg> <seg n="39.4.2">maar heft de schepping niet op. De incarnatie doet ons zien,</seg> <seg n="39.4.3">wie God en wie de mens is,</seg> <seg n="39.4.4">en wat de wereld waard is.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">In Christus wordt alles samengevat.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De vleeswording betekent een realisme van hoger orde,</seg> <seg n="39.6.2">waarin geest en stof beide betrokken zijn.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De mens is in de incarnatie toch niet alleen stof en as.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">In de vaste en duurzame verhouding tot God is hij waarlijk mens,</seg> <seg n="39.8.2">met lichaam en geest.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo komt en blijft en groeit er een zekere vastheid en duurzaamheid tussen God en mens,</seg> <seg n="40.1.2">een constant-zijn,</seg> <seg n="40.1.3">waardoor de predestinatie gebonden wordt.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zoals deze bij prof. Kohnstamm <hi rend="italic">binnen</hi> de omtrek van het pedagogische en het persoonlijke ligt,</seg> <seg n="40.2.2">zo ligt ze bij prof. Aalders binnen de incarnatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Van het mysterie der incarnatie weten wij door de prediking.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Maar die wordt niet geboren uit nadenken daarover.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De vleeswording duurt voort in de prediking.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zij preekt zichzelf.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De apostelen zijn slechts mede-getuigen.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">De incarnatie zet zichzelf voort tot de hele wereld onder het hoofd Jezus Christus is samengevat en alles in het mysterie van de vaste relatie tot God is <pb n="32" ed="VW"/>opgenomen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Het Nieuwe Testament is propaganda.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Pinksteren is orgaan van Pasen.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">De Heilige Geest blijft,</seg> <seg n="41.9.2">evenals bij prof. Kohnstamm enigszins ondergeschikt.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Hij leidt echter niet,</seg> <seg n="41.10.2">zoals bij de laatstgenoemde,</seg> <seg n="41.10.3">in de evangeliën tot de persoon van Christus terug,</seg> <seg n="41.10.4">maar van het mysterie in de bijbel,</seg> <seg n="41.10.5">de incarnatie,</seg> <seg n="41.10.6">voorwaarts tot het nog grotere <choice><sic>mystene</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mysterie</corr></choice> van de recapitulatie (Ef. <choice><sic>1 : I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1 : 1</corr></choice>0):</seg> <seg n="41.10.7">het brengen van alle dingen onder een Hoofd.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">De gemeente kan het niet beschrijven.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Ze kan er alleen met tact over spreken.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Dat leert haar de Heilige Geest.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Intussen groeit het mysterie en men weet zelf niet hoe.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De verhouding tussen God en mens wordt door prof. Aalders ook wel pedagogisch genoemd.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De mens wordt tot een vaste,</seg> <seg n="42.2.2">duurzame verhouding tot God,</seg> <seg n="42.2.3">op mysterieuze wijze,</seg> <seg n="42.2.4">opgevoed.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Maar dit is oneigenlijke pedagogiek.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Zij betreft niet zozeer de mens als wel het menszijn.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Het groeit alles in het verborgen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Aanbidding,</seg> <seg n="42.6.2">meer dan gewetensvorming is hier spil en spits van Oude en Nieuwe Testament.</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank indent-2 hang-2"><s n="43.1"><seg n="43.1.1">C.a. <hi rend="italic">Dr. Miskotte</hi> vindt het grondthema van het Oude Testament in de heiligheid Gods.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Hij verstaat daaronder de vervaarlijke nabijheid Gods.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Heiligheid is geen afzondering en gaat ook niet op in zedelijkheid.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Gods heiligheid correspondeert met ons gevoel van geschapen-zijn.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Ze is synoniem met naijver Gods (derde gebod).</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Er blijft in het Oude Testament nauwelijks plaats over [voor] de leer van de mens.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">De aandacht van de mens wordt door het gevoel van Gods nabijheid verteerd.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">De mens is waarlijk stof en as in het Oude Testament.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">De verhalen der aartsvaders brengen er de sfeer in.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Ook de heiligheid aan de personen en dingen in het Oude Testament is nooit constant of duurzaam.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De ambtsdragers zijn charismatisch toegerust.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="44.3.2">de gaven,</seg> <seg n="44.3.3">die hun geschonken worden,</seg> <seg n="44.3.4">blijven Gods eigendom en tot zijn beschikking.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">De Geest,</seg> <seg n="44.4.2">die op profeten,</seg> <seg n="44.4.3">priesters en koningen [rust],</seg> <seg n="44.4.4">blijft God toebehoren.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Er zijn geen heiligen in het Oude Testament;</seg> <seg n="44.5.2">alleen rechtvaardigen.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zelfs het geloof aan de schepping,</seg> <seg n="45.1.2">aan de kosmos,</seg> <seg n="45.1.3">de vaste ordeningen,</seg> <seg n="45.1.4">het natuurverbond,</seg> <seg n="45.1.5">is niet oorspronkelijk voor het Oude Testament,</seg> <seg n="45.1.6">maar aanvulling voor Gods catastrofale openbaringswijze,</seg> <seg n="45.1.7">waarbij God telkens plotseling anders werkt en zich openbaart.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Ook het <hi rend="italic">verbond,</hi></seg> <seg n="46.1.2"><hi rend="italic">het testament,</hi></seg> <seg n="46.1.3">is niet constitutioneel.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">De koning in de theocratie,</seg> <seg n="46.2.2">de man in het mystieke huwelijk,</seg> <seg n="46.2.3">de Vader van zijn volk,</seg> <seg n="46.2.4">zij blijven autocratisch.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Achter het verbond hangt het demonische.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De duur der dingen ligt alleen in God.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Wie tot God 'Gij' zegt,</seg> <seg n="46.5.2">blijft intussen toch stof en as.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Ook de <hi rend="italic">wet</hi> is toepassing van het vrijmachtig verbond,</seg> <seg n="47.1.2">geen constitutie.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zij kan door de mens slechts met vreze en beving worden vervuld,</seg> <seg n="47.2.2">omdat haar <pb n="33" ed="VW"/>toespitsing op bepaalde gevallen bij God verblijft.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Als de Joden later de wet gaan vastleggen,</seg> <seg n="47.3.2">dan begint de verharding van het volk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Hier wordt</seg> <seg n="48.1.2">- in deze beschouwing van dr. Miskotte</seg> <seg n="48.1.3">- de predestinatie dus niet gebonden door het verbond.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Een vaste,</seg> <seg n="48.2.2">duurzame verhouding tussen God en mens ligt niet ten grondslag en wil ook niet ontstaan.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Anders dan bij prof. Aalders:</seg> <seg n="48.3.2">er vormt zich geen mysterie.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Het Oude Testament kan op die wijze het Nieuwe Testament niet in zich bergen,</seg> <seg n="48.4.2">niet transparant zijn.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Eer schijnt hier verwantschap met prof. Kohnstamm,</seg> <seg n="49.1.2">in zoverre bij deze de gewetensvorming op de voorgrond staat en de verhouding meer beweeglijk en los blijft;</seg> <seg n="49.1.3">vooral ook minder mysterieus.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Maar werkelijke overeenkomst is er niet.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Het geweten wordt in de beschouwing van dr. Miskotte incidenteel,</seg> <seg n="49.3.2">van tijd tot tijd,</seg> <seg n="49.3.3">toegesproken.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Er heeft geen persoonsvorming plaats.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">De mens blijft schepsel,</seg> <seg n="49.5.2">stof en as,</seg> <seg n="49.5.3">en de predestinatie regeert vrijmachtig.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Alles blijft weer aan Gods kant liggen.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">De verhouding is niet personalistisch;</seg> <seg n="49.7.2">niet zedelijk in engere zin;</seg> <seg n="49.7.3">zij blijft theocratisch.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-1"><s n="50.1"><seg n="50.1.1">b. <hi rend="italic">Dr. Miskotte</hi> wijst erop,</seg> <seg n="50.1.2">dat de crisis in het humanisme oudtestamentische gedachten thans weer naar voren brengt.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Zo:</seg> <seg n="50.2.2">de onbekendheid Gods;</seg> <seg n="50.2.3">het demonische;</seg> <seg n="50.2.4">het dienen;</seg> <seg n="50.2.5">dat de wet een genade-gave is;</seg> <seg n="50.2.6">dat de ernst van het leven tijd-bepaald is en niet ergens vast ligt;</seg> <seg n="50.2.7">dat wetenschappelijke en politieke orde,</seg> <seg n="50.2.8">deze heilige huisjes van Grieken en Romeinen,</seg> <seg n="50.2.9">minder worden ontzien;</seg> <seg n="50.2.10">dat de religie weer gezien wordt als een volksschat,</seg> <seg n="50.2.11">als samenhangend met de reële en niet met de mystieke mens;</seg> <seg n="50.2.12">dat het Godsrijk weer realistisch wordt opgevat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-1"><s n="51.1"><seg n="51.1.1">c. Waarin ligt nu de vervulling in het nieuwe,</seg> <seg n="51.1.2">waarmede de Jood niet mee kan gaan?</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Waarin ligt dus het wezen van het Oude Testament?</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Want de christen beaamt het Oude Testament méér dan de jood.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Hij schrijft het bindend gezag toe,</seg> <seg n="51.4.2">wat de jood niet doet.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De christen erkent de theocratie van het Oude Testament.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Die wordt juist in het Nieuwe in oorspronkelijke en uiteindelijke kracht geopenbaard.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">De christen weet,</seg> <seg n="51.7.2">dat het verbond de predestinatie niet bindt.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Dat de verhouding niet vastligt,</seg> <seg n="51.8.2">nóch in een mysterie,</seg> <seg n="51.8.3">nóch persoonlijk.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Dat God <hi rend="italic">anders</hi> kan en in de Messias op oude en tevens nieuwe wijze weer theocratisch regeert en een Nieuw Testament maakt.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Zo is het Nieuwe Testament geen aanvulling of vulling van het Oude;</seg> <seg n="52.1.2">het is vervulling,</seg> <seg n="52.1.3">in deze zin,</seg> <seg n="52.1.4">dat het werkelijk nieuw is,</seg> <seg n="52.1.5">zoals het Oude eens nieuw was.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Maar nu komt God voor goed als de vrijmachtige achter de wet vandaan.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Nu is Hij het helemaal zelf.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Dit is de laatste beslissende interpretatie van de wet en de voltooide theofanie,</seg> <seg n="52.4.2">de ware theocratie.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Terugvluchten in de wet is nu vlucht voor God.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">De vaste bindingen in het mens-zijn,</seg> <seg n="53.2.2">de persoonlijkheid en de binding in zijn werk,</seg> <seg n="53.2.3">het scheppende <pb n="34" ed="VW"/>ideaal,</seg> <seg n="53.2.4">leiden tot ondergang.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het Evangelie wordt gepredikt aan de naaste,</seg> <seg n="53.3.2">arme mens.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Alleen de actieve vorm blijft in het Nieuwe Testament bewaard.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Er is geen lijdelijkheid,</seg> <seg n="53.5.2">wel armoede.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De heiligen wandelen in Christus.</seg></s></p>
<p rend="indent-2 hang-0"><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Zo doorbreekt de predestinatie in het Nieuwe Testament het verbond en relativeert het.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Het gebod neemt er een grote plaats in,</seg> <seg n="54.2.2">maar het is geen grondwet en ook geen ideaal.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Zulke vaste complexen zijn onbruikbaar.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Het Oude Testament was volgens Stefanus (Hand. 7) consequente ongehoorzaamheid en daarom komt God nu zelf doen,</seg> <seg n="54.4.2">wat zijn volk naliet.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">In de bergrede wordt de wet opgevoerd tot de hoogste ernst,</seg> <seg n="54.5.2">omdat God haar zelf gaat volbrengen in de armen van geest,</seg> <seg n="54.5.3">die Hij komt bezoeken.</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="55.1"><seg n="55.1.1">6. Wanneer wij de opvattingen van deze drie schrijvers vergelijken,</seg> <seg n="55.1.2">dan vallen ons grote verschillen op. Wij resumeren even.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="56.1"><seg n="56.1.1"><hi rend="italic">Bij prof. Kohnstamm</hi> staat de persoon van Christus uit het Nieuwe Testament in het middelpunt.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Het Oude Testament voedt tot Hem op. De tegenstelling van Wet en Evangelie houdt nauw verband met die van individu en gemeenschap,</seg> <seg n="56.2.2">die in Christus worden verzoend.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="57.1"><seg n="57.1.1"><hi rend="italic">Prof. Aalders</hi> ziet in de gang van Oud en Nieuw Testament de groei van een vaste verhouding tussen God en mens,</seg> <seg n="57.1.2">éénzijdig door God ingesteld en doorgevoerd en die ook nu nog op voor ons onverklaarbare wijze doorwerkt.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Het is een aanbiddelijk mysterie.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Op de tegenstelling van Wet en Evangelie valt daarbij geen bijzondere nadruk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="58.1"><seg n="58.1.1"><hi rend="italic">Bij dr. Miskotte</hi> gaat het Nieuwe Testament nog sterker dan het Oude eenzijdig op God terug.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">De predestinatie doorbreekt het verbond.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Er is veel minder vaste wederkerigheid dan bij Aalders,</seg> <seg n="58.3.2">minder relatie,</seg> <seg n="58.3.3">minder mysterie.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Maar er is ook niet de losse,</seg> <seg n="58.4.2">persoonlijke wederkerigheid van prof. Kohnstamm.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Het Evangelie is een verrassing,</seg> <seg n="58.5.2">een blijde verschijning van God,</seg> <seg n="58.5.3">onder de armen van geest.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="59.1"><seg n="59.1.1">De gang van Oud naar Nieuw kan men bij de drie schrijvers als volgt aanduiden:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="60.1"><seg n="60.1.1">1. Van massa tot gemeente.</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="61.1"><seg n="61.1.1">2. Van creatie tot incarnatie.</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="62.1"><seg n="62.1.1">3. Van verbond tot Testament.</seg></s></item>
</list>
</div>
<div type="notes">
<pb n="28" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Ph. <choice><sic>Kohnstamim</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Kohnstamm</corr></choice>, <hi rend="italic">De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer </hi><choice><sic>voor deze lijd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">voor deze tijd</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Haarlem 1931. (Deel 3 van dez., <hi rend="italic">Schepper en Schepping. Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag,</hi> <choice><sic>Haarlern</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Haarlem</corr></choice> 1926-193 l.)</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> Groningen 1933.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>K. H. Miskotte, <hi rend="italic">Het wezen </hi><choice><sic>derjoodse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">der joodse</hi></corr></choice><hi rend="italic"> religie. Bijdrage tot de kennis van </hi><choice><sic>hetjoodse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">het joodse</hi></corr></choice><hi rend="italic"> geestesle</hi>ven, Haarlem, <choice><sic>Ie dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1e dr.</corr></choice> 1932, 2e fotomech. dr. 1964.</p></note>
<pb n="29" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl.Kohnstamm,a.w.,p.121.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Voor het verdere onder A. (tot a.): vgl. Kohnstamm, a. w., p. 89-115, en voor K.s uiteenzetting over de predestinatie p. 367-403.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Kohnstamm, a.w., p. 96-108.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A.w., p. 109-118.</p></note>
<pb n="30" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w., </hi><choice><sic>p. 11 8</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"><hi rend="italic">p. 118</hi></corr></choice>-122</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 240-252</p></note>
<pb n="34" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, getypt voorhanden, gehouden op 1 november 1934; plaats en gelegenheid onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Voor Ph. A. Kohnstamm, zie dl. 1, p. 377, noot 6 en beneden, p. 194, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. J. Aalders (1870-1945) was vanaf 1915 tot 1942 hoogleraar te Groningen, tot 1923 vanwege de N.H. Kerk, daarna voor de ethiek en de godsdienstwijsbegeerte. Hij was veelzijdig werkzaam, op wetenschappelijk, kerkelijk en sociaal terrein. Men kan zijn denken en streven op zijn kortst aanduiden met het woord 'synthese'; synthese streefde hij na in de kerk (oecumene, vanuit een grote voorliefde voor de Anglicaanse positie), in de eredienst, in de cultuur. Aalders was in 1935 Noordmans' promotor bij diens erepromotie.</p></note>
<pb n="35" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="35" ed="VW"/>K. H. Miskotte (1894-1976) gaf met zijn dissertatie een beslissende impuls aan de nieuwere visie op de verhouding van Kerk en Israël, met name in de N.H. Kerk en aan de naoorlogse kerkordelijke en organisatorische vormgeving daarvan.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De weergave van de hoofdgedachten van het boek van Aalders is uitgesproken vrij en doorspekt met eigen formuleringen en inzichten. De passage over persoonlijkheid of wezen staat op p. 114 v., de hoofdzaak van het daarop volgende treft men op p. 89-95; het realisme van hoger orde komt op p. 101 ter sprake; voor de vaste en duurzame verhouding, zie hoofdstuk 10: De duurzame plaats der incarnatie, en passim.</p><p>Voor de duidelijkheid geven wij het citaat, waar over de Messias, meer-dan-<choice><sic>rnens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mens</corr></choice>, gesproken wordt, p. 93 v.: "Men kan ... twee lijnen onderscheiden, die der wezensverheffing en die der ethische verdieping van de <choice><sic>figuurvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">figuur van</corr></choice> de Messias. Met het eerste is bedoeld, dat, terwijl het Israëlitische besef van de afstand tussen God en mens zo sterk is, ten aanzien van de Messias deze afstand wordt opgeheven. Hij is anders, meer-dan-mens. Zijn wezen is niet, zoals dat van de mens, stof en as, d.i. zwakheid, afhankelijkheid, betrekkelijkheid ... Als stichter van het Godsrijk beschikt Hij over een macht, die de gehele schepping aan zich dienstbaar maakt. De zó gekwalificeerde figuur gaat de grenzen der eindigheid te buiten. Zij is geen mens meer. Zij vormt op een of andere wijze de openbaring van God in het mens-zijn."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. voor <choice><sic>het bier volgende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het hier volgende</corr></choice>: Miskotte, a.w., p. 494-507.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.oud-en-nieuw-testament.n7" type="end" place="end" n="7"><p><choice><sic>A. w.. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">A. w., p.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> 5 1</hi> 5 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="4" xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede" decls="#bibl-noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede">
<pb n="36" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De achtergrond van de bergrede<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ten opzichte van mijn onderwerp zou men kunnen vragen,</seg> <seg n="2.1.2">of de bergrede niet een te wijd onderwerp is,</seg> <seg n="2.1.3">om er over te spreken.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Hemel en aarde komen er bij te pas.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dit geldt echter van alle godsdienstige en wijsgerige onderwerpen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het gaat mij thans,</seg> <seg n="2.4.2">zoals het meestal gaat,</seg> <seg n="2.4.3">als men zich meer of minder heeft voorbereid,</seg> <seg n="2.4.4">dat men het gevoel heeft niet gereed te zijn en de perspectieven zich ziet verdiepen,</seg> <seg n="2.4.5">juist als men genoodzaakt is het onderzoek te sluiten en er iets over te gaan zeggen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik stel mij dan ook voor niet meer te doen dan een richting aan te wijzen,</seg> <seg n="2.5.2">waarin onze gedachten zich zouden kunnen bewegen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De bergrede zelf is eigenlijk geen afgebakend begrip.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wanneer we daarvan een precies afgepaste grootheid willen maken,</seg> <seg n="3.2.2">bedoelen we Mattheüs 5, 6 en 7.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar zoals bekend is heeft het evangelie van Lukas dezelfde stof meer verspreid over het evangelie.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Soms in andere vorm en met andere stof verbonden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dikwijls staan dan de omstandigheden,</seg> <seg n="3.5.2">die Jezus aanleiding gaven tot zijn woorden,</seg> <seg n="3.5.3">erbij.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Markus heeft slechts zeer weinig van het materiaal.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Men zou misschien kunnen zeggen,</seg> <seg n="4.1.2">dat de bergrede theologisch meer bepaald is dan literair.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is dat gedeelte van het evangelie,</seg> <seg n="4.2.2">dat als zedeleer kan worden opgevat en dat daarom onderscheiden kan worden van wat als geloofsleer wordt opgevat.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Als zodanig heeft de bergrede een belangrijke geschiedenis in de theologie.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ze is uit het evangelie gelicht als het evangelie in het evangelie.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Vooral bij de opkomst van de moderne richting heeft deze opvatting een grote rol gespeeld.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het Markus-evangelie wordt dan heel klein omdat het bijna geheel evangelie des geloofs is.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze opvattingen zijn nu,</seg> <seg n="5.1.2">zoals zoveel in de wereld,</seg> <seg n="5.1.3">wat verouderd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Van het Evangelie zelf behoeft dat niet gezegd te worden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is nog actueel als in de eerste eeuw na Christus.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar de opvatting is verouderd.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Men heeft later meer oog gekregen voor wat men noemt het eschatologische gehalte van de evangeliën.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="5.6.2">dat Jezus geen zedeleer heeft gegeven voor de bestaande wereld,</seg> <seg n="5.6.3">maar dat zijn hele leer en arbeid en lijden ten doel heeft,</seg> <seg n="5.6.4">de overgang te vormen tot de toekomende wereld.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Men beschouwt dan de zedeleer van de bergrede,</seg> <seg n="5.7.2">óf als pas geldig in het Godsrijk dat vlak voor de deur staat,</seg> <seg n="5.7.3">óf als een 'ethiek ad interim',</seg> <seg n="5.7.4">een tussentijdse zedeleer,</seg> <seg n="5.7.5">waarmee degenen die in het Koninkrijk der hemelen zullen binnengaan,</seg> <seg n="5.7.6">zich voorbereiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er is nog een derde opvatting,</seg> <seg n="6.1.2">die,</seg> <seg n="6.1.3">in tegenstelling met de eerste,</seg> <seg n="6.1.4">de <pb n="37" ed="VW"/>bergrede beslist op de achtergrond plaatst.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij is reeds verdedigd door Allard Pierson,</seg> <seg n="6.2.2">de geniaalste van de oudere modernen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Deze meent dat de bron,</seg> <seg n="6.3.2">waaruit Mattheüs en Lukas hebben geput,</seg> <seg n="6.3.3">en die we gewoonlijk de <hi rend="italic">logia</hi> noemen,</seg> <seg n="6.3.4">niet christelijk maar joods is geweest (een soort spreukenboek),</seg> <seg n="6.3.5">en dat de bergrede later in het evangelie is ingebracht.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dit zou dan tevens verklaren,</seg> <seg n="6.4.2">waarom Markus er niet van weet.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Pierson meent daarom,</seg> <seg n="6.5.2">dat de traditie,</seg> <seg n="6.5.3">dat Jezus een leraar zou zijn geweest,</seg> <seg n="6.5.4">betrekkelijk laat is ontstaan en minder oud dan de voorstelling van Jezus als 'halfgod',</seg> <seg n="6.5.5">zoals Pierson <choice><sic>zich uitdrukte Proost</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">zich uitdrukte.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s><choice><sic>zich uitdrukte Proost</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="6.6"><seg n="6.6.1"><choice><sic>zich uitdrukte Proost</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">Proost</corr></choice>,</seg> <seg n="6.6.2">in zijn dissertatie,</seg> <seg n="6.6.3">sluit zich hierbij aan en vindt het niet ondenkbaar,</seg> <seg n="6.6.4">dat de bergrede door een joodse schrijver is vervaardigd en later op naam van Jezus in de evangeliën gezet.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hij meent echter,</seg> <seg n="6.7.2">dat zij in het evangelie geen zuivere zedeleer wil zijn,</seg> <seg n="6.7.3">maar zich aansluit aan het eschatologisch karakter van het geheel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">(1)<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n4" rend="superscript">4</ref> Dit brengt ons tot mijn eerste stelling:</seg> <seg n="7.1.2">het materiaal van de bergrede is niet nieuw,</seg> <seg n="7.1.3">maar krijgt in Jezus' mond een diepere achtergrond.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik bedoel daar iets anders mee dan Proost.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ik houd de massa der bergrede voor woorden van Jezus.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar ik erken daarmee de materiële gelijkenis met veel wat in het Oude Testament en door de rabbijnen is gezegd<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"> </corr></choice><s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wanneer men dit niet erkent,</seg> <seg n="7.5.2">zou men zich geen rekenschap kunnen geven van het bestaan van een heel uitgebreide literatuur tussen joden en christenen over het oorspronkelijke van Jezus' woorden.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Bij ons te lande is bekend geworden een polemiek tussen prof. H. Oort en rabbi T. Tal (± 1880).<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">In Duitsland zijn dergelijke polemieken herhaalde malen voorgekomen,</seg> <seg n="7.7.2">o.a. naar aanleiding van Harnacks <hi rend="italic">Wesen des Christentums.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Ik wil hier voor enkele zeer bekende gedeelten van de bergrede enige parallellen aanvoeren,</seg> <seg n="7.8.2">die Proost heeft verzameld<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het materiaal is,</seg> <seg n="7.9.2">sedert Pierson schreef in 1877,</seg> <seg n="7.9.3">veel rijker en beter geworden.</seg></s></p>
<quote type="bible"><s n="8.1"><seg n="8.1.1"><hi rend="italic">Matth. 5: 20:</hi></seg> <seg n="8.1.2"><hi rend="italic">Tenzij uw gerechtigheid overvloediger zij dan van Farizeeën en Schriftgeleerden:</hi></seg> <seg n="8.1.3"><hi rend="italic">gij zult in het Koninkrijk der hemelen geenszins ingaan.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Vergelijk hiermee een Talmoedplaats waar zeven soorten Farizeeën getekend worden <hi rend="italic">[Sota 22b].</hi></seg></s></p>
<list>
<item><s n="10.1"><seg n="10.1.1">1. Die goede daden doen alleen tot eigen voordeel.</seg></s></item>
<item><s n="11.1"><seg n="11.1.1">2. Die ze doen uit schijnheiligheid.</seg></s></item>
<item><s n="12.1"><seg n="12.1.1">3. Die met gebogen hoofd gaan om geen vrouw aan te zien.</seg></s></item>
<item><pb n="38" ed="VW"/><s n="13.1"><seg n="13.1.1">4. Die uit schijnheiligheid gebukt gaan.</seg></s></item>
<item><s n="14.1"><seg n="14.1.1">5. Die van de mensen eisen hun zonden aan te geven en daarmee aanduiden,</seg> <seg n="14.1.2">dat ze er geen begaan hebben.</seg></s></item>
<item><s n="15.1"><seg n="15.1.1">6. Die het goede doen om beloning.</seg></s></item>
<item><s n="16.1"><seg n="16.1.1">7.<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice>Die het goede doen uit vrees voor straf.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Bij deze catalogus,</seg> <seg n="17.1.2">dit zevenvoudig Farizeeën-album krijgt men beurtelings een der portretten voor ogen,</seg> <seg n="17.1.3">die Jezus van hen heeft getekend.De Farizeeër,</seg> <seg n="17.1.4">die de huur der weduwen opeet;</seg> <seg n="17.1.5">de Farizeeër,</seg> <seg n="17.1.6">die op de hoeken der straten staat te bidden;</seg> <seg n="17.1.7">de Farizeeër,</seg> <seg n="17.1.8">die over z'n schouder naar de tollenaar kijkt;</seg> <seg n="17.1.9">de Farizeeërs die een schuldige vrouw tot Jezus brengen;</seg> <seg n="17.1.10">in een woord:</seg> <seg n="17.1.11">deze zeven woorden herinneren aan <choice><sic>Jezus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">Jezus' zevenvoudig 'Wee</corr></choice> u',</seg> <seg n="17.1.12">in Matth. 23.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1"><hi rend="italic">Matth. 5 : 34-37:</hi></seg> <seg n="18.1.2"><hi rend="italic">Zweert ganselijk niet,</hi></seg> <seg n="18.1.3"><hi rend="italic">noch bij de hemel,</hi></seg> <seg n="18.1.4"><hi rend="italic">omdat hij is de troon Gods,</hi></seg> <seg n="18.1.5"><hi rend="italic">noch bij de aarde,</hi></seg> <seg n="18.1.6"><hi rend="italic">omdat zij is de voetbank zijner voeten,</hi></seg> <seg n="18.1.7"><hi rend="italic">noch bij Jeruzalem,</hi></seg> <seg n="18.1.8"><hi rend="italic">omdat zij is de stad van de grote koning,</hi></seg> <seg n="18.1.9"><hi rend="italic">noch bij uw hoofd zult gij</hi> zweren,</seg> <seg n="18.1.10">omdat gij niet een haar kunt wit <choice><sic>ofzwart</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">of zwart</corr></choice> maken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1"><hi rend="italic">Maar laat zijn uw woord ja,</hi></seg> <seg n="18.2.2"><hi rend="italic">ja:</hi></seg> <seg n="18.2.3"><hi rend="italic">neen,</hi></seg> <seg n="18.2.4"><hi rend="italic">neen;</hi></seg> <seg n="18.2.5"><hi rend="italic">wat boven deze is,</hi></seg> <seg n="18.2.6"><hi rend="italic">is uit den boze.</hi></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Vergelijk hiermee <hi rend="italic">Slav</hi><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"> </corr></choice><s n="19.2"><seg n="19.2.1"><hi rend="italic">Henoch 49</hi> : 1-2:</seg> <seg n="19.2.2">Ik zweer u,</seg> <seg n="19.2.3">mijne kinderen,</seg> <seg n="19.2.4">maar ik zweer met geen enkele eed,</seg> <seg n="19.2.5">noch bij de hemel,</seg> <seg n="19.2.6">noch bij de aarde,</seg> <seg n="19.2.7">noch bij enig ander schepsel dat God gemaakt heeft.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De Heer spreekt:</seg> <seg n="19.3.2">in mij is geen eed,</seg> <seg n="19.3.3">noch ongerechtigheid,</seg> <seg n="19.3.4">maar waarheid.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Als onder de mensen geen waarheid is,</seg> <seg n="19.4.2">mogen zij zweren met het woord:</seg> <seg n="19.4.3">ja,</seg> <seg n="19.4.4">ja;</seg> <seg n="19.4.5">zo:</seg> <seg n="19.4.6">neen,</seg> <seg n="19.4.7">neen.</seg></s></p>
<quote type="bible" rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1"><hi rend="italic">Matth. 5 : 16:</hi></seg> <seg n="20.1.2"><hi rend="italic">Uw Vader die in de hemelen is (verheerlijken).</hi></seg></s></quote>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Vergelijk <hi rend="italic">Pirke A both [5</hi> : 121:</seg> <seg n="21.1.2">om de wil te doen van mijn Vader die in de hemel is.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Opmerkelijk is,</seg> <seg n="21.2.2">dat in de latere joodse literatuur en in de Talmoed de Vadernaam veel meer dan in het Oude Testament de ons bekende nieuwtestamentische intieme klank heeft.</seg></s></p>
<quote type="bible"><s n="22.1"><seg n="22.1.1"><hi rend="italic">Matth. 5 : 44:</hi></seg> <seg n="22.1.2"><hi rend="italic">Ik zeg u,</hi></seg> <seg n="22.1.3"><hi rend="italic">hebt uw vijanden lief,</hi></seg> <seg n="22.1.4">... <hi rend="italic">doet wel degenen die u haten.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1"><hi rend="italic">Vergelijk Spreuken 25 :</hi> 21:</seg> <seg n="23.1.2">Indien uw vijand hongert,</seg> <seg n="23.1.3">geef hem brood te eten,</seg> <seg n="23.1.4">heeft hij dorst,</seg> <seg n="23.1.5">geef hem water te drinken.</seg></s></p>
<quote type="bible" rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">Matth. 5 : 45:</hi></seg> <seg n="24.1.2"><hi rend="italic">Want hij regent over rechtvaardigen en onrechtvaardigen.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Vergelijk <hi rend="italic">Taanith 7a:</hi></seg> <seg n="25.1.2">De regen is voor de rechtvaardigen en de bozen.</seg></s></p>
<quote type="bible" rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">Matth. 5 : 48:</hi></seg> <seg n="26.1.2"><hi rend="italic">Weest dan gijlieden volmaakt zoals uw Vader,</hi></seg> <seg n="26.1.3"><hi rend="italic">die in de </hi><note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><hi rend="italic">hemelen is,</hi></seg> <seg n="26.1.4"><hi rend="italic">volmaakt is.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Vergelijk <hi rend="italic">Sabbat </hi><choice><sic>(133b]</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">(133b)</hi></corr></choice><hi rend="italic">:</hi></seg> <seg n="27.1.2">zoals God liefdevol en barmhartig is,</seg> <seg n="27.1.3">zo wees ook gij het.</seg></s></p>
<quote type="bible" rend="after-blank"><s n="28.1"><seg n="28.1.1"><hi rend="italic">Matth. 6 : 9-13:</hi></seg> <seg n="28.1.2"><hi rend="italic">Onze Vader die in de hemelen zijt,</hi></seg> <seg n="28.1.3"><hi rend="italic">enz.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Vergelijk <hi rend="italic">Kaddish:</hi></seg> <seg n="29.1.2">Moge zijn grote naam worden verheerlijkt en geheiligd <pb n="39" ed="VW"/>in de wereld,</seg> <seg n="29.1.3">die hij schiep volgens zijn wil.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Moge zijn macht heersen in uw leven en in uw dagen en in het leven van het gehele huis Israëls,</seg> <seg n="29.2.2">spoedig en in de nabije tijd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">En zeg gij:</seg> <seg n="29.3.2">amen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1"><hi rend="italic">Jezus Sirach [28: 21:</hi></seg> <seg n="30.1.2">Vergeef uw naaste het onrecht en dan zullen,</seg> <seg n="30.1.3">zo gij daarom bidt,</seg> <seg n="30.1.4">uw zonden vergeven worden.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">Spreuken 30: 8:</hi></seg> <seg n="31.1.2">Spijzig mij met mijn toereikend deel.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ik wil het hierbij laten.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ten eerste:</seg> <seg n="32.2.2">Ben ik goed ingelicht,</seg> <seg n="32.2.3">dan is juist kort geleden in de kring op deze zijde van de zaak volle nadruk gelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Ten tweede:</seg> <seg n="32.3.2">Oudchristelijke letterkunde is niet mijn vak.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ik neem de gevallen daarom zo gunstig mogelijk.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ik veronderstel,</seg> <seg n="33.2.2">dat ze niet aan christelijke geschriften zijn ontleend (wat een enkele maal twijfelachtig kan zijn) of onder christelijke invloed geschreven.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik wil aannemen,</seg> <seg n="33.3.2">dat er langzamerhand in de joodse letterkunde motieven luid zijn geworden,</seg> <seg n="33.3.3">die sterk herinneren aan de bekende klanken van de bergrede.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Ik wil toegeven,</seg> <seg n="33.4.2">dat er een klankbodem is ontstaan,</seg> <seg n="33.4.3">waarin Jezus' woorden aanslag vonden.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De vadernaam krijgt een veel intiemer klank dan in het Oude Testament.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Het bidden wordt veel inniger en vertrouwelijker.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Op de gezindheid wordt nadruk gelegd naast de daad.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Ook in de kringen der Farizeeën weet men huichelarij van innige oprechte godsvrucht te onderscheiden.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Waarheidsliefde,</seg> <seg n="33.9.2">eenvoudige oprechtheid is een hoofddeugd.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Het gezinsleven krijgt een ideale,</seg> <seg n="33.10.2">voor alle eeuwen voorbeeldige innigheid.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Gods volmaaktheid kent men reeds als een niet aannemen van de persoon.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Maar welke betekenis heeft dit nu voor de betekenis van de bergrede?</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Wanneer men een onderzoek heeft ingesteld van 1877 tot heden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="33.13.2">dan komt langzamerhand wat materiaal aan het licht,</seg> <seg n="33.13.3">waaruit,</seg> <seg n="33.13.4">met enige goede wil (dit moet er nog bij),</seg> <seg n="33.13.5">de bergrede zou kunnen worden opgebouwd.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Men moet dan de spreuken die daarvoor in aanmerking komen uit hun milieu uitlachten.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Alles wat er naast ligt,</seg> <seg n="33.15.2">van een geheel andere geest,</seg> <seg n="33.15.3">moet men negeren.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">En als resultaat krijgt men dan enig verspreid materiaal uit een reuzenliteratuur bijeenvergaderd.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">En daartegenover staat nu de bergrede,</seg> <seg n="34.1.2">een zak zonder naad,</seg> <seg n="34.1.3">als een geheel zonder noemenswaardige heterogene stof,</seg> <seg n="34.1.4">enig in de historie,</seg> <seg n="34.1.5">door één Geest bezield en aan één persoon toegeschreven.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Dat is toch wel iets geheel anders.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het blijft met de parallellenjacht op elk terrein toch een zonderling ding.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Men zegt,</seg> <seg n="35.2.2">dat van Shakespeare meer dan de helft der versregels bij oudere schrijvers terug te vinden zijn.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Geen kenner zal daarmee de oorspronkelijkheid van de grote dichter in twijfel zien gesteld.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De diamant,</seg> <seg n="35.4.2">zo zegt men,</seg> <seg n="35.4.3">is een kristal onder hoge kosmische druk,</seg> <seg n="35.4.4">in kolenbekkens ontstaan.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Geen enkele juwelier zal u echter om die reden de steen geven voor de prijs waarmee gij quitte wordt bij uw brandstof-handelaar.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Niet de stof is het,</seg> <pb n="40" ed="VW"/><seg n="35.6.2">maar de zeldzame kristallisatie,</seg> <seg n="35.6.3">de zeldzame samenwerking van kosmische krachten,</seg> <seg n="35.6.4">die bij dit wonder geboortehulp hebben verleend.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo ook hier.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Denken we de evangeliën,</seg> <seg n="36.2.2">de bergrede weg,</seg> <seg n="36.2.3">meent men dan,</seg> <seg n="36.2.4">dat van het joodse materiaal,</seg> <seg n="36.2.5">wijd verspreid over apocriefen of Talmoed een lichtschittering zou zijn uitgegaan als van het Evangelie?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Ook hier zijn het de kosmische krachten,</seg> <seg n="37.1.2">hemel en aarde,</seg> <seg n="37.1.3">die elkaar handreiken om het Evangelie te smeden tot de parel van grote waarde,</seg> <seg n="37.1.4">waarvoor Paulus alle parelen die hij</seg> <seg n="37.1.5">- schriftgeleerde,</seg> <seg n="37.1.6">leerling van Gamaliël die hij was</seg> <seg n="37.1.7">- had verkocht om die ene te kopen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Ik kom tot mijn tweede stelling:</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">(2)De bergrede is geen codex voor sociale of individuele zedeleer.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Dit is een tweede restrictie,</seg> <seg n="39.2.2">die ik maakte,</seg> <seg n="39.2.3">nadat ik toegaf,</seg> <seg n="39.2.4">dat het materiaal ook in oudere geschriften te vinden is.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Men zou het verschil tussen de verspreide wenken in apocriefen en Talmoed en de geconcentreerde lering van de bergrede bijkomstig kunnen achten,</seg> <seg n="39.3.2">als het alleen een kwestie was van de ligging der stof.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Dit is echter niet het geval</seg> <seg n="39.4.2">- denk aan het beeld van de diamant.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De concentratie van de stof onder hoge kracht verandert het gehele karakter daarvan.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De bergrede staat in het Evangelie en neemt deel aan de richting die de evangelische stof heeft.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">- Het is geen rustige zedeleer,</seg> <seg n="39.7.2">door kalme,</seg> <seg n="39.7.3">bezadigde rabbi's van het type Gamaliël uitgewerkt,</seg> <seg n="39.7.4">die Gods Koninkrijk laten komen als het wil en laten blijven als het niet wil,</seg> <seg n="39.7.5">maar deze leer wordt gehoord in de korte spanne tijds,</seg> <seg n="39.7.6">dat het Koninkrijk der hemelen geweld wordt aangedaan en de geweldenaars hetzelve met geweld nemen.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De bergrede staat onder hoge druk in verband met het eschatologische karakter van het Evangelie.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Dit is vaak vergeten.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Men beschouwt haar dan als een codex,</seg> <seg n="39.10.2">waarvan de artikelen in iedere toestand en voor ieder individueel leven met hetzelfde recht kunnen worden aangehaald.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Men vergeet dan onder welke hoge spanning deze spreuken staan.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wij moeten toegeven,</seg> <seg n="40.1.2">dat de codex-opvatting het gewone</seg> <seg n="40.1.3">- laten we zeggen -'gebruik' is,</seg> <seg n="40.1.4">dat we van de bergrede maken.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Wij nemen haar niet in haar gevaarlijke spanning.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Daarvoor hebben we onze commentaren en onze exegese,</seg> <seg n="40.3.2">om de bergrede te ontladen waar we in de gevaarlijke nabijheid ervan komen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Ik wil geen inquisitoriaal onderzoek instellen naar de garderobe van de hier aanwezigen.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Maar ik mag misschien de stelling veilig poneren,</seg> <seg n="40.5.2">heel in't algemeen,</seg> <seg n="40.5.3">dat daarin meer aanwezig is dan een zak en een mantel.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">En daarnaast het vermoeden,</seg> <seg n="40.6.2">dat er in Rotterdam een voldoende aantal individuen is zonder rok en zonder mantel om bedoelde garderobes te ontlasten.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">- Hetzelfde geldt van Jezus' voorschrift om,</seg> <seg n="40.7.2">wie ons op de rechterwang slaat,</seg> <seg n="40.7.3">ook de linker toe te keren.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Ook deze proef zouden we misschien ten opzichte van elkaar niet ongestraft kunnen nemen.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">- Het merkwaardige daarbij is,</seg> <seg n="40.9.2">dat</seg> <seg n="40.9.3">- terwijl de bergrede vrij algemeen als christelijke<pb n="41" ed="VW"/> grondwet wordt opgevat</seg> <seg n="40.9.4">- wij ons cynisch van zulke eisen afmaken.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">In Nederland wordt deze ethiek vrijwel uitsluitend aan zendelingen voorgeschreven.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Haering,</seg> <seg n="40.11.2">in zijn <hi rend="italic">Das christliche Leben</hi> gaat zelfs zover,</seg> <seg n="40.11.3">dit als een 'zedelijke afdwaling'te beschouwen<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f5" rend="superscript">e</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Daarnaast nemen we dan aan,</seg> <seg n="40.12.2">dat we met de andere spreuken van de bergrede op veel betere voet staan.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Dit lijkt mij op een vergissing te berusten.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Hetzelfde radicalisme,</seg> <seg n="40.14.2">dat in de beide bovengenoemde spreuken ons afweert,</seg> <seg n="40.14.3">is ook aanwezig in de andere.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Men kan te dien opzichte een aardige proef nemen met het leven van Franciscus van Assisi.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Wanneer iemand in Europa ernst heeft gemaakt met de bergrede,</seg> <seg n="40.16.2">dan is hij het wel.</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">Voor Wernle,</seg> <seg n="40.17.2">in zijn <hi rend="italic">Jezus,</hi></seg> <seg n="40.17.3">is Franciscus de rechte commentaar op de bergrede.</seg></s> <s n="40.18"><seg n="40.18.1">"Wij kennen dat alles nauwkeuriger,</seg> <seg n="40.18.2">uit het leven van de heilige Frans,</seg> <seg n="40.18.3">die ons meer détail geeft dan de schaarse mededelingen van Jezus en zijn discipelen"</seg> <seg n="40.18.4">- al is het,</seg> <seg n="40.18.5">dat voor Wernle de vreugde van Franciscus ook slechts een echo is van die van Jezus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f6" rend="superscript">f</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Een andere bekende schrijver,</seg> <seg n="41.1.2">Herrmann,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="41.1.3">denkt er weer heel anders over.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">"Jezus,</seg> <seg n="41.2.2">zo zegt hij,</seg> <seg n="41.2.3">heeft niet die grote kinderen willen vormen,</seg> <seg n="41.2.4">die als zedelijke Don Quichottes worden aangegaapt,</seg> <seg n="41.2.5">zoals de heilige Franciscus."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f7" rend="superscript">g</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Merkwaardig dat bij twee verwante schrijvers een zo groot verschil omtrent de toepassing van de bergrede bestaat.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Er blijkt uit een grote verlegenheid als we de bergrede als een codex voor sociale en individuele ethiek opvatten.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1"><choice><sic>leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> herinnert zich de ernstige en eerbiedwaardige poging die Tolstoi heeft aangewend en welk een tragisch slot dit aan zijn leven heeft gegeven.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Hoe daardoor de verhouding tot zijn eigen familie tot een drama is geworden.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n13" rend="superscript">13</ref><s n="42.3"><seg n="42.3.1">Wanneer men meent dat de bergrede een geschikte grondslag vormt voor het samenleven van de mensen,</seg> <seg n="42.3.2">dan is dit zeker niet zo maar in gewoon ethische zin waar.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Een filosofische ethiek,</seg> <seg n="42.4.2">die alleen rekening wil houden met de gegevens van deze wereld,</seg> <seg n="42.4.3">komt daarmee zeker niet uit.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Ook modernen als Oort,</seg> <seg n="42.5.2">die de bergrede hebben opgevat als codex voor menselijke zedelijkheid,</seg> <seg n="42.5.3">hebben erkend,</seg> <seg n="42.5.4">dat het menselijke leven voor zulk een ethiek hindernissen opwerpt,</seg> <seg n="42.5.5">die men niet te boven komt.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n14" rend="superscript">14</ref><s n="42.6"><seg n="42.6.1">Pas in verband met religieuze gedachten kan de bergrede betekenis hebben.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Wanneer men zich dan ook rekenschap zou willen geven,</seg> <seg n="42.7.2">waar in de joodse literatuur bergrede-tonen voorkomen,</seg> <seg n="42.7.3">dan zal men vinden dat die in verband staan met de eschatologische stukken van de letterkunde.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Ook daar is het geen rustige aanwijzing voor aardse toestanden.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">................................................................................................................................</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">................................................................................................................................<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <pb n="42" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="44.2"><seg n="44.2.1">(3) Om aan deze moeilijkheid te ontkomen heeft men tweeërlei weg ingeslagen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De nieuwere ethiek verschilt in dat opzicht van de oudere.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Deze laatste heeft voor de beginselen van de bergrede aansluiting gezocht bij het algemeen menselijke.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Naast het christendom staat aan het begin onzer jaartelling de Stoa,</seg> <seg n="44.5.2">een algemene geestesrichting.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het neoplatonisme geeft aan het christelijk geloof,</seg> <seg n="44.6.2">dat een particulier karakter heeft en als een eigenaardig werk Gods alleen staat in de wereld,</seg> <seg n="44.6.3">een theoretische grondslag in de mystiek.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">De Stoa geeft aan de christelijke moraal,</seg> <seg n="44.7.2">de eschatologische gelegenheidsmoraal,</seg> <seg n="44.7.3">de moraal-ad-interim,</seg> <seg n="44.7.4">een theoretische onderbouw en een terminologie.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n15" rend="superscript">15</ref><s n="44.8"><seg n="44.8.1">Daartoe heeft de ethiek van de Stoa genoeg aanrakingspunten met het christendom.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Tegenover de nationale culturen der oudheid komt in Christendom en Stoa beide een éénheidscultuur op. De idee mens,</seg> <seg n="44.9.2">in algemene zin,</seg> <seg n="44.9.3">treedt op de voorgrond.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Beide leggen op de gezindheid de nadruk.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Beide geven de persoonlijkheid waarde tegenover wereld en lot.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Beide geloven in de goddelijke voorzienigheid.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Ook de Stoa roemt dat de dood voor haar geen prikkel meer heeft,</seg> <seg n="44.13.2">beide kennen eeuwige waarde toe aan de menselijke persoonlijkheid,</seg> <seg n="44.13.3">brengen verzachting van zeden,</seg> <seg n="44.13.4">heffen het huisgezin omhoog,</seg> <seg n="44.13.5">maken aan slavernij een einde en staan tegenover de machten van de wereld als 't moet pal.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Maar er is tevens een diepgaand onderscheid.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">In de eerste plaats is het christendom niet algemeen-geldig,</seg> <seg n="45.2.2">zoals de stoïcijnse zedeleer.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">De christelijke moraal was geen <hi rend="italic">theorie</hi> maar praktijk.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Een houding,</seg> <seg n="45.4.2">die helemaal aanschouwelijk was bepaald.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Ze was als het wachten van de dienstknechten,</seg> <seg n="45.5.2">die hun heer tegemoet zien en alles inrichten op zijn komst.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zij staat in verband met de geschiedenis;</seg> <seg n="45.6.2">een levenshouding die geen predikaat heeft en niet hebben kan en die voor wetenschappelijke bearbeiding ongeschikt is.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">De stoïsche levensleer is algemeen geldig.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Ze is juist berekend voor alle omstandigheden,</seg> <seg n="45.8.2">past in alle tijden,</seg> <seg n="45.8.3">ze is onhistorisch.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">De mantel van de stoïcijn is grauw,</seg> <seg n="45.9.2">het is het alledaagse kleed,</seg> <seg n="45.9.3">geweven voor de menselijke natuur.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">De christelijke mantel is wit;</seg> <seg n="45.10.2">het is het feestkleed;</seg> <seg n="45.10.3">het kleed van het bruiloftskind.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">De stoïcijn is als de mus die iedereen om z'n deur heeft.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">De christen is als de ijsvogel,</seg> <seg n="45.12.2">haast thuishorend op een andere planeet,</seg> <seg n="45.12.3">en waarvoor ook de Rotterdammer uitloopt om hem in z'n bosschage te zien.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">De stosche zedeleer is filosofie,</seg> <seg n="45.13.2">geboren uit het nadenken over het menselijke leven.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Ze is ook praktisch,</seg> <seg n="45.14.2">maar de praktijk heeft toch een theorie.</seg></s> <s n="45.15"><seg n="45.15.1">En de theorie is genomen uit het mensenleven:</seg> <seg n="45.15.2">het algemeen menselijke.</seg></s> <s n="45.16"><seg n="45.16.1">Het is een Woord,</seg> <seg n="45.16.2">een boodschap uit de hemelen.</seg></s> <s n="45.17"><seg n="45.17.1">Wanneer Jezus in de evangeliën gevraagd wordt zich uit te spreken over staatsrecht of familierecht,</seg> <seg n="45.17.2">dan gaat hij die vragen uit de weg.</seg></s> <s n="45.18"><seg n="45.18.1">Ik denk aan de vraag omtrent de schattingpenning (Matth. 22 : 15-22) en die andere van twee broers over het delen van een erfenis (Luk. 12 : 13-15).</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Jezus zegt van het geldstuk dat men hem toont,</seg> <seg n="46.1.2">vol ironie,</seg> <seg n="46.1.3">dat als het beeld <pb n="43" ed="VW"/>van de keizer erop staat,</seg> <seg n="46.1.4">hij het ook hebben moet.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Maar</seg> <seg n="47.1.2">- geef Gode wat Gods is.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Dat is de christelijke zedeleer:</seg> <seg n="47.2.2">zonder staatsrecht.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Tot de twistende broers zegt Jezus:</seg> <seg n="47.3.2">Wie heeft mij tot een rechter of scheidsman onder ulieden gesteld:</seg> <seg n="47.3.3">geen familie-recht.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Alles staat in het teken van het komende Godsrijk.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Bij Paulus wordt het reeds wat anders.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Men kent zijn christelijke huistafels,</seg> <seg n="47.6.2">waarin hij de familieverhouding regelt en zijn beschouwingen over de overheid.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Langzamerhand nu hebben de christelijke apologeten hun christelijke ethiek uitgewerkt,</seg> <seg n="48.1.2">hun staatsrecht,</seg> <seg n="48.1.3">kerkrecht,</seg> <seg n="48.1.4">familierecht,</seg> <seg n="48.1.5">economisch recht enz.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Daarbij hebben zij steeds meer gebruik gemaakt van de stoïsche zedeleer,</seg> <seg n="48.2.2">de leer van het natuurrecht,</seg> <seg n="48.2.3">dat van huis uit verband trachtte te leggen tussen het geestelijk wezen van onze menselijkheid en de aardse toestanden.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">De rechte verhouding,</seg> <seg n="48.3.2">waarin de mens naar de natuur leeft,</seg> <seg n="48.3.3">dwz. de hogere natuur is de deugd.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">God,</seg> <seg n="48.4.2">deugd en onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Christelijke en maatschappelijke deugden worden dan ident.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Door deze verbinding met het Christendom heeft de Stoa een geweldige invloed op het Europese geestesleven gekregen en behouden.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Misschien hebben weinigen van ons de filosofische geschriften van Cicero gelezen.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Maar wanneer men zou kunnen nagaan welk een invloed ze hebben gehad,</seg> <seg n="49.3.2">dan zou er misschien naast het Evangelie niets kunnen aangewezen worden,</seg> <seg n="49.3.3">dat zo zeer ons denken heeft beïnvloed.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Niet Plato,</seg> <seg n="49.4.2">de grote filosoof aan het begin der Europese beschaving,</seg> <seg n="49.4.3">maar Cicero met z'n tweede- en derdehandse filosofie heeft het ons aangedaan.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Zoals niet Vondel maar Cats onze oudhollandse huishouding heeft beïnvloed.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Die invloed is naar de middeleeuwen overgeleid door de leermeester van Augustinus,</seg> <seg n="49.6.2">Ambrosius,</seg> <seg n="49.6.3">de bisschop van Milaan.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Deze ouderwetse Romeinse patriciër,</seg> <seg n="49.7.2">oud-burgemeester,</seg> <seg n="49.7.3">heeft als bisschop een geestelijke plichtenleer geschreven,</seg> <seg n="49.7.4">waarin hij rustig en autoritair de voorschriften der bergrede-ethiek ciceroniaans vertaalt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Hij verloochent daarbij Jezus niet.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Beroemd,</seg> <seg n="49.9.2">of berucht,</seg> <seg n="49.9.3">is het woord van Cicero,</seg> <seg n="49.9.4">dat wij niemand schaden,</seg> <seg n="49.9.5">tenzij iemand ons vooraf onrecht heeft aangedaan.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Ambrosius laat volgen:</seg> <seg n="49.10.2">deze uitzondering wordt door de autoriteit van het Evangelie gelogenstraft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f9" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Maar toch merkt men uit dit ene staal hoe hier een codex van plichten wordt gegeven op dezelfde manier,</seg> <seg n="49.11.2">waarop de praktische Romeinse volksleraars hun leer van algemene menselijkheid voordragen.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Ambrosius' plichtenleer is weer het handboek geworden voor de middeleeuwse schrijvers over de 'christelijke zedeleer,</seg> <seg n="49.12.2">en van deze hebben weer de meeste protestantse ethieken hun stof en indeling overgenomen (Melanchton<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n18" rend="superscript">18</ref> ).</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">La Saussaye zegt in zijn <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi></seg> <seg n="50.1.2">dat van 1880-1910 slechts hij <pb n="44" ed="VW"/>en Beets christelijke ethiek hebben gedoceerd.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Al de anderen gaven filosofische ethiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">De filosofische ethiek,</seg> <seg n="51.1.2">de ethiek van Cicero,</seg> <seg n="51.1.3">is eigenlijk de beschaafde moraal.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Het zijn de nette manieren van de zedelijk ontwikkelde burger van deze wereld.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Ze zijn erop ingericht ons te leren,</seg> <seg n="51.3.2">hoe men in deze wereld verkeren moet en het er kan uithouden.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Hoe men het met elkaar zeventig of tachtig jaar kan uithouden,</seg> <seg n="51.4.2">niettegenstaande de aanwezigheid op deze wereld van zeventien of achttien miljoen lastige medemensen.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Het is de moraal van het algemeen-menselijke,</seg> <seg n="51.5.2">de grootst gemene deler voor ons gedrag.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Zoals de bekende Engelse moralist zoekt naar het grootst mogelijke geluk voor het grootst mogelijke aantal,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="51.6.2">zo de zedeleraar naar de grootst mogelijke deugd voor het grootst mogelijke aantal.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Het is de zedeleer van het compromis.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Gaat het helemaal niet,</seg> <seg n="51.8.2">welnu,</seg> <seg n="51.8.3">zo luidt het beroemde einde van Cicero's vijfde <hi rend="italic">Tusculana</hi>,</seg> <seg n="51.8.4">dan is de haven nabij.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Men kan zelf elk ogenblik,</seg> <seg n="51.9.2">met een schrede,</seg> <seg n="51.9.3">zich buiten het leven plaatsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Cicero,</seg> <seg n="52.1.2">de fijn beschaafde wilsman,</seg> <seg n="52.1.3">de zachte,</seg> <seg n="52.1.4">humane mens,</seg> <seg n="52.1.5">is in menig opzicht onze geestelijke grootvader geworden en zijn moraal doortrekt in sterke mate ons leven.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Wel verloochenen wij Jezus niet helemaal.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Als Ambrosius zetten we zo nu en dan de autoriteit van het Evangelie tegen hem in.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Zo is Jezus' kruisdood te geweldig in het Europese leven ingeslagen,</seg> <seg n="52.4.2">dan dat de dood als vluchthaven zedelijk geoorloofd zou zijn.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Op dit hoofdpunt,</seg> <seg n="52.5.2">het kritieke punt van de dood,</seg> <seg n="52.5.3">merken wij het verschil.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Maar zijn we overigens niet in menig opzicht meer ciceronisch dan christen?</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Proberen we 't niet zolang mogelijk te maken en gebruiken daartoe een zedeleer van het compromis,</seg> <seg n="52.7.2">algemeen menselijk?</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Is onze ethiek niet ingericht op een stilstaande wereld,</seg> <seg n="52.8.2">op een</seg> <seg n="52.8.3">- niet twaalfjarig</seg> <seg n="52.8.4">- maar negentien-eeuwig bestand,</seg> <seg n="52.8.5">waarbij de strijd tussen goed en kwaad voor't grootste gedeelte rust en de komst van het Godsrijk nog slechts als memorie-post wordt uitgetrokken?</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Waarin wij ons beter zoeken in te richten met zeventien miljoen mensen,</seg> <seg n="52.9.2">dan met de éne God en zijn wil?</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De ethiek der bergrede is ingericht op een voorbijgaande wereld:</seg> <seg n="53.1.2">zij rekent met God en de 33 jaren van Jezus laten ons de dood zien als het hoogtepunt van het leven en niet als een vluchthaven na een zolang mogelijke reis.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Wanneer wij denken aan typische voorbeelden</seg> <seg n="54.1.2">- hoe vele van onze meest eminente voormannen,</seg> <seg n="54.1.3">staatslieden en geleerden in binnen- en buitenland vertonen dit type.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Sobere levensvoering,</seg> <seg n="54.2.2">zachte gemoedsgesteldheid,</seg> <seg n="54.2.3">edele rechtvaardigheid,</seg> <seg n="54.2.4">plichtsgetrouwe werkzaamheid,</seg> <seg n="54.2.5">trouwe vriendschap,</seg> <pb n="45" ed="VW"/><seg n="54.2.6">mooie ouderdom,</seg> <seg n="54.2.7">melancholieke dood (wijsheid,</seg> <seg n="54.2.8">gerechtigheid,</seg> <seg n="54.2.9">dapperheid,</seg> <seg n="54.2.10">matiging).</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">De nieuwere ethiek heeft met deze statische opvatting van de bergrede als wetboek voor christelijke ethiek min of meer gebroken,</seg> <seg n="55.1.2">of laten we zeggen,</seg> <seg n="55.1.3">trachten te breken.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Want een geheel van opvattingen,</seg> <seg n="55.2.2">zoals die welke,</seg> <seg n="55.2.3">globaal genomen,</seg> <seg n="55.2.4">richting hebben gegeven aan negentien eeuwen christelijk leven op aarde,</seg> <seg n="55.2.5">is op verre na nérgens te vinden.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Wij kunnen hoogstens zeggen,</seg> <seg n="55.3.2">dat hier en daar iets spookt van een andere opvatting en dat het evenwicht van de Europese christenheid niet geheel stabiel meer is.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Deze schommeling doet denken aan een bepaalde manier van bootjevaren,</seg> <seg n="55.4.2">waarbij de een de ander uit zijn equilibrium probeert te brengen.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Er is twijfel aan het <hi rend="italic">algemeen</hi> menselijke van onze christelijke ethiek en deze onevenwichtigheid geeft een verre van aangenaam gevoel aan onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Dit zou ons echter buiten de sfeer van de bergrede brengen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">In het <choice><sic>tweede. deel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tweede deel</corr></choice> van de derde stelling heb ik niet het oog op een radicale breuk met de zedelijkheid,</seg> <seg n="56.2.2">op de vrije ethiek die hier en daar luid wordt,</seg> <seg n="56.2.3">maar op een meer gewone opvatting van de bergrede,</seg> <seg n="56.2.4">die toch daarin niet het algemeen menselijke zoekt,</seg> <seg n="56.2.5">de grondslagen van een universele wereldzedelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Herrmann bijvoorbeeld,</seg> <seg n="57.1.2">een zeer bekend en ook door niet-theologen gelezen schrijver,</seg> <seg n="57.1.3">die vertegenwoordiger is van een vrij brede groep,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="57.1.4">wil in de bergrede geen afzonderlijke voorschriften zien.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Jezus,</seg> <seg n="57.2.2">meent hij,</seg> <seg n="57.2.3">wil ons geen nieuwe wetten geven.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Hij veronderstelt,</seg> <seg n="57.3.2">dat wij de zedelijke wet wel kennen.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Jezus wil ons niet ontheffen van de plicht om onszelf wetten te geven.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Onze zelfstandigheid moet wassen tegelijk met onze gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Wij moeten persoonlijkheden worden,</seg> <seg n="57.6.2">die zichzelf geboden geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Dit zijn bekende klanken,</seg> <seg n="57.7.2">die niemand van ons voor 't eerst hoort.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Persoonlijkheidsethiek is haast mode geworden.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Als het Oude Testament leert,</seg> <seg n="57.9.2">dat we God moeten liefhebben boven alles,</seg> <seg n="57.9.3">dan,</seg> <seg n="57.9.4">aldus Herrmann,</seg> <seg n="57.9.5">geeft Jezus daar niet een nog hoger gebod boven uit,</seg> <seg n="57.9.6">maar hij brengt ons nader tot God,</seg> <seg n="57.9.7">zodat we leren inzien wat het betekent.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">Met ons persoonlijk leven,</seg> <seg n="57.10.2">het leven met God,</seg> <seg n="57.10.3">wast het gebod vanzelf mee.</seg></s> <s n="57.11"><seg n="57.11.1">Zo wil Herrmann nu de hele bergrede bezien.</seg></s> <s n="57.12"><seg n="57.12.1">De extravaganties van de bergrede,</seg> <seg n="57.12.2">de tweede rok en de linkerwang,</seg> <seg n="57.12.3">wil Herrmann dan niet aanzien als bepaald zo en niet anders gemeend,</seg> <seg n="57.12.4">maar:</seg> <seg n="57.12.5">1. het kunnen overdrijvingen zijn,</seg> <seg n="57.12.6">of.- 2. nieuwe geboden,</seg> <seg n="57.12.7">of.- 3. een bewijs,</seg> <seg n="57.12.8">dat de goede wil zichzelf wetten geeft,</seg> <seg n="57.12.9">die niet voor ieder geldig zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="57.13"><seg n="57.13.1">Het laatste meent Herrmann.</seg></s> <s n="57.14"><seg n="57.14.1">We hoorden vroeger reeds,</seg> <seg n="57.14.2">dat hij niets voelt voor Franciscussen wier leven rust op overdrijvingen van de bergrede.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f14" rend="superscript">n</ref><s n="57.15"><seg n="57.15.1">Herrmann ziet er in,</seg> <seg n="57.15.2">dat de gerechtigheid eigen voortbrengsel is,</seg> <seg n="57.15.3">produkt <pb n="46" ed="VW"/>van de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="57.16"><seg n="57.16.1">Alle andere zedelijkheid,</seg> <seg n="57.16.2">iedere heteronomie,</seg> <seg n="57.16.3">aangeleerde,</seg> <seg n="57.16.4">toegeëigende,</seg> <seg n="57.16.5">acht hij onvoldoende.</seg></s> <s n="57.17"><seg n="57.17.1">Het gebod moet eigen wet zijn,</seg> <seg n="57.17.2">zuivere autonomie.</seg></s> <s n="57.18"><seg n="57.18.1">Het eigene wordt gevraagd.</seg></s> <s n="57.19"><seg n="57.19.1">Dat is de zedelijke offerande.</seg></s> <s n="57.20"><seg n="57.20.1">Hier is dus niet het algemeen-menselijke de achtergrond der bergrede,</seg> <seg n="57.20.2">maar het eigen-menselijke,</seg> <seg n="57.20.3">de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="57.21"><seg n="57.21.1">Geen enkel voorschrift geldt gelijkelijk voor iedereen.</seg></s> <s n="57.22"><seg n="57.22.1">Nog sterker:</seg> <seg n="57.22.2">geen enkel voorschrift geldt ook maar voor iemand.</seg></s> <s n="57.23"><seg n="57.23.1">Geen casuïstiek</seg> <seg n="57.23.2">- deze leus van Pascal tegen de Jezuïeten is hier toegepast op de eenvoudige spreuken van de bergrede.</seg></s> <s n="57.24"><seg n="57.24.1">Zelfs het nieuwe gebod van Jezus,</seg> <seg n="57.24.2">het dubbele:</seg> <seg n="57.24.3">God lief te hebben boven alles en de naaste als zichzelf,</seg> <seg n="57.24.4">ook dit dubbele gebod zou Herrmann nog casuïstiek moeten noemen.</seg></s> <s n="57.25"><seg n="57.25.1">Er is slechts een enkel gebod:</seg> <seg n="57.25.2">de persoonlijkheid,</seg> <seg n="57.25.3">geboren uit het verkeer met God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Niet het natuurlijke is goed;</seg> <seg n="58.1.2">ook de zedewet is geen maatstaf van het goede;</seg> <seg n="58.1.3">evenmin de godsdienstige overlevering,</seg> <seg n="58.1.4">maar alleen wat uit de persoonlijke overgave aan God volgt.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Het is dus al heel anders dan de <hi rend="italic">Herrenmoral</hi> van Nietzsche;</seg> <seg n="58.2.2">niet de persoonlijkheid zelf is doel,</seg> <seg n="58.2.3">maar God is het.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Deze zedelijkheid is echter wel helemaal individueel.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Zij is produkt van de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Dat wij onze vijanden kunnen liefhebben,</seg> <seg n="58.5.2">moet gevolg zijn van het feit,</seg> <seg n="58.5.3">dat we liefhebben zonder sympathie of antipathie;</seg> <seg n="58.5.4">want dat is wat Kant noemt de pathologische liefde.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">De liefde moet autonoom,</seg> <seg n="58.6.2">vrij uit de eigen persoonlijkheid opkomen.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Herrmann beroept zich op een woord van Luther:</seg> <seg n="58.7.2">Als we Christus hebben,</seg> <seg n="58.7.3">zullen we gemakkelijk wetten geven,</seg> <seg n="58.7.4">beter dan de Tien Geboden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Herrmann moet er eigenlijk bijvoegen:</seg> <seg n="58.8.2">beter dan de bergrede.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Alle heteronomie moet wijken voor de autonomie der persoonlijkheid,</seg> <seg n="58.9.2">die in overgave aan God geboren wordt.</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">Hierin wordt scherp onderscheiden tussen recht en zedelijkheid.</seg></s> <s n="58.11"><seg n="58.11.1">Ook het recht kunnen we niet missen.</seg></s> <s n="58.12"><seg n="58.12.1">Maar de zedelijkheid is het eigene,</seg> <seg n="58.12.2">de gerechtigheid die overvloediger is dan die van Farizeeën en Schriftgeleerden en die allen bekwaam maakt tot het Koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="58.13"><seg n="58.13.1">Deze persoonlijkheidsethiek is zeer in de mode.</seg></s> <s n="58.14"><seg n="58.14.1">De jongere protestantse generaties zien daarin hun stelling tegenover Rome bepaald.</seg></s> <s n="58.15"><seg n="58.15.1">Autonomie tegenover heteronomie.</seg></s> <s n="58.16"><seg n="58.16.1">Er is verwantschap met de vrije moraal en toch voelt men zich voldoende gebonden door de overgave aan God.</seg></s> <s n="58.17"><seg n="58.17.1">Liefde tot God en de naaste vallen hier samen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="59.1"><seg n="59.1.1">(4) Nu is het waar dat het protestantisme op de gezindheid de nadruk heeft gelegd tegenover het wettische standpunt van Rome,</seg> <seg n="59.1.2">maar een dergelijke persoonlijkheids-autonomie hebben Luther en Calvijn toch niet gewild.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Zuivere persoonlijkheidsethiek betekent toch eigenlijk een terugtocht.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">De bergrede is een bovenaardse ethiek;</seg> <seg n="59.3.2">een zedeleer van het Koninkrijk der <pb n="47" ed="VW"/>hemelen.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">In het Evangelie gaat deze ethiek als een zedelijke stroom,</seg> <seg n="59.4.2">galvaniserend om het menselijk leven.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Zij heft alle zedelijke verhoudingen op;</seg> <seg n="59.5.2">die tussen vader en zoon;</seg> <seg n="59.5.3">broeder en zuster;</seg> <seg n="59.5.4">keizer en onderdaan enz.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">En toch is ze niet revolutionair.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Ze blijft zedelijk.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Maar deze zedelijkheid is van een elementair geweld.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">De oudere ethiek waarover ik sprak,</seg> <seg n="60.1.2">leidt deze zedelijkheid over in de aardse verhoudingen,</seg> <seg n="60.1.3">in de bedding der natuurlijke zedelijkheid;</seg> <seg n="60.1.4">maar zij erkent haar gezag.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Soms,</seg> <seg n="60.2.2">als bij Franciscus van Assisi komen haar bovenaardse trekken nog duidelijk uit.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Deze ethiek duldt naast zich allerlei toepassingen,</seg> <seg n="60.3.2">die herinneren aan het bovennatuurlijk karakter van de bergrede-moraal.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">In de erkenning van tweeërlei moraal,</seg> <seg n="60.4.2">een voor de leken en een andere voor geestelijken en religieuzen,</seg> <seg n="60.4.3">is dat bovennatuurlijke erkend.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Daarin komt ook tot uitdrukking,</seg> <seg n="60.5.2">dat Jezus de bergrede niet als een algemene,</seg> <seg n="60.5.3">maar als een bijzondere prediking heeft bedoeld voor degenen,</seg> <seg n="60.5.4">die het Godsrijk willen binnengaan.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Naast de <hi rend="italic">geboden</hi> heeft het Evangelie zijn <hi rend="italic">consilia,</hi></seg> <seg n="60.6.2">zijn raadgevingen voor de uitgelezenen,</seg> <seg n="60.6.3">die ernst maken met het ingaan in het Godsrijk.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">In de nieuwere ethiek,</seg> <seg n="61.1.2">de persoonlijkheidsmoraal is dit geheel anders.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Het is slechts een zedelijkheid.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Wat de bergrede aan top-eisen bevat moet niet als ernstig gemeend worden opgevat.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Het is of een onredelijke overdrijving (Haering) of het dient (Herrmann),</seg> <seg n="61.4.2">om te doen voelen dat men er met een globale opvolging van de voorschriften niet af is,</seg> <seg n="61.4.3">maar dat deze rede het eigene wil prikkelen.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">De rijke jongeling moet zijn goed weg doen,</seg> <seg n="61.5.2">een ander moet zijn wang toekeren aan een belediger.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Hoe men op de bergrede zal reageren,</seg> <seg n="61.6.2">dat is een persoonlijke zaak.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">Maar haar gelding is in dit opzicht geheel algemeen.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">Het is duidelijk dat daarmee de ethiek van de bergrede gehumaniseerd is.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Ze steekt nergens meer buiten de rand van het menselijk leven.</seg></s> <s n="61.10"><seg n="61.10.1">Ze geldt zover als de menselijke persoonlijkheid zich kan ontplooien.</seg></s> <s n="61.11"><seg n="61.11.1">En dat mag niet in de zonderlingheden van Franciscus en anderen verlopen,</seg> <seg n="61.11.2">maar moet zijn uiting vinden in het reële,</seg> <seg n="61.11.3">gewone mensenleven.</seg></s> <s n="61.12"><seg n="61.12.1">Weliswaar is daarmee de mens niet van het goddelijke afgestoten,</seg> <seg n="61.12.2">maar dit goddelijke is geheel inwendig.</seg></s> <s n="61.13"><seg n="61.13.1">Het is in de persoonlijkheid het punt,</seg> <seg n="61.13.2">waar deze als een bron ontspringt.</seg></s> <s n="61.14"><seg n="61.14.1">Daar liggen wel grote mogelijkheden,</seg> <seg n="61.14.2">maar deze zijn onzichtbaar.</seg></s> <s n="61.15"><seg n="61.15.1">Ze liggen niet voor ons in de bergrede,</seg> <seg n="61.15.2">zoals bergtoppen,</seg> <seg n="61.15.3">die de alpinist prikkelen tot beklimming.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Deze opvatting van de christelijke ethiek gelooft het specifiek protestantse getroffen te hebben.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="62.2.2">dat dit helemaal juist is.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">De protestantse geloofsleer gaat wel van de daad tot de gezindheid terug en verklaart op die wijze de Tien Geboden en vat de bergrede op als een teruggaan van daad tot gezindheid.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Deze opvatting is wel verwant met de nieuwere christelijke ethiek,</seg> <seg n="62.4.2">maar is toch niet dezelfde.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Ze staat tussen de katholieke opvatting en de meer moderne in.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Ze wijst wel in de richting van de humanisering der <pb n="48" ed="VW"/>christelijke zedelijkheid,</seg> <seg n="62.6.2">maar ze voltrekt die niet.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">De oudere protestantse ethiek laat de uitspraken van Jezus wel het karakter van geboden.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Ze zou niet willen toegeven,</seg> <seg n="62.8.2">dat wij geboden moeten geven aan onszelf,</seg> <seg n="62.8.3">al is het dat Luther het woord gezegd heeft,</seg> <seg n="62.8.4">dat wie Christus heeft geboden zal stellen beter dan de decaloog.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Maar ook in de oudere protestantse zedeleer weet men weinig weg met de geweldige kanten van Jezus' zedeleer.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Men laat die rusten en werpt de inhoud psychologisch naar binnen en leidt haar zoveel mogelijk in het gewone leven.</seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">In kerkelijk protestantse kringen loopt men weinig gevaar Franciscussen,</seg> <seg n="62.11.2">Catharina's van Siena en Tolstojs tegen te komen.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">De zedeleer is er heel huiselijk en maatschappelijk en draagt geen hemelstormend karakter.</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">Praktisch vat men de bergrede op als een commentaar op de Tien geboden,</seg> <seg n="62.13.2">die daar dieper zouden zijn opgevat dan elders.</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">Maar overigens is er uit protestants-kerkelijk oogpunt veel voor te zeggen,</seg> <seg n="62.14.2">dat de christelijke deugden maatschappelijke deugden zijn,</seg> <seg n="62.14.3">begeleid door een eigenaardige innerlijkheid,</seg> <seg n="62.14.4">die men buiten Christus niet kan verkrijgen (Van der Brugghen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n21" rend="superscript">21</ref>).</seg></s> <s n="62.15"><seg n="62.15.1">Op die manier brengt de toepassing van Jezus' woorden ons midden in het huisgezin,</seg> <seg n="62.15.2">in de maatschappij,</seg> <seg n="62.15.3">in de kerk,</seg> <seg n="62.15.4">in de staat,</seg> <seg n="62.15.5">- nog veel exclusiever dan de middeleeuwse ethiek dat doet.</seg></s> <s n="62.16"><seg n="62.16.1">Ons beroep is het 'goddelijke' beroep,</seg> <seg n="62.16.2">en heel de christelijke ethiek gaat erin op,</seg> <seg n="62.16.3">een innerlijke gezindheid daarin te brengen.</seg></s> <s n="62.17"><seg n="62.17.1">Wij hebben gezien dat in de nieuwere persoonlijkheidsethiek de laatste consequenties worden getrokken en de eis wordt gesteld dat heel deze geweldige geboden van Jezus moeten vervallen.</seg></s> <s n="62.18"><seg n="62.18.1">Dat de persoonlijkheid zichzelf wetten geeft.</seg></s> <s n="62.19"><seg n="62.19.1">Het excentrieke van de bergrede is immoraliteit.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Met zeer veel nadruk heeft ook Johannes Müller,</seg> <seg n="63.1.2">de zielenarts van Mainberg dit gedaan<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Hij wil dat wij de bergrede uit het Semitisch in onze taal,</seg> <seg n="63.2.2">ons leven zullen overbrengen.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Dus moeten wij die in de tegenwoordige tijd overbrengen.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">En eindelijk persoonlijk maken.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Müller wijst er ook op,</seg> <seg n="63.5.2">dat we ons van de bergrede afmaken.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="63.6.2">ik wil niemand oordelen</seg> <seg n="63.6.3">- en dan oordelen we scherper.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">We willen in het verborgene geven en tekenen op een lijst voor de watersnood voluit.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">We bidden in het verborgene en doen ellenlange gebeden in het publiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Müller wil de bergrede als een kompas zien voor de wordende mens.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Want ons leven is nog een chaos,</seg> <seg n="64.2.2">zoals de wereld nog een chaos is.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">De bergrede is kompas naar de kosmos. 't Is geen wet,</seg> <seg n="64.3.2">maar geeft richting.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Vanuit onze persoonlijke wordingsgeschiedenis moeten wij deze rede verstaan.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">De voorbeelden die Jezus geeft,</seg> <seg n="64.5.2">zijn slechts voorbeelden,</seg> <seg n="64.5.3">gelijkenissen van het wordingsproces van de nieuwe mens.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Semitische,</seg> <seg n="64.6.2">tweeduizend jaar <pb n="49" ed="VW"/>oude beelden.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Maar het proces der wordende persoonlijkheid is nog hetzelfde en wie er in staat,</seg> <seg n="64.7.2">begrijpt de bergrede.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">Voor de Joden blijft het letterlijke ethiek.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Voor Jezus is het afbeelding van een diep innerlijk wordingsproces,</seg> <seg n="64.9.2">dat in duizend vormen kan worden voltrokken.</seg></s> <s n="64.10"><seg n="64.10.1">Het is niet iets opzettelijks,</seg> <seg n="64.10.2">maar het groeit en men weet zelf niet hoe.</seg></s> <s n="64.11"><seg n="64.11.1">Geen revolutie op grond van de bergrede en ook geen reformatie.</seg></s> <s n="64.12"><seg n="64.12.1">Jezus is conservatief.</seg></s> <s n="64.13"><seg n="64.13.1">Het nieuwe leven,</seg> <seg n="64.13.2">het verborgene straalt vanzelf uit.</seg></s> <s n="64.14"><seg n="64.14.1">Op die manier komen we toch aan de tegenpool uit.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Deze houding is interconfessioneel.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Dat is onze persoonlijkheidsethiek toch 'überhaupt'.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Het is de ethiek van alle zoekende zielen,</seg> <seg n="65.3.2">in alle kerken,</seg> <seg n="65.3.3">van alle tijden.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">De ethiek der wordende mensen,</seg> <seg n="65.4.2">vooral van onze zoekende tijd.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">De rede zelf is slechts uitbeelding van het verborgen zedelijk proces.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Dit is de meest volledige humanisering van de bergrede.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Alle eigenlijke theologie is er nu uit,</seg> <seg n="65.7.2">voor zover God iets boven en buiten ons is.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Ze is zuiver interconfessioneel.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Tussen Christen en Jood behoeft dan ten opzichte van de bergrede geen verschil te bestaan.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Want Christus moet nog komen.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">Hij is in wording.</seg></s> <s n="65.12"><seg n="65.12.1">De wordende God.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Het is duidelijk dat deze opvatting van de ethiek van het Evangelie zeer duidelijk overeenkomt met een zeer duidelijke voorkeur van onze tijd.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">We zijn dan van alle excentriciteiten af en het leven kan dan zijn gang gaan,</seg> <seg n="66.2.2">zonder dat de ernst van het leven verloren gaat.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Het is echter ook waar,</seg> <seg n="66.3.2">dat een andere,</seg> <seg n="66.3.3">even duidelijke behoefte van onze tijd zich er tegen verzet.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">De vraag komt meer naar voren of wij in onze <choice><sic>humaniscring</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">humanisering</corr></choice> van het christendom niet bezig zijn de goddelijke inhoud in te teren en of wij met onze christelijke innerlijkheid niet langzamerhand op de bodem van een ledig vat gaan kijken.</seg></s></p>
<lg><l n="67.1"><seg n="67.1.1">De Genestet:</seg> <seg n="67.1.2">Wees u zelf,</seg> <seg n="67.1.3">zo sprak eens iemand;</seg></l><l n="67.2"><seg n="67.2.1">Maar hij kon <choice><sic>niet: bij was niemand</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">niet:</corr></choice></seg><choice><sic>niet: bij was niemand</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="67.2.2"><choice><sic>niet: bij was niemand</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hij was niemand</corr></choice>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f18" rend="superscript">r</ref></seg></l></lg>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Niettegenstaande ons praten over persoonlijkheid wordt de maat der persoonlijkheden zienderogen kleiner.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Er zijn ook vele mensen,</seg> <seg n="68.2.2">die net zo lang worden,</seg> <seg n="68.2.3">tot ze moe zijn van het worden.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">En als het christendom in de cultuur opgaat,</seg> <seg n="68.3.2">dan is de vrees niet denkbeeldig,</seg> <seg n="68.3.3">dat zijn absoluutheid verloren raakt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="69.1"><seg n="69.1.1">(5) Ik kom tot mijn vijfde stelling:</seg> <seg n="69.1.2">In de bergrede is niet onze gezindheid,</seg> <seg n="69.1.3">maar Gods gezindheid drijfveer der zedelijkheid.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Wanneer we zoeken naar het beslissende onderscheid tussen de joodse en de christelijke ethiek,</seg> <seg n="69.2.2">ook bij de meest sprekende parallellie,</seg> <seg n="69.2.3">dan is het toch dit,</seg> <seg n="69.2.4">dat het christendom <pb n="50" ed="VW"/>een voltooiing betekent.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">De joodse rabbi's zetten de zaak op dezelfde voet voort.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Hun eschatologie loopt bij de verwoesting van Jeruzalem dood.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">En hun ethiek moet weer naar beneden,</seg> <seg n="69.5.2">buigt terug naar de wereld.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Jezus gaat door de eschatologische poort.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Maar deze poort is een geheel andere dan de Joden zich van de Messias voorstelden.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">Het is de poort des doods.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">En de nieuwe zedelijkheid is geen voortzetting van de oude.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Ze komt van boven bij de uitstorting van de Heilige Geest op het Pinksterfeest.</seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">Het is de doorbraak van het humanisme.</seg></s> <s n="69.12"><seg n="69.12.1">Het is theologie.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">In dat licht moeten wij de bergrede zien.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Dat Jezus de bijzondere trekken van zijn ethiek ontleent,</seg> <seg n="70.2.2">als men dat zo noemen wil,</seg> <seg n="70.2.3">aan de joodse en oudtestamentische literatuur,</seg> <seg n="70.2.4">zegt niet meer dan dat Jezus Aramees heeft gesproken.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Maar het geheel der bergrede,</seg> <seg n="70.3.2">is gesproken uit de aanschouwing der goddelijke ethiek.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Degene,</seg> <seg n="70.4.2">die zijn linkerwang toekeert aan wie hem op de rechter slaat,</seg> <seg n="70.4.3">dat is God-zelf,</seg> <seg n="70.4.4">die zich in de wereld elke dag laat beledigen zonder iets terug te doen,</seg> <seg n="70.4.5">zich laat uitvloeken zonder iets terug te zeggen.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">En Jezus doet hetzelfde wat zijn vader in de hemelen doet.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Degene die geen twee rokken of mantels heeft,</seg> <seg n="70.6.2">dat is God.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Rilke zegt in zijn <choice><sic>Stunden-Blich</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Stunden-Buch</hi></corr></choice><hi rend="italic">:</hi></seg></s></p>
<lg><l n="72.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="72.1.1">"Du aber bist der <choice><sic>tieffste</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tiefste</corr></choice> Mittellose,</seg> <seg n="72.1.2">der Bettler mit <choice><sic>verborgenerm</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verborgenem</corr></choice> Gesicht du bist der Armut grosse Rose . ."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f19" rend="superscript">s</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="73.1"><seg n="73.1.1">En:</seg></s></p>
<lg><l n="74.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="74.1.1">"Denn dein ist nichts,</seg> <seg n="74.1.2">so wenig wie des Windes,</seg> <seg n="74.1.3">und deine Blösse kaum bedeckt der Ruhm;</seg> <seg n="74.1.4">das Alltagskleidchen eines Waisenkindes ist herrlicher und wie ein Eigentum."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f20" rend="superscript">t</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="75.1"><seg n="75.1.1">En Jezus is als de Vader in de hemelen:</seg> <seg n="75.1.2">zonder hoofdkussen:</seg> <seg n="75.1.3">der Armut grosse Rose.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Hier hebben we de excentriciteiten van de bergrede,</seg> <seg n="76.1.2">waar de eeuwen geen weg mee weten.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Die de middeleeuwen reserveren voor enkele zonderlingen of voor een leven buiten de wereld en die in de nieuwere ethieken worden behandeld als zedelijke afdwalingen of als semitische beelden.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Jezus zegt het zelf aan het slot van hoofdstuk 5:</seg> <seg n="77.1.2">"Weest dan gijlieden volmaakt,</seg> <seg n="77.1.3">gelijk ook uw vader,</seg> <seg n="77.1.4">die in de hemelen is,</seg> <seg n="77.1.5">volmaakt is."</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Het is dus geen wonder,</seg> <seg n="77.2.2">dat we met de ethiek van de bergrede wat verlegen zitten.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Als <pb n="51" ed="VW"/>aardse ethiek,</seg> <seg n="77.3.2">als praktische zedeleer,</seg> <seg n="77.3.3">zit Jezus er zelf verlegen mee.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Voor zover Jezus' moraal in de zichtbare wereld verloopt,</seg> <seg n="77.4.2">vormt die geen zuivere illustratie van de bergrede.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">We hebben Franciscus van Assisi al enkele malen als proefsteen van beoordeling gebruikt.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Welnu,</seg> <seg n="77.6.2">ik geef hier nog een hoogst eigenaardig oordeel over deze grote middeleeuwer.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Barth,</seg> <seg n="77.7.2">de bekende Zwitser,</seg> <seg n="77.7.3">vindt dat Franciscus als aardse ethiek de bergrede veel beter heeft toegepast dan Jezus zelf<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">En we hebben al gehoord dat prof. Wernle eveneens het leven van Franciscus een betere commentaar op de bergrede vindt dan de evangeliën.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Hoe komt dat?</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Is het Jezus dan geen ernst geweest met zijn eigen woorden?</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Het is Jezus bloedige ernst geweest met de goddelijke ethiek.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">En deze ernst geeft juist het karakter aan het Evangelie.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Het is Jezus dodelijke ernst geweest met de goddelijke ethiek:</seg> <seg n="78.5.2">niet mijn wil,</seg> <seg n="78.5.3">maar uw wil geschiede.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Daarin ligt opgesloten,</seg> <seg n="78.6.2">dat de goddelijke ethiek niet geheel in ons leven volbracht kan worden,</seg> <seg n="78.6.3">maar voor 't grootste deel aan ons wordt volbracht.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Niet na een welbestede dag in zijn leven,</seg> <seg n="78.7.2">als hij vijfduizend mensen heeft gespijzigd of talloze kranken heeft genezen of gepreekt heeft,</seg> <seg n="78.7.3">roept Jezus uit:</seg> <seg n="78.7.4">het is volbracht,</seg> <seg n="78.7.5">maar als hij de wil,</seg> <seg n="78.7.6">de ethiek Gods passief ondergaan heeft.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Van elke spreuk der bergrede loopt een lijn naar het kruis,</seg> <seg n="79.1.2">als van de omtrek van een cirkel naar het middelpunt.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">De spreuken der bergrede in Jezus' mond zijn kruiswoorden,</seg> <seg n="79.2.2">evengoed als de zeven bekende.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Dat is het principieel onderscheid met de joodse ethiek ook al was voor elk woord een volmaakte parallel aan te wijzen.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Hier is de kosmische druk,</seg> <seg n="79.4.2">de samenstoot tussen twee werelden,</seg> <seg n="79.4.3">tussen onze ethiek en de goddelijke ethiek,</seg> <seg n="79.4.4">tussen God en de daad,</seg> <seg n="79.4.5">waarin de donkere stof onzer aardse ethiek wordt gekristalliseerd tot een fonkelende diamant,</seg> <seg n="79.4.6">die schittert van een niet meer aards licht.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Een zuiver aanschouwelijke vorm van de ethiek der bergrede is niet te krijgen.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">De vervulling aan het kruis is een feit,</seg> <seg n="79.6.2">dat zijn licht hoofdzakelijk naar de andere zijde werpt en in de opstanding van Jezus zijn verwerkelijking vindt.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">Uit de onaanschouwelijke wereld komt deze ethiek dan als geest terug,</seg> <seg n="79.7.2">onaanschouwelijk.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Dan herhaalt zich enigszins het Evangelie.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">De Heilige Geest,</seg> <seg n="80.2.2">de bergredegeest,</seg> <seg n="80.2.3">de geest van Christus is Gods ethiek.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Deze kan in het menselijk leven,</seg> <seg n="80.3.2">in aardse toestanden niet volkomen worden opgenomen.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Men moet daarom echter de top-eisen der bergrede geen absurditeiten noemen of overdrijvingen of zelfs onzedelijke uitwassen.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Het zijn de <choice><sic>indices. de aanwijzingen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">indices,</corr></choice></seg><choice><sic>indices. de aanwijzingen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="80.5.2"><choice><sic>indices. de aanwijzingen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de aanwijzingen</corr></choice><pb n="52" ed="VW"/> van het goddelijk karakter.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Maar wel is het waar dat deze ethiek ons meer omringt,</seg> <seg n="80.6.2">onaanschouwelijk,</seg> <seg n="80.6.3">dan dat ze in ons leven voltrokken zou kunnen worden.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Wanneer wij de Matthäuspassion van Bach horen,</seg> <seg n="81.1.2">dan horen we rondom ons de barmhartigheid Gods en we geloven muzikaal daarin.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Het is alsof de lucht er voor geschapen is.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Dan geloven we in het kruis,</seg> <seg n="81.3.2">of wat hetzelfde is,</seg> <seg n="81.3.3">in de bergrede.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">We doen het muzikaal.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Hoger is het wanneer we zedelijk in de bergrede geloven.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Het moet mogelijk zijn,</seg> <seg n="82.2.2">dat de zedelijke sfeer rondom ons in trilling wordt gebracht,</seg> <seg n="82.2.3">natuurlijk niet muzikaal,</seg> <seg n="82.2.4">maar moreel,</seg> <seg n="82.2.5">door de daad,</seg> <seg n="82.2.6">zodat de hele zedelijke wereld vervuld wordt door een moreel leven.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Dat is het wat Jezus,</seg> <seg n="82.3.2">niet in een muzikale Passion,</seg> <seg n="82.3.3">maar in de werkelijke Passie heeft volbracht.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Zoveel meer de daad is dan de klank,</seg> <seg n="82.4.2">zoveel meer is het echte geloof boven het artistieke.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">Het geloof hoort in de hele zedelijke sfeer de ethiek der bergrede,</seg> <seg n="82.5.2">alsof de zedelijke wereld geschapen was om haar tot uitdrukking te brengen en niet om haar te laten mislukken.</seg></s> <s n="82.6"><seg n="82.6.1">Het geloof voelt de goddelijke ethiek rondom zich.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Wij kunnen dan gerust toelaten,</seg> <seg n="83.1.2">dat anderen ons naast de uitspraken van de bergrede parallellen aanwijzen.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Desnoods kunnen we zeggen:</seg> <seg n="83.2.2">de snaren van de harp waren aanwezig.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Maar wie greep het instrument en liet het goddelijke lied horen?</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">Of wil men een ander beeld:</seg> <seg n="83.4.2">de boog was aanwezig,</seg> <seg n="83.4.3">maar wie spande als een andere Odysseus de pees en trof het eeuwige doelwit?</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">(6) De bergrede is goddelijke ethiek.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Deze opvatting,</seg> <seg n="84.2.2">zo luidt mijn zesde stelling,</seg> <seg n="84.2.3">verklaart het negatieve karakter van de moraal der bergrede:</seg> <seg n="84.2.4">Zalig zijn de armen van geest;</seg> <seg n="84.2.5">zalig zij die treuren,</seg> <seg n="84.2.6">de zachtmoedigen,</seg> <seg n="84.2.7">die hongeren en dorsten,</seg> <seg n="84.2.8">de barmhartigen,</seg> <seg n="84.2.9">de reinen,</seg> <seg n="84.2.10">de vreedzamen.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Dat is geen positieve ethiek.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Geen ideale ethiek.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Geen hoogvliegende moraal.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Men zou het passieve moraal kunnen noemen.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Al deze spreuken wijzen er meer op,</seg> <seg n="85.1.2">dat de christelijke ethiek in een zekere ontvankelijkheid bestaat voor hoger leven dan in een positief tot uitdrukking brengen daarvan.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Dit laatste ontbreekt niet;</seg> <seg n="85.2.2">dat is mijn zevende stelling:</seg> <seg n="85.2.3">het Evangelie de enige positieve mogelijkheid voor verdere zedelijke ontwikkeling.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Maar in eerste opslag is de toon der bergrede negatief.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Het is de voorwaarde voor het geloof in de goddelijke zedelijkheid in de zedelijke atmosfeer rondom ons:</seg> <seg n="85.4.2">de onaanschouwelijke zedelijkheid,</seg> <seg n="85.4.3">waarin Jezus ons doet geloven.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">De zedelijkheid,</seg> <seg n="85.5.2">die cadeau gegeven wordt,</seg> <seg n="85.5.3">gratis.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">De hele prediking van Luther is geweest,</seg> <seg n="85.6.2">dat hij de gerechtigheid weer heeft leren opvatten als een <hi rend="italic">iustitia Dei:</hi></seg> <seg n="85.6.3">gerechtigheid Gods.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Wie de evangeliën kent,</seg> <seg n="85.7.2">ziet dadelijk rondom Jezus de mens van de negatieve bergrede-ethiek.</seg></s> <s n="85.8"><seg n="85.8.1">Geen brengers van zedelijkheid,</seg> <seg n="85.8.2">maar ontvangers.</seg></s> <s n="85.9"><seg n="85.9.1">Dit is de grondtrek van <pb n="53" ed="VW"/>het christendom door alle eeuwen.</seg></s> <s n="85.10"><seg n="85.10.1">We mogen zo nu en dan spreken van een mannelijk christendom,</seg> <seg n="85.10.2">maar de grondtrek blijft negatief,</seg> <seg n="85.10.3">naar het onaanschouwelijke gekeerd,</seg> <seg n="85.10.4">naar de geest,</seg> <seg n="85.10.5">van alle punten stralen uitzendend naar een punt,</seg> <seg n="85.10.6">de dood,</seg> <seg n="85.10.7">de ontmoeting van de goddelijke zedelijkheid met de onze:</seg> <seg n="85.10.8">de opstanding.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Hiertegen hebben we allen een aangeboren bezwaar.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Weer heeft Rilke het zo zuiver gevoeld:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="87.1"><seg n="87.1.1">"Dein allererstes Wort war:</seg> <seg n="87.1.2">Licht:</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="87.1.3">da ward die Zeit.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Dann schwiegst du lange.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Dein zweites Wort ward Mensch und bange (wir dunklen noch in seinem Klange) Und wieder sinnt dein Angesicht.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="88.1"><seg n="88.1.1"><choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ich</corr></choice> aber will dein drittes nicht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Die prachtige regel:</seg> <seg n="89.1.2">Wir dunklen noch in seinem Klange!</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Wij voelden het ook vanavond:</seg> <seg n="89.2.2">Wij tasten rond in de bergrede.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Deze zedelijkheid is ons te wijd.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Maar het derde woord Gods,</seg> <seg n="89.4.2">de Geest,</seg> <seg n="89.4.3">het onaanschouwelijke,</seg> <seg n="89.4.4">willen wij niet.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">Voor onze aanschouwelijkheid betekent het de dood.</seg></s> <s n="89.6"><seg n="89.6.1">Ook van de bergrede kunnen wij met Rilke zeggen:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="90.1"><seg n="90.1.1">"Du musst nicht bangen,</seg> <seg n="90.1.2">Gott.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Sie sagen:</seg> <seg n="90.2.2">mein zu allen Dingen,</seg> <seg n="90.2.3">die geduldig sind.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Sie sind wie Wind,</seg> <seg n="91.1.2">der an die Zweige streift und sagt:</seg> <seg n="91.1.3">mein Baum.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Sie merken kaum,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="92.1.2">wie alles glüht,</seg> <seg n="92.1.3">was ihre Hand ergreift,</seg> <seg n="92.1.4">so dass sie's auch an seinem letzten Saum nicht halten könnten,</seg> <seg n="92.1.5">ohne zu verbrennen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Onze zedelijkheid,</seg> <seg n="93.1.2">die als de wind door de teksten of takken van de bergrede gaat en zegt:</seg> <seg n="93.1.3">mijn zedelijkheid!</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Tenslotte komt de vraag:</seg> <seg n="94.1.2">wat geeft dit alles,</seg> <seg n="94.1.3">als het toch niet onze zedelijkheid is.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">We komen aan mijn laatste stelling:</seg> <seg n="94.2.2">dat het Evangelie de enige positieve mogelijkheid is voor de verdere zedelijke ontwikkeling.</seg></s></p>
<p><pb n="54" ed="VW"/><s n="95.1"><seg n="95.1.1">(7) Ik zal daarover heel kort zijn.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Ik denk aan een dapper echtpaar,</seg> <seg n="95.2.2">dat kort geleden in Rotterdam gehuldigd is:</seg> <seg n="95.2.3">de heer en mevrouw Visser.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Ze waren op het dak der wereld geklommen.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Dat is nogal jongensachtig.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">Toen de heer Visser moest zeggen,</seg> <seg n="95.5.2">waarom hij het gedaan had,</seg> <seg n="95.5.3">toen zei hij,</seg> <seg n="95.5.4">volgens de <hi rend="italic">NRC.</hi> tegen de verwachting van de voorzitter,</seg> <seg n="95.5.5">dat hij dat niet wist.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Ik vond dat antwoord prachtig en volkomen echt.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Direct nut zou het ook niet hebben,</seg> <seg n="96.2.2">zoals de heer Visser in zijn bergrede opmerkte.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Jezus' bergrede heeft evenmin zulk direct nut.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Ze heeft het wel,</seg> <seg n="97.2.2">maar dat is niet het hoogste en laatste.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Het indirecte is het ware.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Het is die dwaasheid,</seg> <seg n="97.4.2">waarvan Paulus spreekt en die wijzer is dan de wijsheid der mensen (1 Kor. 1 en 2).</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Wie het dak der zedelijke wereld,</seg> <seg n="97.5.2">de bergrede niet boven zich voelt,</seg> <seg n="97.5.3">is zedelijk dood.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">Gij zijt het zout der aarde,</seg> <seg n="97.6.2">zegt Jezus tot zijn discipelen (Matth. 5 : 13).</seg></s> <s n="97.7"><seg n="97.7.1">Wie daarvan niet een korreltje in zijn leven heeft,</seg> <seg n="97.7.2">heeft geen morele toekomst.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="37" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. Pierson, <hi rend="italic">De Bergrede en andere synoptische fragmenten. Een</hi> historisch-kritisch <hi rend="italic">onderzoek, met een inleiding - Over enkele leemten in de methode van de</hi> kritiek der <hi rend="italic">evangeliën,</hi> Amsterdam 1878, p. 199-215, i.h.b. 214 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Pierson, a.w., p. 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>K. F. Proost, <hi rend="italic">De Bergrede. Hare herkomst</hi> en strekking, Amsterdam 1914, p. 114 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. Proost, a.w., p. 116-158.</p></note>
<pb n="41" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Th. Haering, <hi rend="italic">Das christliche Leben. Eihik,</hi> 3e dr., Stuttgart 1914, p. 145. Vgl. ook p. 208.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>P. Wernle, <hi rend="italic">Jesus,</hi> Tübingen 1916, p. 135.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>W. Herrmann, <hi rend="italic">Ethik,</hi> 5e dr., Tübingen 1913, p. 160.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Hier zijn enige regels weggevallen.</p></note>
<pb n="43" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Ambrosius, <hi rend="italic">De officiis ministrorum, 111,</hi> 4, 27 <hi rend="italic">(MPL.</hi> 16, 152 v.).</p></note>
<pb n="44" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Deze opmerking staat op deze wijze alleen in de eerste druk, vgl. P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven, dl.</hi> 1, Haarlem 1910, p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Cicero, <hi rend="italic">Tusculanae Disputationes,</hi> V, 117 v.; vgl. echter ook I (over de doodsverachting)</p></note>
<pb n="45" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>1. W. Herrmann, aw., p. 153 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>W. Herrmann, a.w., p. 159 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Ziebovenp.41.</p></note>
<pb n="46" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. behalve de aangegeven plaatsen, de gehele paragraaf (§ 24). Zie ook noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Disputatio de fide, WA.</hi> 39 1, 47 (i.h.b. de thesen 52-54).</p></note>
<pb n="48" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. Joh. Müller, <hi rend="italic">Die Bergpredigt, verdeutscht und vergegenwärtigt,</hi> 6e dr., München 1920, p. 12 en 9 v. Müller noemt wel het voorbeeld van het oordelen, de andere zijn blijkbaar door Noordmans <hi rend="italic">per analogiam</hi> aangevuld.</p></note>
<pb n="49" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>De dichtwerken van P. A. de Genestet, verzameld en uitgegeven onder toezicht van C. P. Tiele, 2 dln., <choice><sic>Ie dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1e dr.</corr></choice>, Amsterdam 1869. Het citaat, dl. 1, p. 282 (2e dr. 1871) luidt letterlijk"Wees u-zelf, zei ik tot iemand; Maar hij kon niet, hij was niemand."</p></note>
<pb n="50" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Rainer Maria Rilke, Das Stunden-Buch, <choice><sic>6edr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">6e dr.</corr></choice>, Leipzig 1913, p.91.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. w., p. 90.</p></note>
<pb n="51" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Unerledigte Fragen an die heulige Theologie</hi> (in K. Barth/E. Thurneysen, Zur <hi rend="italic">inneren Lage des Christenums,</hi> München 1920, p. 12; opnieuw in <hi rend="italic">Die Theologie und die Kirche, p.</hi> 11). De aangehaalde plaats stamt van F. Overbeck.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zie boven p. 41.</p></note>
<pb n="53" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Rilke,a.w.,p.27.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 74 v.</p></note>
<pb n="54" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, in manuscript voorhanden, waarschijnlijk gehouden te Rotterdam (zie p. 40 en 42), omstreeks 1925 (?); niet eerder gepubliceerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De uitdrukking 'interims-ethiek' is afkomstig van Albert Schweitzer; vgl. A. Schweitzer, <hi rend="italic">Geschichte der Leben-Jesu-Forschung,</hi> 5e dr., Tübingen 1933, p. 595 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor Allard Pierson, zie dl. 1, p. 100, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Als deel van de aantekeningen voor deze lezing werd in het geschreven materiaal van N. een samenvatting in de vorm van zeven stellingen aangetroffen. Zij volgen hierbij, de nummering komt overeen met die in de tekst: (1) enz.</p><p>1. Het materiaal der bergrede is niet nieuw, maar krijgt in Jezus' mond een diepere achtergrond.</p><p>2. De bergrede is geen codex voor sociale of individuele zedeleer.</p><p>3. Haar achtergrond moet men niet met de oudere ethiek in het algemeen-menselijke zoeken; noch met de nieuwere ethiek in de persoonlijkheid.</p><p>4. Ook het teruggaan van de daad tot de gezindheid, zoals de protestantse geloofsleer wil, put haar betekenis niet uit.</p><p>5. In de bergrede is niet onze gezindheid, maar <hi rend="italic">Gods gezindheid</hi> drijfveer der zedelijkheid.</p><p>6. Deze opvatting verklaart het negatief karakter van de moraal der bergrede, maar geeft tevens rekenschap van de overtuiging door het Evangelie.</p><p>7. Zij verklaart eveneens, waarom het Evangelie de positieve grond is van zedelijkheid en cultuur.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. voor deze discussie (gevoerd in <hi rend="italic">Eigen Haard,</hi> jan. 1880; <hi rend="italic">Israëlietische Nieuwsbode,- De Gids,</hi> april 1880) vooral: H. Oort, <hi rend="italic">Evangelie en Talmud uit het oogpunt der zedelijkheid vergeleken,</hi> Leiden 1881; en rabbi T. Tal, <hi rend="italic">Een blik in Talmoed en Evangelie. Tevens mijn laatste woord aan professor Oort in dezen,</hi> Amsterdam <choice><sic>188 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1881</corr></choice>.</p><p>Oort acht "de zedelijkheid van het Evangelie ... in menig opzicht lijnrecht (staande) tegenover die van de Talmud", zijnde "veel reiner en verhevener" en ook van een geheel "onderscheiden karakter" (p. 1). Tal acht Oort niet bevoegd, om als niet-ingewijde een oordeel over de Talmoed te hebben. Hij beijvert zich de bergrede en de Talmoed naast elkaar te plaatsen door het noemen van parallellen, zoals wij die ook in Noordmans' opstel (vgl. Proost) tegenkomen.</p></note>
<pb n="55" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="55" ed="VW"/>E. Troeltsch, die hierover bericht in <hi rend="italic">Zur religiösen Lage, Religionsphilosophie und Ethik, Ges. Schriften,</hi> dl. 2, p. 386-391, verwijst naar artikelen in <hi rend="italic">Die Christliche Welt,</hi> 1901 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie boven noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Waarschijnlijk is hier de verschijning van Piersons boek bedoeld, dat in 1878 uitkwam. Piersons onderzoek liep tot 1877, naar hij zelf vermeldt (Voorrede).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Haering, p. 115: <hi rend="italic">"</hi>... das Wort von denen, die sich selbst urn des Himmelreichs willen verstümmeln (Matth. 19, 12), buchstäblich zu fassen gilt unter uns mit Recht als widersittliche Verirrung, als eine harmlosere das vom Darbieten des andern Backens."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Wernle, p. 135: "Wir kennen das alles genauer aus dem Leben des heiligen Franz, das uns mehr Detail gibt als die dürftige Überlieferung von Jesus und seinen Genossen. Gewiss war auch die Seligkeit der Gottesliebe des heiligen Franz nur ein Echo von der Freude Jesu und seiner ersten Jünger."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n11" type="end" place="end" n="11"><p>J. W. Herrmann (1846-1922), vanaf 1879 hoogleraar te Marburg, aldaar leermeester van zowel Barth als Bultmann, legde in zijn theologie grote nadruk op het individueel beleven en het specifieke der godsdienstige kennis; ook de zedelijke persoon speelt hierbij voor Herrmann een grote rol. Veel gelezen is zijn <hi rend="italic">Der Verkehr des Christen </hi><choice><sic>mij Golt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">mit Gott</hi></corr></choice> (1886).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Herrmann, p. 160: "Er hat nicht die grossen Kinder heranbilden wollen, die als Heroen des Absonderlichen angestaunt werden, wie der heilige Franz."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Tolstoj (1828-1910), wiens leven in groeiende mate bepaald werd door een onvoorwaardelijke christelijke ethiek, zoals hij die in de bergrede meende te vinden, kon tenslotte de discrepantie tussen zijn godsdienstige en sociale opvattingen enerzijds en het leven van een adellijk grondbezitter niet meer overbruggen en vluchtte, na grote huiselijke conflicten, in het geheim weg uit zijn huis. Op deze vlucht werd hij ziek en stierf in het stationsgebouw van Astápowo.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. E. Troeltsch, <hi rend="italic">Zur religiösen Lage,</hi> p. 474.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. <hi rend="italic">De </hi><choice><sic>ofjzciis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">officiis</hi></corr></choice><hi rend="italic"> ministrorum (MPL</hi> 16, 23-184).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. Cicero, <hi rend="italic">De </hi><choice><sic>ofjiciis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">officiis</hi></corr></choice><hi rend="italic">, 11,</hi> 376: "Si quid <choice><sic>irnportetur</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">importetur</corr></choice> nobis incommodi, propulsemus ulcis camurque." De plaats bij Ambrosius: 111, 4, 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n18" type="end" place="end" n="18"><p>De ethiek van Melanchton is (1538; 1550), als bij Cicero, opgebouwd als een leer der deugden; daarbij spelen bijbelse voorbeelden een grote rol, maar zij bepalen niet de indeling.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Waarschijnlijk bedoelt Noordmans hier Jeremy Bentham (1748-1832), pleitbezorger van het maatschappelijk eudemonisme: "the greatest happiness of the greatest nurnber" (de uitdrukking zelf is van Joseph Priestley, <hi rend="italic">Essay on government).</hi> Ook kan aan John Stuart Mill gedacht zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Mogelijk doelt Noordmans hier, voor de ethischen, op Ph. A. Kohnstamm, voor wie de lectuur van <choice><sic>Herrrnanns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Herrmanns</corr></choice> <hi rend="italic">Der Verkehr des Christen </hi><choice><sic>mit Goit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">mit Gott</hi></corr></choice> een beslissende wending betekende. Voor de rechts-modernen is ook te denken aan K. H. Roessingh, die leerling van Herrmann was en, ondanks reserves t.a.v. zijn filosofische gezichtspunten, grote bewondering voor hem had (vgl. bijv. K. H. Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 228 vv.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n21" type="end" place="end" n="21"><p>De volgorde is kenmerkend voor Van der Brugghen; de oude schoolwet van 1806 sprak over maatschappelijke en christelijke deugden. Vgl. voor de ideeën van Van der Brugghen: N. van Egmond, <hi rend="italic">Consequent christendom. Leven en werk van mr. J. J. L van der Brugghen,</hi> Wageningen zj., passim, en i.h.b. p. 119: christelijke deugdbetrachting kan alleen berusten op de kennis van Christus; en: een werkelijk christelijke school zou een bekering van het volk veronderstellen, die niet met wijziging van wetten is te beïnvloeden, maar gelegen is "in een volslagen vernieuwing des harten en der gezindheid".</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Johannes Müller (1864-1949), theoloog en publicist, zelfstandig werkzaam, stichtte te Mainberg (later Elmau) een pastoraal centrum, dat veel belangstelling trok. Door lezingen <pb n="56" ed="VW"/>en discussies trachtte Müller zijn gasten te beinvloeden. Zijn pogingen waren gericht op het verwerven van een 'oorspronkelijk', 'persoonlijk' leven, dat tegenover het moderne materialisme de zedelijke waarden van Jezus in de eigen tijd en contekst (volk!) verwerkelijkte.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-achtergrond-van-de-bergrede.n23" type="end" place="end" n="23"><p>De diplomaat Ph. C. Visser (1882-1955) en zijn vrouw J. Hooft genoten bekendheid als ontdekkingsreizigers en glaciologen; zij publiceerden enige werken over hun reizen in Centraal-Azië.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="5" xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren" decls="#bibl-noordmans2.dingen-die-verborgen-waren">
<pb n="57" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Dingen die verborgen waren<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Woord vooraf</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Aan de behandeling van de gelijkenis van de zaaier en die van de arbeiders in de wijngaard liet ik een korte beschouwing voorafgaan over de gelijkenissen in 't algemeen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik deed dat om de lezer enigszins in te leiden in deze stof,</seg> <seg n="3.2.2">maar ook om mijn wijze van behandeling te rechtvaardigen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De tekst van de stukken gaf ik volgens de vertaling van prof. Brouwer.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Voor losse aanhalingen uit de bijbel hield ik mij echter aan de Statenvertaling.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Gelijkenissen</seg></s></head>
<quote type="bible"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">En hij sprak veel tot hen in gelijkenissen.</hi></seg></s></quote>
<bibl type="bible"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">(Mattheüs 13 : 3a)</seg></s></bibl>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tussen God en mens,</seg> <seg n="8.1.2">hemel en aarde,</seg> <seg n="8.1.3">moet op de een of andere wijze gelijkenis bestaan.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Al is God ook oneindig,</seg> <seg n="8.2.2">almachtig en heilig,</seg> <seg n="8.2.3">en wij beperkt,</seg> <seg n="8.2.4">afhankelijk en zondig,</seg> <seg n="8.2.5">de overeenkomst moet er wezen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Anders zouden wij Hem niet kunnen kennen en liefhebben.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Als we nu moeten zeggen waarin die overeenstemming bestaat,</seg> <seg n="9.1.2">dan is dat heel moeilijk.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De bijbel spreekt van het beeld en de gelijkenis Gods.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar als de kerk dat gaat uitleggen,</seg> <seg n="9.3.2">begint de moeilijkheid.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">God is zo groot en wij zijn zo gering.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dat is echter het grootste bezwaar nog niet.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Dit onderscheid sluit de gelijkenis niet uit;</seg> <seg n="9.6.2">van groot en klein spreken wij juist bij wijze van vergelijking.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar God is de Schepper en wij zijn zijn schepselen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Tussen Hem en ons staat het <hi rend="italic">niets,</hi></seg> <seg n="9.8.2">waaruit Hij ons geschapen heeft.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">En kan door dat volstrekte ledig,</seg> <seg n="9.9.2">dat <hi rend="italic">niets</hi> tussen Hem en ons in,</seg> <seg n="9.9.3">een straal van een beeld gedrongen zijn?</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Was er een spiegel die het opving,</seg> <seg n="9.10.2">zodat het ons aan de andere zijde van dat grote niets werd toegekaatst?</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Was er een oorspronkelijk raadsel,</seg> <seg n="9.11.2">dat ons werd opgegeven,</seg> <seg n="9.11.3">een donkere gelijkenis,</seg> <seg n="9.11.4">een duister woord,</seg> <seg n="9.11.5">waaruit de eerste kennis van God ons opging?</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Paulus zegt zoiets in dat prachtige hoofdstuk over de liefde in de eerste brief aan de Korinthiërs.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Hij zegt dat onze kennis van God niet regelrecht is;</seg> <seg n="9.13.2">niet van aangezicht tot aangezicht.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Wij staren ons nog blind in de gelijkenis;</seg> <seg n="9.14.2">wij stotteren nog over een kruisraadsel vol donkerheid.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Het beeld en de gelijkenis zijn niet helemaal onze glorie,</seg> <seg n="9.15.2">onze roem,</seg> <seg n="9.15.3">onze sterkte.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Ze betekenen evengoed ons kruis <pb n="58" ed="VW"/>en onze onkunde.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Zij maken ons nog niet wakker tot de eeuwige lach,</seg> <seg n="9.17.2">zoals Gods aangezicht het zal doen buiten de spiegel om.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">En toch houden heiden en christen,</seg> <seg n="10.1.2">allebei,</seg> <seg n="10.1.3">aan de gelijkenis vast.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Haar uit het oog verliezen,</seg> <seg n="10.2.2">zou de buitenste duisternis betekenen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De oude Grieken wisten,</seg> <seg n="10.3.2">dat <hi rend="italic">gelijk</hi> slechts door <hi rend="italic">gelijk</hi> gekend wordt.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En ze wisten ook dat <hi rend="italic">gelijk door gelijk</hi> wordt verblijd.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Kennis en liefde beide hebben de gelijkenis nodig.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- En reeds bij hen is dat geen vanzelfsprekende zaak.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Die kennis is hun een wonder en die liefde is liefde op het eerste gezicht,</seg> <seg n="10.7.2">die zich zelf een raadsel is.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar nog beter dan de heiden kent de christen door het Evangelie de betekenis der gelijkenis.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hij heeft niet alleen vage vermoedens,</seg> <seg n="11.2.2">maar hij weet zeker dat er een beeld van de onzienlijke God is;</seg> <seg n="11.2.3">een oorspronkelijke gelijkenis,</seg> <seg n="11.2.4">die aan alle werkelijkheid,</seg> <seg n="11.2.5">aan alle woord en alle waarheid ten grondslag ligt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat wij zelf er niet zouden wezen,</seg> <seg n="11.3.2">geen woord zouden kunnen uitbrengen,</seg> <seg n="11.3.3">geen kennis van God en de wereld zouden hebben,</seg> <seg n="11.3.4">als 'in den beginne' niet het Woord,</seg> <seg n="11.3.5">het beeld Gods,</seg> <seg n="11.3.6">de gelijkenis van de Zoon op de Vader,</seg> <seg n="11.3.7">was geweest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Als niet het grote geheim van de liefde tussen de Vader en de Zoon aan de wereld ten grondslag lag.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Zo is het dan geen wonder dat Jezus,</seg> <seg n="11.5.2">van wie wij belijden,</seg> <seg n="11.5.3">dat Hij die Zoon van God was,</seg> <seg n="11.5.4">veel door gelijkenissen gesproken heeft.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het zou ons moeten verbazen,</seg> <seg n="11.6.2">als het anders was.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Er bestaat een "evangelie in beelden",</seg> <seg n="11.7.2">heeft Koetsveld gezegd,</seg> <seg n="11.7.3">"beginnende met de <hi rend="italic">zaaier,</hi></seg> <seg n="11.7.4">en besloten door het <hi rend="italic">avondmaal,</hi></seg> <seg n="11.7.5">dat in zekere zin de laatste en schoonste parabel is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Inderdaad is dat het geval.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Wij kunnen Jezus' geboorte,</seg> <seg n="11.9.2">zijn prediking,</seg> <seg n="11.9.3">lijden en sterven ook lezen in de gelijkenissen,</seg> <seg n="11.9.4">die Hij gesproken heeft.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">En evenzo zijn wederkomst en het toekomende oordeel.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Dat is wel heel duidelijk en men behoeft de evangeliën maar op te slaan om er door getroffen te worden.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Want wel staan er in het Oude Testament enkele stukken,</seg> <seg n="11.12.2">die aan Jezus' gelijkenissen doen denken,</seg> <seg n="11.12.3">maar men moet ze zoeken.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Paulus heeft niets dat er op lijkt.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Waarom heeft Jezus dan zijn hele Evangelie in gelijkenissen gezet?</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Is dat hiermee reeds verklaard,</seg> <seg n="11.15.2">dat Hij een oosterling was,</seg> <seg n="11.15.3">aan wie deze wijze van spreken eigen zou zijn,</seg> <seg n="11.15.4">in 't bijzonder in Syrië en Palestina,</seg> <seg n="11.15.5">zoals een bekend kerkvader heeft opgemerkt?<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Of was de parabel een zo gebruikelijk leermiddel van alle joodse rabbi's,</seg> <seg n="11.16.2">dat Jezus,</seg> <seg n="11.16.3">die toch ook een rabbi genoemd wordt,</seg> <seg n="11.16.4">er als van zelf op aangewezen was?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wat dat laatste betreft,</seg> <seg n="12.1.2">moet wel toegegeven worden,</seg> <seg n="12.1.3">dat er in de Talmoed meer stof van die aard voorkomt,</seg> <seg n="12.1.4">dan vroegere verklaarders van de nieuwtestamentische gelijkenissen wel eens hebben beweerd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Oudere en jongere tijdgenoten van Jezus</seg> <seg n="12.2.2">- vooral jongere</seg> <seg n="12.2.3">- hebben aan de joodse overlevering <pb n="59" ed="VW"/>overlevering een aantal parabels nagelaten,</seg> <seg n="12.2.4">die soms vrij sterk lijken op die uit de evangeliën.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wel valt,</seg> <seg n="12.3.2">als men de zaak wat nauwkeurig bekijkt,</seg> <seg n="12.3.3">de oogst weer niet mee,</seg> <seg n="12.3.4">en ligt ze over enkele honderden jaren verspreid.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar ze is toch aanwezig.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Doch deze overeenkomst is bij lange na niet voldoende om ons een inzicht te geven in het feit,</seg> <seg n="12.5.2">dat er een evangelie in beelden bestaat.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Want het is toch wel niet overdreven daarvan te spreken.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Bij Mattheüs,</seg> <seg n="12.7.2">Markus en Lukas zijn ze als gezaaid,</seg> <seg n="12.7.3">en ook Johannes sluit op andere wijze daarbij aan.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Voor deze bloei moet toch een andere verklaring zijn,</seg> <seg n="12.8.2">dan dat in de joodse literatuur hier en daar <hi rend="italic">ook</hi> een bloempje te vinden is.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Eer krijgt men de indruk dat wat er aan knop in het Oude Testament aangetroffen wordt,</seg> <seg n="12.9.2">hier openbreekt.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Jezus</seg> <seg n="12.10.2">- en niet de Joden</seg> <seg n="12.10.3">- heeft de <hi rend="italic">wet</hi> vervuld met krachten en tekenen.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">En zo heeft Jezus ook het <hi rend="italic">beeld</hi> tot zijn bestemming gebracht in leer en leven.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Hij is zelf de spiegel,</seg> <seg n="12.12.2">waarin alles wordt weerkaatst.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Zaaien en oogsten,</seg> <seg n="12.13.2">tarwe en onkruid,</seg> <seg n="12.13.3">brood en wijn,</seg> <seg n="12.13.4">schat en parel,</seg> <seg n="12.13.5">het spiegelt zich hier alles in de godheid.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daarom mogen wij de gelijkenissen ook niet te zeer van de retorische zijde bekijken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij mogen ze niet als een kunstvorm behandelen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Natuurlijk zijn ze met zulke vormen op de een of andere wijze wel verwant.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Jezus spreekt immers ook een taal en die taal heeft een grammatica;</seg> <seg n="13.4.2">en zo heeft zijn rede een regel.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar naar die kant moet men de verklaring der gelijkenissen niet zoeken.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Men mag er geen gesloten letterkundig wereldje van maken,</seg> <seg n="13.6.2">waar Jezus dan zelf half buiten staat.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De nieuwere uitleggers zijn die kant wel eens opgegaan.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zij waren geschrokken van de manier waarop kerkelijke schrijvers soms letterlijk aan alles in de gelijkenis een betekenis trachtten te geven en daarbij het onderscheid tussen een parabel en een allegorie geheel uit het oog verloren.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Een allegorie is een manier van vertellen,</seg> <seg n="14.3.2">waarbij men bij ongeveer ieder woord,</seg> <seg n="14.3.3">althans iedere zin aan iets <hi rend="italic">anders</hi> denkt.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dat doet de gelijkenis niet.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Zij laat,</seg> <seg n="14.5.2">als ze met het beeld bezig is,</seg> <seg n="14.5.3">de zaak waar het om gaat even los,</seg> <seg n="14.5.4">om de draad van het verhaal rustig voort te kunnen spinnen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar de nieuwere uitleggers,</seg> <seg n="14.6.2">waar ik over sprak,</seg> <seg n="14.6.3">hebben dat weer overdreven en het voorgesteld alsof Jezus,</seg> <seg n="14.6.4">door zijn eigen vertelkunst meegesleept,</seg> <seg n="14.6.5">de draad van zijn Evangelie schier liet glippen,</seg> <seg n="14.6.6">om dan straks,</seg> <seg n="14.6.7">als het verhaal uit was,</seg> <seg n="14.6.8">één punt daaruit als toepassing aan te wijzen of te laten raden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Maar zo los staat Jezus niet in zijn eigen onderwijs;</seg> <seg n="15.1.2">ook niet in de hele bijbel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij is zelf het beeld en de gelijkenis Gods.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En het Evangelie is zijn kleed,</seg> <seg n="15.3.2">dat van Hem niet te scheiden is.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zelfs in de taal die Hij voert,</seg> <seg n="15.4.2">staat Jezus niet zo vrij.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Vele woorden,</seg> <seg n="15.5.2">die Hij gebruikt,</seg> <seg n="15.5.3">hebben van te voren al een <hi rend="italic">andere</hi> betekenis;</seg> <seg n="15.5.4">ze zijn <hi rend="italic">allegorisch.</hi></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Een koning betekent God;</seg> <seg n="15.6.2">een maaltijd het eeuwige leven;</seg> <seg n="15.6.3">knechten zijn de mensen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dit is in de joodse verhalen reeds het geval.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Maar bij hen is de spanning der verkondiging niet te vergelijken bij die welke in Jezus' prediking zit.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Er bestaat een joodse <pb n="60" ed="VW"/>gelijkenis van <hi rend="italic">de wijze en dwaze gasten,</hi></seg> <seg n="15.9.2">die sterk herinnert aan die van <hi rend="italic">de wijze en dwaze maagden</hi> uit het Evangelie.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Maar bij de Jood is de toepassing deze,</seg> <seg n="15.10.2">dat men bereid moet zijn voor de dood.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Bij Jezus moet men gereed zijn voor de parousie,</seg> <seg n="15.11.2">d.i. zijn koninklijke verschijning.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Er is groot verschil tussen de rustige levenswijsheid van de eerste en het geweldige Evangelie van de laatste.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Daarom moet het bij Jezus wel heel duidelijk zijn,</seg> <seg n="16.1.2">dat Hij over <hi rend="italic">andere</hi> dingen spreekt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Nog veel minder dan de joodse rabbi's kan Hem de taal en het verhaal als een neutraal voertuig dienen,</seg> <seg n="16.2.2">waarin Hij stilletjes wat contrabande uit zijn koninkrijk in deze wereld binnensmokkelt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De toepassing kan er niet,</seg> <seg n="16.3.2">als bij de fabel,</seg> <seg n="16.3.3">los achteraan komen,</seg> <seg n="16.3.4">zodat men de vervelende moraal laat varen voor de interessante vertelling.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Bij Jezus staat de volle spanning van het Evangelie er van 't begin af achter.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De hele gelijkenis staat in vlam en ieder woord gloeit van het vuur der laatste dingen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dat de parabel onduidelijk is,</seg> <seg n="16.6.2">en evenzeer moet dienen om de bedoeling te verbergen als te openbaren,</seg> <seg n="16.6.3">komt dan ook niet van de moeilijke inkleding</seg> <seg n="16.6.4">- want die is meestal eenvoudig genoeg</seg> <seg n="16.6.5">- maar hiervan,</seg> <seg n="16.6.6">dat de dingen waarover het gaat zo ver boven de gedachten der mensen liggen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De gelijkenis is allegorisch in hogere zin.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Niet door het vernuft van een schriftgeleerde,</seg> <seg n="16.8.2">maar door de eenvoud van de Zoon,</seg> <seg n="16.8.3">die spreekt van zijn gelijkenis met de Vader.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Waar de dingen zo staan moesten wij eigenlijk het woord parabel,</seg> <seg n="17.1.2">die zuster van de fabel,</seg> <seg n="17.1.3">maar vermijden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het is niet goed,</seg> <seg n="17.2.2">van het Evangelie een stukje literatuur te maken en alles wat daartoe leiden kan,</seg> <seg n="17.2.3">moet men nalaten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik houd er ook niet van om van Jezus' humor te spreken.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En zo zou ik Hem ook niet graag naast Aesopus,</seg> <seg n="17.4.2">Phaedrus<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n4" rend="superscript">4</ref> of La Fontaine geplaatst zien.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Daarvoor zijn de gelijkenissen te heilig.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is beter bij de lezing en verklaring van de gelijkenissen met onze gedachten binnen de bijbel te blijven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men moet ook niet met een half oog naar Demosthenes of Cicero kijken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Evenmin als van Jezus' humor,</seg> <seg n="18.3.2">zou ik ook van zijn redenaarskunst durven spreken.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hij is profeet,</seg> <seg n="18.4.2">priester en koning en bij alle drie is het woord ondergeschikt;</seg> <seg n="18.4.3">ondergeschikt aan de last,</seg> <seg n="18.4.4">het offer en de Geest.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Willen wij daarom verband zoeken,</seg> <seg n="18.5.2">dan zijn wij op het Oude Testament aangewezen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Dat is het boek van de schepping en zo komen wij bij de spiegel terug,</seg> <seg n="18.6.2">waar ik in 't begin over sprak.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">God is in Christus de mens gelijk geworden,</seg> <seg n="18.7.2">maar daarmee zijn wij Hem nog niet gelijk.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">De gelijkenis loopt niet door.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Een donkere streep in haar spectrum,</seg> <seg n="18.9.2">de zonde,</seg> <seg n="18.9.3">de dood,</seg> <seg n="18.9.4">houdt God en mens uit elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">En zo komt het dan dat mensen,</seg> <seg n="19.1.2">die oren hebben om te horen,</seg> <seg n="19.1.3">toch niet horen,</seg> <seg n="19.1.4">en dat ze ogen hebben en toch niet zien.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Jezus vertelt het hun en zij verstaan het niet.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Wat Jezus bedoelt is zo <hi rend="italic">anders;</hi></seg> <seg n="19.3.2">de gelijkenis is zo allegorisch,</seg> <seg n="19.3.3">dat de Heilige Geest eerst moet komen om haar in ieders eigen taal verstaanbaar te maken.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Tot zolang is het glossolalie,</seg> <seg n="19.4.2">spreken in tongen.</seg></s> <pb n="61" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="19.5"><seg n="19.5.1">De kerk heeft dat van 't begin af aan begrepen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Zij zoekt iets achter de gelijkenissen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Dat haar leraren daarbij vaak heel willekeurig te werk gingen,</seg> <seg n="19.7.2">valt niet goed te praten.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Men ging de verkeerde kant op,</seg> <seg n="19.8.2">als men in de drie maten meels uit de gelijkenis van <hi rend="italic">het zuurdeeg,</hi></seg> <seg n="19.8.3">de drie werelddelen terugvond.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Die verklaring werd door Columbus in de war gebracht.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Mensen doen vaak een beetje dwaas.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">- Maar hier kon men dan toch merken,</seg> <seg n="19.11.2">dat iemand <hi rend="italic">zocht</hi> naar de zin.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">En kinderlijk zoeken is stichtelijker dan volwassen geblaseerdheid.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Veel kwaad is er niet van gekomen;</seg> <seg n="19.13.2">Amerika is toch wel ontdekt.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Erger is het als men,</seg> <seg n="19.14.2">zoals Lessing en Herder<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n5" rend="superscript">5</ref> zoveel aandacht vraagt voor het kunstige en menselijke in het verhaal,</seg> <seg n="19.14.3">dat de hogere zin daarbij op de achtergrond dreigt te komen.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Men mag dat niet zoeken bij de Man van smarten.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Bij het kruis past geen aardse schoonheid.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">In de gelijkenissen zoeken wij niet het aangezicht des mensen,</seg> <seg n="19.17.2">maar dat van God.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Het komt niet te pas om bij Jezus' verhalen van 'Erdgeruch' te spreken.</seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">Zij willen onze aandacht vestigen op het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="19.20"><seg n="19.20.1">Iedere gelijkenis heeft haar eigen geheim.</seg></s> <s n="19.21"><seg n="19.21.1">Zij heeft een uitlegging nodig,</seg> <seg n="19.21.2">die haar precies in de kritiekste spanningen van het Evangelie plaatst en haar al haar schijnbare kalmte ontneemt.</seg></s> <s n="19.22"><seg n="19.22.1">De verborgenheid van Jezus' zending,</seg> <seg n="19.22.2">de verhouding van Vader en Zoon,</seg> <seg n="19.22.3">ligt er in verscholen.</seg></s> <s n="19.23"><seg n="19.23.1">Er zit meer donkerheid in dan men vaak geneigd is te vermoeden.</seg></s> <s n="19.24"><seg n="19.24.1">Het 'evangelie in beelden' is hetzelfde als dat van de gebeurtenissen en beide eindigen bij het kruis.</seg></s> <s n="19.25"><seg n="19.25.1">Het is één spiegel,</seg> <seg n="19.25.2">waarin wij de hele wasdom van het Koninkrijk der hemelen in beeld aanschouwen,</seg> <seg n="19.25.3">van het zaad tot het brood dat gebroken wordt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Voor de uitlegging van de nieuwtestamentische gelijkenissen zullen wij dus 't meest hebben aan een vergelijking met het Oude Testament.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ook daar heeft deze leervorm vaak een actief karakter en valt ze samen met een handeling,</seg> <seg n="20.2.2">soms met het leven van de profeet.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Als Jeremia een koopbrief in een stenen pot begraaft (Jer. 32 10-15) of wanneer Jesaja met zijn zonen,</seg> <seg n="20.3.2">die symbolische namen droegen,</seg> <seg n="20.3.3">door de straten van Jeruzalem loopt,</seg> <seg n="20.3.4">dan zijn zij zelf levende gelijkenissen (Jes. 7 : 3).</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zij doen dienst als spiegel,</seg> <seg n="20.4.2">waarin de raad Gods met het volk Israël wordt weerkaatst.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Maar de uitlegging ligt verborgen in het Woord des Heeren,</seg> <seg n="20.5.2">dat tot de profeet geschiedt.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Men moet dat gehoord hebben,</seg> <seg n="20.6.2">om ze te weten.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Men moet de Geest hebben.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Ogen en oren zijn op zichzelf niet voldoende.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Op dat verborgen Woord,</seg> <seg n="21.1.2">de Gelijkenis in de gelijkenis,</seg> <seg n="21.1.3">komt dus alles aan.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">En dat Woord is nu onder het Nieuwe Testament volkomen verschenen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het Woord dat 'in den beginne' was,</seg> <seg n="21.3.2">is in Jezus vlees geworden.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Daarom komt het bij de gelijkenissen vooral aan op Hem die ze spreekt.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">In een andere mond zou het verhaal zijn zin verliezen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">En zo komt het dan ook dat dezelfde verharding,</seg> <seg n="21.6.2">dezelfde blindheid en doofheid,</seg> <seg n="21.6.3">die rondom Jezus gezien worden,</seg> <seg n="21.6.4">ook rondom de gelijkenissen openbaar wordt.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Wat Jezus <pb n="62" ed="VW"/>daaromtrent zegt in Mattheüs 13 en parallelle plaatsen,</seg> <seg n="21.7.2">kan men niet begrijpen,</seg> <seg n="21.7.3">als men daar niet aan denkt.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Daar horen wij ook,</seg> <seg n="21.8.2">dat Jezus zelf zich regelrecht op Jesaja beroept als zijn voorganger in het spreken van gelijkenissen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">De zin van de gelijkenis moet geopenbaard worden door de Vader,</seg> <seg n="21.9.2">evengoed als het geheim,</seg> <seg n="21.9.3">dat Jezus de Christus is.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Dat dit zo was kon Petrus,</seg> <seg n="21.10.2">toen hij Jezus beleed,</seg> <seg n="21.10.3">door middel van vlees en bloed niet weten.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">En evenmin is het hebben-van-oren voldoende om een gelijkenis te verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">En nu blijft nog over te vragen,</seg> <seg n="22.1.2">waarom Jezus zijn beelden altijd kiest uit de natuur en het dagelijks leven.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Waarom maakt Hij zo weinig gebruik van de oudtestamentische geschiedenis en van de boeken van Mozes,</seg> <seg n="22.2.2">wat Stefanus en Paulus telkens deden?</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hij spreekt toch ook van Wet en Profeten,</seg> <seg n="22.3.2">het Oude Testament?</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Waarom dan deze leervorm uit natuur en leven?</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Lijkt Jezus daarin dan toch meer op de rabbi's van zijn dagen dan op de profeten en hun opvolgers,</seg> <seg n="22.5.2">de apostelen?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Waarom spreekt de Zoon in deze gelijkenissen?</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij kunnen slechts met veel terughouding daarover iets zeggen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">In de evangeliën treden er zoveel dingen terug,</seg> <seg n="23.2.2">die men bij profeten en apostelen wel vindt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Waar is de kerk bij Jezus en waar zijn de sacramenten?</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Waar zijn hier die spiegels van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="23.4.2">die overal elders te vinden zijn?</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Ze zijn nergens.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">En nu vlucht de Zoon met zijn onderwijs in die dingen,</seg> <seg n="23.6.2">die de armen van geest kennen;</seg> <seg n="23.6.3">tot die welke men 'het eerst leert',</seg> <seg n="23.6.4">voor men nog de kunst van redeneren verstond.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">In die diepe schachten van de meest primitieve kennis,</seg> <seg n="23.7.2">waar de dieven,</seg> <seg n="23.7.3">de schriftgeleerden,</seg> <seg n="23.7.4">de uitleggers,</seg> <seg n="23.7.5">de theologen niet kunnen doorgraven en stelen,</seg> <seg n="23.7.6">daar verbergt Jezus de kennis van zijn koninkrijk,</seg> <seg n="23.7.7">in afwachting dat iemand alles zal verkopen wat hij heeft,</seg> <seg n="23.7.8">om die schat te delven.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De zaaier</seg></s></head>
<quote type="bible"><s n="25.1"><seg n="25.1.1"><hi rend="italic">En hij sprak veel tot hen in gelijkenissen en zeide:</hi></seg> <seg n="25.1.2"><hi rend="italic">Zie,</hi></seg> <seg n="25.1.3"><hi rend="italic">een zaaier ging uit om te zaaien.</hi></seg></s></quote>
<quote type="bible"><s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">En als hij zaaide,</hi></seg> <seg n="26.1.2"><hi rend="italic">viel een deel langs de weg,</hi></seg> <seg n="26.1.3"><hi rend="italic">en de vogelen kwamen en aten het op. Een ander deel viel op steenachtige grond,</hi></seg> <seg n="26.1.4"><hi rend="italic">waar het niet veel aarde had,</hi></seg> <seg n="26.1.5"><hi rend="italic">en terstond schoot het op,</hi></seg> <seg n="26.1.6"><hi rend="italic">omdat het geen diepte van aarde had,</hi></seg> <seg n="26.1.7"><hi rend="italic">doch als de zon hoger rees,</hi></seg> <seg n="26.1.8"><hi rend="italic">vermengde het,</hi></seg> <seg n="26.1.9"><hi rend="italic">en omdat het geen wortel had,</hi></seg> <seg n="26.1.10"><hi rend="italic">verdorde het.</hi></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1"><hi rend="italic">En een ander deel viel tussen de doornen,</hi></seg> <seg n="26.2.2"><hi rend="italic">en de doornen wiesen op en verstikten het.</hi></seg></s></quote>
<quote type="bible"><pb n="63" ed="VW"/><s n="27.1"><seg n="27.1.1"><hi rend="italic">En een ander deel viel in de goede aarde en gaf vrucht,</hi></seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="27.1.2"><hi rend="italic">het ene honderd-,</hi></seg> <seg n="27.1.3"><hi rend="italic">een ander zestig-,</hi></seg> <seg n="27.1.4"><hi rend="italic">en een ander dertigvoud.</hi></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1"><hi rend="italic">Wie oren heeft,</hi></seg> <seg n="27.2.2"><hi rend="italic">hore.</hi></seg></s></quote>
<bibl type="bible"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">(Mattheüs 13: 3-9)</seg></s></bibl>
<quote type="bible"><s n="29.1"><seg n="29.1.1"><hi rend="italic">Een zaaier ging uit,</hi></seg> <seg n="29.1.2"><hi rend="italic">om zijn zaad te zaaien.</hi></seg></s></quote>
<quote type="bible"><s n="30.1"><seg n="30.1.1"><hi rend="italic">En als hij zaaide,</hi></seg> <seg n="30.1.2"><hi rend="italic">viel een deel langs de weg,</hi></seg> <seg n="30.1.3"><hi rend="italic">en het werd vertreden en de vogelen des hemels aten het op. En een ander deel viel op de steenrots,</hi></seg> <seg n="30.1.4"><hi rend="italic">en uitgesproten,</hi></seg> <seg n="30.1.5"><hi rend="italic">verdorde het,</hi></seg> <seg n="30.1.6"><hi rend="italic">omdat het geen vocht kreeg.</hi></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1"><hi rend="italic">En een ander deel viel te midden der doornen;</hi></seg> <seg n="30.2.2"><hi rend="italic">en de doornen,</hi></seg> <seg n="30.2.3"><hi rend="italic">mede opwassende,</hi></seg> <seg n="30.2.4"><hi rend="italic">verstikten het.</hi></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1"><hi rend="italic">En een deel viel in de goede aarde,</hi></seg> <seg n="30.3.2"><hi rend="italic">en uitgesproten zijnde,</hi></seg> <seg n="30.3.3"><hi rend="italic">droeg het honderdvoudige vrucht.</hi></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1"><hi rend="italic">Dit zeggende,</hi></seg> <seg n="30.4.2"><hi rend="italic">riep hij uit:</hi></seg></s></quote>
<quote type="bible"><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">Wie oren heeft om te horen,</hi></seg> <seg n="31.1.2"><hi rend="italic">die hore.</hi></seg></s></quote>
<bibl type="bible"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">(Lukas 8 : 5-8)</seg></s></bibl>
<div type="marginal" n="4">
<head><s n="33.1"><seg n="33.1.1"><hi rend="italic">De eerste gelijkenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1"><hi rend="italic">De zaaier</hi> is de eerste uitgewerkte gelijkenis van Jezus.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De Heer moge dan vroeger wel eens een beeld of vergelijking gebezigd hebben,</seg> <seg n="34.2.2">een echte gelijkenis vinden wij pas hier.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat blijkt niet alleen uit de plaats waar zij staat in de evangeliën,</seg> <seg n="34.3.2">maar ook uit de diepe indruk,</seg> <seg n="34.3.3">die het verhaal gemaakt heeft.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dit is een van de twee of drie gelijkenissen,</seg> <seg n="34.4.2">die alle synoptische evangeliën ons hebben bewaard.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De evangelisten vertellen ook alle drie,</seg> <seg n="34.5.2">hoe de discipelen naar de zin er van vragen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">En ze geven ons de verklaring,</seg> <seg n="34.6.2">die Jezus zelf daarvan geeft.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Deze gelijkenis opent dus de rij.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Maar ze doet meer.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ze geeft op zinnebeeldige wijze de verborgen reden aan,</seg> <seg n="35.2.2">waarom Jezus op die manier begint te prediken.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Als de discipelen haar goed verstaan hadden,</seg> <seg n="35.3.2">dan had Jezus hun niet behoeven te zeggen,</seg> <seg n="35.3.3">wat de bedoeling daarvan was.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">In de vertelling ging het over zaad dat geen vrucht voortbracht.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Drie vierden van de gelijkenis zijn daaraan gewijd.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Die gaan over mensen die oren hebben,</seg> <seg n="35.6.2">en er op de een of andere wijze niet mee horen.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">In de uitlegging die Jezus zelf geeft heet het dan telkens</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="36.1"><seg n="36.1.1">dat is degene die het woord hoort;</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="36.1.2">maar ...</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">en dan volgt er iets dat doet zien,</seg> <seg n="37.1.2">dat hij het toch ook weer niet hoort.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">En aan <pb n="64" ed="VW"/>het slot van de gelijkenis staat als moraal van de fabel:</seg> <seg n="37.2.2">Die oren heeft,</seg> <seg n="37.2.3">hore.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Daarom kan men zeggen dat deze gelijkenis een omkleding is van de reden,</seg> <seg n="38.1.2">waarom Jezus in gelijkenissen spreekt.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Het is de grondvorm;</seg> <seg n="38.2.2">de 'gelijkenis der gelijkenissen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="39.1"><seg n="39.1.1"><hi rend="italic">Godzoeker en opstandeling</hi></seg></s></head>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Daarmee komt het beeld dat Jezus gebruikt op treffende wijze overeen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zaaien is een eerste handeling in het mensenleven.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het is een primitief iets.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Het sluit dadelijk aan bij de opening der cultuur toen,</seg> <seg n="40.4.2">naar de prachtige uitbeelding bij Stefan George,</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="41.1"><seg n="41.1.1">aartsvader groef aartsmoeder molk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Op dit werk uit het primitieve leven grijpt Jezus terug als Hij een beeld zoekt voor wat Hij gaat doen,</seg> <seg n="42.1.2">wanneer Hij in gelijkenissen spreekt.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Ik geloof weer niet dat wij op het dichterlijke van het beeld de nadruk moeten leggen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dat Jezus oog had voor de natuur,</seg> <seg n="42.3.2">voor de vogelen des hemels en voor de leliën des velds,</seg> <seg n="42.3.3">zal wel waar zijn,</seg> <seg n="42.3.4">maar dat doet er weinig toe.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hij is hier in de dingen zijns Vaders;</seg> <seg n="42.4.2">doch daarmee bedoelt Hij nooit een wandeling in het vrije veld of een spelevaart op het meer Gennesareth,</seg> <seg n="42.4.3">maar een moeilijke discussie met de schriftgeleerden of een lange werkdag tussen blinden en kreupelen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Van de natuur weten Wordsworth of Guido Gezelle<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n7" rend="superscript">7</ref> te spreken.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Maar de evangeliën zijn te kort en te kostbaar om daar veel op te letten.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Het zou een soort godslastering zijn als we zeiden,</seg> <seg n="42.7.2">dat in Jezus een dichter was verloren gegaan.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Zaaien is een mooie handeling.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het is de royaalste beweging die ik ken.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De hand die het doet wil zeggen:</seg> <seg n="43.3.2">ik houd niets voor mij zelf;</seg> <seg n="43.3.3">ik geef honderd procent van alles wat ik bezit;</seg> <seg n="43.3.4">en ik geef al mijn goed aan de armen.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Maar zo'n zaaier hoort bij de natuur;</seg> <seg n="43.4.2">hij is een stukje van de akker,</seg> <seg n="43.4.3">waarover hij heen schrijdt.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Maar de zaaier,</seg> <seg n="44.1.2">die Jezus in de gelijkenis zet,</seg> <seg n="44.1.3">is niet uit de natuur,</seg> <seg n="44.1.4">maar uit de cultuur genomen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">En dan is hij zo'n onschuldige figuur niet.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Hij is een opstandeling tegen God en het lot.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Hij wil opstaan uit het graf der natuur tot de oogst en het bouwen van schuren;</seg> <seg n="44.4.2">tot het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Hij verzet zich tegen de voorzienigheid,</seg> <seg n="44.5.2">die de vogelen des hemels voedt,</seg> <seg n="44.5.3">de leliën des velds bekleedt.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Hij wil zelf de zorg des levens ter hand nemen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">De broodnood kiest hij tot zijn deel om zo de weg te zoeken tot het hoogste goed.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Hij is de concurrent van de Schepper en probeert een <pb n="65" ed="VW"/>andere wereld wakker te roepen;</seg> <seg n="44.8.2">een wereld die geen herhaling zal zijn van de eerste,</seg> <seg n="44.8.3">maar een verbetering,</seg> <seg n="44.8.4">een veredeling,</seg> <seg n="44.8.5">tot de honderdvoudige vrucht toe.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De zaaier,</seg> <seg n="45.1.2">dat is de mens,</seg> <seg n="45.1.3">die afscheid neemt van de roof.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Hij stelt zijn huis boven op de aarde,</seg> <seg n="45.2.2">in het zonlicht en aan de rand van het woud,</seg> <seg n="45.2.3">vanwaar hij de horizon kan zien.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Daarvan zegt de psalmist:</seg> <seg n="45.3.2">"de zon opgaande maken zij (de wilde dieren) zich weg en liggen neder in hun holen.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De mens gaat dan uit tot zijn werk en naar zijn arbeid tot de avond toe" (Psalm 104 : 22 v.).</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De cultuurarbeid is geboren uit de afkeer van de roof en de jacht.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">De zaaier,</seg> <seg n="45.6.2">zijn netten verlatende,</seg> <seg n="45.6.3">is God gevolgd.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Maar hij is een tweeling.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Hij is navolger Gods en tegelijk opstandeling tegen Hem.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Achter zijn bestaan schuilt een mysterie;</seg> <seg n="45.9.2">en hij heeft lust aan het geheim,</seg> <seg n="45.9.3">aan de verborgenheid,</seg> <seg n="45.9.4">het raadsel.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Aan de schat in de akker,</seg> <seg n="45.10.2">het brood;</seg> <seg n="45.10.3">aan het zuurdeeg in het meel.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Hij heeft niet genoeg aan de vrucht,</seg> <seg n="45.11.2">die aan het wildpad hangt,</seg> <seg n="45.11.3">voor ieders oog.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Hij wenst te kennen datgene wat men ogen hebbende,</seg> <seg n="45.12.2">niet ziet;</seg> <seg n="45.12.3">oren hebbende,</seg> <seg n="45.12.4">niet hoort;</seg> <seg n="45.12.5">een hart hebbende,</seg> <seg n="45.12.6">niet opmerkt.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Zijn begeerte gaat uit naar wat het oog niet heeft gezien,</seg> <seg n="45.13.2">en het oor niet heeft gehoord en wat in het hart des mensen niet is opgeklommen.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Zijn leven gaat uit naar de gelijkenis.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Een tweeling is hij;</seg> <seg n="46.1.2">een mysterie.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Hij is afhankelijk van de natuur als niemand anders en tegelijk oordeelt hij haar als een god.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">- Hij ploegt en hij egt,</seg> <seg n="46.3.2">hij zwoegt en hij zweet,</seg> <seg n="46.3.3">hij wiedt en hij wacht;</seg> <seg n="46.3.4">maar ook schift hij het gewas van de akker.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Het onkruid,</seg> <seg n="46.4.2">dat toch ook groeit,</seg> <seg n="46.4.3">bindt hij in busselen en werpt het in het vuur;</seg> <seg n="46.4.4">de tarwe draagt hij in de schuur.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Maar ook dan nog staat zijn gerechtigheid niet stil.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Hij maakt onderscheid tussen het dertig-,</seg> <seg n="46.6.2">het zestig- en het honderdvoud.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">En pas deze standaard der volmaaktheid vindt,</seg> <seg n="46.7.2">als bij God,</seg> <seg n="46.7.3">genade in zijn ogen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Hij schept met de hogere kracht mede.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Maar ook daarin is hij onberekenbaar.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Soms buigt hij zijn knieën,</seg> <seg n="47.3.2">als de regen het kruid doet groeien en het lang wordt,</seg> <seg n="47.3.3">en hij weet zelf niet hoe.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Maar als de hemel van koper blijft,</seg> <seg n="47.4.2">als z'n tong aan zijn gehemelte kleeft en de halm op de akker verdort,</seg> <seg n="47.4.3">dan steekt hij met zijn gaffel naar boven en toont weer zijn opstandige aard.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zo is de zaaier,</seg> <seg n="48.1.2">de beginner der cultuur,</seg> <seg n="48.1.3">als hij probeert een stukje goede aarde te bereiden;</seg> <seg n="48.1.4">niet platgetreden,</seg> <seg n="48.1.5">van stenen gezuiverd,</seg> <seg n="48.1.6">van doornen gewied.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Een lijder de ganse tijd zijns levens,</seg> <seg n="48.2.2">maar inzonderheid aan het einde,</seg> <seg n="48.2.3">als de natuur hem vergeldt de last,</seg> <seg n="48.2.4">die hij haar aandoet tot op deze dag;</seg> <seg n="48.2.5">deze geweldige die het koninkrijk wil nemen met geweld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="49.1"><seg n="49.1.1"><hi rend="italic">De verborgenheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">En toch heeft hij het raadsel,</seg> <seg n="50.1.2">de gelijkenis lief.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Hem berouwt het niet,</seg> <seg n="50.2.2">dat hij zijn netten heeft verlaten en God gevolgd is.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De vogelen des hemels hebben ogen en zij zien.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het zaad ligt op de weg en zij pikken het weg.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">De <pb n="66" ed="VW"/>wilde dieren zelfs zien hun buit in de nacht;</seg> <seg n="50.5.2">zij dragen het licht in hun ogen.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Maar hij niet.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">De zon opgaande gaat hij uit tot zijn werk.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Maar waar is het zaad,</seg> <seg n="50.8.2">dat in de goede aarde viel?</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Waar blijft dat andere deel dat voor de zaaier zelf bestemd is,</seg> <seg n="50.9.2">het vierde?</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">O bange nacht tussen vallen en opstaan;</seg> <seg n="50.10.2">tussen het sterven van het tarwegraan en het ontwaken in het zonnelicht!</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">O zwarte donkerheid in de koele schoot der aarde,</seg> <seg n="50.11.2">in het duistere graf!</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">O angstige stilte voordat de morgenstond nadert en de voeten gehoord worden van hen,</seg> <seg n="50.12.2">die het goede boodschappen.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">Wie is hij die deze kastijding verdraagt,</seg> <seg n="50.13.2">om een zoon genaamd te worden en geen bastaard?</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Wie heeft oren om te horen en hoort?</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Maar de zaaier wil gehoorzaamheid leren uit wat hij geleden heeft.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Het wachten vervult zijn waken en dromen,</seg> <seg n="51.2.2">zijn liggen en zijn opstaan.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De wind predikt iedere dag het evangelie van het brood over de akker.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Maar hij heeft niet genoeg aan de deugden van de klaarlichte dag,</seg> <seg n="51.4.2">de dapperheid,</seg> <seg n="51.4.3">de gerechtigheid en de matigheid.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Hij zoekt andere,</seg> <seg n="51.5.2">waaraan de nacht een aandeel heeft:</seg> <seg n="51.5.3">het geloof,</seg> <seg n="51.5.4">de hoop en de liefde.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Zo is hij dan uitgegaan uit het duister van de roof om met God te werken zolang het dag is en hij werkt ook;</seg> <seg n="52.1.2">maar hij heeft ontmoet een andere nacht,</seg> <seg n="52.1.3">waarin de dood als koning is gezeten.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">En wie zal hem het licht doen zien?</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">En wie zal hem geven zijn dagelijks brood?</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">En wie zal hem geven de vrolijkheid des oprechten van harte?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="53.1"><seg n="53.1.1"><hi rend="italic">De donkere streep in het spectrum</hi></seg></s></head>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Dit is een gelijkenis.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Het is niet het Koninkrijk der hemelen zelf.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Maar het is toch een beeld.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Men kan er over spreken bijna met dezelfde woorden als over de Zaaier,</seg> <seg n="54.4.2">die Zoon des Mensen heet.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Soms schijnen beeld en zaak in elkaar over te gaan.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Soms doet de overeenkomst aan als een flauwe herinnering en is men geneigd de woorden over te nemen waarmee de joodse rabbi's hun parabels inleiden:</seg> <seg n="54.6.2">Waar lijkt de zaak toch op?</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Maar het meest opvallend is toch nog de donkere streep,</seg> <seg n="55.1.2">die beeld en zaak uit elkaar houdt.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wij hebben oren en horen toch niet;</seg> <seg n="55.2.2">ogen en zien niet.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Deze zaaier kan het toch niet wezen,</seg> <seg n="55.3.2">hoe mysterieus zijn gang over de akker ook mag zijn.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">De cultuuruitgang betekent wederkeer en geen bekering.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Hij gaat uit van de nacht en keert in tot een dieper nacht.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Hij breekt met de roof,</seg> <seg n="55.6.2">maar om te eindigen in nog feller roof.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Hij kent niet de opstanding en de wedergeboorte,</seg> <seg n="55.7.2">de waarlijk goede aarde van de honderdvoudige vrucht.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Verklaar ons de gelijkenis! zo roepen onze harten.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Is dit ons lot en dit het oordeel dat over ons gekomen is,</seg> <seg n="55.9.2">dat de hemelen Gods eer verkondigen en het uitspansel zijner handen werk en dat we dan nog onwetende zijn?</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Is de cultuur,</seg> <seg n="55.10.2">met haar machtig initiatief,</seg> <seg n="55.10.3">haar scheppende kracht,</seg> <seg n="55.10.4">haar volgen van God,</seg> <seg n="55.10.5">haar zoeken van het mysterie,</seg> <seg n="55.10.6">niet anders dan ijdelheid?</seg></s> <s n="55.11"><seg n="55.11.1">Is haar <pb n="67" ed="VW"/>eindeloos zwoegen,</seg> <seg n="55.11.2">haar bereidheid tot het offer,</seg> <seg n="55.11.3">haar hijgen naar het hoogste goed tevergeefs?</seg></s> <s n="55.12"><seg n="55.12.1">Is haar wil om te oordelen,</seg> <seg n="55.12.2">haar onomkoopbare waarheidsdrang,</seg> <seg n="55.12.3">haar onverbiddelijk criticisme niet eerbiedwaardig?</seg></s> <s n="55.13"><seg n="55.13.1">Heeft zij niet het recht,</seg> <seg n="55.13.2">zij die was uitgegaan tot de arbeid op de dag,</seg> <seg n="55.13.3">voor haar bereidheid om aandeel te nemen in Gods nacht,</seg> <seg n="55.13.4">een hoog loon te ontvangen?</seg></s> <s n="55.14"><seg n="55.14.1">Wordt haar opstandigheid niet dubbel geboet door haar volgen van God tot het bittere einde?</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Dit is een gelijkenis;</seg> <seg n="56.1.2">op wie lijkt de zaak?</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Wij hebben ogen en zien niet;</seg> <seg n="56.2.2">oren en horen niet.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De gelijkenis loopt niet door;</seg> <seg n="56.3.2">ze is niet regelrecht.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Dit is het niet en zo komen wij er niet.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Het moet ons gepredikt worden en uitgelegd.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Wij hebben de Heilige Geest nodig.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Er is wel iets waarvan dit alles profeteert,</seg> <seg n="56.7.2">met al het licht en niet minder met de donkerheid,</seg> <seg n="56.7.3">die er in is.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Maar het is er geen stuk van;</seg> <seg n="56.8.2">er is een klove tussen,</seg> <seg n="56.8.3">waar niemand kan overgaan.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Wij hebben een Middelaar nodig;</seg> <seg n="56.9.2">de oorspronkelijke gelijkenis,</seg> <seg n="56.9.3">zodat wij niet meer vragen:</seg> <seg n="56.9.4">waar lijkt de zaak toch op? maar uitroepen:</seg> <seg n="56.9.5">Gij zijt de Christus,</seg> <seg n="56.9.6">de Zoon des levenden Gods.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Buiten Hem is onze kennis een doolhof;</seg> <seg n="56.10.2">betekent onze cultuur ondergang.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Zij kan wel uitgaan,</seg> <seg n="56.11.2">maar niet ingaan.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Zij kan God volgen,</seg> <seg n="56.12.2">maar niet één met Hem zijn.</seg></s> <s n="56.13"><seg n="56.13.1">Zij begint met de dag en eindigt met de nacht.</seg></s> <s n="56.14"><seg n="56.14.1">Zij zoekt de opstanding en vindt de dood.</seg></s> <s n="56.15"><seg n="56.15.1">Maar Hij die het beeld en de gelijkenis Gods is,</seg> <seg n="56.15.2">is één met de Vader.</seg></s> <s n="56.16"><seg n="56.16.1">Gaat Hij uit,</seg> <seg n="56.16.2">dan keert Hij ook weer.</seg></s> <s n="56.17"><seg n="56.17.1">Sterft Hij,</seg> <seg n="56.17.2">dan staat Hij weer op. Zijn koninkrijk is de goede aarde.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="57.1"><seg n="57.1.1"><hi rend="italic">De lofzang van het brood</hi></seg></s></head>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Een zaaier ging uit om te zaaien en nu is het de Zoon des Mensen zelf.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Deze gelijkenis is de ouverture van het evangelie in beelden van de zaaier tot het avondmaal.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Het begin van de passie van Jezus,</seg> <seg n="58.3.2">die het onderwerp is van de verborgenheid der godzaligheid.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Wij zien Hem daar uitgaan op de akker der wereld om daar de lofzang te zingen van het brood;</seg> <seg n="58.4.2">en als Hij gedankt had brak Hij het en zeide:</seg> <seg n="58.4.3">neemt,</seg> <seg n="58.4.4">eet,</seg> <seg n="58.4.5">dat is mijn lichaam.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Hij gaat om te zien of er geen andere oogst te kweken is dan die,</seg> <seg n="58.5.2">welke de wereld voor ieder die ogen heeft te zien geeft,</seg> <seg n="58.5.3">en voor ieder die oren heeft,</seg> <seg n="58.5.4">te horen geeft,</seg> <seg n="58.5.5">met een klagelijk geruis van Adam tot Johannes de Doper toe.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Deze kreupelen,</seg> <seg n="58.6.2">blinden,</seg> <seg n="58.6.3">doven,</seg> <seg n="58.6.4">melaatsen,</seg> <seg n="58.6.5">bezetenen,</seg> <seg n="58.6.6">deze onbarmhartigen en eigengerechtigen;</seg> <seg n="58.6.7">tollenaren en zondaren;</seg> <seg n="58.6.8">dit mengsel van invaliden en rovers.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Het is geen wonder dat Hij daarover niet voor ieders oren vrijuit spreken kan en dat Hij zegt:</seg> <seg n="58.7.2">Ik spreek in raadselen omdat ze toch niet horen;</seg> <seg n="58.7.3">of toornig:</seg> <seg n="58.7.4">Ik doe het opdat ze niet horen.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Want al is het dat Hij Mozes zou willen naspreken toen deze zeide:</seg> <seg n="58.8.2">och,</seg> <seg n="58.8.3">dat al des Heeren volk profeten ware! op deze wijze:</seg> <seg n="58.8.4">och,</seg> <seg n="58.8.5">dat al de schare mijn discipelen ware! toch blijft er verschil tussen degenen die alleen de kleine gelijkenis verstaan en die anderen,</seg> <pb n="68" ed="VW"/><seg n="58.8.6">die iets zien van de grote.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Hij is juist begonnen dat onderscheid met nadruk te leren,</seg> <seg n="58.9.2">toen Hij zijn hand uitstrekte over zijn discipelen,</seg> <seg n="58.9.3">met de woorden:</seg> <seg n="58.9.4">zie mijn moeder en mijn broeders.</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">De schifting tussen de natuur en de Geest is juist begonnen heel duidelijk te worden.</seg></s> <s n="58.11"><seg n="58.11.1">De grote passie begint zich reeds af te tekenen.</seg></s> <s n="58.12"><seg n="58.12.1">De natuur zal verlaten worden;</seg> <seg n="58.12.2">de Geest zal in de handen des Vaders gegeven worden.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Daarom heeft ook deze Zaaier een welbehagen in de verborgenheid der gelijkenis,</seg> <seg n="59.1.2">het raadsel van de Geest.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Wel wandelt ook Hij in het licht en werkt zolang het dag is,</seg> <seg n="59.2.2">evenals de eerste zaaier,</seg> <seg n="59.2.3">maar toch heeft ook in zijn Evangelie de nacht,</seg> <seg n="59.2.4">in welke Hij verraden werd,</seg> <seg n="59.2.5">en het graf waaruit Hij moest opstaan,</seg> <seg n="59.2.6">een centrale plaats.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">In alle gelijkenissen is iets van het donker van die nacht en van het raadsel van de kruiswoorden.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">In die nacht der gelijkenissen durft maar één tot Hem te komen om te spreken over de grote wedergeboorte,</seg> <seg n="59.4.2">die er nodig is om het koninkrijk Gods te zien,</seg> <seg n="59.4.3">omdat men ogen kan hebben en het toch niet zien.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">En als zijn zweet straks bloedzweet wordt,</seg> <seg n="59.5.2">omdat de regen uitblijft op de velden,</seg> <seg n="59.5.3">die Hij in de Geest toch wit gezien had om te oogsten;</seg> <seg n="59.5.4">en als zijn tong aan zijn gehemelte kleeft en Hij uitroept:</seg> <seg n="59.5.5">mij dorst!;</seg> <seg n="59.5.6">als zijn akker een kerkhof geworden is,</seg> <seg n="59.5.7">zijn koninkrijk een hoofd schedelplaats,</seg> <seg n="59.5.8">en Hij schier dreigend uitroept:</seg> <seg n="59.5.9">mijn God,</seg> <seg n="59.5.10">mijn God,</seg> <seg n="59.5.11">waarom hebt Gij Mij verlaten? dan is er slechts één</seg> <seg n="59.5.12">- o wonder één rover! maar waar is een andere</seg> <seg n="59.5.13">- die oren heeft om te horen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Zo staat de gelijkenis van de zaaier aan het eerste begin van de passie.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Het is geen gedicht van een natuurkind uit de heuvels en dalen van Galilea,</seg> <seg n="60.2.2">eindigende met een berustende heenwijzing naar het zware werk onder de mensen,</seg> <seg n="60.2.3">dat Hij op zich genomen heeft.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Geen fabel of parabel,</seg> <seg n="60.3.2">vol zonnig leven,</seg> <seg n="60.3.3">met aan het einde een dorre moraal.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Neen,</seg> <seg n="60.4.2">neen;</seg> <seg n="60.4.3">ze is uit het hart van het Evangelie <choice><sic>gesneden. in aansluiting</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gesneden,</corr></choice></seg><choice><sic>gesneden. in aansluiting</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="60.4.4"><choice><sic>gesneden. in aansluiting</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in aansluiting</corr></choice> aan het Oude Testament.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Het is een visioen van de allerhoogste <choice><sic>profeet. een litanie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">profeet,</corr></choice></seg><choice><sic>profeet. een litanie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="60.5.2"><choice><sic>profeet. een litanie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">een litanie</corr></choice> van de énige hogepriester,</seg> <seg n="60.5.3">een zang van de eeuwige koning.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="61.1"><seg n="61.1.1"><hi rend="italic">Onze cultuur</hi></seg></s></head>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Een zaaier ging uit om te zaaien.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Wij zagen de cultuurmens uitgaan tot zijn werk en tot zijn arbeid tot de avond toe.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Hij nam afscheid van de nacht en van de roof en zijn netten verlatende volgde hij God.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Hij stelde zijn huis boven op de aarde,</seg> <seg n="62.4.2">waar hij Gods akker kon overzien tot de kimmen van de eeuwige dag toe.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Hij verkocht alles wat hij had voor de schat in de akker,</seg> <seg n="62.5.2">het hoogste goed.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">En zo maakte hij scheiding tussen de dag en de nacht.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Maar een andere nacht omhulde hem met zijn vleugelen.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Het donkere mysterie van het werk dat hij liefhad,</seg> <seg n="63.2.2">brak naar alle kanten uit de verborgenheid in zijn leven uit.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">De dood,</seg> <seg n="63.3.2">de koning der verschrikking,</seg> <seg n="63.3.3">trok de heerschappij in zijn leven tot zich.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Steeds groter werd de afstand tussen zijn <pb n="69" ed="VW"/>wenend-zaaien en zijn juichend-dragen van de schoven in de schuur.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Eerst was het slechts als de schemering,</seg> <seg n="63.5.2">die de hond en de wolf uiteen moet houden.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Nu is het de Hades van het gasmasker en de onderaardse kelder,</seg> <seg n="63.6.2">die leven en dood moet scheiden.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Zijn goede aarde,</seg> <seg n="63.7.2">zijn cultuur,</seg> <seg n="63.7.3">was niet diep genoeg,</seg> <seg n="63.7.4">platgetreden,</seg> <seg n="63.7.5">banaal;</seg> <seg n="63.7.6">steenachtig en vlak;</seg> <seg n="63.7.7">met doornen van begeerlijkheid en wellust bezaaid.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Zijn mysterie was niet echt;</seg> <seg n="63.8.2">zijn geloof verdorde omdat het geen diepte van aarde had.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="64.1"><seg n="64.1.1"><hi rend="italic">Het Evangelie</hi></seg></s></head>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Maar dan is het er weer:</seg> <seg n="65.1.2">een zaaier ging uit om te zaaien.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Hij die het geen roof behoefde te achten Gode gelijk te zijn,</seg> <seg n="65.2.2">vernietigde en vernederde zichzelf.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Hij zwoer voor immer de roof af.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Zaaier en tarwegraan tegelijk,</seg> <seg n="65.4.2">daalde hij af in de diepste nacht,</seg> <seg n="65.4.3">in de koelste schoot die de wereld kent.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Hoe groot is hier de afstand tussen de avond en de morgen,</seg> <seg n="65.5.2">tussen de Goede Vrijdag en Pasen?</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Hoe lang duurt de sabbat der rust?</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Met geen zonsopgang en zonsondergang is hij te meten,</seg> <seg n="65.7.2">de nacht van het verlaten zijn van de Vader;</seg> <seg n="65.7.3">de nederdaling ter helle.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Tussen die avond en die morgen is een klove,</seg> <seg n="65.8.2">waar niemand kan overgaan.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Aan de ene zijde is de cultuurmens,</seg> <seg n="65.9.2">de rijke man,</seg> <seg n="65.9.3">gekleed in purper en fijn lijnwaad,</seg> <seg n="65.9.4">levende alle dagen vrolijk en prachtig.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Hij moet met Jezus dorsten</seg> <seg n="65.10.2">– maar nu voor eeuwig.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">En aan de overkant de arme Lazarus,</seg> <seg n="65.11.2">de arme van geest,</seg> <seg n="65.11.3">de verborgen mens des harten,</seg> <seg n="65.11.4">zonder meer.</seg></s> <s n="65.12"><seg n="65.12.1">Hij houdt met Jezus avondmaal in zijn koninkrijk;</seg> <seg n="65.12.2">zijn verbroken lichaam en zijn vergoten bloed.</seg></s> <s n="65.13"><seg n="65.13.1">– Hier is de goede aarde.</seg></s> <s n="65.14"><seg n="65.14.1">Een metgezel van de honden wordt er gezaaid;</seg> <seg n="65.14.2">een vriend van Abraham staat er op.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="11">
<head rend="after-blank"><s n="66.1"><seg n="66.1.1"><hi rend="italic">Vrede op aarde</hi></seg></s></head>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">De deur waar Jezus uitgaat ligt niet naast de onze.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Het is er anders mee dan met de eerste zaaier,</seg> <seg n="67.2.2">die zijn woning bouwde op de oppervlakte der aarde en aan de rand van het woud en die wederkeerde tot de holen en tot de roof.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Het is de Heer uit de hemelen tegenover de eerste Adam,</seg> <seg n="67.3.2">uit de aarde aards.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Jezus' werk is geen voortzetting van het onze.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Het Evangelie predikt geen veredeling van de menselijke cultuur.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Het is geen aardse aangelegenheid,</seg> <seg n="67.6.2">maar een oproep tot het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Wie in Christus wil wandelen,</seg> <seg n="67.7.2">moet een wandel in de hemelen oefenen en hij moet daar gezet worden.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Geen rover klimt er in,</seg> <seg n="67.8.2">tenzij de Heer hem gedenkt met een:</seg> <seg n="67.8.3">heden zult gij met Mij in het paradijs zijn.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Want geen wisseling van nacht en dag kan er ons ooit brengen;</seg> <seg n="67.9.2">geen overgang van aardse cultuur-duisternis in aards cultuurlicht,</seg> <seg n="67.9.3">als wij niet uit onze duisternis worden getrokken tot zijn wonderbaar licht.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">Geen nacht der geschiedenis</seg> <seg n="67.10.2">- ook de onze niet</seg> <seg n="67.10.3">- is zwart genoeg om de korrel des levens te ontbinden en tot ontwikkeling te brengen,</seg> <pb n="70" ed="VW"/><seg n="67.10.4">tenzij de nacht in welke Hij verraden werd en als Hij gedankt had brak Hij het.</seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">En geen stilte is diep genoeg in het moederlijk verwachten van de moderne tijd op weg naar de nieuwe mens,</seg> <seg n="67.11.2">dan die waarvan de evangelist verhaalt als hij schrijft:</seg> <seg n="67.11.3">En zij gaven Hem kinnebakslagen.</seg></s> <s n="67.12"><seg n="67.12.1">Doch Jezus zweeg stil.</seg></s> <s n="67.13"><seg n="67.13.1">- Dan is het uit met de zwaarden en de stokken.</seg></s> <s n="67.14"><seg n="67.14.1">En zij zullen hun zwaarden slaan tot spaden en hun spiesen tot sikkelen:</seg> <seg n="67.14.2">het ene volk zal tegen het andere volk geen zwaard opheffen,</seg> <seg n="67.14.3">en zij zullen geen oorlog meer leren.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Dat is de akker van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="68.1.2">die de hemelse Zaaier in het bloedzweet zijns aangezichts van stenen en distelen zuivert tot de honderdvoudige vrucht.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="12">
<head rend="after-blank"><s n="69.1"><seg n="69.1.1"><hi rend="italic">Spreuk of boodschap</hi></seg></s></head>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Dit Evangelie schenkt geen rustige levenswijsheid,</seg> <seg n="70.1.2">die in het geheel van onze kennis pasklaar kan worden ingevoegd.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Het is als een kosmische straling,</seg> <seg n="70.2.2">die onze gehele zondige wapenrusting,</seg> <seg n="70.2.3">ook de dikste culturele pantserplaten doorboort,</seg> <seg n="70.2.4">tot ze het hart getroffen heeft en de stof des levens tot wedergeboorte wekt,</seg> <seg n="70.2.5">waarover alleen in de nacht der gelijkenis door Jezus gesproken kan worden.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Het Evangelie is geen spreuk,</seg> <seg n="70.3.2">ofschoon ook de spreuk,</seg> <seg n="70.3.3">de aardse levenswijsheid,</seg> <seg n="70.3.4">nog iets heeft van een evangelie.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Beide worden geschreven met een bedrijvige werkwoordsvorm.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Voor de spreuk noemen de taalgeleerden dat de <hi rend="italic">aoristus gnomicus.</hi></seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Iets dat op het begin van de fabel lijkt:</seg> <seg n="70.6.2">er was eens.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Zo de parabel:</seg> <seg n="70.7.2">een zaaier ging uit.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Maar in de spreuk is dat nog slechts een rudiment.</seg></s> <s n="70.9"><seg n="70.9.1">Ook in de fabel en de parabel is het niet echt menens.</seg></s> <s n="70.10"><seg n="70.10.1">De haast van het verhaal wordt in de moraal en de uitlegging tot rust gebracht.</seg></s> <s n="70.11"><seg n="70.11.1">In het Evangelie gaat alles andersom.</seg></s> <s n="70.12"><seg n="70.12.1">Ik zei reeds eerder dat men een gelijkenis eigenlijk geen parabel moet noemen.</seg></s> <s n="70.13"><seg n="70.13.1">Jezus' gelijkenissen sluiten meer aan bij de 'parabel in actie',</seg> <seg n="70.13.2">zoals men die vindt in het Oude Testament.</seg></s> <s n="70.14"><seg n="70.14.1">Men moet aan de vertalers van het Nieuwe Testament eens vragen,</seg> <seg n="70.14.2">hoeveel haast er zit in het Evangelie van Markus.</seg></s> <s n="70.15"><seg n="70.15.1">Hoe bedrijvig het verhaal naar het einde spoedt.</seg></s> <s n="70.16"><seg n="70.16.1">Hier regeert een <hi rend="italic">aoristus evangelicus.</hi></seg></s> <s n="70.17"><seg n="70.17.1">Hij beschrijft de koninklijke daad van de Verlosser die niet stilstaat,</seg> <seg n="70.17.2">voordat Hij zeggen kan:</seg> <seg n="70.17.3">het is volbracht.</seg></s> <s n="70.18"><seg n="70.18.1">Daarom,</seg> <seg n="70.18.2">al weten wij wel dat in een parabel een zaaier iemand is,</seg> <seg n="70.18.3">die van het begin der wereld tot het einde <hi rend="italic">telkens weer</hi> uitgaat,</seg> <seg n="70.18.4">in deze gelijkenis van Jezus verstaan wij daaronder de Zaaier die éénmaal uitgaat,</seg> <seg n="70.18.5">van Bethlehem naar Golgotha.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="71.1"><seg n="71.1.1"><hi rend="italic">Psychologie of Evangelie</hi></seg></s></head>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Dat geldt ook van de onderdelen van de gelijkenis.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Het is goed daarop te letten;</seg> <seg n="72.2.2">want voor dat wij het weten maken wij haar tot een compendium,</seg> <seg n="72.2.3">een samenvatting van wijsheid voor iedere prediker;</seg> <seg n="72.2.4">een soort homiletiek.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Jezus <pb n="71" ed="VW"/>zou dan vertellen,</seg> <seg n="72.3.2">wat iedere zondag gebeurt als de dominee preekt.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Het zou iets zijn om mee te geven aan een kandidaat,</seg> <seg n="72.4.2">die op beroep preekt,</seg> <seg n="72.4.3">om hem te waarschuwen dat een 'hoorder' nog geen hoorder is.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Maar het zaad langs de weg;</seg> <seg n="73.1.2">op een steenachtige plaats;</seg> <seg n="73.1.3">tussen de doornen,</seg> <seg n="73.1.4">dat kan niet enkel slaan op welmenende groepjes mensen in de kerk.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">In het Evangelie komt geen kerk voor.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Jezus kan hier niet het oog gehad hebben op de slaperigen,</seg> <seg n="73.3.2">de heilbegerigen,</seg> <seg n="73.3.3">de bekommerden en de bekeerden,</seg> <seg n="73.3.4">zoals een bevindelijk prediker zijn gehoor zou indelen.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Jezus was al lang uit de synagoge geworpen.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Hij preekte nu voortaan in de wereld.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Jezus had ook wel eens iemand die sliep als Hij sprak;</seg> <seg n="73.6.2">wat erger is:</seg> <seg n="73.6.3">die sliep als Hij bad.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Maar Hij schrijft het niet aan de Boze toe.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">"De geest is wel gewillig",</seg> <seg n="73.8.2">zegt Hij,</seg> <seg n="73.8.3">"maar het vlees is zwak."</seg></s> <s n="73.9"><seg n="73.9.1">"Slaap nu voort,</seg> <seg n="73.9.2">die mij verraadt,</seg> <seg n="73.9.3">is nabij."</seg></s> <s n="73.10"><seg n="73.10.1">Neen,</seg> <seg n="73.10.2">neen,</seg> <seg n="73.10.3">wat Jezus hier bedoelt,</seg> <seg n="73.10.4">dat moet verstaan worden in verband met de roeping tot het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="73.10.5">waaraan zijn discipelen gehoor gegeven hebben.</seg></s> <s n="73.11"><seg n="73.11.1">Zij hebben het gehoord,</seg> <seg n="73.11.2">ook al verstaan ze nog niet alles.</seg></s> <s n="73.12"><seg n="73.12.1">Zij zijn het zaad in de goede aarde,</seg> <seg n="73.12.2">van de hemel gezaaid.</seg></s> <s n="73.13"><seg n="73.13.1">Drie zaaisels zijn er mislukt;</seg> <seg n="73.13.2">maar nu staat er een oogst te velde.</seg></s> <s n="73.14"><seg n="73.14.1">Dit is de toekomende eeuw,</seg> <seg n="73.14.2">die begonnen is met Johannes de Doper.</seg></s> <s n="73.15"><seg n="73.15.1">En de minste in die eeuw is meer zelfs dan Johannes de Doper.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">In verband daarmee moeten wij de gelijkenis verstaan.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Niet kerkelijk,</seg> <seg n="74.2.2">als een predikraadsel,</seg> <seg n="74.2.3">maar als een wereldspiegel.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Het zijn zolderingen in de raad Gods;</seg> <seg n="74.3.2">trappen naar het Koninkrijk;</seg> <seg n="74.3.3">mensengeslachten in verschillende verhouding tot het Woord.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">De gelijkenis verhaalt dingen die verborgen waren van de grondlegging der wereld en die voor enkele oren openbaar beginnen te worden.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Dat er nog een ander zaadveld is dan die drie,</seg> <seg n="74.5.2">waar alles werd weggepikt,</seg> <seg n="74.5.3">verschroeid of verstikt.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">De goede aarde van de honderdvoudige vrucht,</seg> <seg n="74.6.2">de standaard-vrucht.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Zo komt de gelijkenis meer in overeenstemming met de scheppende heffing,</seg> <seg n="74.7.2">de barende kracht van het Evangelie.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Zo worden wij van de matte herhaling der aardse wijsheid van de spreuk pas verlost en komen tot de koninklijke voortgang in het werk naar de raad des Heeren.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Wanneer men dan vraagt naar de namen van die andere tijden en plaatsen,</seg> <seg n="75.1.2">waar het zaad niet in goede aarde viel,</seg> <seg n="75.1.3">van de grondlegging der wereld tot Johannes de Doper toe,</seg> <seg n="75.1.4">dan gaan onze gedachten weer in het Oude Testament terug.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Wij denken aan de tijd van Adam tot Noach,</seg> <seg n="75.2.2">toen de mensen aten en dronken en huwden en toen het zaad des Woords een zo harde grond vond,</seg> <seg n="75.2.3">dat er niets van overbleef.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Of aan het Israël van Abraham tot Mozes,</seg> <seg n="75.3.2">dat viel in de hete woestijn,</seg> <seg n="75.3.3">omdat het Woord geen diepte van aarde had.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">En het derde deel doet ons denken aan de Joden van Mozes tot op Christus,</seg> <seg n="75.4.2">aan wie,</seg> <seg n="75.4.3">zoals Paulus het zegt,</seg> <seg n="75.4.4">de woorden Gods waren toebetrouwd,</seg> <seg n="75.4.5">en waar de grote Zaaier nu zelf tussen de doornen staat,</seg> <seg n="75.4.6">die het zaad verstikken;</seg> <seg n="75.4.7">en die straks tot een kroon om zijn slapen worden gelegd.</seg></s></p>
<p><pb n="72" ed="VW"/><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Ik zeg niet,</seg> <seg n="76.1.2">dat Jezus daaraan precies gedacht heeft.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Er wordt veel latent in het Evangelie,</seg> <seg n="76.2.2">dat we bij de profeten en apostelen aantreffen.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Maar als Paulus straks in zijn brieven de zin des Heeren vertolkt,</seg> <seg n="76.3.2">dan komen die wereldperioden van Adam tot Mozes en van Mozes tot Christus toch te voorschijn.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">En Jezus weet toch ook zelf te spreken van de wereld van Noach als de meest onvruchtbare tijd van het Godsrijk.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="14">
<head rend="after-blank"><s n="77.1"><seg n="77.1.1"><hi rend="italic">Het aangezicht in de spiegel</hi></seg></s></head>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Zo stuwt dan alles in de gelijkenis naar het einde op,</seg> <seg n="78.1.2">naar de goede aarde en de oogst.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">En bij die laatste weer van het dertigvoud tot het zestigvoud en van het zestigvoud tot het honderdvoud.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Lukas noemt zelfs alleen dat laatste en zwijgt van het dertig en het zestig.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">En zo moet het toch ook zijn in het Evangelie,</seg> <seg n="78.4.2">dat geen cirkelgang is en geen wederkeer in zichzelf zoals de cultuur,</seg> <seg n="78.4.3">maar een wenend zaaien en een juichend maaien.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Een komen van wat verborgen was van de grondlegging der wereld;</seg> <seg n="78.5.2">van het Woord dat in den beginne bij God was en het was God.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">En dat heeft ook onze tijd nodig om te horen en om te geloven.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Niet een nieuwsgierig en ongeduldig peuteren in de ziel om te zien wat alzo het lot kan zijn van het goede woord.</seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1">Daarbij komt niet veel goeds te voorschijn.</seg></s> <s n="78.9"><seg n="78.9.1">Want de gelijkenis met God zullen wij er niet ontdekken.</seg></s> <s n="78.10"><seg n="78.10.1">Er komt wel veel anders aan het licht,</seg> <seg n="78.10.2">dat ons de moed beneemt in het Evangelie te geloven en ons terugzet midden in onze zonde.</seg></s> <s n="78.11"><seg n="78.11.1">De donkere rede,</seg> <seg n="78.11.2">het raadsel,</seg> <seg n="78.11.3">de spiegel,</seg> <seg n="78.11.4">waarin wij de gelijkenis moeten zien,</seg> <seg n="78.11.5">staat buiten onze ziel.</seg></s> <s n="78.12"><seg n="78.12.1">Alle gelijkenissen van Jezus hebben daaraan hun donker en hun licht ontleend.</seg></s> <s n="78.13"><seg n="78.13.1">Zij delen in het wezen van Hem,</seg> <seg n="78.13.2">die het Beeld is des onzienlijken Gods,</seg> <seg n="78.13.3">de eerstgeborene aller creaturen.</seg></s> <s n="78.14"><seg n="78.14.1">En in Hem zien wij,</seg> <seg n="78.14.2">dat wij toch op God gelijken.</seg></s> <s n="78.15"><seg n="78.15.1">Niet omdat die gelijkenis klaar en duidelijk is,</seg> <seg n="78.15.2">want men kan ogen hebben en ze toch niet zien.</seg></s> <s n="78.16"><seg n="78.16.1">Maar omdat door de verborgenheid van de gelijkenis,</seg> <seg n="78.16.2">het donker van deze rede,</seg> <seg n="78.16.3">het bewolkte van deze spiegel het aangezicht breekt van Hem,</seg> <seg n="78.16.4">die aan ons gelijk geworden is.</seg></s> <s n="78.17"><seg n="78.17.1">Niet de kennis en niet de cultuur;</seg> <seg n="78.17.2">niet wat de ziel meebrengt en wat ze verwerft,</seg> <seg n="78.17.3">maar deze eeuwige Liefde blijft en zij is het medium en Hij is de middelaar,</seg> <seg n="78.17.4">waardoor de stralen van Gods vriendelijk aangezicht naar ons toe worden geleid en waarin wij Hem gelijk zijn.</seg></s> <s n="78.18"><seg n="78.18.1">Want het licht is gezaaid voor de rechtvaardige en vrolijkheid voor de oprechte van harte.</seg></s> <s n="78.19"><seg n="78.19.1">Maar waar is het hart en waar de wereld,</seg> <seg n="78.19.2">waar dit goede zaad wil gedijen,</seg> <seg n="78.19.3">als het niet zulk een wereld is,</seg> <seg n="78.19.4">waar deze hemelse Liefde de zon is?</seg></s> <s n="78.20"><seg n="78.20.1">Maar waar is ook het hart,</seg> <seg n="78.20.2">dat niet zou dragen honderdvoudige vrucht,</seg> <seg n="78.20.3">als de Zaaier met zijn eigen vernietiging en zijn eigen vernedering er de sfeer schept?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="15">
<head><pb n="73" ed="VW"/><s n="79.1"><seg n="79.1.1"><hi rend="italic">De openbaring der verborgenheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Zo blijkt dan waarom alles in de gelijkenis naar het einde dringt.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Het is niet om daar op te houden.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Want alles zal ophouden:</seg> <seg n="80.3.2">maar de liefde vergaat nimmermeer.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">De gelijkenis gaat boven zichzelf uit.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Het 'evangelie in beelden' van de zaaier tot het avondmaal,</seg> <seg n="80.5.2">van het zaad tot het brood,</seg> <seg n="80.5.3">kan niet eindigen,</seg> <seg n="80.5.4">evenmin als het evangelie in geschiedenissen.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Er is een laatste hoofdstuk in ieder evangelie,</seg> <seg n="80.6.2">dat beide voleindigt in de opstanding.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Wat doet iedere halm op de akker anders dan opstaan uit haar graf?</seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">Wat doet de honderdvoudige vrucht anders dan Pasen vieren?</seg></s> <s n="80.9"><seg n="80.9.1">Dan is de omtrek der gelijkenis verbroken,</seg> <seg n="80.9.2">want dan gaat het niet meer over zaaien,</seg> <seg n="80.9.3">maar over oogsten.</seg></s> <s n="80.10"><seg n="80.10.1">En daarover gaat het toch eigenlijk;</seg> <seg n="80.10.2">dat is de oplossing van de donkere rede,</seg> <seg n="80.10.3">de openbaring der verborgenheid,</seg> <seg n="80.10.4">het beeld in de spiegel.</seg></s> <s n="80.11"><seg n="80.11.1">Dat is het wat het oor,</seg> <seg n="80.11.2">diep in 't zand,</seg> <seg n="80.11.3">niet horen kan en toch horen moet.</seg></s> <s n="80.12"><seg n="80.12.1">En zo eindigt ook het evangelie in geschiedenissen in Mattheüs 28,</seg> <seg n="80.12.2">Markus 16,</seg> <seg n="80.12.3">Lukas 24,</seg> <seg n="80.12.4">en Johannes 20, 21 in iets wat niet het einde is van het vorige,</seg> <seg n="80.12.5">maar de zin van het geheel;</seg> <seg n="80.12.6">de oplossing van wat te voren een raadsel was.</seg></s> <s n="80.13"><seg n="80.13.1">Daarin vat straks Paulus het hele Evangelie samen en zegt:</seg> <seg n="80.13.2">indien Christus niet opgewekt is,</seg> <seg n="80.13.3">zo is dan onze prediking ijdel (1 Kor. 15 : 14).</seg></s> <s n="80.14"><seg n="80.14.1">Driemaal is het zaaisel mislukt:</seg> <seg n="80.14.2">maar de vierde maal staat het op en niet dat driemaal maar dat vierde is de zin der gelijkenis.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">En zo staat het ook met ons leven en onze cultuur.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Als het beeld en de gelijkenis inwendig blijven neemt de boze het weg of het verdort of wordt verstikt.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Het is altijd een boze geschiedenis met dat goddelijke in het mensenleven.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Maar als de doorbraak komt;</seg> <seg n="81.4.2">als wij uitgaan tot de gelijkenis buiten ons leven;</seg> <seg n="81.4.3">als de wedergeboorte komt,</seg> <seg n="81.4.4">dan zullen wij het koninkrijk Gods zien.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="16">
<head rend="after-blank"><s n="82.1"><seg n="82.1.1">De arbeiders in de wijngaard</seg></s></head>
<quote type="block"><s n="83.1"><seg n="83.1.1"><hi rend="italic">Het koninkrijk der hemelen is te vergelijken met een heer,</hi></seg> <seg n="83.1.2"><hi rend="italic">die in de vroege morgen uitging om arbeiders te huren voor zijn wijngaard.</hi></seg></s></quote>
<quote type="block"><s n="84.1"><seg n="84.1.1"><hi rend="italic">Hij kwam met de arbeiders overeen voor een dagloon van een denarius,</hi></seg> <seg n="84.1.2"><hi rend="italic">en zond hen daarop naar zijn wijngaard.</hi></seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1"><hi rend="italic">A Is hij nu omtrent de derde ure uitging,</hi></seg> <seg n="84.2.2"><hi rend="italic">zag hij anderen werkeloos staan aan de markt,</hi></seg> <seg n="84.2.3"><hi rend="italic">en tot dezen zeide hij:</hi></seg> <seg n="84.2.4"><hi rend="italic">gaat ook gij naar de wijngaard,</hi></seg> <seg n="84.2.5"><hi rend="italic">en wat billijk is zal ik u geven.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1"><hi rend="italic">Zo gingen zij ook heen.</hi></seg></s></p>
<quote type="block"><pb n="74" ed="VW"/><s n="86.1"><seg n="86.1.1"><hi rend="italic">Als hij wederom uitging omtrent de zesde en de negende ure,</hi></seg> <seg n="86.1.2"><hi rend="italic">deed hij desgelijks.</hi></seg></s></quote>
<quote type="block"><s n="87.1"><seg n="87.1.1"><hi rend="italic">En als hij omtrent de elfde ure uitging,</hi></seg> <seg n="87.1.2"><hi rend="italic">vond hij er nog staan;</hi></seg> <seg n="87.1.3"><hi rend="italic">en hij zeide tot hen:</hi></seg> <seg n="87.1.4"><hi rend="italic">wat staat gij hier de ganse dag werkeloos?</hi></seg></s></quote>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1"><hi rend="italic">Zij antwoordden:</hi></seg></s></p>
<quote type="block"><s n="89.1"><seg n="89.1.1"><hi rend="italic">niemand heeft ons in dienst genomen.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1"><hi rend="italic">Hij zeide tot hen:</hi></seg></s></p>
<quote type="block"><s n="91.1"><seg n="91.1.1"><hi rend="italic">Gaat ook gij naar de wijngaard.</hi></seg></s></quote>
<quote type="block"><s n="92.1"><seg n="92.1.1"><hi rend="italic">Als het nu avond geworden was,</hi></seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="92.1.2"><hi rend="italic">zeide de eigenaar van de wijngaard tot zijn opzichter:</hi></seg> <seg n="92.1.3"><hi rend="italic">roep de arbeiders en betaal het loon uit,</hi></seg> <seg n="92.1.4"><hi rend="italic">te beginnen bij de laatsten,</hi></seg> <seg n="92.1.5"><hi rend="italic">tot de eersten toe.</hi></seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1"><hi rend="italic">Als nu degenen van de elfde ure kwamen,</hi></seg> <seg n="92.2.2"><hi rend="italic">zo ontvingen zij elk een denarius,</hi></seg> <seg n="92.2.3"><hi rend="italic">als daarna de eersten kwamen,</hi></seg> <seg n="92.2.4"><hi rend="italic">zo meenden dezen,</hi></seg> <seg n="92.2.5"><hi rend="italic">dat zij meer zouden ontvangen;</hi></seg> <seg n="92.2.6"><hi rend="italic">maar ook zij ontvingen elk een denarius.</hi></seg></s></quote>
<quote type="block"><s n="93.1"><seg n="93.1.1"><choice><sic>A ls zij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Als zij</hi></corr></choice><hi rend="italic"> die in ontvangst namen,</hi></seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="93.1.2"><hi rend="italic">zo morden zij tegen de heer,</hi></seg> <seg n="93.1.3"><hi rend="italic">zeggende:</hi></seg> <seg n="93.1.4"><hi rend="italic">deze laatsten hebben één uur gewerkt,</hi></seg> <seg n="93.1.5"><hi rend="italic">en gij hebt hen gelijk gesteld met ons,</hi></seg> <seg n="93.1.6"><hi rend="italic">die de last van de dag en de middaghitte gedragen hebben.</hi></seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1"><hi rend="italic">Doch hij antwoordde een hunner:</hi></seg> <seg n="93.2.2"><hi rend="italic">vriend ik doe u geen onrecht,</hi></seg> <seg n="93.2.3"><hi rend="italic">zijt gij niet met mij overeengekomen voor een denarius? neem hetgeen u toekomt en ga heen.</hi></seg></s></quote>
<quote type="block"><s n="94.1"><seg n="94.1.1"><hi rend="italic">Ik wil aan deze laatsten hetzelfde geven als aan u;</hi></seg> <seg n="94.1.2"><hi rend="italic">staat het mij niet vrij,</hi></seg> <seg n="94.1.3"><hi rend="italic">met het mijne te doen wat ik wil? of is uw oog boos,</hi></seg> <seg n="94.1.4"><hi rend="italic">omdat ik goed ben?</hi></seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">- <hi rend="italic">Zo zullen de laatsten eersten zijn </hi><note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><hi rend="italic">en de eersten laatsten.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">(Mattheüs 20: 1-16)</seg></s></p>
<div type="marginal" n="17">
<head rend="after-blank"><s n="96.1"><seg n="96.1.1"><hi rend="italic">Een andere gelijkenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">De gelijkenis van <hi rend="italic">de arbeiders in de wijngaard</hi> draagt een heel ander karakter dan die van <hi rend="italic">de zaaier.</hi></seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Bij de besprekingen van die laatste kwamen we bijna vanzelf tot een half-epische,</seg> <seg n="97.2.2">half-liturgische behandeling.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Het begin der cultuur geeft stof voor een heldendicht;</seg> <seg n="97.3.2">en de daden van de Verlosser zijn voor de liturgie de aangewezen onderwerpen.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Bovendien <pb n="75" ed="VW"/>brengt deze ouverture van het evangelie in beelden onwillekeurig tot een gedragen toon.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Er is een plechtige aanslag voor nodig.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">De gelijkenis,</seg> <seg n="98.1.2">die we nu gaan bespreken,</seg> <seg n="98.1.3">gebruikt een veel gemoedelijker beeld.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Het gaat over een heer,</seg> <seg n="98.2.2">die arbeiders huurt om in zijn wijngaard te werken.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Maar eigenlijk is het te doen om het slot van de geschiedenis,</seg> <seg n="98.3.2">dat nog weer huiselijker van aard is.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Op de betaling komt het dan aan en op de huisvaderlijke zorg,</seg> <seg n="98.4.2">om een billijk en goed loon mee thuis te brengen.</seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">Wij zijn daarmee midden in de burgerlijke maatschappij.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Onze aandacht wordt niet meegenomen naar de oorsprongen der mensheid,</seg> <seg n="98.6.2">maar we worden midden op de markt des levens gezet.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">We staan in de bedrijvigheid van het dagelijkse doen;</seg> <seg n="98.7.2">het geroezemoes van de arbeidersbeurs;</seg> <seg n="98.7.3">de inspanning van de dagtaak;</seg> <seg n="98.7.4">de kleine jaloersheden van het vak.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">Het ziet er helemaal niet episch uit en toch is het zo'n groot en belangrijk stuk van het mensenleven.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">Wat zou er van ons terecht komen als wij al maar hoog van de toren bliezen en onze dagelijkse taak verzuimden?</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Men kan er Jezus niet van beschuldigen dat Hij dit over het hoofd heeft gezien.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Hij spreekt gaarne naar aanleiding van zulke dingen.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Een vrouw die brood gaat bakken;</seg> <seg n="99.3.2">een andere die een penning verloren heeft;</seg> <seg n="99.3.3">een derde die een rechter de deur plat loopt.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">Of een oude zondaar van een rentmeester,</seg> <seg n="99.4.2">die op een zeer dubieuze manier voor zijn pensioen zorgt;</seg> <seg n="99.4.3">een gierige boer die om zijn schuren heenloopt.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">In onze gelijkenis zijn we getuigen van een toneeltje,</seg> <seg n="100.1.2">dat om een schilder roept.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Een opzichter roept de arbeiders bijeen,</seg> <seg n="100.2.2">die in een wijngaard gewerkt hebben.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Klokke zes heeft geslagen en de schaduwen zijn heel lang geworden.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">Het is er nu goed wezen,</seg> <seg n="100.4.2">zo de laatste uren van de dag,</seg> <seg n="100.4.3">vooral het allerlaatste.</seg></s> <s n="100.5"><seg n="100.5.1">Maar midden op de dag,</seg> <seg n="100.5.2">als de zon de druif over de pit heen moest helpen of de brand in het sap moest stoven,</seg> <seg n="100.5.3">dan was het er niet altijd even behaaglijk.</seg></s> <s n="100.6"><seg n="100.6.1">En toch moest er voortgewerkt,</seg> <seg n="100.6.2">want de denarius,</seg> <seg n="100.6.3">het afgesproken loon,</seg> <seg n="100.6.4">moest worden verdiend.</seg></s> <s n="100.7"><seg n="100.7.1">Maar merkbaar is wel,</seg> <seg n="100.7.2">dat twaalf volle uren,</seg> <seg n="100.7.3">waaronder de hitte des daags,</seg> <seg n="100.7.4">zijn volgemaakt.</seg></s> <s n="100.8"><seg n="100.8.1">Men ziet het gemakkelijk wie het zijn,</seg> <seg n="100.8.2">die wat achteraankomen,</seg> <seg n="100.8.3">als de opzichter roept;</seg> <seg n="100.8.4">de laatsten,</seg> <seg n="100.8.5">hoe aangenaam de roep tot de avondrust en de uitbetaling ook in hun oren geklonken moge hebben.</seg></s> <s n="100.9"><seg n="100.9.1">En men kent ze er ook uit,</seg> <seg n="100.9.2">die eersten,</seg> <seg n="100.9.3">die vooroplopen en die de achteloze en lenige houding van de markt nog niet geheel hebben ingeruild tegen de strammere figuur van de werkman.</seg></s> <s n="100.10"><seg n="100.10.1">Zie vooral die allervoorsten,</seg> <seg n="100.10.2">die hun hand al ophouden om hun loon in ontvangst te nemen!</seg></s> <s n="100.11"><seg n="100.11.1">Zij moeten het zijn,</seg> <seg n="100.11.2">die pas ter elfder ure zijn gekomen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="18">
<head rend="after-blank"><s n="101.1"><seg n="101.1.1"><hi rend="italic">Ergernis</hi></seg></s></head>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Hier is al stof voor grimmige filosofie over het mensenleven.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Het staat er toch duidelijk,</seg> <seg n="102.2.2">ook in de gelijkenis,</seg> <seg n="102.2.3">dat de betaling plaats had:</seg> <seg n="102.2.4">te beginnen <pb n="76" ed="VW"/>bij de laatsten.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">En de moraal van de parabel</seg> <seg n="102.3.2">- als ik haar toch eens zo noemen mag</seg> <seg n="102.3.3">- is deze:</seg> <seg n="102.3.4">Zo zullen de laatsten de eersten zijn en de eersten de laatsten.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Er is geen vergissing mogelijk;</seg> <seg n="102.4.2">het betreft hier zelfs het hoofdpunt van het verhaal.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Maar is het niet een rare wereld,</seg> <seg n="102.5.2">waarin dat het geval is?</seg></s> <s n="102.6"><seg n="102.6.1">Daar staan nu die frisse kerels,</seg> <seg n="102.6.2">die's avonds tegen vijven in de wijngaard zijn aangekomen of misschien nog iets later en die in de schaduw een beetje beweging hebben genomen na het stilstaan op de markt de hele dag.</seg></s> <s n="102.7"><seg n="102.7.1">En in hun hand ligt al de blanke denarius.</seg></s> <s n="102.8"><seg n="102.8.1">En zij die veel langer hebben gewerkt mogen toezien.</seg></s> <s n="102.9"><seg n="102.9.1">En zelfs 't allerlaatst komen diegenen aan de beurt,</seg> <seg n="102.9.2">die het hele rijzen en dalen van de oosterse zon hebben meegemaakt en een volle dagtaak hebben verricht.</seg></s> <s n="102.10"><seg n="102.10.1">Wij begrijpen dat er een zeker ongeduld wakker wordt in hun gemoed,</seg> <seg n="102.10.2">naarmate de betaling voortgaat en de beurt aan hen komt,</seg> <seg n="102.10.3">die de eersten waren als het de arbeid betrof en de laatsten,</seg> <seg n="102.10.4">als het aan de betaling toekwam.</seg></s> <s n="102.11"><seg n="102.11.1">En als ze zo staan toekijken:</seg> <seg n="102.11.2">wat is dat?</seg></s> <s n="102.12"><seg n="102.12.1">Het loon blijft gelijk;</seg> <seg n="102.12.2">steeds maar die onveranderlijke denarius;</seg> <seg n="102.12.3">geen sprake van progressie in de uitbetaling;</seg> <seg n="102.12.4">geen spoor van overwegingen wegens overwerk.</seg></s> <s n="102.13"><seg n="102.13.1">Het geldstuk,</seg> <seg n="102.13.2">dat straks ook in hun handen wordt gelegd,</seg> <seg n="102.13.3">heeft al lang zijn glans verloren als het zover komt.</seg></s> <s n="102.14"><seg n="102.14.1">Het verzoet de arbeid niet meer;</seg> <seg n="102.14.2">eer verbittert het hun stemming;</seg> <seg n="102.14.3">de dag is hun vergald.</seg></s> <s n="102.15"><seg n="102.15.1">Moeten zij nu,</seg> <seg n="102.15.2">'t eerst aan het werk en 't laatst betaald,</seg> <seg n="102.15.3">niet meer ontvangen?</seg></s> <s n="102.16"><seg n="102.16.1">Dit soort recht lijkt hun het hoogste onrecht.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="103.1.2">wij zien die zure gezichten voor ons.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Misschien zou alleen een Rembrandt in staat zijn hun trekken zo te schilderen,</seg> <seg n="103.2.2">dat de gelijkenis,</seg> <seg n="103.2.3">sprekend' werd.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Maar wie iets van het leven gezien heeft weet ook zó wel,</seg> <seg n="103.3.2">welk een tere snaar,</seg> <seg n="103.3.3">in het mensenleven Jezus hier heeft aangeraakt.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">Ik denk aan een verhaal uit het begin van de bijbel.</seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">Twee broers hebben samen geofferd.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">Beiden gaven zij het beste wat ze hadden,</seg> <seg n="103.6.2">de een van zijn veldvruchten,</seg> <seg n="103.6.3">de ander van zijn kudde.</seg></s> <s n="103.7"><seg n="103.7.1">En zie,</seg> <seg n="103.7.2">God zag het offer van Abel aan,</seg> <seg n="103.7.3">maar dat van Kaïn zag Hij niet aan.</seg></s> <s n="103.8"><seg n="103.8.1">Waarom niet?</seg></s> <s n="103.9"><seg n="103.9.1">Hier is het werk gelijk,</seg> <seg n="103.9.2">doch het loon ongelijk.</seg></s> <s n="103.10"><seg n="103.10.1">In onze gelijkenis is het andersom:</seg> <seg n="103.10.2">het werk is ongelijk en het loon is gelijk.</seg></s> <s n="103.11"><seg n="103.11.1">Maar het resultaat is hetzelfde:</seg> <seg n="103.11.2">het vervallen aangezicht;</seg> <seg n="103.11.3">de nijd die verrotting der beenderen is.</seg></s> <s n="103.12"><seg n="103.12.1">Waarom is onze mathematische wereld,</seg> <seg n="103.12.2">geschapen door een God die,</seg> <seg n="103.12.3">naar de mening van een groot grieks wijsgeer,</seg> <seg n="103.12.4">altijd mathematiseert,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="103.12.5">niet zo ingericht dat zulke onregelmatigheden niet voorkomen?</seg></s> <s n="103.13"><seg n="103.13.1">Waarom zorgt God niet dat de ergernissen uitblijven?</seg></s> <s n="103.14"><seg n="103.14.1">Als op moord de doodstraf staat,</seg> <seg n="103.14.2">moet dan niet alles naar evenredigheid geregeld worden?</seg></s> <s n="103.15"><seg n="103.15.1">En is de arbeider zijn loon niet waardig?</seg></s> <s n="103.16"><seg n="103.16.1">Wordt niet,</seg> <seg n="103.16.2">wie veel liefgehad heeft,</seg> <seg n="103.16.3">veel vergeven?</seg></s> <s n="103.17"><seg n="103.17.1">En wordt niet met vele slagen geslagen,</seg> <seg n="103.17.2">wie wist wat hij deed en met weinige,</seg> <seg n="103.17.3">wie dat niet wist?</seg></s> <s n="103.18"><seg n="103.18.1">Wat moet er van een wereld worden,</seg> <seg n="103.18.2">waarin geen maatstaf bestaat voor de dingen,</seg> <seg n="103.18.3">geen evenredigheid,</seg> <seg n="103.18.4">geen gerechtigheid?</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Dit is niet alleen een gevoelige plek in het gemoed,</seg> <seg n="104.1.2">het is ook een wonde in <pb n="77" ed="VW"/>de geschiedenis;</seg> <seg n="104.1.3">en hoe langer hoe meer.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Onze tijd weet er van mee te praten.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Wij kunnen zeggen dat de hele vulkanische beweging waaraan de hedendaagse maatschappij onderworpen is,</seg> <seg n="104.3.2">er mee in verband staat.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Het gaat om de zuivere evenredigheid van arbeid en loon;</seg> <seg n="104.4.2">om het afnemen van hen die ledig staan aan de markt;</seg> <seg n="104.4.3">om de ergernissen,</seg> <seg n="104.4.4">de cumulaties in de salarissen;</seg> <seg n="104.4.5">om het irriterende van het uitbetaald worden zonder prestaties.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Wij zouden onze gelijkenis ook kunnen noemen:</seg> <seg n="104.5.2">de gelijkenis van <hi rend="italic">de werkverschaffing.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">Hier zijn mensen die hard hebben gewerkt;</seg> <seg n="104.6.2">en zij kunnen het niet verder brengen dan anderen,</seg> <seg n="104.6.3">die ledig aan de markt hebben gestaan.</seg></s> <s n="104.7"><seg n="104.7.1">En er zijn anderen die voor de vorm iets hebben gedaan;</seg> <seg n="104.7.2">en die evenveel krijgen als die produktief werk hebben gedaan.</seg></s> <s n="104.8"><seg n="104.8.1">Wat een rare wereld waarin wij leven!</seg></s> <s n="104.9"><seg n="104.9.1">Wat een klachten,</seg> <seg n="104.9.2">ergernissen,</seg> <seg n="104.9.3">ontgoochelingen!</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="19">
<head rend="after-blank"><s n="105.1"><seg n="105.1.1"><hi rend="italic">Klein en groot in het Koninkrijk der hemelen</hi></seg></s></head>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Wij zien het alweer:</seg> <seg n="106.1.2">dat dagelijks leven,</seg> <seg n="106.1.3">waaruit Jezus zijn gelijkenissen kiest,</seg> <seg n="106.1.4">is zo onschuldig niet als het er uit ziet.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Zo van die kleine trekjes,</seg> <seg n="106.2.2">kleine oneffenheden,</seg> <seg n="106.2.3">als men ze zo noemen wil,</seg> <seg n="106.2.4">kunnen plotseling een betekenis krijgen alsof God opnieuw bezig was de wereld te scheppen.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Hier en daar een voeg in de samenleving,</seg> <seg n="106.3.2">nauwelijks zichtbaar voor het blote oog,</seg> <seg n="106.3.3">kan ineens een klove worden,</seg> <seg n="106.3.4">waar niemand over kan gaan,</seg> <seg n="106.3.5">alsof het de afgrond was tussen hemel en hel.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">En een geringe ontstemming,</seg> <seg n="106.4.2">die in de ene eeuw in een hoekje van een boekje over ethiek achteloos wordt afgedaan,</seg> <seg n="106.4.3">kan in een andere eeuw het aanzien geven aan een geheel nieuwe levensbeschouwing.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Het is niet zo vreemd dat Jezus,</seg> <seg n="106.5.2">op de grenzen van twee werelden,</seg> <seg n="106.5.3">van deze en de toekomende eeuw,</seg> <seg n="106.5.4">van de gelijkenis uit het dagelijks leven concludeert tot het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Wat schuilt er een mysterie in het stukje zuurdeeg of gist,</seg> <seg n="106.6.2">dat die vrouw in de gelijkenis verbergt in drie maten meels!</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">Waar is het einde van de beweging,</seg> <seg n="106.7.2">de gisting,</seg> <seg n="106.7.3">die zij daarmede in Gods schepping teweeg brengt?</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Hoe trilt de hele wereld heden ten dage onder het smartelijk vibreren en fronsen van de wenkbrauwen van die arbeiders uit de gelijkenis;</seg> <seg n="106.8.2">die de eersten waren en de laatsten werden!</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">Jezus heeft niet voor niets gezegd,</seg> <seg n="106.9.2">dat-Hij zijn gelijkenissen spreekt,</seg> <seg n="106.9.3">opdat men oren hebbende,</seg> <seg n="106.9.4">niet hore.</seg></s> <s n="106.10"><seg n="106.10.1">De verborgenheden van de grondlegging der wereld af,</seg> <seg n="106.10.2">de dingen van zijn koninkrijk,</seg> <seg n="106.10.3">zitten wel diep verscholen.</seg></s> <s n="106.11"><seg n="106.11.1">Het baat ons tenslotte niet veel als wij met deze gelijkenis in de gemoedelijkheid van het dagelijks leven proberen te vluchten.</seg></s> <s n="106.12"><seg n="106.12.1">Eén blik in het verband waarin onze gelijkenis staat is ook voldoende,</seg> <seg n="106.12.2">om ons daarvan te overtuigen.</seg></s> <s n="106.13"><seg n="106.13.1">Want dadelijk na de laatste woorden daarvan staat in de tekst van Mattheüs het volgende:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Ziet,</seg> <seg n="107.1.2">wij gaan op naar Jeruzalem,</seg> <seg n="107.1.3">en de zoon des mensen zal worden overgeleverd <pb n="78" ed="VW"/>aan de overpriesters en schriftgeleerden:</seg> <seg n="107.1.4">en zij zullen hem ter dood veroordelen,</seg> <seg n="107.1.5">en zij zullen hem aan de heidenen overleveren,</seg> <seg n="107.1.6">om hem te bespotten en te geselen en te kruisigen;</seg> <seg n="107.1.7">en ten derde dage zal hij worden opgewekt.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Daar staat in eens de hele inhoud van het Evangelie;</seg> <seg n="108.1.2">bijna alles wat ook in de Twaalf artikelen staat.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="20">
<head rend="after-blank"><s n="109.1"><seg n="109.1.1"><hi rend="italic">De moralist</hi></seg></s></head>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Maar wij moeten terugkeren naar de ontevreden arbeiders.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Zij morren</seg> <seg n="110.2.2">- murmureerden zegt het oude bijbelse woord zoveel tekenachtiger</seg> <seg n="110.2.3">- nog steeds.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Zo'n stemming vertrekt niet zo haastig;</seg> <seg n="110.3.2">zij duurt een tijd.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Maar Jezus is geen moralist.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Dan zou Hij ook daarbij blijven staan.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Hij zou ze ons uittekenen,</seg> <seg n="110.6.2">ten voeten uit,</seg> <seg n="110.6.3">als zielige of flinke kerels,</seg> <seg n="110.6.4">al naar gelang van de opvatting die hij van het geval had.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Maar dat doet Jezus niet.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Hij laat ze zoals ze zijn en oordeelt ze niet.</seg></s> <s n="110.9"><seg n="110.9.1">Misschien hebben ze wel voor een deel gelijk.</seg></s> <s n="110.10"><seg n="110.10.1">Wie heeft helemaal ongelijk in een wereld,</seg> <seg n="110.10.2">waarin het rechte vaak krom en het kromme recht gepraat wordt?</seg></s> <s n="110.11"><seg n="110.11.1">Maar Jezus moraliseert niet.</seg></s> <s n="110.12"><seg n="110.12.1">Hij predikt het Evangelie.</seg></s> <s n="110.13"><seg n="110.13.1">Hij laat hen redelijk aan het woord komen en niemand kan zeggen,</seg> <seg n="110.13.2">dat het een slechte kans is die Hij hun geeft als Hij hen laat zeggen:</seg> <seg n="110.13.3">deze laatsten hebben één uur gewerkt,</seg> <seg n="110.13.4">en gij hebt hen gelijk gesteld met ons,</seg> <seg n="110.13.5">die de last van de dag en de middaghitte gedragen hebben.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="111.1.2">dat sluit als een bus en er is geen speld tussen te krijgen.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Jezus laat dat zo.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Er zou over de verhoudingen in het mensenleven nog wel meer te zeggen zijn en wij zouden kunnen doorpraten en doorredeneren.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">En al hadden we dan nog schoner gelijk en al kon niemand er een woord tegenin brengen,</seg> <seg n="111.4.2">dan waren we nog even ver.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">De mensen zouden toch weer hetzelfde doen en toch weer hetzelfde zeggen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="21">
<head rend="after-blank"><s n="112.1"><seg n="112.1.1"><hi rend="italic">De goede God</hi></seg></s></head>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Maar nu gaat de gelijkenis verder:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Doch hij antwoordde een hunner:</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Vriend,</seg> <seg n="115.1.2">ik doe u geen onrecht;</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="115.1.3">zijt gij niet met mij overeengekomen voor een denarius? <pb n="79" ed="VW"/>neem hetgeen u toekomt en ga heen.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Ik wil aan deze laatsten hetzelfde geven als aan u,</seg> <seg n="116.1.2">staat het mij niet vrij,</seg> <seg n="116.1.3">met het mijne te doen wat ik wil? of is uw oog boos,</seg> <seg n="116.1.4">omdat ik goed ben?</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Hebt ge wel eens,</seg> <seg n="117.1.2">lezer,</seg> <seg n="117.1.3">in een donkere stoffige schuur gestaan,</seg> <seg n="117.1.4">terwijl daar plotseling door een glazen dakpan een bundel zonnestralen viel?</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">En hebt ge dan niet met ontroerde verbazing gezien hoe die stoffige ruimte in die éne stralenbundel werd omgetoverd tot een profetie van een hogere wereld?</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">En hebt ge wel eens gezeten in een gezelschap van ontstemde mensen,</seg> <seg n="118.1.2">die de goede toon niet meer konden terugvinden,</seg> <seg n="118.1.3">als daar ineens binnenkwam,</seg> <seg n="118.1.4">onbevangen en lachend,</seg> <seg n="118.1.5">de huisvrouw,</seg> <seg n="118.1.6">en hebt ge dan niet met weldadige ontspanning gemerkt,</seg> <seg n="118.1.7">hoe de beklemming verdween als sneeuw voor de zon?</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">En hebt ge wel eens gezeten met een hart vol zorgen,</seg> <seg n="119.1.2">te veel om op te noemen;</seg> <seg n="119.1.3">de ene gedachte in oorlog met de andere en de ene stemming in volle tegenspraak met de andere?</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">En is dan wel eens door de zoldering van uw leven een woord van God gevallen,</seg> <seg n="119.2.2">zoals Jezus door een gesloten deur kwam,</seg> <seg n="119.2.3">zodat het daarbinnen opklaarde als met een toverslag?</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Zo is het woord van de heer uit de gelijkenis.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Hier strijken flitsen evangelie-licht over de eisen van ons duffe zedelijk en maatschappelijk leven.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">Let wel,</seg> <seg n="120.3.2">ze worden niet ontkend.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">Jezus denkt er niet aan te zeggen,</seg> <seg n="120.4.2">dat men ze zomaar aan de kant kan zetten.</seg></s> <s n="120.5"><seg n="120.5.1">De heer uit de gelijkenis houdt er zich aan.</seg></s> <s n="120.6"><seg n="120.6.1">Hij heeft gebruik gemaakt van het contractrecht,</seg> <seg n="120.6.2">en daarbij de billijkheid in acht genomen.</seg></s> <s n="120.7"><seg n="120.7.1">Hij wil zich ook wel verdedigen naar die maatstaf.</seg></s> <s n="120.8"><seg n="120.8.1">Hij zegt:</seg> <seg n="120.8.2">vriend,</seg> <seg n="120.8.3">ik doe u geen onrecht.</seg></s> <s n="120.9"><seg n="120.9.1">Maar dan stuurt hij verder heel dit samenstel van rechtmatigheden naar huis;</seg> <seg n="120.9.2">hij legt het <hi rend="italic">corpus juris</hi> ter zijde en eist vrijheid om verder volgens een hogere regel te werk te gaan.</seg></s> <s n="120.10"><seg n="120.10.1">Zijn antwoord is correct,</seg> <seg n="120.10.2">maar wat uit de hoogte.</seg></s> <s n="120.11"><seg n="120.11.1">Laten ze weggaan met hun denarius,</seg> <seg n="120.11.2">met het overeengekomen loon.</seg></s> <s n="120.12"><seg n="120.12.1">Hij wil gelegenheid hebben ook tweemaal,</seg> <seg n="120.12.2">viermaal,</seg> <seg n="120.12.3">twaalfmaal zoveel te geven als hij met hen heeft afgesproken.</seg></s> <s n="120.13"><seg n="120.13.1">Met de billijkheid en de rechtvaardigheid is hij klaar.</seg></s> <s n="120.14"><seg n="120.14.1">De werkdag is om;</seg> <seg n="120.14.2">nu komt het feest van de goedheid.</seg></s> <s n="120.15"><seg n="120.15.1">"Staat het mij niet vrij,</seg> <seg n="120.15.2">met het mijne te doen wat ik wil?</seg></s> <s n="120.16"><seg n="120.16.1">Is uw oog boos omdat ik goed ben?"</seg></s> <s n="120.17"><seg n="120.17.1">Laten ze toch naar huis gaan en hem niet hinderen.</seg></s> <s n="120.18"><seg n="120.18.1">Met hen is hij gereed.</seg></s> <s n="120.19"><seg n="120.19.1">Hij wil er niets afdoen,</seg> <seg n="120.19.2">van wat op de markt des levens als recht geldt.</seg></s> <s n="120.20"><seg n="120.20.1">Maar mag men daar niet boven uitgaan?</seg></s> <s n="120.21"><seg n="120.21.1">Is er naast de wereld van de maat geen ruimte voor die van de overvloed?</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Het is niet zo gemakkelijk om van deze eisen der rechtmatigheid en zijn pleitbezorgers af te komen.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Ze blijven staan en men merkt het ook in de gelijkenis,</seg> <seg n="121.2.2">dat de heer niet dadelijk met hen is gereed gekomen.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Men voelt dat aan de droogheid en gestrengheid van de toon,</seg> <seg n="121.3.2">waarmee hij hen tenslotte <pb n="80" ed="VW"/>laat gaan.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Ze zullen hun opmerkingen hebben herhaald en met hun gelaatsuitdrukking een daarbij passende kritiek geoefend hebben.</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Overal in de evangeliën vertoont zich deze menselijke moraliteit naast de goddelijke genade.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">Ze is er in de gelijkenis van de verloren zoon in de houding van de oudere broeder,</seg> <seg n="121.6.2">en verder in de hele commentaar,</seg> <seg n="121.6.3">waarmee de wetgetrouwe Joden Jezus' werkzaamheid vergezellen van het begin tot het einde toe.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="22">
<head rend="after-blank"><s n="122.1"><seg n="122.1.1"><hi rend="italic">De werkverschaffing</hi></seg></s></head>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">En nu lezen wij nog eens de hele gelijkenis over.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Wij zien die heer uitgaan naar de markt,</seg> <seg n="123.2.2">bij zonsopgang,</seg> <seg n="123.2.3">in de morgenuren,</seg> <seg n="123.2.4">bij de hitte van de dag,</seg> <seg n="123.2.5">in de middag en ter elfder ure.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Er is grote bedrijvigheid in dit verhaal.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Wij worden herinnerd aan Jezus' woorden:</seg> <seg n="123.4.2">"Mijn Vader werkt tot nu toe en ik werk ook."</seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Ledig aan de markt te staan,</seg> <seg n="123.5.2">is een wanklank in de schepping.</seg></s> <s n="123.6"><seg n="123.6.1">De vloek onzer dagen ontgaat aan Gods ogen niet.</seg></s> <s n="123.7"><seg n="123.7.1">De arbeid staat hier als een goddelijke roeping aangetekend.</seg></s> <s n="123.8"><seg n="123.8.1">Maar dan komen de moeilijkheden.</seg></s> <s n="123.9"><seg n="123.9.1">De hitte des daags,</seg> <seg n="123.9.2">het zweet des aanschijns,</seg> <seg n="123.9.3">de lengte van de dag,</seg> <seg n="123.9.4">de ongelijkheid,</seg> <seg n="123.9.5">de taak,</seg> <seg n="123.9.6">de onevenredigheid in het loon.</seg></s> <s n="123.10"><seg n="123.10.1">Effen is moeilijk treffen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="123.10.2">dicht het volk,</seg> <seg n="123.10.3">en ze hebben gelijk.</seg></s> <s n="123.11"><seg n="123.11.1">Dat mocht een aartsengel wel eens met grote letters op onze planeet kalken.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">En nu komt daar aan het slot die openbaring van ongehouden goedheid een verzoenend licht over de oneffenheden van het leven werpen.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Het is meer dan de straal van billijkheid,</seg> <seg n="124.2.2">waarvan de berijmde psalm 19 spreekt en die van Gods wet uitgaat.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Het is een glimlach Gods tegen zijn kinderen over al die dingen heen en tegen al die dingen in<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="124.4"><seg n="124.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> mag zich zonnen in de lach,</seg> <seg n="124.4.2">ook degenen,</seg> <seg n="124.4.3">die menen het volle pond te hebben bijgedragen,</seg> <seg n="124.4.4">als ze maar mee blij willen wezen,</seg> <seg n="124.4.5">als God het hele spelletje van morgen en avond in de war maakt;</seg> <seg n="124.4.6">al die nette figuurtjes afsponst en al die rekensommetjes uitveegt.</seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Maar ze willen dat meestal niet.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">Ze voelen zich zo deftig en gewichtig,</seg> <seg n="124.6.2">zo akelig braaf met hun brede gebedsriemen,</seg> <seg n="124.6.3">hun grote mantelkwasten,</seg> <seg n="124.6.4">hun ereplaatsen aan de maaltijd,</seg> <seg n="124.6.5">hun vooraanzitting in de synagogen,</seg> <seg n="124.6.6">hun begroeiing op de markt en door de mensen aangesproken te worden met 'rabbi!'</seg></s> <s n="124.7"><seg n="124.7.1">En nu moogt gij,</seg> <seg n="124.7.2">lezer,</seg> <seg n="124.7.3">zelf deze laatste tekst,</seg> <seg n="124.7.4">uit Mattheüs 23,</seg> <seg n="124.7.5">vertalen in goed-hollands,</seg> <seg n="124.7.6">zodat er geen gebedsriemen en mantelkwasten en rabbi's staan,</seg> <seg n="124.7.7">maar wat anders.</seg></s> <s n="124.8"><seg n="124.8.1">En gij moogt het,</seg> <seg n="124.8.2">als God u zijn Heilige Geest wil geven</seg> <seg n="124.8.3">- wat Hij altijd wil</seg> <seg n="124.8.4">- vertalen in uw allereigenste taal,</seg> <seg n="124.8.5">zodat niemand het verstaat dan gij zelf.</seg></s> <s n="124.9"><seg n="124.9.1">En lees dan de gelijkenis.</seg></s> <s n="124.10"><seg n="124.10.1">En dan vraag ik u:</seg> <seg n="124.10.2">zoudt gij toch eigenlijk,</seg> <seg n="124.10.3">eigenlijk niet liever behoren tot die laatsten,</seg> <seg n="124.10.4">die laatkomers,</seg> <seg n="124.10.5">die zo duidelijk merkten,</seg> <seg n="124.10.6">dat die hele arbeid in de wijngaard toch eigenlijk een spelletje was;</seg> <seg n="124.10.7">niet alleen dat spelemeien in de schaduw,</seg> <seg n="124.10.8">maar ook die hele hitte des daags,</seg> <seg n="124.10.9">en dat het om <pb n="81" ed="VW"/>iets anders te doen was,</seg> <seg n="124.10.10">om de goedheid van de heer,</seg> <seg n="124.10.11">die hen van de markt nam en hen in de werkverschaffing deed?</seg></s> <s n="124.11"><seg n="124.11.1">En is het niet een raadselachtig ding dat die eerstgehuurden,</seg> <seg n="124.11.2">de echte loontrekkers,</seg> <seg n="124.11.3">daar niets van merkten,</seg> <seg n="124.11.4">ofschoon ze de hele dag tijd hadden om er over na te denken en dat het alleen goed doordrong tot die laatsten,</seg> <seg n="124.11.5">die de eersten werden?</seg></s> <s n="124.12"><seg n="124.12.1">Zoudt ge niet menen dat het beste stuk van de hele affaire u ontgaan was,</seg> <seg n="124.12.2">als ge bleef hangen in de troosteloze ernst van de mechaniek des levens en nooit gekomen waart tot het spel,</seg> <seg n="124.12.3">tot de muziek?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="125.1"><seg n="125.1.1"><hi rend="italic">Gods laatste te zijn</hi></seg></s></head>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">En nu zegt gij misschien,</seg> <seg n="126.1.2">dat het leven toch heus heel ernstig is en dat men het ook zo moet opvatten.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">Men mag er de hand niet mee lichten.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">Er moet,</seg> <seg n="126.3.2">om te beginnen,</seg> <seg n="126.3.3">orde zijn en die eerst komt,</seg> <seg n="126.3.4">moet ook eerst malen.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">En er moet gerechtigheid zijn:</seg> <seg n="126.4.2">de arbeider is zijn loon waardig.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">En wij moeten Gods medearbeiders zijn:</seg> <seg n="126.5.2">help u zelf zo helpt u God.</seg></s> <s n="126.6"><seg n="126.6.1">Dit zijn wijze spreuken en ze staan ook nog wel eens in de bijbel.</seg></s> <s n="126.7"><seg n="126.7.1">Maar op die wijze komt ge niet tot de bruiloft,</seg> <seg n="126.7.2">tot het beste kleed en de ring,</seg> <seg n="126.7.3">tot het gezang en gerei,</seg> <seg n="126.7.4">tot de goedheid Gods die boven dat alles uit is.</seg></s> <s n="126.8"><seg n="126.8.1">Misschien wel tot de vooraanzitting;</seg> <seg n="126.8.2">maar niet tot het:</seg> <seg n="126.8.3">vriend ga hoger op. Wel tot het'de eerste' zijn;</seg> <seg n="126.8.4">maar gij zult dan niet weten wat het zeggen wil Gods <hi rend="italic">laatste</hi> te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Wat dat betekent wordt ons in de gelijkenis getekend.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Als de dag om is,</seg> <seg n="127.2.2">de arbeid gedaan,</seg> <seg n="127.2.3">de zon gedaald,</seg> <seg n="127.2.4">dan komt het feest der hemelhoge goedheid nog.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Dan heeft God tijd voor zijn laatste werk aan de 'laatsten'.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">Dan zijn de anderen naar huis;</seg> <seg n="127.4.2">zij die hun loon al gekregen hebben of die,</seg> <seg n="127.4.3">zoals de ouderwetse Statenvertaling het zo krachtig zegt:</seg> <seg n="127.4.4">hun loon weg hebben.</seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">Staat het mij niet vrij met het mijne te doen wat ik wil?</seg></s> <s n="127.6"><seg n="127.6.1">Zo luidt het dan. Dan is God helemaal vrij om God te zijn,</seg> <seg n="127.6.2">om goed te zijn.</seg></s> <s n="127.7"><seg n="127.7.1">De loontrekkers zijn weg;</seg> <seg n="127.7.2">de billijkheid is uit wandelen gezonden;</seg> <seg n="127.7.3">de deftige rechtmatigheid op pensioen gesteld.</seg></s> <s n="127.8"><seg n="127.8.1">Alles verandert nu.</seg></s> <s n="127.9"><seg n="127.9.1">De denarius is geen loon meer,</seg> <seg n="127.9.2">maar een cadeau.</seg></s> <s n="127.10"><seg n="127.10.1">De afrekening is geen betaling meer maar een uur van geschenken.</seg></s> <s n="127.11"><seg n="127.11.1">De ontvangst is geen verdienste meer,</seg> <seg n="127.11.2">maar genade.</seg></s> <s n="127.12"><seg n="127.12.1">En de wijngaard is tot paradijs geworden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="24">
<head rend="after-blank"><s n="128.1"><seg n="128.1.1"><hi rend="italic">Waar gelijkt de zaak op?</hi></seg></s></head>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Dit alles is een gelijkenis:</seg> <seg n="129.1.2">maar de gelijkenis gaat over in Evangelie.</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">De heer,</seg> <seg n="129.2.2">dat is God en de wijngaard is het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Niet een enkele gedachte alleen,</seg> <seg n="129.3.2">dat de laatsten eersten zijn,</seg> <seg n="129.3.3">en de eersten laatsten,</seg> <seg n="129.3.4">wordt als moraal van de parabel overgebracht op het Godsrijk.</seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Zo literair spreekt Jezus niet.</seg></s> <s n="129.5"><seg n="129.5.1">De gelijkenis staat onder veel hoger spanning en het Evangelie dringt door alle voegen het verhaal binnen.</seg></s> <s n="129.6"><seg n="129.6.1">Door de aardse <pb n="82" ed="VW"/>gelijkenis zien we weer in de gelijkenis,</seg> <seg n="129.6.2">waarin wij geschapen zijn:</seg> <seg n="129.6.3">het Beeld dat er was,</seg> <seg n="129.6.4">eer de wereld was.</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">De gelijkenis gaat wel over de dingen van deze wereld,</seg> <seg n="130.1.2">want Jezus is in deze wereld gekomen.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">En ze gaat ook wel over de maatschappij en over werkverschaffing;</seg> <seg n="130.2.2">waarom zou ze niet.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">En ze gaat zelfs over communisme en over nationaal-socialisme en over de NSB.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="130.3.2">want die treffen wij in deze wereld aan.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">En ze gaat over de moraal;</seg> <seg n="130.4.2">hoe men zich tegenover de naaste houden en gedragen moet;</seg> <seg n="130.4.3">en over de loonstandaard en de winkelsluiting,</seg> <seg n="130.4.4">en over het dienstbodenvraagstuk.</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">En verder over de kerkelijke vragen en over de arbeid in het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="130.5.2">over het ambt en over de arbeid-om-niet en over de diaconie en het bedeelden-stemrecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="130.6"><seg n="130.6.1">En tenslotte gaat ze natuurlijk ook over Oud en Nieuw Testament;</seg> <seg n="130.6.2">over Mozes en Christus;</seg> <seg n="130.6.3">over de Farizeeën en de discipelen van Jezus;</seg> <seg n="130.6.4">en hoe de Farizeeën eersten waren en laatsten werden en de discipelen precies andersom.</seg></s> <s n="130.7"><seg n="130.7.1">En 't allerlaatst gaat ze ook nog over Petrus,</seg> <seg n="130.7.2">Jacobus en Johannes,</seg> <seg n="130.7.3">die de vooraanzitting begeerden in het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="130.7.4">omdat ze alles verlaten hadden en de ganse dag gewerkt;</seg> <seg n="130.7.5">en over de moordenaar aan het kruis,</seg> <seg n="130.7.6">de allerlaatste,</seg> <seg n="130.7.7">die de eerste werd in de wijngaard,</seg> <seg n="130.7.8">in het paradijs.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Dit alles staat in de gelijkenis.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">En toch is ze geen stukje van een staatkundig program en geen sociale ethiek en geen huishoudelijke moraal en geen proeve van kerkinrichting.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Geen stukje dogmatiek ook en zelfs geen bijbelse theologie.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">Het is een <hi rend="italic">gelijkenis;</hi></seg> <seg n="131.4.2">een verborgenheid.</seg></s> <s n="131.5"><seg n="131.5.1">Wij hebben ogen,</seg> <seg n="131.5.2">en zien niet;</seg> <seg n="131.5.3">wij hebben oren en horen niet.</seg></s> <s n="131.6"><seg n="131.6.1">Maar als iemand een van die laatsten wordt,</seg> <seg n="131.6.2">die in de gelijkenis staan,</seg> <seg n="131.6.3">en als de Heilige Geest ogen en oren in hem wordt;</seg> <seg n="131.6.4">als hij dan ziet in de oorspronkelijke spiegel en luistert naar de donkere rede;</seg> <seg n="131.6.5">als hij met God in de avondkoelte staat en alle eersten zijn weg en alle eerste dingen zijn voorbij gegaan,</seg> <seg n="131.6.6">dan verstaat hij de gelijkenis.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Dan weet hij wie God is,</seg> <seg n="132.1.2">de Alfa en de Omega,</seg> <seg n="132.1.3">de Eerste en de Laatste.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Die nadat hij in de eerste ure is uitgegaan en ter elfder,</seg> <seg n="132.2.2">ter laatster ure nog weer;</seg> <seg n="132.2.3">als de twaalf uren van de dag,</seg> <seg n="132.2.4">de laatste zowel als de eerste,</seg> <seg n="132.2.5">om zijn;</seg> <seg n="132.2.6">als de klok op eeuwig stilstaat,</seg> <seg n="132.2.7">nog tijd over heeft juist voor die laatsten om de dag zijner ongehouden goedheid te doen aanlichten uit de nacht zijner verborgenheden.</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">In het licht van die goedheid,</seg> <seg n="133.1.2">die liefde in Christus,</seg> <seg n="133.1.3">wordt al dat andere opgeheven.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Dan dwarrelt in de straat van evangelielicht alles wat zo ernstig en rechtvaardig,</seg> <seg n="133.2.2">zo fel en zo boos kan zijn,</seg> <seg n="133.2.3">omdat God goed is.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Want het zou in zich zelf geen ernst en geen recht,</seg> <seg n="133.3.2">geen kracht en geen betekenis kunnen hebben,</seg> <seg n="133.3.3">als het die niet ontleende aan de goedheid Gods.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Al het vergankelijke is maar een gelijkenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="133.5"><seg n="133.5.1">Stofjes in het eeuwige Licht zijn alle machten en overheden,</seg> <seg n="133.5.2">de Sovjet-Unie en het Derde Rijk;</seg> <seg n="133.5.3">de crisis en de bewapeningswedstrijd;</seg> <seg n="133.5.4">de staathuishoudkunde en de burgerlijke moraal,</seg> <seg n="133.5.5">de kerk en <pb n="83" ed="VW"/>de sacramenten.</seg></s> <s n="133.6"><seg n="133.6.1">Maar wie ogen heeft ontvangen om te zien,</seg> <seg n="133.6.2">en vraagt wat die lichtstraal toch zoekt,</seg> <seg n="133.6.3">waar hij heen wil,</seg> <seg n="133.6.4">die ziet in zijn licht juist die laatsten staan,</seg> <seg n="133.6.5">die in de donkere schuur van de werkverschaffing des levens een nieuwe hemel en een nieuwe aarde verwachten.</seg></s> <s n="133.7"><seg n="133.7.1">Op het einde vinden zij elkaar.</seg></s> <s n="133.8"><seg n="133.8.1">Hij die,</seg> <seg n="133.8.2">ofschoon Hij altijd werkt,</seg> <seg n="133.8.3">een eeuwigheid overhoudt voor het spel der goedheid,</seg> <seg n="133.8.4">en zij die de politieke en de maatschappelijke,</seg> <seg n="133.8.5">de morele en de kerkelijke ernst en deftigheid niet hebben kunnen vinden:</seg> <seg n="133.8.6">de armen van geest.</seg></s> <s n="133.9"><seg n="133.9.1">Het is een gelijkenis.</seg></s> <s n="133.10"><seg n="133.10.1"><hi rend="italic">Gelijk kent gelijk,</hi></seg> <seg n="133.10.2"><hi rend="italic">en gelijk verheugt gelijk.</hi></seg></s> <s n="133.11"><seg n="133.11.1">Effen is hier treffen.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="notes">
<pb n="58" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>C.E. van Koetsveld, <hi rend="italic">De gelijkenissen van den Zaligmaker,</hi> 2 dln., 1854-1868 (in afleveringen verschenen), dl. 1, p. V.</p></note>
<pb n="64" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Stefan George, <hi rend="italic">Urlandschaft, in Der Teppich des Lebens (Gesamt-Ausgabe,</hi> dl. 5, Berlijn 1927-1934, p. 41): "Erzvater grub erzmutter molk . .</p></note>
<pb n="83" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in 1935, in een uitgave van J. Ploegsma, Zeist. Het 'Woord vooraf' vermeldde onderaan: Laren (G), Hemelvaartsdag 1935 met de naam van de schrijver.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het beeldend karakter van de gelijkenissen, dat zich in ons inprentte "toen wij als kinderen onze eerste kennis maakten met het Evangelie" (p. III), waarvan de beelden ons bekend waren "eer wij ze recht kenden als gelijkenissen", sprak voor Van Koetsveld zodanig, dat hij zijn werk liet verluchten met gravures, niet uit "schrijvers-ijdelheid", maar, zo verzekert hij: "de platen behoren bij de verklaring der Gelijkenissen." Van het boek is een kennelijke invloed op Noordmans' beschouwingen uitgegaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. Hieronymus, <hi rend="italic">Comment. in Ev. Matthaei,</hi> III, 18 <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 72, 163): Familiare est Syris et maxime Palaestinis ad omnem sermonem paraboles iungere; geciteerd bij Van Koetsveld, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. XXV.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Phaedrus, gestorven 50 na Christus, was een Latijns fabeldichter en voerde met zijn vertalingen van Aesopus de fabel als genre in de latijnse literatuur in.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Voor Lessing (1729-1781) ging het in de bijbel om menselijkheid en "de opvoeding van het menselijk geslacht" daartoe. Bij Herder (1744-1803) wordt deze humaniteitsidee sterk met esthetisch-literaire noties verbonden.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. voor deze gedachte Van Koetsveld, a. w., dl. 1, p. 25 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n7" type="end" place="end" n="7"><p>William Wordsworth (1770-1850), afzijdig levend van mens en samenleving (na aanvankelijke reizen), schreef een heldere en eenvoudige natuur-poëzie, met het landschap van het Lake District als achtergrond, waarbij hij de natuur opvat als voorafspiegeling van het hemelse. Ook bij Gezelle (1830-1899) treedt het natuurelement sterk naar voren.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Aldus Plato, volgens Plutarchus, die het voor een gedachte van Plato houdt, ook al heeft hij de uitdrukking in geen van diens werken letterlijk kunnen vinden; vgl. Plutarchs Moralia, E. L. Minar ed. e.a., dl. 9, Londen 1969, p. 118 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Een vóór de Tweede Wereldoorlog gebruikelijke benaming voor de tewerkstelling van werklozen op projecten van aanvullende werkgelegenheid (meest graafwerkzaamheden).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. F. A. Stoet, <hi rend="italic">Nederlandsche spreekwoorden, uitdrukkingen en gezegden, dl.</hi> 1, Zutfen 19435, p. 211.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n11" type="end" place="end" n="11"><p>De opkomst van de NSB. hing nauw samen met de problemen van crisis en werkloosheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Tot 1919 waren de zgn. bedeelden van het actief en passief kiesrecht in de Hervormde Kerk uitgesloten.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.dingen-die-verborgen-waren.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zinspeling op het slot van Goethes <hi rend="italic">Faust,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 2, 5, de verzen 12104 v</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="6" xml:id="noordmans2.de-opstanding" decls="#bibl-noordmans2.de-opstanding">
<pb n="84" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De opstanding<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (het rijtje a–e): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">P.D. Chantepie de la Saussaye vertelde eens in een van zijn publikaties,</seg> <seg n="2.1.2">hoe een jongmens hem kwam raadplegen over de keuze van een faculteit.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Hij had aan de theologie gedacht,</seg> <seg n="2.2.2">maar voelde toch bezwaren.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Want dan was er al dadelijk 'die kwestie van God'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Tableau op de studeerkamer van de professor.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De ouderen onder ons,</seg> <seg n="2.5.2">die zich De la Saussaye nog herinneren van de predikantenvergadering,</seg> <seg n="2.5.3">zijn bakkebaarden en zijn satire,</seg> <seg n="2.5.4">kunnen zich voorstellen hoe hij de aspirant-theoloog zal hebben aangekeken.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Die kwestie van God;</seg> <seg n="2.6.2">een moeilijke,</seg> <seg n="2.6.3">overigens interessante vraag.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik heb dezelfde De la Saussaye op genoemde predikantenvergadering ook in een omgekeerde rol zien optreden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij,</seg> <seg n="3.2.2">de oudere,</seg> <seg n="3.2.3">werd daarbij geattaqueerd door een jonge collega die,</seg> <seg n="3.2.4">heel duidelijk met enige moeite zijn schroom terugdringend,</seg> <seg n="3.2.5">de wijze hoogleraar aanvoer met een getuigenis.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze laatste had in een causerie 'het absolute' etymologisch benaderd en het bepaald als het grote raadsel,</seg> <seg n="3.3.2">dat zich losmaakt uit de empirische werkelijkheid,</seg> <seg n="3.3.3">zich terugtrekt en daarbij natuurlijk wordt nagerend door een hele divisie vraagtekens.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De opponent wilde weten,</seg> <seg n="3.4.2">dat het absolute eerder moet worden gedacht als een invasie in die werkelijkheid,</seg> <seg n="3.4.3">alle vraagtekens voor zich uitdrijvende.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ik zie nog in mijn herinnering het gezicht van de Leidse hoogleraar,</seg> <seg n="3.5.2">zoals hij zich,</seg> <seg n="3.5.3">blijkbaar geërgerd,</seg> <seg n="3.5.4">maar toch ook min of meer verlegen,</seg> <seg n="3.5.5">in een hoek terugtrok.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Toen ik mij ging voorbereiden voor deze voordracht,</seg> <seg n="3.6.2">moest ik onwillekeurig denken aan deze beide taferelen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wij kunnen de waarheid van twee kanten bezien.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Van de openbaring uit of van de zijde der kritische rede.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Als onderwerp der prediking of als probleem der wijsbegeerte.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De la Saussaye wist de eerste keer,</seg> <seg n="3.10.2">dat God is de God van Abraham,</seg> <seg n="3.10.3">Isaäk en Jakob;</seg> <seg n="3.10.4">de tweede maal was hij dat vergeten.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Het dooreenhalen van beide gezichtspunten heeft,</seg> <seg n="3.11.2">met name in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="3.11.3">grote verwarring gesticht.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">- Wie over de opstanding gaat spreken,</seg> <seg n="3.12.2">moet beginnen met zich daarvan te doordringen.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Kierkegaard zegt in zijn <hi rend="italic">Angst,</hi></seg> <seg n="3.13.2">dat de <hi rend="italic">zonde</hi> alleen in de preek <choice><sic>behandeld kan worden.' Welnu</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">behandeld kan worden.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s><choice><sic>behandeld kan worden.' Welnu</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13"> </corr></choice><s n="3.14"><seg n="3.14.1"><choice><sic>behandeld kan worden.' Welnu</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">Welnu</corr></choice>,</seg> <seg n="3.14.2">dat is ook zeer duidelijk het geval met de <hi rend="italic">gerechtigheid,</hi></seg> <seg n="3.14.3">die Christus door zijn dood verworven heeft,</seg> <seg n="3.14.4">en die volgens zondag 17 de eerste is,</seg> <seg n="3.14.5">die ons op de paasmorgen tegenkomt.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Het graf <hi rend="italic">bezien</hi> kunnen wij niet meer en blijkens de evangelische verhalen hebben wij daarmee niet veel verloren.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">- De verschijningen hebben opgehouden.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Zoals het vleesgeworden Woord,</seg> <seg n="3.17.2">volgens een middeleeuwse voorstelling,</seg> <seg n="3.17.3">door het oor werd ontvangen,</seg> <seg n="3.17.4">zo kunnen wij de opgestane Heer ook niet anders dan door middel van het gehoor,</seg> <seg n="3.17.5">dat <pb n="85" ed="VW"/>is door de prediking,</seg> <seg n="3.17.6">door het geloof aannemen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De opstanding van Christus is een Godsopenbaring en de voorwaarden waaronder,</seg> <seg n="4.1.2">evenals de wijze waarop deze openbaring geloofd wordt,</seg> <seg n="4.1.3">zullen daarmee in overeenstemming moeten zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het geloof is geen constructie,</seg> <seg n="4.2.2">maar een reactie.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men zou het bijna een geestelijke reflex kunnen noemen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Barth heeft,</seg> <seg n="4.4.2">jaren geleden,</seg> <seg n="4.4.3">in zijn verklaring van 1 Korinthe 15,</seg> <seg n="4.4.4">het <hi rend="italic">apo tou teou</hi> in de hele eerste brief van Paulus aan de Korinthiërs dik onderstreept.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het Evangelie komt van God,</seg> <seg n="4.5.2">niet van Paulus of Apollos.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De geestelijke gaven komen van het Hoofd der gemeente;</seg> <seg n="4.6.2">zij ontstaan niet vanzelf in de leden;</seg> <seg n="4.6.3">het zijn gaven.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hoofdstuk 13 steekt boven zijn omgeving uit;</seg> <seg n="4.7.2">het is een lied van apostolische verwondering.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">- En zo is nu ook 1 Kor. 15 een berg Gods in de bijbel,</seg> <seg n="4.8.2">vanwaar de opstanding als Godsopenbaring zichtbaar wordt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze visie mogen wij bij de lezing der evangeliën en van de brieven en ook in de prediking nooit loslaten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Onder dit gezichtspunt hebben wij de opstanding van Christus te bezien.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Laten wij zien wat daaruit voortvloeit.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Allereerst dit.</hi></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De relaties van Christus' opstanding liggen in de Schrift en niet in de natuur.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In de wet en de profeten en niet in de natuurwetten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hij is opgestaan ten derden dage,</seg> <seg n="6.4.2">naar de Schriften (1 Kor. 15 : 4).</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Jezus legt die samenhang zelf bloot voor de Emmaüsgangers en dezen zijn het juist,</seg> <seg n="6.5.2">wier harten brandende worden,</seg> <seg n="6.5.3">meer dan dat het geval was bij de eigenlijke verschijningen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Jezus' onderwijs aan Kleopas en zijn metgezel wijst reeds naar Pinksteren,</seg> <seg n="6.6.2">waar de opstanding in de prediking wordt opgenomen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dan pas wordt zij naar haar wezen en karakter aan de gemeente openbaar.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De opstanding is nooit feit-zonder-meer.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="7.2.2">zij staat niet,</seg> <seg n="7.2.3">op hetzelfde plan met andere gebeurtenissen,</seg> <seg n="7.2.4">om een verklaring te vragen,</seg> <seg n="7.2.5">zodat de historicus haar op haar geloofsbrieven zou moeten gaan onderzoeken.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het zou de moderne mens dan niet goed staan,</seg> <seg n="7.3.2">het kritiekste ongemoeid te laten.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dan zouden wij hier het geval hebben van het absolute,</seg> <seg n="7.4.2">als aanvoerder van een leger vraagtekens,</seg> <seg n="7.4.3">dat zich bij de hemelvaart van de aardse werkelijkheid losmaakt.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Die hemelvaart zou een daad van barmhartigheid zijn,</seg> <seg n="7.5.2">om aan de staat van suspensie en onzekerheid een einde te maken en de gewetens der twijfelaars te ontlasten.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Onze prediking,</seg> <seg n="7.6.2">onze theologie zou dan tegen het kerklied moeten ingaan,</seg> <seg n="7.6.3">dat op de feestdagen de hoogste zekerheid vindt.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Deze ontlasting der onzekere gewetens zou teruggrijpen op het Kerstfeest,</seg> <seg n="7.7.2">waarbij zij Jezus' wonderbare geboorte zou moeten meten met de waarde der aardse liefde tussen man en vrouw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Op Pasen zouden wij de opstanding moeten wegen met de gewichten,</seg> <seg n="7.8.2">die de <pb n="86" ed="VW"/>uitkomsten van fysische,</seg> <seg n="7.8.3">psychologische en parapsychologische onderzoekingen in de schaal kunnen werpen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit is echter niet de betekenis van de hemelvaart.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is om ons dat Jezus is heengegaan.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij is heengegaan,</seg> <seg n="8.3.2">omdat anders de Trooster niet kon komen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Pasen werd afgebroken,</seg> <seg n="8.4.2">wijl anders voor Pinksteren geen plaats zou zijn.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De Heilige Geest moest komen,</seg> <seg n="8.5.2">opdat de opstanding in de prediking zou worden opgenomen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Daar hoort zij thuis en daar gaat haar beschouwing niet tegen het kerklied in.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Daar gaat Gods gerechtigheid voorop en vindt Pasen zijn natuurlijke verbindingen in de schriften en in de heilsraad Gods.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Als er in de evangelie-verkondiging één ding <hi rend="italic">sub ratione Dei</hi> gezien moet worden,</seg> <seg n="8.8.2">dan zeker de opstanding.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De bezinning der gemeente plooit zich niet op het graf terug,</seg> <seg n="8.9.2">maar gaat voort tot de <hi rend="italic">meditatie vitae.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De opstanding is de vooronderstelling der gemeente en der prediking.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Zij is niet het kritiekste,</seg> <seg n="8.11.2">maar het stelligste.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Als deze vooronderstelling wordt omgekeerd,</seg> <seg n="8.12.2">dan is de prediking ijdel en zijn wij nog in onze zonden (1 Kor. 15 : 17).</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Dan is er geen gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Daarom moet,</seg> <seg n="9.1.2"><hi rend="italic">in de Tweede plaats,</hi></seg> <seg n="9.1.3">op Pasen niet gepredikt worden over de verhouding van lichaam en ziel en de vragen die,</seg> <seg n="9.1.4">in verband met de dood,</seg> <seg n="9.1.5">daaruit resulteren,</seg> <seg n="9.1.6">maar over de handel tussen God en mens.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Pasen ligt in het verlengde van Kerstmis;</seg> <seg n="9.2.2">de opstanding is de voortzetting van de incarnatie.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Daarbij gaat het ook niet over lichaam en ziel bij Jezus' geboorte,</seg> <seg n="9.3.2">maar over zijn godheid en mensheid.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In de prediking kan niet voorzichtig worden overwogen,</seg> <seg n="9.4.2">of de ziel wel kan opstaan en het lichaam niet;</seg> <seg n="9.4.3">of de ziel van nature onsterfelijk is.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zulke vragen mogen behoren tot de algemene religiositeit,</seg> <seg n="9.5.2">zij behoren in de prediking niet thuis.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Dat opstanding heel iets anders is dan onsterfelijkheid,</seg> <seg n="9.6.2">dat zij in het verband der Schriften thuis hoort en niet in de metafysica,</seg> <seg n="9.6.3">wordt tegenwoordig gelukkig bijna over de gehele linie erkend.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wij preken niet meer over 'de lachende beelden der onsterfelijkheid,</seg> <seg n="9.7.2">zoals de predikanten in 't begin der vorige eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Vergelijkenderwijze is de verhouding van lichaam en ziel op Pasen geen vraag in de gemeente.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat is een kwestie uit de oude of nieuwere filosofie:</seg> <seg n="10.2.2">geest en stof,</seg> <seg n="10.2.3">denken en uitgebreidheid,</seg> <seg n="10.2.4">maar het is geen bijbelse vraag.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Er is wel de bekende twistvraag tussen de Farizeeën en de Sadduceeën,</seg> <seg n="10.3.2">maar ook daar is het geen moment in de raad Gods,</seg> <seg n="10.3.3">maar een interessant punt in een fundamentalistisch dispuut.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De Sadduceeën maken er voor Jezus een strikvraag van en Paulus gebruikt het om,</seg> <seg n="10.4.2">op een ongelegen ogenblik,</seg> <seg n="10.4.3">de beide sekten er mee tegen elkaar in het harnas te jagen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Men make mij niet wijs,</seg> <seg n="10.5.2">dat dit dezelfde opstanding is,</seg> <seg n="10.5.3">waarover hij in 1 Kor. 15 schrijft en die de hoeksteen der hele prediking uitmaakt.</seg></s></p>
<p><pb n="87" ed="VW"/><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De opstanding heeft tot correlaat de val uit Genesis 3.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Op Pasen heeft er een gesprek plaats tussen Oud en Nieuw Testament.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat in dat eerste van de christelijke hope zo weinig te merken valt,</seg> <seg n="11.3.2">betekent niet een compromitterend gebrek aan de wet en de profeten,</seg> <seg n="11.3.3">maar is daar de keerzijde van een diep zondebesef,</seg> <seg n="11.3.4">zoals dat bijv. in Psalm 51 zo sterk tot uiting komt.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Van de voetzool af tot het hoofd toe met wonden en striemen,</seg> <seg n="11.4.2">en etterbuilen bedekt te zijn (Jes. 1 : 6),</seg> <seg n="11.4.3">komt in het Nieuwe Testament terug,</seg> <seg n="11.4.4">maar nu niet met betrekking tot de ziel,</seg> <seg n="11.4.5">maar tot het lichaam,</seg> <seg n="11.4.6">bij de arme Lazarus.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">In Genesis strekt de doodsbedreiging zich ook uit tot de ziel en bij Lukas heeft het Evangelie ook betrekking op het lichaam.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De wet en de profeten zijn niet materialistisch en de evangeliën niet spiritualistisch.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Maar val en opstanding,</seg> <seg n="11.7.2">Adam en Christus,</seg> <seg n="11.7.3">de dood die tot alle mensen doorgaat en het Evangelie dat aan alle creaturen gepredikt moet worden,</seg> <seg n="11.7.4">houden de dialectiek des bijbels en der prediking gaande.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer wij op Pasen in de prediking het lichaam zouden moeten terugwijzen,</seg> <seg n="12.1.2">zou dat moeten gebeuren op bijbelse gronden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Met het vlees en bloed,</seg> <seg n="12.2.2">die het koninkrijk Gods niet zullen beërven,</seg> <seg n="12.2.3">zou dan het stoffelijke van het lichaam bedoeld moeten zijn.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De stof als zodanig is echter niet uitgesloten.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">"De goede en ware Middelaar",</seg> <seg n="12.4.2">zo leert Augustinus,</seg> <seg n="12.4.3">"leert ons zien,</seg> <seg n="12.4.4">dat de zonde een kwaad is,</seg> <seg n="12.4.5">niet de natuur of de substantie van het vlees,</seg> <seg n="12.4.6">die Hij met de ziel des mensen,</seg> <seg n="12.4.7">zonder zonde,</seg> <seg n="12.4.8">heeft kunnen aannemen en behouden en zo in de dood heeft kunnen afleggen en bij de opstanding in iets hogers veranderen en dat daarom de dood,</seg> <seg n="12.4.9">ofschoon die een straf is voor de zonde en die Hij voor ons,</seg> <seg n="12.4.10">zonder zonde,</seg> <seg n="12.4.11">zelf heeft verdragen,</seg> <seg n="12.4.12">niet moet worden ontweken door het doen van zonde,</seg> <seg n="12.4.13">maar liever,</seg> <seg n="12.4.14">als de omstandigheden dat meebrengen,</seg> <seg n="12.4.15">om der gerechtigheid wil moet worden ondergaan.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Want daarom heeft Hij ook door te sterven de zonde kunnen te niet doen,</seg> <seg n="12.5.2">Omdat Hij wel gestorven is,</seg> <seg n="12.5.3">maar niet om zijn zonde.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Want het vlees is niet het beginsel,</seg> <seg n="12.6.2">of de menselijke ziel,</seg> <seg n="12.6.3">maar het Woord".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f4" rend="superscript">d</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Hierin hebben wij alles bij elkaar,</seg> <seg n="12.7.2">waarom het mij gaat.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Hier gaat het niet om het lichaam of om de ziel of om de tegenstelling van die beide,</seg> <seg n="12.8.2">maar om zonde en gerechtigheid.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Hier zien wij het vlees-geworden Woord als 't ware tussen ziel en lichaam doorgaan om in de opstanding het pleit van zonde en gerechtigheid te beslechten.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit hebben wij met name ook te bedenken bij het Heilig Avondmaal,</seg> <seg n="13.1.2">waarbij Christus rechts en links zijn lichaam en zijn bloed,</seg> <seg n="13.1.3">zijn leven,</seg> <seg n="13.1.4">zijn ziel uitdeelt en midden daartussendoor over de val,</seg> <seg n="13.1.5">de zonde,</seg> <seg n="13.1.6">de dood triomfeert.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daaruit wordt ons het karakter der opstanding openbaar.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En de plaats die lichaam en ziel daarbij innemen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het zijn de twee delen van het verbond,</seg> <pb n="88" ed="VW"/><seg n="14.3.2">waar God tussendoor gaat.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik geef nog een merkwaardige plaats bij Augustinus:</seg> <seg n="15.1.2">"Want wie de natuur der ziel prijst als het hoogste goed en de natuur des vleses als een kwaad laakt,</seg> <seg n="15.1.3">die zoekt voorzeker de ziel op vleselijke wijze en die ontvlucht het vlees op vleselijke wijze,</seg> <seg n="15.1.4">omdat hij over deze dingen oordeelt in menselijke waanwijsheid en niet volgens de goddelijke waarheid"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f5" rend="superscript">e</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n8" rend="superscript">8</ref> "En zo is",</seg> <seg n="15.1.5">schrijft hij,</seg> <seg n="15.1.6">"de <hi rend="italic">animalis homo</hi> niet iets anders dan de <hi rend="italic">carnalis homo,</hi></seg> <seg n="15.1.7">maar dit is een en hetzelfde."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f6" rend="superscript">f</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">"Want",</seg> <seg n="15.2.2">vervolgt hij verderop,</seg> <seg n="15.2.3">"wij zijn allemaal niets dan voluntates."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f7" rend="superscript">g</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Op dit punt is er bij de kerkvader niets overgebleven van zijn neoplatonisme,</seg> <seg n="16.1.2">waarin de stof was:</seg> <seg n="16.1.3">'de bedelaar op het feest'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij wil de verderfelijkheid van het lichaam niet stellen tegenover de onsterfelijkheid der ziel,</seg> <seg n="16.2.2">omdat die verderfelijkheid niet de oorzaak is der zonde,</seg> <seg n="16.2.3">maar de straf daarvoor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f8" rend="superscript">h</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De wil en de zonde staan hier dus tegenover elkaar;</seg> <seg n="16.3.2">niet lichaam en ziel.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Er valt een merkwaardige gelijkvormigheid op te merken tussen deze antropologie en deze christologie.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zoals bij de opstanding het Woord de val opheft,</seg> <seg n="17.2.2">zo capituleert bij iedere val de wil voor de zonde.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Men zou deze vorm <hi rend="italic">de sacramentele</hi> kunnen noemen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Lichaam en ziel zijn teken en zegel.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De ziel een teken,</seg> <seg n="17.5.2">het lichaam,</seg> <seg n="17.5.3">meer vast,</seg> <seg n="17.5.4">een zegel.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wanneer Augustinus elders verklaart dat hij slechts <hi rend="italic">God</hi> en de <hi rend="italic">ziel</hi> wil kennen en niets anders,</seg> <seg n="18.1.2">dan past die uitspraak niet geheel in zijn christelijke prediking.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij stamt uit zijn neoplatonische gedachten- en woordenschat.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In de kerk moet het zijn:</seg> <seg n="18.3.2"><hi rend="italic">Woord en geloof,</hi></seg> <seg n="18.3.3">zoals Luther het heeft.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">In de prediking en in de theologie is het platonisme bij de kerkvader,</seg> <seg n="18.4.2">zoals wij gezien hebben,</seg> <seg n="18.4.3">doorbroken.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wanneer dit het geval kon zijn in de oudheid,</seg> <seg n="19.1.2">dan is een doorbraak zeker niet minder nodig in de moderne wereld met haar tegenstelling van denken en uitgebreidheid.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wanneer op deze wijze val en opstanding tegenover elkaar worden geplaatst,</seg> <seg n="20.1.2">dan wordt de laatste daardoor voorgoed aan de mythische sfeer ontheven en in de historie geplaatst.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Met deze fenomenologische onderscheiding schijn ik buiten de taal der prediking te treden,</seg> <seg n="20.2.2">waarbinnen ik toch dit onderwerp wilde behandelen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Toch meen ik goed te doen,</seg> <seg n="20.3.2">met het oog op de bovenbedoelde doorbraak,</seg> <seg n="20.3.3">haar te maken.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dit opstel is overigens ook zelf geen preek,</seg> <seg n="20.4.2">maar een theologische verhandeling.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het dient er zich dus <pb n="89" ed="VW"/>rekenschap van te geven,</seg> <seg n="20.5.2">in welk gezichtsveld van de menselijke geest de openbaring Gods zich vertoont.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In het afgetrokkene is er niet veel tegen te zeggen,</seg> <seg n="21.1.2">als iemand beweert,</seg> <seg n="21.1.3">dat God ons zijn aangezicht evengoed kan toekeren in een mythe als in de historie.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij heeft ook wel dromen gebruikt en gezichten.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Jezus spreekt ook in gelijkenissen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Kunnen Mattheüs 28,</seg> <seg n="21.4.2">Markus 16,</seg> <seg n="21.4.3">Lukas 24 en Johannes 20 en 21 voor de evangeliën niet zijn,</seg> <seg n="21.4.4">wat de Openbaring van Johannes is voor de hele bijbel en is dit laatste bijbelboek niet juist een openbaring?</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Gebruikt Jezus de gelijkenissen niet dan,</seg> <seg n="21.5.2">als Hij niet vrijuit,</seg> <seg n="21.5.3">als tot zijn discipelen,</seg> <seg n="21.5.4">kan spreken?</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">En onderscheidt dat spreken zich niet juist daardoor van het historische?</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Bedient Plato zich in zijn dialogen ook niet van deze leerwijze,</seg> <seg n="21.7.2">als hij niet meer vrijuit kan spreken?</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">En kan God,</seg> <seg n="21.8.2">die zich van de menselijke taal bedient,</seg> <seg n="21.8.3">ook niet van deze leerwijze gebruik maken?</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">- Wordt het niet al bijna als iets heel gewoons beschouwd de geboorteverhalen van Jezus als mythen op te vatten en correspondeert daarmee niet als vanzelf de stof,</seg> <seg n="21.9.2">die op het Paasfeest naar voren komt?</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De evangeliën zouden dan dezelfde figuur vertonen als de bijbel in zijn geheel.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Zij zouden beginnen met mythen en eindigen in visioenen,</seg> <seg n="22.2.2">terwijl in die ring de heilige historie zou zijn gevat.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij mogen dit alles niet met een enkele handbeweging terzijde schuiven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wij zien nu "in een spiegel een raadselachtig beeld" (1 Kor. 13,</seg> <seg n="23.2.2">vert. Brouwer),</seg> <seg n="23.2.3">schrijft Paulus,</seg> <seg n="23.2.4">en bij Calvijn is de accommodatie een vaste theologische figuur,</seg> <seg n="23.2.5">zowel bij de herschepping als bij de schepping<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Maar juist daarom komt het er op aan deze dingen in het verband der Schriften en der prediking te laten en ze niet te profaneren.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En dat gebeurt als men ze benadert van de algemene religiositeit uit,</seg> <seg n="24.2.2">'t liefst van de primitiefste kanten af,</seg> <seg n="24.2.3">en de openbaring Gods op die wijze feitelijk opkookt in de godsdienstwetenschap.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het verzet daartegen is de bestaansreden van de dialectische theologie en misschien ook van sommige van haar eenzijdigheden.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het gaat hier om het <hi rend="italic">to be or not to be</hi> der openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wij zijn al een heel eind van de primitiviteit af,</seg> <seg n="25.1.2">als wij gezien hebben,</seg> <seg n="25.1.3">dat de opstanding geen pleit is tussen ziel en lichaam.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Een tweede,</seg> <seg n="25.2.2">beslissende schrede doen wij,</seg> <seg n="25.2.3">als het ons duidelijk wordt,</seg> <seg n="25.2.4">dat de bijbelse geschiedenis,</seg> <seg n="25.2.5">ook als zij mythische of visionaire vormen aanneemt,</seg> <seg n="25.2.6">historie blijft.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">- Het is er mee als met de wonderen der Egyptische tovenaars.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Deze hebben geen historie,</seg> <seg n="25.4.2">geen uittocht tot achtergrond;</seg> <seg n="25.4.3">die van Mozes en Aäron wel.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De afgodsbeelden der heidenen worden door de profeten 'nietsen' genoemd.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Er is geen God achter deze beelden.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Gods openbaring toont ook een beeld,</seg> <seg n="25.7.2">doch slechts één.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Jezus Christus is het beeld van de onzienlijke God.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">En daarachter staat de ware God;</seg> <seg n="25.9.2">het beeld is er slechts éénmaal;</seg> <seg n="25.9.3">het is het beeld van de God der historie.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">- Wanneer wij de opstanding blijven verbinden<pb n="90" ed="VW"/> met de incarnatie;</seg> <seg n="25.10.2">haar laten in de betrekking van God en mens;</seg> <seg n="25.10.3">haar niet verlagen tot een spel van lichaam en ziel,</seg> <seg n="25.10.4">dan blijft zij daardoor voorgoed in de historie,</seg> <seg n="25.10.5">in de bijbelse geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Datzelfde geldt trouwens van de hele bijbel.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Men kan zeggen dat de bijbel het scheppingsverhaal aan de mythologische sfeer ontheft en het in de historie plaatst.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Zoals Israëls God de God der historie is,</seg> <seg n="26.3.2">de ware God,</seg> <seg n="26.3.3">zo is ook dit scheppingsverhaal openbaring,</seg> <seg n="26.3.4">een verhaal van de ware schepping.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ook wanneer de historiciteit van Genesis 1</seg> <seg n="26.4.2">- 11 een andere vorm heeft dan die van latere hoofdstukken en boeken,</seg> <seg n="26.4.3">dan blijven ze toch historisch.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Calvijn spreekt hier van <choice><sic>accommodaties Het verhaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">accommodatie.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s><choice><sic>accommodaties Het verhaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14"> </corr></choice><s n="26.6"><seg n="26.6.1"><choice><sic>accommodaties Het verhaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">Het verhaal</corr></choice> is aangepast aan ons bevattingsvermogen en geïnspireerd door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Het wijst naar <hi rend="italic">de logos ensarkos.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Wet en Evangelie zijn er in.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Overeenkomstige verhoudingen zijn er ook bij de paasevangeliën.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Alleen,</seg> <seg n="27.2.2">zij bestaan hier in een veel hogere macht.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hier wordt niet bericht omtrent de schepping maar over de herschepping.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dit is niet het begin van de tijd,</seg> <seg n="27.4.2">maar zijn volheid.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Wanneer hier ergens geen historie is,</seg> <seg n="27.5.2">dan nergens.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Hier ontstaat de christelijke gemeente en begint de kerkgeschiedenis haar loop.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het vlees,</seg> <seg n="27.7.2">dat Christus heeft aangenomen is hier duidelijk de zonde,</seg> <seg n="27.7.3">bezoldigd met de dood,</seg> <seg n="27.7.4">en de gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="27.7.5">bezegeld door de opstanding.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Men moet sommige preken van Kohlbrugge lezen om te verstaan,</seg> <seg n="28.1.2">wat er in het graf gelegen heeft en wat er op Pasen is opgestaan.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wat er in het graf gebleven is en wat er aan de discipelen verschenen is<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n15" rend="superscript">15</ref>.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Niet alleen menige vrijzinnige,</seg> <seg n="28.3.2">maar ook menige rechtzinnige preek zal dan als zuiver mythologisch openbaar worden,</seg> <seg n="28.3.3">niettegenstaande een krampachtige historiciteit.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">En wel omdat deze historiciteit geen openbaringsgehalte heeft.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">In de preek moet de opstanding een volume krijgen,</seg> <seg n="28.5.2">dat zich alleen kan ontwikkelen als duidelijk wordt,</seg> <seg n="28.5.3">dat hier een heilige ruil plaatsvindt tussen God en mens,</seg> <seg n="28.5.4">waarbij zonde en gerechtigheid elkaar door de poort des doods aflossen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Maar dan blijkt ook zonneklaar,</seg> <seg n="28.6.2">dat de accommodatie aan ons bevattingsvermogen hier een rol speelt en wel in rechte evenredigheid tot het voortschrijden der openbaring en tot de versmalling van de baan der heilsgeschiedenis tot een absoluut <hi rend="italic">éénmaal.</hi></seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De incarnatie is de samentrekking der openbaring op de éne mens Jezus Christus.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Bij de schepping zweeft de Geest Gods nog over de volle breedte der wateren;</seg> <seg n="28.8.2">op Pinksteren wordt Hij uitgestort op éne plaats.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Het historisch karakter der openbaring is toegenomen en daarmee de behoefte aan accommodatie.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Vleeswording is volledige accommodatie.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">En deze laatste neemt weer toe van de geboorte tot de graflegging in een mate,</seg> <seg n="28.11.2">die voor de historische geloofsverbeelding niet meer bij te houden is.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Dwz. wel,</seg> <seg n="28.12.2">als men het Evangelie mythologiserend tot een vertelling maakt.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Maar niet als men let op de voortgang der vernietiging en <pb n="91" ed="VW"/>der vernedering.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Niet,</seg> <seg n="28.14.2">als men let op de climax van geboorte,</seg> <seg n="28.14.3">doop en dood;</seg> <seg n="28.14.4">van mens,</seg> <seg n="28.14.5">vlees,</seg> <seg n="28.14.6">zonde.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Want Christus is zonde voor ons gemaakt (2 Kor. <choice><sic>5 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">5 : 21</corr></choice>).</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Als geschiedenis van Gods openbaring,</seg> <seg n="28.16.2">van Gods accommodatie,</seg> <seg n="28.16.3">is het Evangelie zo geweldig voortgaande,</seg> <seg n="28.16.4">dat wij alleen door de prediking en de verlichting des Geestes iets daarvan kunnen verstaan.</seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">Maar dan ook,</seg> <seg n="28.17.2">door het geloof,</seg> <seg n="28.17.3">verstaan.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Want wel is God ons steeds nader gekomen en heeft zich steeds meer geopenbaard,</seg> <seg n="28.18.2">maar het blijkt ook steeds meer God te zijn,</seg> <seg n="28.18.3">die zich bekend maakt.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">De ware God;</seg> <seg n="28.19.2">de God der historie.</seg></s> <s n="28.20"><seg n="28.20.1">Er is meer Heilige Geest voor nodig om het Woord in de gelijkenis des zondigen vleses te herkennen en de gerechtigheid in zijn opstanding en dat éénmaal,</seg> <seg n="28.20.2">op één dag,</seg> <seg n="28.20.3">de zondag,</seg> <seg n="28.20.4">Pasen,</seg> <seg n="28.20.5">dan om op de zes dagen der week,</seg> <seg n="28.20.6">zoals in het scheppingsverhaal,</seg> <seg n="28.20.7">enig begrip te krijgen van Gods werken,</seg> <seg n="28.20.8">waarbij God dan één dag,</seg> <seg n="28.20.9">de sabbat,</seg> <seg n="28.20.10">openhoudt voor het grote geheim,</seg> <seg n="28.20.11">dat een verborgenheid blijft.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dat heeft alweer Augustinus goed begrepen,</seg> <seg n="29.1.2">als hij in zijn <hi rend="italic">Enchiridion</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f10" rend="superscript">j</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n16" rend="superscript">16</ref>schrijft,</seg> <seg n="29.1.3">dat de doop niets anders is dan het beeld van Christus' dood;</seg> <seg n="29.1.4">de dood van Christus weer niets anders dan het beeld van de vergeving der zonden,</seg> <seg n="29.1.5">opdat,</seg> <seg n="29.1.6">zoals Hij werkelijk gestorven is,</seg> <seg n="29.1.7">bij ons de ware vergeving der zonden zou zijn;</seg> <seg n="29.1.8">en zoals Hij werkelijk is <choice><sic>opgestaan. bij ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">opgestaan,</corr></choice></seg><choice><sic>opgestaan. bij ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="29.1.9"><choice><sic>opgestaan. bij ons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bij ons</corr></choice> de ware rechtvaardiging zou wezen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wij hebben hier beide elementen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het werkelijke,</seg> <seg n="30.2.2">dat is het sacramentele,</seg> <seg n="30.2.3">het teken en zegel,</seg> <seg n="30.2.4">de werkelijke dood en de werkelijke opstanding,</seg> <seg n="30.2.5">even werkelijk als het water bij de doop;</seg> <seg n="30.2.6">maar ook de gelijkenis</seg> <seg n="30.2.7">- <hi rend="italic">de similitudo</hi> de verklaring des Heiligen Geestes van de aanpassing,</seg> <seg n="30.2.8">de accommodatie Gods.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Dit gebruik van het woord 'beeld' vindt men ook bij de Griekse kerkvaders.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Men leze daarover wat dr. C. J. de Vogel schrijft in haar <hi rend="italic">Ecclesia Catholica.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Zij wijst er op,</seg> <seg n="30.5.2">dat beeld (eikon) niet in symbolistische,</seg> <seg n="30.5.3">maar in sacramentele zin moet worden verstaan.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dat het beeld de afgebeelde werkelijkheid in zich sluit.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Dat is juist en Zwingli heeft tegenover Luther ongelijk,</seg> <seg n="30.7.2">wat Calvijn ook toegeeft.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Het 'is' van Luther is beter dan het 'betekent' van Zwingli.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Wanneer de opstanding de gelijkenis is van de rechtvaardiging,</seg> <seg n="30.9.2">dan draagt zij die laatste in zich.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar dr. De Vogel en Rome gaan met dat sacramentele in die gelijkenis de verkeerde kant uit,</seg> <seg n="31.1.2">in omgekeerde richting.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Zij gaan van de zaak terug op de tekenen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Zij roepen de Heilige Geest neder op brood en wijn,</seg> <seg n="31.3.2">in plaats van op de harten der gelovigen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Het 'sursum corda' (de harten omhoog) verkommert in de mis.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">God echter wil tussen de twee delen van het verbond doorgaan,</seg> <seg n="31.5.2">zoals bij Abraham (Gen. 15 : 17),</seg> <seg n="31.5.3">tussen het lichaam en de ziel <pb n="92" ed="VW"/>van Christus,</seg> <seg n="31.5.4">om zijn gerechtigheid aan het licht te brengen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Pas wanneer men het 'is' in de gelijkenis de goede kant uit laat gaan,</seg> <seg n="31.6.2">predikatief,</seg> <seg n="31.6.3">dan komt men tot de machtige <choice><sic>comperatieven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">comparatieven</corr></choice> bij Paulus,</seg> <seg n="31.6.4">de 'niet-meer's' en de 'veel-meer's',</seg> <seg n="31.6.5">waarmee hij de opstotende kracht van Gods gerechtigheid tot uitdrukking brengt.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Wanneer wij hier van accommodatie gesproken hebben,</seg> <seg n="32.1.2">dan is dat nauwelijks meer te vergelijken met wat Calvijn zo noemt in zijn commentaar op Genesis.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De <hi rend="italic">similitudo</hi></seg> <seg n="32.2.2"><hi rend="italic">-</hi> de gelijkenis</seg> <seg n="32.2.3">- is hier zo geestelijk</seg> <seg n="32.2.4">- dwz. zozeer het werk des Heiligen Geestes behoevend om van het teken tot de zaak te komen</seg> <seg n="32.2.5">- dat Pasen niet zonder Pinksteren te denken is.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Al kan men de opstanding de poort van het koninkrijk Gods noemen,</seg> <seg n="32.3.2">toch is de afstand tussen deze beide werkelijkheden zo groot,</seg> <seg n="32.3.3">het Rijk zoveel wijder dan de poort,</seg> <seg n="32.3.4">waar het rechtvaardig volk door zal treden,</seg> <seg n="32.3.5">dat er een nieuw werk Gods nodig is om de waarheid der gelijkenis in het aanzijn te roepen:</seg> <seg n="32.3.6">de uitstorting des Heiligen Geestes en het werk van die Geest in de gemeente.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Een Rijk waarin die gerechtigheid kan wonen;</seg> <seg n="32.4.2">Gods kerk in de hemel en op aarde.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Barth heeft in zijn genoemde verklaring van 1 Korinthe 15 ook met deze verhouding van feit en getuigenis geworsteld.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Hij schrijft dat men 1 Kor. 15 : 3-11,</seg> <seg n="33.2.2">waar de verschijningen van Jezus worden opgenoemd,</seg> <seg n="33.2.3">historiserend verstandig kan lezen,</seg> <seg n="33.2.4">maar er ook een methodologie der apostolische prediking in kan vinden.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Hij noemt het graf,</seg> <seg n="33.3.2">ledig of dicht,</seg> <seg n="33.3.3">een alpenhut tussen twee vierduizend meter hoge bergen,</seg> <seg n="33.3.4">een contrast met wat links en rechts onbewijsbaar en zichzelf bewijzend,</seg> <seg n="33.3.5">getuigd wordt en alleen geloofd moet worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Zo is het inderdaad.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het graf op zichzelf wekt verbijstering en twijfel,</seg> <seg n="34.2.2">zoals men lezen kan in de opstandingsverhalen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Jezus zelf wijst de Emmaüsgangers de weg in de Schriften en Hij wijst de discipelen van Pasen naar Pinksteren.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Tot Thomas zegt Hij,</seg> <seg n="34.4.2">dat het niet op het zien,</seg> <seg n="34.4.3">maar op het geloven aankomt.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Zelfs in de parapsychologie,</seg> <seg n="35.1.2">die de dingen van onze kant en niet van Gods kant beziet,</seg> <seg n="35.1.3">komt men tot een soortgelijke methodologie.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Dr.L.A. Rademaker schrijft:</seg> <seg n="35.2.2">"De parapsychologische wonderen zijn volstrekt niet altijd groot,</seg> <seg n="35.2.3">vaak zelfs zeer klein.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hun waarde bestaat dan ook niet in hun feitelijkheden,</seg> <seg n="35.3.2">maar in hun getuigende kracht.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zij herinneren er aan,</seg> <seg n="35.4.2">dat de mens niet is de knecht der wet,</seg> <seg n="35.4.3">maar de zoon van het wonder."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Ik haal dit slechts aan als een treffende analogie.</seg></s> <pb n="93" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="35.6"><seg n="35.6.1">Het graf was ledig.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Maar dat wil niet zeggen dat men de opstanding als godsopenbaring historisch op het spoor kan komen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dat leert de bijbel ons,</seg> <seg n="36.2.2">als hij ons Petrus laat zien op de Pinksterdag,</seg> <seg n="36.2.3">wanneer de volle kracht van het getuigenis gekomen is.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Welk een verschil met de Petrus bij het ledige graf.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het ledige graf is opgenomen in de grote historie der goddelijke getuigenissen door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">En daarin heeft het</seg> <seg n="36.5.2">- als men het goed wil verstaan allegorische betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">God spreekt allegorisch in het Oude Testament en evenzo in het Nieuwe.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Er zijn dingen 'die andere beduiding hebben' (Gal. 4 :24).</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Wanneer God zich in de opstanding van Christus aan ons openbaart en zijn gerechtigheid daarin aan het licht brengt,</seg> <seg n="37.3.2">dan heeft ook die opstanding een andere beduidenis,</seg> <seg n="37.3.3">evenals Christus' dood.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De gelijkenis is echter niet symbolistisch te verstaan,</seg> <seg n="37.4.2">maar sacramenteel.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Daarom moeten wij onderstrepen:</seg> <seg n="37.5.2">Hij <hi rend="italic">is op</hi>gestaan;</seg> <seg n="37.5.3">waarlijk opgestaan.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De sacramentele gelijkenis brengt dit 'is' mede.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Luther heeft tegenover Zwingli gelijk.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Maar Calvijn heeft weer tegenover Luther gelijk,</seg> <seg n="38.1.2">als hij dit 'is' geestelijk wil verstaan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Pasen vraagt om Pinksteren;</seg> <seg n="38.2.2">om de Heilige Geest als uitleggen (Bunyan<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n17" rend="superscript">17</ref>) en uitwerken.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">En dat betekent niet een vergeestelijken in de richting van vrome innerlijkheid,</seg> <seg n="38.3.2">maar in die van de opbouw der gemeente en de komst van Gods koninkrijk.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wat dit ledige graf is en wat de Heilige Geest daarvan leert,</seg> <seg n="39.1.2">laat Kohlbrugge ons dat zeggen:</seg> <seg n="39.1.3">"Met Christus zijn wij,</seg> <seg n="39.1.4">toen Hij begraven werd,</seg> <seg n="39.1.5">met al wat wij zijn,</seg> <seg n="39.1.6">met alle werken des vleses,</seg> <seg n="39.1.7">met al onze leden der aarde gelijk gemaakt geworden."</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">- "Onze schuld,</seg> <seg n="39.2.2">onze zonde,</seg> <seg n="39.2.3">onze straf werd begraven in het graf van Christus,</seg> <seg n="39.2.4">mitsgaders al onze zorgen en al onze noden."</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">"Het vlees is vergaan,</seg> <seg n="39.3.2">het heeft niets meer te zeggen."</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">"En nochtans,</seg> <seg n="39.4.2">nochtans,</seg> <seg n="39.4.3">ook dit ons vlees,</seg> <seg n="39.4.4">in Hem is het opgestaan."</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">"Wij hebben daarbij niet te vragen naar hetgeen wij gewaar worden,</seg> <seg n="39.5.2">maar naar hetgeen,</seg> <seg n="39.5.3">Gods Woord zegt. . ."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">"Maar het 'hoe' en 'wanneer' houdt Hij voor zich."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van de verwijzing geschat aan de hand van de inhoud van de noot</note> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">"Hij heeft de oude Adam</seg> <seg n="39.7.2">- die de Geest niet had,</seg> <seg n="39.7.3">met al zijn werken,</seg> <seg n="39.7.4">zijn denken en willen,</seg> <seg n="39.7.5">met al zijn begeerten,</seg> <seg n="39.7.6">met huid,</seg> <seg n="39.7.7">vlees en alle beenderen,</seg> <seg n="39.7.8">met hart,</seg> <seg n="39.7.9">hoofd en verstand,</seg> <seg n="39.7.10">zoals wij leven en zijn,</seg> <seg n="39.7.11">met zich in het graf genomen,</seg> <seg n="39.7.12">en heeft hem aldaar begraven;</seg> <seg n="39.7.13">Hij heeft ook in dit graf de oude Adam laten liggen,</seg> <seg n="39.7.14">zodat die nooit weder kan opstaan.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Hij zelf is echter uit Adams dood weder opgestaan."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f16" rend="superscript">p</ref> "(En) Hij,</seg> <seg n="39.8.2">de Heere,</seg> <seg n="39.8.3">(is) uit het graf opgekomen met een nieuw mens ... om in zijn nieuwe schepping voor eeuwig te blijven.. ."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><pb n="94" ed="VW"/><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Dikker kan het 'is' in de gelijkenis niet worden onderstreept.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Dit is waarlijk existentiële taal.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar hier is ook klaarlijk Pinksteren over Pasen gekomen,</seg> <seg n="40.3.2">zo machtig,</seg> <seg n="40.3.3">dat er een <hi rend="italic">andere beduiding</hi> zich doet horen,</seg> <seg n="40.3.4">die zegt dat het graf niet ledig was,</seg> <seg n="40.3.5">maar dat de oude Adam daarin is blijven liggen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Een fundamentalistisch antwoord kan hier niet gegeven worden.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Scheppen is scheiden:</seg> <seg n="40.5.2">tussen licht en duisternis.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Herscheppen ook:</seg> <seg n="40.6.2">tussen de oude en de nieuwe Adam.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Ik grijp,</seg> <seg n="41.1.2">aan het eind van deze beschouwing gekomen,</seg> <seg n="41.1.3">nog eens terug op de tegenstelling van val en opstanding.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ik denk aan het paradijsverhaal,</seg> <seg n="41.2.2">met de slang,</seg> <seg n="41.2.3">en hoe een kerk daarover voor jaren in beroering kwam.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Assen;</seg> <seg n="41.3.2">nomen sit omen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De oplossing was fundamentalistisch en blijkt fout te zijn geweest.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Hoe langer hoe meer.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Wij worstelen in onze Hervormde Kerk met een verwante vraag:</seg> <seg n="42.1.2">maar nu aan de tegenpool in de bijbel,</seg> <seg n="42.1.3">bij de opstanding.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="42.2.2">dat een beslissing veel en veel ingrijpender is.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Over de feestdagen,</seg> <seg n="42.3.2">maar vooral over Pasen loopt de waterscheiding tussen vrijzinnigen en rechtzinnigen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Onze kerk heeft geen fundamentalistische beslissing gegeven en zij mag dat onder de nieuwe werkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n19" rend="superscript">19</ref> of kerkorde ook niet doen.'</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">In dit verband denk ik aan het bekende boek van dr. H. J. Heering,</seg> <seg n="43.1.2"><hi rend="italic">De</hi> opstanding van Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ook hier worden de vragen van het historische en het pneumatische in beweging gehouden.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Zij liggen trouwens reeds gegeven in een vergelijking van de evangeliën met de Paulinische brieven.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Heering merkt op,</seg> <seg n="43.4.2">dat in de evangeliën geen spanning gevoeld wordt tussen historie en waarheid.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar toch vindt hij daar een pneumatische gegrepenheid.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Hij schakelt het historisch bewijs voor ons geloof uit.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">De waarheid,</seg> <seg n="43.7.2">die het ons moet doen,</seg> <seg n="43.7.3">vindt hij in het pneumatische.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Omdat het woord 'pneumatisch' een modewoord dreigt te zullen worden,</seg> <seg n="44.1.2">geeft hij daarvan vijf criteria,</seg> <seg n="44.1.3">waarmee wij over de openbaring hebben te oordelen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="45.1"><seg n="45.1.1">a. Het Pneuma,</seg> <seg n="45.1.2">de Heilige Geest,</seg> <seg n="45.1.3">is niet zonder <hi rend="italic">redelijke</hi> aanvaardbaarheid en doordenkbaarheid.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Het beroep op de Schrift,</seg> <seg n="45.2.2">uit Lukas 24 : 25-27,</seg> <seg n="45.2.3">moet daarom voor twintigste-eeuwse westerlingen gewijzigd worden.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="46.1"><seg n="46.1.1">b. Het Pneuma is <hi rend="italic">zedelijk</hi> van aard;</seg> <seg n="46.1.2">de pneumatische werkelijkheid behoort,</seg> <seg n="46.1.3">bij alle verzet,</seg> <seg n="46.1.4">het diepste verlangen op te wekken.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">c. Het Pneuma draagt steeds in zich de categorie van het <hi rend="italic">Heilige,</hi></seg> <seg n="47.1.2">dat de eerbied en de schroom oproept.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="48.1"><seg n="48.1.1">d. Het Pneuma draagt steeds in zich het zaligheids- en <hi rend="italic">heerlijkheidsmotief.</hi></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="49.1"><seg n="49.1.1"><choice><sic>e.Het Pneuma openbaart</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">e. Het Pneuma openbaart</corr></choice> zich met <hi rend="italic">kracht.</hi></seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het maakt zich niet slechts <pb n="95" ed="VW"/>bekend aan de geest,</seg> <seg n="49.2.2">maar het vernieuwt het gehele leven.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De Heilige Geest stemt nu,</seg> <seg n="50.1.2">volgens Heering,</seg> <seg n="50.1.3">het geloof op de openbaring af,</seg> <seg n="50.1.4">met behulp van deze vijf criteria.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Het geloof schift de psychische en historische gegevens.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Niet alles wordt als openbaring aanvaard.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het schift ook tussen Jezus en Christus.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Men kan een 'balans' opmaken van Jezus' uitspraken.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Ja zelfs van zijn karakter.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">In de nieuwtestamentische geschriften géïnspireerde vrijheid ten opzichte van de oorspronkelijke feiten.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Dit moeten wij,</seg> <seg n="50.8.2">in het klein,</seg> <seg n="50.8.3">ook doen.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Ik kan hier niet grondig op het boek van dr. Heering ingaan.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Het is een oprecht zoekend,</seg> <seg n="50.10.2">eerlijk en gelovig werk.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">Ik zie hem op de weg tussen Pasen en Pinksteren.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Maar toch geloof ik,</seg> <seg n="50.12.2">dat de kerk uit de Schriften meer heeft ontvangen en in haar belijdenis heeft vastgehouden dan Heering in zijn boek heeft getoond.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">De eis der redelijke en zedelijke aanvaardbaarheid als beperking van het Schriftgezag schijnt mij gemakkelijk veel te kunnen afdoen aan het volle gehalte van Gods openbaring.</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Ook herinneren die beperkingen,</seg> <seg n="50.14.2">zoals zij daar staan,</seg> <seg n="50.14.3">mij te veel aan namen uit het oud-modernisme.</seg></s> <s n="50.15"><seg n="50.15.1">Liefde en barmhartigheid zijn niet altijd redelijk of zedelijk in onze menselijke zin.</seg></s> <s n="50.16"><seg n="50.16.1">Ook het derde criterium,</seg> <seg n="50.16.2">het Heilige,</seg> <seg n="50.16.3">waarbij ik aan Rudolf Otto<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n20" rend="superscript">20</ref> denk,</seg> <seg n="50.16.4">kan gemakkelijk te minutieus worden opgevat.</seg></s> <s n="50.17"><seg n="50.17.1">Bij de heerlijkheid en de kracht,</seg> <seg n="50.17.2">de criteria die Heering in de vierde en vijfde plaats noemt,</seg> <seg n="50.17.3">hoor ik echter een doorgaand bijbels geluid,</seg> <seg n="50.17.4">als uit de doxologie van het Onze Vader.</seg></s> <s n="50.18"><seg n="50.18.1">Bij de balans (onzaliger gedachtenis),</seg> <seg n="50.18.2">die Heering wil opstellen van Jezus' uitspraken en karakter,</seg> <seg n="50.18.3">wordt het sacramentele in de openbaring,</seg> <seg n="50.18.4">het 'dit is' bij het teken en zegen,</seg> <seg n="50.18.5">zoals ik dat hierboven heb toegelicht,</seg> <seg n="50.18.6">uit het oog verloren.</seg></s> <s n="50.19"><seg n="50.19.1">Jezus is geen symbool van de Christus.</seg></s> <s n="50.20"><seg n="50.20.1">Hij <hi rend="italic">is</hi> het vleesgeworden Woord.</seg></s></p>
<lg><l n="51.1"><seg n="51.1.1">De kerk wil in Genesis geen Assen.</seg></l><l n="51.2"><seg n="51.2.1">Maar in de evangeliën vooral geen Bakels.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-opstanding.n21" rend="superscript">21</ref></seg></l><l n="51.3"><seg n="51.3.1">De Heilige Geest leide haar in het rechte spoor.</seg></l></lg>
<div type="notes">
<pb n="85" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Vgl. Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige,</hi> p. 170-179.*</p></note>
<pb n="86" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*De bepeinzing des eeuwigen levens;*vgl<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">. </corr></choice>Calvijn, Inst.III,9.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A.Pierson, </hi><choice><sic>Willemde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Willem de</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Clercq naar zijn dagboek,*dl.I, </hi><choice><sic>Haarlem1889</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Haarlem 1889</hi></corr></choice><hi rend="italic">,p.113.</hi></p></note>
<pb n="87" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*De Civitate Dei </hi><choice><sic>l0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17"><hi rend="italic">10</hi></corr></choice><hi rend="italic">,24.*</hi></p></note>
<pb n="88" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w. 14, 5. <hi rend="italic">*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w. 14, 4. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Wilsbetoningen;*a.w. 14,6.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A. w.</hi> 14, 3* <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 48, 417).</p></note>
<pb n="90" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*In zijn commentaar.* Zie ook noot 13.</p></note>
<pb n="91" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*Enchiridion,</hi> 14, 52* <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 46, 77).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Ecclesia Catholica. Redelijke verantwoording van een persoonlijke keuze,</hi> Utrecht/ Brussel 1946, p. 100, 106 en 138.*</p></note>
<pb n="92" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Karl Barth, <hi rend="italic">Die A uferstehung der Toten,</hi> München 1924, p. 61 v.; p. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*L. A. Rademaker, <hi rend="italic">Lente in de logica. Van materie tot mysterie, van mysterie tot religie,</hi> Amsterdam 1946, p. 112.*</p></note>
<pb n="93" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*H. F. Kohlbrugge, <hi rend="italic">Feeststoffen,</hi> Amsterdam 1893, p. 73.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Kohlbrugge, a.w., p. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 80 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Ibid.</p></note>
<pb n="94" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. voor het hier volgende H. J. Heering, <hi rend="italic">De opstanding van Christus,</hi> Amsterdam 1946, p. 205-210; vgl. ook 159 vv.; 175-187.</p></note>
<pb n="95" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, gehouden voor de Ned. Hervormde Predikanten-vereniging te Utrecht op 15 april 1947, daarna gepubliceerd in <hi rend="italic">Weekblad van de Ned. Hervormde Kerk</hi> (14 juni 1947) en in <hi rend="italic">ZI.,</hi> p. 116-130 (pag.). Voor Noordmans' 'Ter inleiding' zie boven p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Mogelijk de vergadering van 2/3 mei 1916, waar De la Saussaye sprak over 'De christelijke Godsidee'; vgl. <hi rend="italic">Kerkelijke Courant, Weekblad voor de N. H. Kerk,</hi> 14.4.1916.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n4" type="end" place="end" n="4"><p>S. Kierkegaard, Angst, vert. S. van Praag, Amsterdam zj., p. 17; of: <hi rend="italic">Der Begriff Angst. Eine schlichte psychologische Überlegung in Richtung auf das dogmatische Problem der Erbsünde,</hi> uitg. E. Hirsch, Düsseldorf 1952, p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Karl Barth, <hi rend="italic">Die Auferstehung der Toten. Eine akademische Vorlesung über 1 Kor. 15,</hi> München 1924, p. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De verwijzing naar de betreffende plaats bij Kohnstamm kan alleen betrekking hebben op deze zin en niet op het "zou" in de voorafgaande en volgende zinnen, daar deze gedachtengang bij Kohnstamm niet te vinden is. Wel wordt in genoemde samenhang duidelijk, dat <pb n="96" ed="VW"/>Kohnstamm in de leer van de maagdelijke geboorte een bedreiging van de waarde van gezin, vaderschap en sexualiteit ziet.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Het citaat <hi rend="italic">Civ. (CChrSL.</hi> 47, 297) luidt: "Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum, non carnis substantiam vel naturam; quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit, et haberi, et morte deponi et in melius resurrectione mutari; nec ipsam mortem, quamvis esset poena peccati, quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit, peccando esse vitandam; sed potius, si facultas datur, pro iustitia perferendam. Ideo enim solvere potuit moriendo peceata, quia et mortuus est, et non pro peccato ... neque enim caro principium est aut anima humana; sed Verbum . . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">Civ. 14, 5 (CChrSL.</hi> 48, 420): "Nam qui velut summum bonum laudat animae naturam, et tamquam malum naturam carnis accusat, profecto et animam carnaliter adpetit et carnem carnaliter fugit: quoniam id vanitate sentit humana, non veritate divina."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n9" type="end" place="end" n="9"><p>14, 4 (419): ... atque ita non est aliud animalis homo, aliud carnalis, sed idem ipsum est utrumque, .</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n10" type="end" place="end" n="10"><p>14, 6 (421): "Interest autem qualis sit voluntas hominis: quia si perversa est, perversos habebit hos motus; si autem recta est, non solum inculpabiles, verum ctiam laudabiles erunt. Voluntas est quippe in omnibus: immo omnes nihil aliud quam voluntates (Noordmans: wilsbetoningen, vgl. p. 88) sunt."</p><p>Noordmans betrekt hier "omnes" en "omnibus" op de mens en vervangt de derde persoon door de eerste. "Omnes", "omnibus" lijkt ons toch eerder te betrekken op "motus": want in alle bewegingen is wil aanwezig, ja zij zijn zelf niets anders dan wils-bewegingen. Volgens <hi rend="italic">de Dietionnaire de Théol. Cath.</hi> (Parijs 1903 vv.), 1, 1003 is <choice><sic>Noordnians</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Noordmans</corr></choice>' interpretatie niet ongebruikelijk, maar onjuist.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. Plotinus, <hi rend="italic">Enneaden, 111,</hi> 6, 14 (uitg. A. H. Armstrong, 1957, 111, 266 vv.). - Plotinus geeft hier een verklaring (verwant aan die van Plutarchus) van Plato's mythe <hi rend="italic">(Symposion</hi> 202 d.), waarin Penia de materie voorstelt, "de altijd beroofde, de eeuwige bedelares, vol brutaliteit, die altijd weer wordt misleid en nooit bevredigd" (aldus Jean <choice><sic>Pé0in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pépin</corr></choice>, <hi rend="italic">Mythe el A llégorie,</hi> Parijs 1958, p. 193). Zij wil zich verenigen met het ware zijn, hetgeen vanwege haar armoede-aan-zijn verhinderd wordt, en haar vereniging met Poros is die van de materie met een illusie, een afglans van het zijn, uit welke vereniging dan Eros wordt geboren.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n12" type="end" place="end" n="12"><p><hi rend="italic">Civ.</hi> 14, 3 <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 48, 417): "Nam corruptie corporis, quae adgravat animam, non peceati primi est causa, sed poena; nec caro corruptibilis animam peccatricem, sed anima peccatrix fecit esse corruptibilem carnem."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n13" type="end" place="end" n="13"><p>De accommodatie aan het menselijk bevattingsvermogen speelt op verscheidene plaatsen bij Calvijn een rol, met name in de <hi rend="italic">Institutie (bijv.</hi> 11, 16, 3) en in zijn <hi rend="italic">Commentaar op Genesis.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n14" type="end" place="end" n="14"><p>De onderscheiding is afkomstig uit de strijd in de vijfde eeuw om de interpretatie van het Chalcedonense; er wordt mee uitgedrukt, dat de menselijke natuur van Christus haar zelfstandigheid niet in zichzelf, maar in de Logos heeft: de menselijke natuur is geen hypostase (anhypostasie). Noordmans verwijst hier dus enerzijds naar 'Christus in het vlees', anderzijds is hem in dit verband aan de gedachte van de anhypostasie veel gelegen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. H. F. Kohlbrugge, <hi rend="italic">Feeststoffen,</hi> 2e dr., Amsterdam 1893, p. 73-8 1. Zie ook p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n16" type="end" place="end" n="16"><p><hi rend="italic">Enchir.</hi> 14, 52 <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 46, 77): "deinde (se. apostolus) sacri baptismatis in cruce Christi grande mysterium commendavit eo modo ut intelligamus nihil aliud esse in Christo haptismurn nisi mortis Christi similitudinem; nihil autem aliud mortem Christi cruciflxi nisi remissionis peccati similitudinem: ut quemadmodum in illo vera mors facta est, sic in nobis vera remissio peccatorum, et quemadmodum in illo vera resurrectio, ita in nobis vera iustificatio." Vgl. ook hfdst. 53 (p. 78).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n17" type="end" place="end" n="17"><p>De 'Uitlegger' speelt een rol in het begin van de <hi rend="italic">Pelgrimsreis</hi> (vgl. Johannes Bunyan, <hi rend="italic">Eens christen reize naar de eeuwigheid,</hi> uitg. Lambertus de Beveren, Leiden zj., p. 56-77). Hij is <pb n="97" ed="VW"/>degene, die Christen raad geeft voor het volbrengen van zijn reis. Bij het afscheid van Christen en Uitlegger verwijst deze laatste naar de Heilige Geest als de Trooster - hetgeen de conclusie zou kunnen rechtvaardigen, dat de Uitlegger en de Heilige Geest twee zijn en niet één en dezelfde. Noordmans ontleent zijn interpretatie waarschijnlijk aan J. H. Gunning J. H.zn (vgl. J. H. Gunning J. H.zn, <hi rend="italic">Blikken in Bunyan's Pelgrimsreize,</hi> Kampen 1928, p. 258-282), die de <choice><sic>Uitiegger</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Uitlegger</corr></choice> duidelijk met de H. Geest identificeert. Voor Bunyan, zie ook dl. 1, p. 238, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Met Assen wordt de synode van Assen bedoeld, welke in 1926 door de Gereformeerde Kerken in Nederland aldaar gehouden werd ter behandeling van de zaak-Geelkerken. Deze zaak betrof de historiciteit van Genesis 3 ('de sprekende slang'), welke door dr. Geelkerken werd opengelaten, en de vrijheid van wetenschappelijk onderzoek t.a.v. de betreffende Schriftplaats. De zaak eindigde met schorsing en vervolgens afzetting van dr. Geelkerken en had de stichting van de 'Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband' tot gevolg, welke kerkengroep zich in 1946 met de Ned. Hervormde Kerk verenigde.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n19" type="end" place="end" n="19"><p>'Werkorde' is de benaming voor het ontwerp tot een nieuwe kerkorde, dat in 1944 werd aanvaard.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Bedoeld is het bekende boek van Rudolf Otto, <hi rend="italic">Das Heilige. Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen undsein Verhällnis zum Rationalen.</hi> Vgl. bijv. hoofdstuk 4d: Das Moment des Mysterium, Das'Ganz Andere'.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-opstanding.n21" type="end" place="end" n="21"><p>H. Bakels (1871-1952), oorspronkelijk doopsgezind predikant, wel genoemd 'het enfant terrible van het vrijzinnig protestantisme', predikte een universele godsdienst boven alle geloofsverschillen uit. Hij trok, bijv. in zijn <hi rend="italic">Bouquetje dogmatiek</hi> (1906), te velde tegen materialisme en atheisme, maar uitte zich daarbij ook zeer scherp ten aanzien van geloof en christendom (in het bijzonder de orthodoxie).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="7" xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie" decls="#bibl-noordmans2.psychologie-en-evangelie">
<pb n="98" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Psychologie en Evangelie<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<bibl type="bible"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Romeinen 7 : 14-25</seg></s></bibl>
<quote type="block"><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Eigenlijk hoort de zonde in geen enkele wetenschap thuis.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1"><hi rend="italic">Zij is het onderwerp van de preek</hi>...</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1"><hi rend="italic">Kierkegaard</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></quote>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een beschouwing over Romeinen 7: 14-25 dient wel te beginnen met enige uitleg van deze veelomstreden perikoop te geven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wel kan het hier de bedoeling niet zijn een exegetische verhandeling te leveren zonder meer,</seg> <seg n="4.2.2">maar als grondslag van wat er verder over Paulus' <hi rend="italic">theologische psychologie</hi> gezegd zal worden,</seg> <seg n="4.2.3">hebben we toch allereerst te trachten de teksten met enig begrip te lezen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Reeds deze taak is verre van gemakkelijk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De Brief aan de Romeinen heeft,</seg> <seg n="5.2.2">om haar grote betekenis voor ons christelijk geloof,</seg> <seg n="5.2.3">de exegeten altijd sterk beziggehouden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Tegenover die literatuur voelt de uitlegger zich 'angstig klein'.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar meer nog heeft hij dat gevoel tegenover de brief zelf,</seg> <seg n="5.4.2">die door Luther 'het voornaamste stuk van het Nieuwe Testament' werd genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Een brief die,</seg> <seg n="5.5.2">in de gewichtigste ogenblikken der kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="5.5.3">een beslissende invloed heeft gehad op de wijze der evangelieprediking.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij heeft aan Augustinus de richting gewezen in zijn strijd over de genadeleer.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De tijd van november 1515 tot september 1516,</seg> <seg n="5.7.2">gedurende welke Luther zijn voorlezingen over de brief hield,</seg> <seg n="5.7.3">kan men de incubatie-periode der Reformatie noemen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En door de <hi rend="italic">Loci Communes</hi> van Melanchton en daarmee door de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn ligt hij ten grondslag aan de protestantse dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Heel in 't bijzonder is dan weer onze perikoop,</seg> <seg n="6.1.2">die over 'de macht der zonde in het vlees' handelt,</seg> <seg n="6.1.3">een klassieke plaats,</seg> <seg n="6.1.4">die scheiding tussen de geesten heeft gemaakt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Gedurende de eerste drie christelijke eeuwen las men ze zo,</seg> <seg n="6.2.2">dat Paulus hier de toestand van de onbekeerde mens beschreef.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Augustinus deed het eerst ook.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar in de pelagiaanse strijd veranderde dat.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">In zijn <hi rend="italic">Retractationes</hi> vermeldt hij die wijziging en hoe hij er toe kwam om het op de apostel zelf te laten slaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Luther,</seg> <seg n="6.6.2">Melanchton en Calvijn zijn <pb n="99" ed="VW"/>hem hierin gevolgd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Erasmus was het daar niet mee eens<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f5" rend="superscript">e</ref> evenmin als Hugo de Groot in zijn <hi rend="italic">Annotationes.</hi></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">"God zij geprezen",</seg> <seg n="6.8.2">schrijft deze beroemde Arminiaan,</seg> <seg n="6.8.3">"dat de beste christenen,</seg> <seg n="6.8.4">en dat zijn die der eerste drie eeuwen,</seg> <seg n="6.8.5">deze plaats zo hebben begrepen als 't behoort."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f6" rend="superscript">f</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Ook de piëtisten voelden zich als bekeerde mensen meestal te geestelijk om de uitlegging van Augustinus te volgen.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Op hun voetspoor zijn de negentiende-eeuwse exegeten in grote meerderheid tot de uitlegging der Griekse vaders teruggekeerd.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Bijna alleen stond toen Hermann Friedrich Kohlbrugge met zijn preek over Rom. 7 : 14-te Elberfeld,</seg> <seg n="6.11.2">in 1833,</seg> <seg n="6.11.3">en de parafrase van heel Romeinen 7,</seg> <seg n="6.11.4">die in aansluiting daaraan in 1839 verscheen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Deze geschriften,</seg> <seg n="6.12.2">waarin met te voren ongekende scherpte de augustiniaanse opvatting naar voren werd gebracht,</seg> <seg n="6.12.3">wekten grote beroering in de kringen van het Réveil.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Later lag hier een punt van verschil tussen de dogmaticus van het kohlbruggianisme,</seg> <seg n="6.13.2">dr. E. Böhl te Wenen,</seg> <seg n="6.13.3">en die van het neocalvinisme,</seg> <seg n="6.13.4">dr. A. Kuyper.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">De laatste kon de consequenties van de eerste niet toegeven,</seg> <seg n="6.14.2">ofschoon hij met hem de reformatorische opvatting deelde.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Deze verschillen wijzen reeds op de mogelijkheid van een uitlegging van de Brief aan de Romeinen en in 't bijzonder van het zevende hoofdstuk daaruit,</seg> <seg n="6.15.2">zoals die in Barths <hi rend="italic">Römerbrief</hi> zo algemene aandacht heeft getrokken.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">In de dialectische theologie heeft deze geweldige brief nog eens van zijn macht laten blijken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor ik onze perikoop ga toelichten moet ik nog iets zeggen over de samenhang met het geheel van de brief.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dat staat weer in verband met het doel,</seg> <seg n="7.2.2">dat Paulus zich bij het schrijven stelde.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men heeft daar zeer verschillend over gedacht en het is onmogelijk daarop thans in bijzonderheden in te gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men verschilde er vooral over in hoever Paulus bij het schrijven bepaald aan Joden of heidenen dacht.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar dit is <hi rend="italic">een feit,</hi></seg> <seg n="7.5.2">dat met deze brief het Evangelie zich losmaakt van zijn grieks-joodse bakermat in Antiochië.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Paulus' reis naar het westen heeft meer dan geografische betekenis.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Zij is symbool van de universele betekenis der christelijke prediking.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Deze brief is naar de hoofdstad der toenmalige wereld gezonden en daarmee aan de hele mensheid geschreven.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De laatste vragen over Jood en heiden (1 : 18-3 : 20),</seg> <seg n="7.9.2">Wet en Evangelie (hoofdstuk 6-8),</seg> <seg n="7.9.3">Israël en de kerk (hoofdstuk 9-11) worden hier gesteld en dat alles wordt opgenomen in de algemeen-theologische<pb n="100" ed="VW"/> tegenstellingen van werk en geloof (3 : 21-5 : 19),</seg> <seg n="7.9.4">Adam en Christus (5 :-12-19),</seg> <seg n="7.9.5">vlees en geest (hoofdstuk 7 en 8).</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De vaak grimmige conflicten met de Joden,</seg> <seg n="7.10.2">waarin Paulus' zendingswerk zo rijk is en die in zo menige brief een hartstochtelijke uiting vinden,</seg> <seg n="7.10.3">worden hier gebeurd in de verheven sfeer der zuivere theologie.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Deze brief is Paulus' geestelijk testament voor de hele kerk.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een tweede vraag,</seg> <seg n="8.1.2">die we even moeten aanroeren,</seg> <seg n="8.1.3">betreft de indeling van de brief.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Over de cesuren,</seg> <seg n="8.2.2">die men moet leggen,</seg> <seg n="8.2.3">bestaat niet veel verschil.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Na een korte persoonlijke voorafspraak wordt in het voornaamste stuk van de brief (1 : 16-8 : 39) de zin van het Evangelie voor de nieuwe universele mensheid ontwikkeld.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het is een christelijke dogmatiek in zakformaat.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dan wordt de vraag onder de ogen gezien,</seg> <seg n="8.5.2">welke plaats er nog voor het oude godsvolk Israël overblijft in het heilsplan Gods (hoofdstuk 9-11).</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Een reeks vermaningen sluit de brief (hoofdstuk 12-16).</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hierdoor wordt bevestigd wat ik zopas over het doel van Paulus' schrijven opmerkte.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De breuk tussen kerk en synagoge wordt hier leerstelling vastgelegd.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De christelijke gemeente krijgt van Godswege haar vrijbrief van de apostel.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar in deze verhandeling voor de grote stad in het verre westen,</seg> <seg n="9.4.2">de moeder van het menselijk geslacht,</seg> <seg n="9.4.3">gaat de tegenstelling van Jood en heiden onwillekeurig over in die van Oud en Nieuw Testament en komt daarin tot rust.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De eenheid van Gods heilsplan wordt aangewezen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De 'volkse' spanning gaat op in een godsdienstige,</seg> <seg n="9.6.2">van werken en geloof;</seg> <seg n="9.6.3">daarachter een metafysische:</seg> <seg n="9.6.4">vlees en geest;</seg> <seg n="9.6.5">dan een kosmische:</seg> <seg n="9.6.6">Adam en Christus.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Deze brief vormt reeds een overgang naar de patristiek.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In verband met onze perikoop moeten we nu nog de vraag overwegen of in het voornaamste stuk van de brief nog een deling moet worden aangenomen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men onderscheidt dan de behandeling van de rechtvaardiging door het geloof (1 : 18-5 : 21) en die van de heiliging door de Geest (6 : 1-8 : 17).<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Of de gerechtigheid,</seg> <seg n="10.3.2">in negatieve en positieve zin,</seg> <seg n="10.3.3">en het levensproces des <choice><sic>geloofs. hier moet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geloofs,</corr></choice></seg><choice><sic>geloofs. hier moet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="10.3.4"><choice><sic>geloofs. hier moet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hier moet</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f9" rend="superscript">i</ref> men zeer op zijn hoede zijn,</seg> <seg n="10.3.5">als men de brief niet van zijn heerlijkheid beroofd wil zien.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Als men blijven wil in de lijn van het geloof,</seg> <seg n="10.4.2">de Geest,</seg> <seg n="10.4.3">Christus,</seg> <seg n="10.4.4">en niet terug wil vallen in die van werken,</seg> <seg n="10.4.5">vlees,</seg> <seg n="10.4.6">Adam.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De bekende commentaar van Meyer-Weiss waarschuwt,</seg> <seg n="10.5.2">dat het verschil tussen rechtvaardigheid en heiligheid hier niet naar voren komt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het gaat in beide stukken over de gerechtigheid Gods;</seg> <seg n="10.6.2">maar in het eerste over de ons toegerekende<pb n="101" ed="VW"/> en in het tweede over de in ons door God gewerkte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Maar ook dan nog dreigt het gevaar dat we tweeërlei genade aannemen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Een,</seg> <seg n="10.8.2">die men gelooft,</seg> <seg n="10.8.3">en een andere,</seg> <seg n="10.8.4">die men leeft.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Een protestantse en een roomse.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Een gerechtigheid van het Woord en een andere van het sacrament.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Dat bedoelt Paulus niet.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">- Ik acht het een verdienste van de vertaling van Brouwer,</seg> <seg n="10.12.2">dat zij hier geen scheiding maakt,</seg> <seg n="10.12.3">maar beide laat staan onder het thema van Paulus zelf (1 : 16 v.):</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Immers,</seg> <seg n="11.1.2">ik schaam mij het evangelie niet;</seg> <seg n="11.1.3">want het is een kracht Gods tot behoudenis voor een iegelijk die gelooft,</seg> <seg n="11.1.4">eerst den Jood,</seg> <seg n="11.1.5">maar ook den Griek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Want daarin openbaart zich de gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="12.1.2">uitgaande van geloof en leidende tot geloof,</seg> <seg n="12.1.3">gelijk geschreven staat:</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">de rechtvaardige zal leven uit geloof<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f11" rend="superscript">k</ref>.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij maken nu de ring om onze perikoop weer iets kleiner en stellen ons binnen de omtrek van het gedeelte dat met hoofdstuk 5: 20 begint en eindigt met 7 : 25.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Paulus betrekt hier de wet in zijn betoog.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Paulus was dat toch van plan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="14.3.2">maar de vergelijking van Adam en Christus (5 : 12-19) gaf er gerede aanleiding toe.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wanneer men al het menselijke samenvat onder die beide hoofden Adam en Christus,</seg> <seg n="14.4.2">wat hebben Israël,</seg> <seg n="14.4.3">Mozes,</seg> <seg n="14.4.4">de wet dan voor betekenis.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ze staan er zo <hi rend="italic">naast</hi> in die grote wereldvisie van Adam-Christus!</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Wanneer de apostel nu niet meer was geweest dan een joodse renegaat,</seg> <seg n="14.6.2">dan zou hij ze weggebezemd hebben.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar hij is een man Gods,</seg> <seg n="14.7.2">een werkelijkheidsmens.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Hij filosofeert niet,</seg> <seg n="14.8.2">maar theologiseert.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het werkelijke is hem meer dan het algemene.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het universele neemt voor hem de betekenis van het bijzondere niet weg.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Adam is niet maar alleen de eerste mens,</seg> <seg n="15.1.2">maar door hem kwam de zonde in de wereld.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">En Christus is niet de universele mens zonder meer,</seg> <seg n="15.2.2">maar de brenger van de gerechtigheid Gods.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En tussen die beiden speelt de wet een rol.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De wereld is voor de apostel geen stelsel van logische begrippen,</seg> <seg n="15.4.2">maar het toneel van een drama.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Adam,</seg> <seg n="15.5.2">die het opent,</seg> <seg n="15.5.3">behoeft niet de hoofdpersoon te zijn.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Deze kan evengoed van terzijde in het spel komen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Inderdaad nemen die medespelers een grote plaats in bij de handeling van de brief.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De zonde en het Evangelie ziet men optreden in het eerste deel <pb n="102" ed="VW"/>(1 : 18-5 : 11),</seg> <seg n="16.2.2">waarvan hoofdstuk 5 : 12-21 de samenvatting is.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dat is Adam en Christus.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar aan de wet zijn hoofdstuk 6 en 7 en aan Israël hoofdstuk 9-11 gewijd.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Paulus gaat niet zo gemakkelijk over tot de orde der kerk,</seg> <seg n="16.5.2">der universele mensheid in Christus Jezus.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij moet zich met moeite daarheen een weg banen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">- Maar zo ziet men dan ook,</seg> <seg n="16.7.2">dat in hoofdstuk 6, 7 en 8 niet een rustige voortzetting van het vorige te vinden is;</seg> <seg n="16.7.3">niet een behandeling van de heiliging,</seg> <seg n="16.7.4">als de apostel met de rechtvaardiging klaar is.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Neen,</seg> <seg n="16.8.2">dat is het niet.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Veeleer is het een tegenspel,</seg> <seg n="16.9.2">dat nog diep in hoofdstuk 8 doorwerkt en daar pas van vers 28 af tot zwijgen wordt gebracht door de bekende hymne der verlossing,</seg> <seg n="16.9.3">waarin het motief uit hoofdstuk 5 <hi rend="italic">:</hi> 1-11 zich weer doorzet.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In Romeinen 6 en 7 is het dan de wet van Mozes,</seg> <seg n="17.1.2">waarmee Paulus zich bezighoudt,</seg> <seg n="17.1.3">in verband met de zonde die door Adam in de wereld is gekomen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Men moet dat begrip 'wet' hier niet te eng opvatten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het betekent bij de apostel soms ook de vijf boeken van Mozes of het hele Oude Testament.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Paulus moet,</seg> <seg n="17.4.2">als hij daarover spreekt,</seg> <seg n="17.4.3">denken aan God,</seg> <seg n="17.4.4">die de wet gegeven heeft,</seg> <seg n="17.4.5">maar ook aan het volk Israël,</seg> <seg n="17.4.6">welks geschiedenis één zondenregister is tegen die wet en dat Christus nu in de weg staat bij de redding der wereld.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hij denkt aan Jezus' kruis,</seg> <seg n="17.5.2">dat Hij dragen moest om de liefde der Joden tot de wet;</seg> <seg n="17.5.3">aan de vervolgingen,</seg> <seg n="17.5.4">die hij zelf om de wet heeft moeten lijden.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het is heel iets anders de wet in een dogmatiek te behandelen,</seg> <seg n="17.6.2">dan haar als een historische macht in het leven tegen te komen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">- Wet en zonde komen daardoor soms heel dicht bij elkaar.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">De zonde van Adam lijkt een mythologische onnozelheid,</seg> <seg n="17.8.2">vergeleken bij de historische stroom van ongerechtigheden,</seg> <seg n="17.8.3">die in Israëls geschiedenis klaar en openbaar aan de dag ligt.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het bevrijd-zijn van de zonde hangt daarom nauw samen met het loskomen van de wet.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">In de doop is men der zonde afgestorven (hoofdstuk 6),</seg> <seg n="17.10.2"><hi rend="italic">omdat</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f13" rend="superscript">m</ref> men in Christus voor de wet is gestorven.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Het loskomen van Mozes is de voorwaarde voor de overgang van Adam tot Christus.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo wordt het begrijpelijk,</seg> <seg n="18.1.2">dat Paulus een opvolger kon hebben,</seg> <seg n="18.1.3">die Marcion heette en die het hele Oude Testament verwierp,</seg> <seg n="18.1.4">ofschoon Paulus,</seg> <seg n="18.1.5">een veel groter theoloog,</seg> <seg n="18.1.6">het overvloeien van Adams zonde in Israël in Gods heilsraad weet samen te voegen met het Evangelie.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zo begrijpen wij ook dat in de christelijke kerk en in de dogmatiek in alle toonaarden over de wet gesproken is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat hangt er van af of men de wet beschouwt als historische macht,</seg> <seg n="18.3.2">die de mens in de zonde houdt en daar laat omkomen,</seg> <seg n="18.3.3">door hem van Christus af te houden,</seg> <seg n="18.3.4">of dat men er aan denkt,</seg> <seg n="18.3.5">dat ze toch ook door God gegeven is en op zichzelf heilig en goed,</seg> <seg n="18.3.6">zoals God Adam ook goed heeft geschapen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Er is verschil tussen Adam en de wet.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De wet is geen levend <pb n="103" ed="VW"/>wezen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar voorzover Paulus haar personifieert en haar betrekt in het conflict tussen Israël en de kerk,</seg> <seg n="18.6.2">is de spanning tussen het goed of boos zijn bij de wet veel sterker dan bij Adam.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">In Israël is de zondeval veel concreter,</seg> <seg n="18.7.2">meer historisch,</seg> <seg n="18.7.3">duidelijker afgebeeld dan in het paradijsverhaal.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Paulus zegt het zelf.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">De zonde en de dood hebben geheerst van Adam tot Christus,</seg> <seg n="18.9.2">maar de overvloed der genade heeft toch haar eigenlijk tegenbeeld in het overvloeien der zonde in Israël door de wet.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wij kunnen de strijd om de wet in de christelijke kerk niet begrijpen,</seg> <seg n="19.1.2">als we daar niet op letten.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men kan gemakkelijk de vinger leggen bij een plaats als Rom. 7 : 12,</seg> <seg n="19.2.2">waar Paulus zegt,</seg> <seg n="19.2.3">dat de wet heilig is.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar het is een prestatie,</seg> <seg n="19.3.2">als hij dat doet.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het gaat er mee als bij Luther,</seg> <seg n="19.4.2">die zich van de paus op de beter onderrichte paus beroept.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">De apostel verklaart het in Gal. 2 : 19:</seg> <seg n="19.5.2">"wat mij zelf betreft,</seg> <seg n="19.5.3">ik ben door de wet aan de wet gestorven,</seg> <seg n="19.5.4">om voor God te leven."</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">En in 2 Kor. 3 : 7 spreekt hij van "de bediening die tot de dood leidde,</seg> <seg n="19.6.2">in letters en op stenen gegrift".</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Tegenover zulke uitspraken lijkt in onze brief,</seg> <seg n="19.7.2">waar Paulus bijna als kerkvader schrijft,</seg> <seg n="19.7.3">reeds een zekere rust te heersen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Er is iets waar van wat aan Bavinck in zijn <hi rend="italic">Dogmatiek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f14" rend="superscript">n</ref> ondanks zichzelf,</seg> <seg n="19.8.2">ontsnapt:</seg> <seg n="19.8.3">"Omdat Paulus naar de gang van zijn betoog de wet in haar heilig karakter wil eren,</seg> <seg n="19.8.4">werpt hij alle schuld op de zonde."</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Er is een nauw verband tussen zonde en wet,</seg> <seg n="19.9.2">dat in de christelijke kerk nooit geheel kalm is opgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze dingen hebben grote invloed gehad op de uitlegging van onze perikoop.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Denkt men al te rustig dogmatisch,</seg> <seg n="20.2.2">dan leest men Rom. 7 zo,</seg> <seg n="20.2.3">dat het een verdediging is van de wet.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ook als men de verzen 14-25 op de bekeerde mens betrekt,</seg> <seg n="20.3.2">kan men dan toch menen,</seg> <seg n="20.3.3">dat de instemming van de gelovige met de wet,</seg> <seg n="20.3.4">waarvan Paulus daar getuigt,</seg> <seg n="20.3.5">moet dienen om te laten zien dat de wet goed is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Maar Luther en Kohlbrugge,</seg> <seg n="20.4.2">die er van de persoonlijke boetestrijd uit over spreken,</seg> <seg n="20.4.3">horen in de woorden van de apostel nog iets anders.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Zij kunnen niet vergeten wat zij zelf onder de wet geleden hebben.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">En dat deze,</seg> <seg n="20.6.2">op de kritieke ogenblikken in de geschiedenis der kerk,</seg> <seg n="20.6.3">steeds aan de verkeerde kant stond.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De wet heeft gefaald en alleen wanneer men in Christus de ware en vervulde wet wil zien,</seg> <seg n="20.7.2">zoals hij de ware en tweede Adam is,</seg> <seg n="20.7.3">kan men haar laten gelden.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Buiten Hem levert haar heerschappij een bozer tafereel op van zonde en dood,</seg> <seg n="20.8.2">dan ooit Adams val alleen ons kon openbaren.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Adam was door God geschapen en de wet door hem gegeven.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">De Schepper en de Wetgever treft geen blaam.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Maar de slavernij en de doodsstaat,</seg> <seg n="20.11.2">zoals Paulus ons die tekent in Rom. 7 : 14-25,</seg> <seg n="20.11.3">onder de heerschappij der wet,</seg> <seg n="20.11.4">zijn het ergste wat de bijbel ons van de val te zeggen heeft.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">In dat opzicht komt Godet,</seg> <seg n="20.12.2">ofschoon hij de perikoop op het onbekeerde <pb n="104" ed="VW"/>leven betrekt,</seg> <seg n="20.12.3">dicht bij Paulus' bedoeling,</seg> <seg n="20.12.4">als hij deze verzen zo samenvat:</seg> <seg n="20.12.5">"de wet stort de mens eerst in de dood (vs. 7-13);</seg> <seg n="20.12.6">daarna laat zij hem in die toestand zichzelf afbeulen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Deze uitlegger ziet in vs. 14-25 een beschrijving van <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de '</corr></choice>toestand des doods'.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Hij schrijft treffend:</seg> <seg n="20.14.2">"De kracht van het stuk ligt juist in zijn eentonigheid."</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">"Het is een klaaglied,</seg> <seg n="20.15.2">de smartelijkste elegie,</seg> <seg n="20.15.3">ooit uit een mensenhart voortgekomen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Ik laat haar hier volgen:</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">"Want wij weten het:</seg> <seg n="22.1.2">de wet is geestelijk;</seg> <seg n="22.1.3">maar ik ben vleselijk,</seg> <seg n="22.1.4">verkocht onder de macht der zonde.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Want wat ik volbreng,</seg> <seg n="22.2.2">versta ik niet.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Immers niet hetgeen ik wil,</seg> <seg n="22.3.2">werk ik;</seg> <seg n="22.3.3">maar wat ik haat,</seg> <seg n="22.3.4">dat doe ik.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Indien ik dan dat doe wat ik niet wil,</seg> <seg n="22.4.2">stem ik de wet volkomen toe,</seg> <seg n="22.4.3">dat zij goed is.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dan ben ik het echter niet meer,</seg> <seg n="22.5.2">die het volbreng,</seg> <seg n="22.5.3">maar de zonde die in mij woont.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Want ik ben mij bewust,</seg> <seg n="22.6.2">dat in mij,</seg> <seg n="22.6.3">dat is in mijn vlees,</seg> <seg n="22.6.4">geen goed woont.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Immers het willen is in mij aanwezig,</seg> <seg n="22.7.2">maar niet het volbrengen van het goede.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Want niet het goede,</seg> <seg n="22.8.2">dat ik wil,</seg> <seg n="22.8.3">doe ik;</seg> <seg n="22.8.4">maar het kwade,</seg> <seg n="22.8.5">dat ik niet wil,</seg> <seg n="22.8.6">dat werk ik.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Indien ik dan dat doe wat ik niet wil,</seg> <seg n="22.9.2">dan ben ik het niet meer die het volbreng,</seg> <seg n="22.9.3">maar de zonde die in mij woont.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo vind ik dan deze regel:</seg> <seg n="23.1.2">wanneer ik het goede wil doen,</seg> <seg n="23.1.3">is het kwade bij mij aanwezig.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Want met vreugde stem ik in,</seg> <seg n="23.2.2">naar de innerlijke mens,</seg> <seg n="23.2.3">met de wet Gods;</seg> <seg n="23.2.4">doch ik zie in mijn leden een andere wet die strijd voert tegen de wet van mijn zedelijk inzicht,</seg> <seg n="23.2.5">en mij gevangen neemt in de zondewet die in mijn leden is.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Ik ellendig mens!</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wie zal mij verlossen van dit lichaam dat in de macht is van de dood?</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Gode zij dank door Jezus Christus,</seg> <seg n="24.3.2">onze Heer!</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo dan,</seg> <seg n="25.1.2">ik voor mij zelf dien met mijn zedelijk inzicht de wet Gods,</seg> <seg n="25.1.3">maar met mijn vlees de wet der zonde."</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wanneer het dan werkelijk zulk een elegie des doods is,</seg> <seg n="26.1.2">komt de vraag naar voren,</seg> <seg n="26.1.3">wie er achter dat 'ik' staat,</seg> <seg n="26.1.4">dat hier sprekend wordt ingevoerd.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Is het Paulus zelf of de mensheid of het Joodse volk?</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En als het Paulus zelf is,</seg> <seg n="26.3.2">spreekt hij dan van de toestand vóór of na zijn bekering?</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Al deze opvattingen zijn verdedigd.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ze behoeven niet bepaald met elkaar te strijden.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het karakter van de brief brengt,</seg> <seg n="26.6.2">zoals we zagen,</seg> <seg n="26.6.3">al dadelijk mee,</seg> <seg n="26.6.4">dat Adam en Mozes,</seg> <seg n="26.6.5">mensheid en Israël,</seg> <seg n="26.6.6">zonde en wet soms onder één gezichtspunt gezien worden.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Israël staat dan in het volle licht en daarachter in vagere omtrekken de hele mensheid.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Sommige uitdrukkingen uit dit hoofdstuk laten zich het best verklaren als men aan Genesis 3 denkt.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Zo bijv. vers 11,</seg> <seg n="26.9.2">waar van verleiden sprake is en in het algemeen telkens als er van gebod en <pb n="105" ed="VW"/>niet van wet sprake is.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Maar het hele schema van wet,</seg> <seg n="26.10.2">begeerlijkheid,</seg> <seg n="26.10.3">zonde,</seg> <seg n="26.10.4">dood,</seg> <seg n="26.10.5">zoals het hier aan dit hoofdstuk zijn structuur geeft,</seg> <seg n="26.10.6">verplaatst ons toch veel meer in wat Kierkegaard 'de angst voor de schuld'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f18" rend="superscript">r</ref> genoemd heeft en wat zo eigen is aan het Jodendom.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Wanneer Paulus dus in de eerste persoon spreekt,</seg> <seg n="26.11.2">van vers 7 af,</seg> <seg n="26.11.3">dan kan hij dat doen als mens en als Jood tegelijk.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Maar blijft hij zo algemeen of geeft hij hier zijn meer persoonlijke levenservaring?</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">- We moeten hier waarschijnlijk wel aan een taalfiguur denken.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">De eerste (of tweede persoon,</seg> <seg n="26.14.2">hoofdstuk 8 : 2) wordt dan gebruikt om iets algemeens uit te drukken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="26.14.3">een soort bescheidenheids-eerste-persoon,</seg> <seg n="26.14.4">als er sprake is van minder fraaie dingen (Hugo de Groot<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f20" rend="superscript">t</ref>).</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Ook in Romeinse pleidooien komt dat voor.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">- Dat algemene geeft verder aan onze perikoop iets van een spreuken-afdeling.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Er wordt een 'regel' afgeleid (vers 21),</seg> <seg n="26.17.2">waarin deze droevige levenswijsheid wordt vastgelegd.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">En dit is in overeenstemming met het karakter van de brief.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">De eerste persoon kan hier onmogelijk zo exclusief zijn als in Galaten 2 of Filippenzen 3.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Maar wij zijn hier niet meer in het Oude Testament.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Paulus spreekt geen spreuken,</seg> <seg n="27.2.2">ook als hij ze naar de vorm nadert.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hij doet het ook niet op de manier van zijn tijdgenoot Epictetus,</seg> <seg n="27.3.2">de heiden<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n6" rend="superscript">6</ref>.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De heilsgeschiedenis is in de spreukenwereld gevaren.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Romeinen 7 en 8 vormen een beurtzang.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Een elegie des doods die afgelost wordt door een hymne des eeuwigen levens.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Daardoor komt het ook,</seg> <seg n="27.7.2">dat de vraag of wij aan de mens in het algemeen of aan de jood of aan de christen moeten denken,</seg> <seg n="27.7.3">veel minder knellend wordt.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Paulus denkt hier in de gemeentevorm,</seg> <seg n="27.8.2">die de psalmisten reeds kennen en waarin het 'ik' en het 'wij' elkaar kunnen afwisselen niet alleen,</seg> <seg n="27.8.3">maar waarbij ook de verschillende momenten der heilsgeschiedenis in elkaar op en neder gaan.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">De vraag die er dan overblijft,</seg> <seg n="27.9.2">is deze,</seg> <seg n="27.9.3">of het gezichtspunt van de brief,</seg> <seg n="27.9.4">het hoofdstuk,</seg> <seg n="27.9.5">de perikoop aan deze of aan gene zijde van de verlossing ligt.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Of Paulus met name in Rom. 7 : 14-25 terugziet op een staat der gemeente,</seg> <seg n="27.10.2">die in het verleden ligt,</seg> <seg n="27.10.3">of dat de elegie en de hymne nog tegen elkaar indruisen in haar heilig heden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wij hebben reeds gezien hoe de westerse kerk,</seg> <seg n="28.1.2">de kerk die de diepste kennis heeft van het werk des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="28.1.3">van genade en geloof,</seg> <seg n="28.1.4">in haar grootste vertegenwoordigers,</seg> <seg n="28.1.5">Augustinus,</seg> <seg n="28.1.6">Luther en Calvijn,</seg> <seg n="28.1.7">daarop geantwoord heeft en dat deze zielkunde des Geestes door Kohlbrugge verder is ontwikkeld,</seg> <seg n="28.1.8">terwijl de dialectische theologie begonnen is daarin een van haar steunpijlers te zetten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wij hebben in Romeinen 7 een dieptepsychologie,</seg> <seg n="28.2.2">die niet in de eenzaamheid en de dood voert.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Het is een gemeentelijke<pb n="106" ed="VW"/> kennis des harten,</seg> <seg n="28.3.2">een theologische zielkunde,</seg> <seg n="28.3.3">waarin iemand niet verlaten,</seg> <seg n="28.3.4">maar verlost wordt.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het is geen eigenlijke psychologie,</seg> <seg n="28.4.2">geen natuurbeschrijving van des mensen innerlijk,</seg> <seg n="28.4.3">geen beschouwing van de mogelijkheden der zonde met die 'waarnemende taaiheid' (Kierkegaard<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n7" rend="superscript">7</ref>),</seg> <seg n="28.4.4">waarin sommige moderne romanciers zulk een buitengewone vaardigheid hebben ontwikkeld.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">In Paulus' psychologie zien we God niet in een moeras wegzinken,</seg> <seg n="28.5.2">maar hier draaft Hij als een held door het veld des Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">In onze perikoop ontmoeten wij een reeks infernale machten:</seg> <seg n="29.1.2">het vlees;</seg> <seg n="29.1.3">in verband met vers 7-13 de begeerlijkheid;</seg> <seg n="29.1.4">het kwade;</seg> <seg n="29.1.5">de zonde;</seg> <seg n="29.1.6">de dood;</seg> <seg n="29.1.7">en achter die falanx de wet Gods,</seg> <seg n="29.1.8">die ze opwekt en aandrijft.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Nauwelijks zal men ergens in de bijbel de helse machten zo in het gelid geschaard zien staan.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ze hebben haar eigen slagorde,</seg> <seg n="29.3.2">haar eigen tactiek,</seg> <seg n="29.3.3">een wet waarnaar ze in 'mijn leden' (vs. 23) zich gedragen,</seg> <seg n="29.3.4">zo correct,</seg> <seg n="29.3.5">zo volgens de regel,</seg> <seg n="29.3.6">in zulk een volmaakt communisme der ongerechtigheden,</seg> <seg n="29.3.7">dat de wet Gods,</seg> <seg n="29.3.8">die ze wakker maakt,</seg> <seg n="29.3.9">straks haar eigen aangezicht als een slangehoofd in de spiegel tegenover zich ziet.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Deze orde is de wet der zonde en des doods (8 : 2),</seg> <seg n="29.4.2">die het leven maken tot een lijk (7 : 24),</seg> <seg n="29.4.3">waaruit Paulus om verlossing roept.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Deze schildering is donker genoeg,</seg> <seg n="30.1.2">vooral omdat we hier niet een stemmingsbeeld voor ons hebben,</seg> <seg n="30.1.3">uit een bewogen gedeelte van des apostels pastorale brieven,</seg> <seg n="30.1.4">maar een spreukmatig opgestelde afdeling van zijn meest-theologische brief,</seg> <seg n="30.1.5">waarin de eerste persoon slechts een figuur is.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">En toch is er geen wanhoop in dit stuk.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wij dalen hier niet in de Tartarus af om daar een gruwelschouw te houden.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="30.4.2">al deze machten zijn opgeroepen uit hun onderwereld om met Jezus Christus geconfronteerd te worden.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het zijn figuren uit de heilige oorlog,</seg> <seg n="30.5.2">die de kerk de heilsgeschiedenis noemt.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Hier wordt ons de zondeval getekend,</seg> <seg n="30.6.2">nu niet meer zo,</seg> <seg n="30.6.3">dat men in de verzoeking kan komen de verzoeking voor een mythe te houden,</seg> <seg n="30.6.4">en ook niet meer in de concrete historische vorm van Israëls geschiedenis,</seg> <seg n="30.6.5">waardoor men haar voor afgelopen kon houden,</seg> <seg n="30.6.6">maar als een gebeurtenis in de kerk onder het kruis.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Daarom behoeft het ons niet te verwonderen,</seg> <seg n="30.7.2">dat alle machten der duisternis hier op het appèl zijn.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Hier is meer dan een simpele slang.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">En wie de kerk voor een beslissing wil stellen over de val,</seg> <seg n="30.9.2">die moet het hier doen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Hier blijkt dan de betekenis van de kwestie,</seg> <seg n="30.10.2">die de uitleggers van Romeinen 7 verdeeld hield en die soms voor een exegetische puzzle werd gehouden,</seg> <seg n="30.10.3">maar bij Augustinus of Kohlbrugge veel meer is dan dat.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Het komt er op aan of wij de zondeval naar Adam of Mozes mogen terugschuiven</seg> <seg n="30.11.2">- want dat het gebeuren van onze perikoop een chronologische kwestie zou zijn in het leven van Paulus,</seg> <seg n="30.11.3">daar willen we nu maar niet eens over denken<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f21" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="30.11.4">- of dat we deze erfzonde met haar bezoldiging,</seg> <seg n="30.11.5">de dood,</seg> <seg n="30.11.6">in <pb n="107" ed="VW"/>de kerk,</seg> <seg n="30.11.7">in het heilig heden,</seg> <seg n="30.11.8">in al haar demonische klaarblijkelijkheid aan het licht moeten brengen.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Paulus doet dat,</seg> <seg n="30.12.2">ook blijkens Rom. 8 : 23:</seg> <seg n="30.12.3">"ook wij zelf,</seg> <seg n="30.12.4">daar wij de eerstelingsgave des Geestes bezitten,</seg> <seg n="30.12.5">ook wij zuchten in ons binnenste."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f22" rend="superscript">v</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Alleen wanneer wij het zo zien is deze psychologie te verdragen.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Want dan weten wij dat wij niet met deze boze machten in een zak worden ingenaaid,</seg> <seg n="30.14.2">zoals de Freudiaanse psychologie dat doet,</seg> <seg n="30.14.3">maar dat zij op het forum der kerk worden getrokken,</seg> <seg n="30.14.4">om door Jezus Christus gericht te worden.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Dan zegt Hij ook van deze diepste zonde,</seg> <seg n="30.15.2">de erfzonde,</seg> <seg n="30.15.3">tot ons:</seg> <seg n="30.15.4">ga heen en zondig niet meer.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wij moeten nu verder zien hoe de gestalte is van die machten,</seg> <seg n="31.1.2">wanneer ze,</seg> <seg n="31.1.3">zoals Paulus in Romeinen 7 doet,</seg> <seg n="31.1.4">in het licht van het Evangelie getrokken worden.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Daarbij kan dan tevens blijken,</seg> <seg n="32.1.2">dat het gevaarlijk is om er mee van de gemeente tot de enkele ziel in te keren.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De tegenstelling van vlees en geest,</seg> <seg n="32.2.2">zonde en genade wordt dan te psychologisch in de gewone zin van het woord.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">We lopen dan gevaar toch weer terug te vallen in een zielkunde der angsten en der duisternis.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">- In zoverre heeft die exegese van onze perikoop toch wel <hi rend="italic">enig</hi> recht,</seg> <seg n="32.4.2">die weigert in Rom. 7 : 14-25 de apostel Paulus terug te vinden en daarin liever de Farizeeër of het kind Saulus ontdekt.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar dat recht erken ik toch alleen maar voor zover men daarmee weigert de apostel van de gemeente te isoleren.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het is waar dat er angsten en noden en zonden zijn,</seg> <seg n="32.6.2">vóór de kennis der wet en onder de wet,</seg> <seg n="32.6.3">die de gelovige zo niet meer kent.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Het is een weldaad voor het kind als het de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> leert.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Niet omdat het daarmee van de zonde bevrijd is.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Paulus leert juist andersom.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Maar omdat het daardoor uit zijn eenzaamheid getrokken wordt,</seg> <seg n="32.10.2">zodat de angst tot ongehoorzaamheid wordt gesocialiseerd.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">- Zo gaat het weer bij de overgang van de wet naar het Evangelie.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">De farizeeër is de eenzame.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Hij is niet 'gelijk de andere mensen'.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Hij zegt:</seg> <seg n="32.14.2"><hi rend="italic">"ik</hi> vast tweemaal per week;</seg> <seg n="32.14.3">ik geef tienden van alles wat ik bezit."</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Als men uit dit isolement verlost wordt is het resultaat weer geen zondeloosheid.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Integendeel,</seg> <seg n="32.16.2">de tollenaar bidt:</seg> <seg n="32.16.3">"O God,</seg> <seg n="32.16.4">wees mij zondaar genadig."</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Maar deze laatste heeft in de tempel iets van de gemeenschap der heiligen leren kennen.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">- Daarom is het wel waar,</seg> <seg n="32.18.2">dat er onderscheid is tussen de Paulus van voor en van na zijn bekering.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">Maar met dat verschil mag men zich niet omkeren om het hem al te persoonlijk op te dringen.</seg></s> <s n="32.20"><seg n="32.20.1">Dan zou hij ontkennen,</seg> <seg n="32.20.2">dat de angst en de begeerlijkheid achtergebleven zijn,</seg> <seg n="32.20.3">toen hij christen werd.</seg></s> <s n="32.21"><seg n="32.21.1">Hij kent ze nu zelfs beter dan te voren.</seg></s> <s n="32.22"><seg n="32.22.1">Maar dit is de heerlijkheid van zijn apostolaat,</seg> <seg n="32.22.2">dat hij er in de kerk over spreken mag.</seg></s> <s n="32.23"><seg n="32.23.1">Dat hij ze met het kruis van Christus mag bannen.</seg></s> <s n="32.24"><seg n="32.24.1">En dan zijn het toch niet anders dan ... spoken.</seg></s></p>
<p><pb n="108" ed="VW"/><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Deze spoken,</seg> <seg n="33.1.2">gesteld <choice><sic>onder. het licht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">onder het licht</corr></choice> van het Evangelie,</seg> <seg n="33.1.3">zien er overigens huiveringwekkend genoeg uit.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het klassieke boek,</seg> <seg n="33.2.2">waarin ze worden uitgebeeld,</seg> <seg n="33.2.3">is Bunyans <hi rend="italic">Christenreize.</hi></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">En dat het zulk een grote plaats in de kerk kon krijgen naast de bijbel,</seg> <seg n="33.3.2">is het beste bewijs,</seg> <seg n="33.3.3">dat de uitlegging,</seg> <seg n="33.3.4">die Augustinus en Luther van ons hoofdstuk gaven,</seg> <seg n="33.3.5">de juiste is.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hier wil ik nu,</seg> <seg n="34.1.2">aan de hand van onze perikoop,</seg> <seg n="34.1.3">nog enkele portretten geven uit andere schrijvers.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik wil laten zien welk een verschil het maakt of wij dezelfde machten tegenkomen in de eenzaamheid van het dodenrijk,</seg> <seg n="34.2.2">waar de waarnemende psychologie haar analytische en letterkundige geestfotografie beoefent,</seg> <seg n="34.2.3">of dat wij ze ontmoeten onder het daglicht van het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Kierkegaard heeft een boek over <hi rend="italic">Angst</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f23" rend="superscript">w</ref> geschreven,</seg> <seg n="35.1.2">dat door de psycholoog Höffding een geniaal werk werd genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Hij wil in dat boek aantonen,</seg> <seg n="35.2.2">dat de zonde niet in de psychologie of enige andere wetenschap,</seg> <seg n="35.2.3">maar in de preek thuis hoort,</seg> <seg n="35.2.4">precies hetzelfde wat ik hier wilde laten zien.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hij wraakt het,</seg> <seg n="35.3.2">dat "de wetenschappelijke gewichtigdoenerij de predikanten te pakken gekregen" heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Wat de zielkunde ons laat zien zijn toestanden,</seg> <seg n="35.4.2">waaruit men de mogelijkheid der zonde kan aflezen,</seg> <seg n="35.4.3">maar die de werkelijkheid der zonde nooit kunnen verklaren.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Daarmee brengt alleen de dogmatiek ons in aanraking.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wat Kierkegaard ons dan van die psychologische vooronderstellingen der zonde laat zien,</seg> <seg n="36.1.2">vat hij samen onder de naam 'angst'.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het is werkelijk een onderwereld waarin hij ons leidt.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Steeds demonischer worden die toestanden waaruit de zonde ontspringt.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Ik denk hier aan een toestand,</seg> <seg n="37.2.2">waarin de angst een werkelijke zonde weer wil negeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Dat wil dus zeggen,</seg> <seg n="37.3.2">dat iemand met zijn zonde,</seg> <seg n="37.3.3">waarmee hij tot Jezus zou kunnen komen,</seg> <seg n="37.3.4">weer in zijn eigen ziel onderduikt.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">En de dominee,</seg> <seg n="37.4.2">die zulk een ziel volgt,</seg> <seg n="37.4.3">gaat er mee uit de prediking in de psychologie terug.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Dat is iets vreselijks.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De zonde wordt genegeerd.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">In plaats van haar als een vrije daad te laten gelden,</seg> <seg n="37.7.2">waarop berouw en geloof kunnen volgen,</seg> <seg n="37.7.3">maakt men er weer een mogelijkheid van en men stoot de ziel in haar eigen angsten terug.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">- Maar ook hierin is nog weer een oneindige verfijning mogelijk,</seg> <seg n="37.8.2">Er kan bijv. berouw zijn,</seg> <seg n="37.8.3">waarmee dus de werkelijkheid der zonde erkend wordt.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Maar dat berouw wordt nu in de ziel teruggeduwd en tot mogelijkheid verlaagd.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Het kan de zonde niet in geloof opheffen,</seg> <seg n="37.10.2">maar slechts om haar lijden.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Dat is een aangrijpende vorm van angst,</seg> <seg n="37.11.2">die Kierkegaard op de volgende wijze beschrijft:</seg> <seg n="37.11.3">"Hier is de angst op zijn hoogst.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Het berouw heeft <pb n="109" ed="VW"/>zijn verstand verloren en de angst tot berouw gepotentieerd.</seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">De consequentie van de zonde gaat haar gang en sleept de individu als een vrouw met zich,</seg> <seg n="37.13.2">die door een beul aan heur haren wordt voortgetrokken,</seg> <seg n="37.13.3">waarbij zij het in wanhoop uitschreeuwt.</seg></s> <s n="37.14"><seg n="37.14.1">De angst gaat vooraf,</seg> <seg n="37.14.2">hij ontdekt de consequentie,</seg> <seg n="37.14.3">voor zij komt;</seg> <seg n="37.14.4">zodat men aan zichzelf kan merken,</seg> <seg n="37.14.5">dat er een onweer dreigt;</seg> <seg n="37.14.6">hij komt nader,</seg> <seg n="37.14.7">de individu trilt als een paard,</seg> <seg n="37.14.8">dat hinnikend op dezelfde plaats begint te steigeren,</seg> <seg n="37.14.9">waar het eens geschrokken is.</seg></s> <s n="37.15"><seg n="37.15.1">De zonde overwint.</seg></s> <s n="37.16"><seg n="37.16.1">De angst werpt zich wanhopig in de armen van het berouw.</seg></s> <s n="37.17"><seg n="37.17.1">Dit waagt het laatste.</seg></s> <s n="37.18"><seg n="37.18.1">Het vat de consequentie van de zonde als een lijden ter wille van de straf,</seg> <seg n="37.18.2">het verderf als de consequentie van de zonde op. Het is verloren,</seg> <seg n="37.18.3">zijn vonnis is geveld,</seg> <seg n="37.18.4">de verdoeming is zeker,</seg> <seg n="37.18.5">en de verscherping van het vonnis ligt daarin,</seg> <seg n="37.18.6">dat de individu gedurende zijn hele leven naar de gerechtsplaats moet worden gesleept.</seg></s> <s n="37.19"><seg n="37.19.1">Met andere woorden:</seg> <seg n="37.19.2">het berouw is waanzinnig geworden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Kierkegaard maakt de opmerking,</seg> <seg n="38.1.2">dat zulk een berouw "in de dialectiek van de hartstocht veel machtiger is,</seg> <seg n="38.1.3">dan het echte berouw."</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">"Deze ontzetting met woorden en zinswendingen tot staan te brengen,</seg> <seg n="38.2.2">ware verloren moeite;</seg> <seg n="38.2.3">hij die zoiets onderneemt,</seg> <seg n="38.2.4">kan er altijd zeker van zijn,</seg> <seg n="38.2.5">dat zijn predikatie slechts kindergestamel is in vergelijking met de oerkrachtige welsprekendheid welke zo een ten dienste staat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Deze schilderij is vreselijk.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men moet,</seg> <seg n="39.2.2">zoals Kierkegaard,</seg> <seg n="39.2.3">in de angsten van een geconcentreerde eenzaamheid geschoold zijn en tot het leven geoefend te midden van de ongevormde mogelijkheden,</seg> <seg n="39.2.4">die huiveren boven een kale vlakte,</seg> <seg n="39.2.5">om ze zo te kunnen geven.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Hier wordt het berouw met het hoofd onder water geduwd,</seg> <seg n="39.3.2">van een werkelijkheid tot een mogelijkheid teruggezet,</seg> <seg n="39.3.3">tot een aanhangsel van</seg> <seg n="39.3.4">- de volgende zonde.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Dat is het niet,</seg> <seg n="40.1.2">wat Paulus in onze perikoop tekent,</seg> <seg n="40.1.3">als hij met een neerdrukkende eentonigheid herhaalt:</seg> <seg n="40.1.4">niet hetgeen ik wil,</seg> <seg n="40.1.5">werk ik;</seg> <seg n="40.1.6">maar wat ik haat,</seg> <seg n="40.1.7">dat doe ik.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">En:</seg> <seg n="40.2.2">niet het goede dat ik wil doe ik;</seg> <seg n="40.2.3">maar het kwade,</seg> <seg n="40.2.4">dat ik niet wil,</seg> <seg n="40.2.5">dat werk ik.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">En:</seg> <seg n="40.3.2">als ik het goede wil doen,</seg> <seg n="40.3.3">is het kwade bij mij aanwezig.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Wel steekt dit proza,</seg> <seg n="40.4.2">dat zich nog ver uitstrekt tot in Romeinen 8,</seg> <seg n="40.4.3">sterk af tegen de poëzie van Romeinen 8 : 28 vv.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f29" rend="superscript">c</ref> Ginds wordt het gevangen-zijn beschreven,</seg> <seg n="40.4.4">terwijl hier de verlossing bezongen wordt,</seg> <seg n="40.4.5">maar we zijn er toch niet in de psychologie,</seg> <seg n="40.4.6">maar in de dogmatiek.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De machten zijn hier 'openlijk aan de kaak gesteld' (Kol. 2 : 15) en dat heeft Christus gedaan 'door aan het kruis over hen te triumferen.'</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Hier is niet de 'taaie waarneming'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n9" rend="superscript">9</ref> van de zielkundige aan het woord,</seg> <seg n="40.6.2">die de peilschaal der ziel afleest met het oog op de mogelijkheid der volgende zonde,</seg> <seg n="40.6.3">maar hier is de spreukenwijsheid<pb n="110" ed="VW"/> van een Prediker;</seg> <seg n="40.6.4">en dan niet die van de oudtestamentische,</seg> <seg n="40.6.5">die zo moede wordt van de eentonigheid der herhaling,</seg> <seg n="40.6.6">doch een andere,</seg> <seg n="40.6.7">apostolische,</seg> <seg n="40.6.8">die weet hoe men de zonde,</seg> <seg n="40.6.9">de begeerlijkheid,</seg> <seg n="40.6.10">de wet en de dood in de preek moet zetten,</seg> <seg n="40.6.11">met het gezicht naar Jezus toe,</seg> <seg n="40.6.12">om hun dan de knopen af te tellen,</seg> <seg n="40.6.13">zoals een korporaal het doet met een slordige recruut.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Wanneer dat midden in de gemeente gebeurt,</seg> <seg n="40.7.2">dan is er onder alle beschaming toch een heilige humor in de zaak,</seg> <seg n="40.7.3">zoals alle psychologen en moralisten bij elkaar er geen korreltje kunnen produceren.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">En dan breekt men onder het neerslachtige werk soms even af met een ongeduldig:</seg> <seg n="40.8.2">"Ik ellendig mens!</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Wie zal mij verlossen van dit lichaam dat in de macht is van de dood?</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Gode zij dank door Jezus Christus,</seg> <seg n="40.10.2">onze Heer!"</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Om dan weer verder te gaan,</seg> <seg n="40.11.2">ofschoon het niet meer zo van harte gaat,</seg> <seg n="40.11.3">tot men het niet meer vol kan houden en zich omkeert naar Jezus.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">En dan begint de hymne</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wij nu weten,</seg> <seg n="41.1.2">dat God dengenen die hem liefhebben,</seg> <seg n="41.1.3">in alle dingen mede werkt ten goede,</seg> <seg n="41.1.4">namelijk die naar Zijn voornemen geroepen zijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Nu keer ik de vergelijking van psychologie en preek om en wil laten zien,</seg> <seg n="42.1.2">dat de evangelieverkondiging ook niet zonder zielkunde is,</seg> <seg n="42.1.3">ook al is die van een heel ander soort.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Ik beroep mij daartoe op Hermann Friedrich Kohlbrugge,</seg> <seg n="42.2.2">die zeker een begenadigd prediker was.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Bij hem kan men zien,</seg> <seg n="42.3.2">dat de begeerlijkheid en de zonde,</seg> <seg n="42.3.3">de wet en de dood niet voor de drempel der kerk blijven staan,</seg> <seg n="42.3.4">maar dat ze mee binnen komen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De duivel,</seg> <seg n="42.4.2">die Heine en Corelli ons als de 'charmante' hebben getekend,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="42.4.3">is hier op zijn best en er is een zekere laatste ernst voor nodig om hem hier ten toon te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Kohlbrugge is geen methodist van het slechte soort</seg> <seg n="43.1.2">- van de goede wil ik geen kwaad zeggen</seg> <seg n="43.1.3">- die,</seg> <seg n="43.1.4">zoals Tolstoj dat ergens,</seg> <seg n="43.1.5">ik meen in Anna Karenina,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="43.1.6">tekent,</seg> <seg n="43.1.7">de zondaar eerst in het vuur der zonde zetten,</seg> <seg n="43.1.8">alsof ze al in de hel waren,</seg> <seg n="43.1.9">en dan de brandspuit van het Evangelie laten aanrukken.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het trekken van zulk een scherpe grens is ook het kenmerk van alle slechte psychologie en het neemt de troost uit de prediking weg.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De fout van de Freudiaanse zielkunde is niet,</seg> <seg n="43.3.2">dat ze de machten der duisternis over een zekere drempel probeert te trekken om ze zo onschadelijk te maken.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Dat heeft ze van de evangelie-prediking goed afgekeken.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar wel,</seg> <seg n="43.5.2">dat ze meent,</seg> <seg n="43.5.3">dat het daarmee al zo ongeveer gedaan is.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Dat is een wetenschappelijk methodisme van de slechtste soort.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Deze zielkunde vestigt onze aandacht bijna uitsluitend op wat <hi rend="italic">beneden</hi> de drempel is.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Het wordt een soort duivelbannerij,</seg> <seg n="43.8.2">de nachtzijde van de Christusprediking.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">- Maar de strijd,</seg> <seg n="43.9.2">die onze volle aandacht moet trekken,</seg> <seg n="43.9.3">heeft plaats aan deze zijde van de grens.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Daar wordt het pas ernst,</seg> <seg n="43.10.2">als onder het licht van het Evangelie,</seg> <seg n="43.10.3">midden in de gemeente,</seg> <seg n="43.10.4">binnen de muren van de kerk,</seg> <seg n="43.10.5">de boze machten,</seg> <seg n="43.10.6">tot historische <pb n="111" ed="VW"/>figuren uitgewassen,</seg> <seg n="43.10.7">door Christus worden ontwapend en aan de kaak gesteld (Kol. 2 : 15).</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">En daarmee kom ik terug op wat ik vroeger reeds opmerkte.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Deze gestalten komen niet,</seg> <seg n="43.12.2">zoals dat in de psychoanalyse gebeurt,</seg> <seg n="43.12.3">onder de vloer van het toneel vandaan.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Daar zit de souffleur.</seg></s> <s n="43.14"><seg n="43.14.1">Maar de werkelijke spelers komen van terzijde op. Ze komen volgens de regel van het spel,</seg> <seg n="43.14.2">in goede orde,</seg> <seg n="43.14.3">en zijn niet maar zo als baarlijke duivels te bannen.</seg></s> <s n="43.15"><seg n="43.15.1">Men moet ze ontzien en ze een zeker recht toekennen.</seg></s> <s n="43.16"><seg n="43.16.1">Ze spelen mee tot het laatst toe.</seg></s> <s n="43.17"><seg n="43.17.1">- Dat is het grote van Paulus' brief,</seg> <seg n="43.17.2">dat bij hem de psychologie tevens een theodicee is,</seg> <seg n="43.17.3">zoals dat bij Augustinus ook het geval is.</seg></s> <s n="43.18"><seg n="43.18.1">Romeinen 9-11 is de keerzijde van Rom. 6 en 7.</seg></s> <s n="43.19"><seg n="43.19.1">De machten,</seg> <seg n="43.19.2">waarmee de Brief aan de Romeinen gereed moet komen,</seg> <seg n="43.19.3">heten wet en Israël,</seg> <seg n="43.19.4">begeerlijkheid en godsdienst.</seg></s> <s n="43.20"><seg n="43.20.1">En alleen Christus is de machthebbende,</seg> <seg n="43.20.2">die het recht heeft daarover vonnis te strijken.</seg></s> <s n="43.21"><seg n="43.21.1">Op dezelfde wijze doet nu ook Kohlbrugge in zijn preken.</seg></s> <s n="43.22"><seg n="43.22.1">De zonde wordt in haar respectabelste vormen voor Christus getrokken.</seg></s> <s n="43.23"><seg n="43.23.1">Niet als een middeleeuws kerkduiveltje of als een moderne libido-vermomming,</seg> <seg n="43.23.2">maar als een stuk christelijke heiligmaking,</seg> <seg n="43.23.3">een openbaring van wat cultuurleven uitmaakt;</seg> <seg n="43.23.4">ons rechtsbesef,</seg> <seg n="43.23.5">onze zedelijkheid,</seg> <seg n="43.23.6">onze godsdienstigheid.</seg></s> <s n="43.24"><seg n="43.24.1">Deze zonde komt niet regelrecht uit Adams angst.</seg></s> <s n="43.25"><seg n="43.25.1">Ze is niet primitief.</seg></s> <s n="43.26"><seg n="43.26.1">Geen vorm van 'verdringing'.</seg></s> <s n="43.27"><seg n="43.27.1">Kierkegaard heeft wel een onderscheid gesteld tussen Adams zonde en die van zijn nageslacht,</seg> <seg n="43.27.2">maar noemt het verschil kwantitatief niet kwalitatief.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="43.28"><seg n="43.28.1">Dit acht ik onjuist.</seg></s> <s n="43.29"><seg n="43.29.1">Het is waar wat hij zegt,</seg> <seg n="43.29.2">dat de zonde geen geschiedenis krijgt.</seg></s> <s n="43.30"><seg n="43.30.1">Maar het geslacht heeft wel een geschiedenis.</seg></s> <s n="43.31"><seg n="43.31.1">En in verband daarmee krijgt het verschil tussen een zonde,</seg> <seg n="43.31.2">die onder de drempel vandaan komt,</seg> <seg n="43.31.3">en een andere,</seg> <seg n="43.31.4">die uit de historie komt,</seg> <seg n="43.31.5">een veel grotere betekenis dan Kierkegaard wil toegeven.</seg></s> <s n="43.32"><seg n="43.32.1">De psychoanalyse houdt zich bezig met de subliminale zonde.</seg></s> <s n="43.33"><seg n="43.33.1">Paulus en Kohlbrugge met die,</seg> <seg n="43.33.2">welke uit de geschiedenis ontstaat.</seg></s> <s n="43.34"><seg n="43.34.1">Deze laatste visie beantwoordt alleen aan de werkelijkheid en brengt ons de troost van het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Op aangrijpende wijze heeft Kohlbrugge het roverspel van wet en begeerlijkheid getekend in zijn parafrase van Romeinen 7.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">"Heilig en rein voor het gebod te verschijnen,</seg> <seg n="44.2.2">dat althans enigermate tot stand te brengen daarheen ging mijn streven;</seg> <seg n="44.2.3">en daarom weigerde ik hardnekkig,</seg> <seg n="44.2.4">de verlorenheid te erkennen,</seg> <seg n="44.2.5">hoezeer ik ze ook aan mijzelf ervoer.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Ik zocht de oorzaak nu eens in de wil,</seg> <seg n="44.3.2">dan in het doen;</seg> <seg n="44.3.3">nu in de kracht,</seg> <seg n="44.3.4">dan weer in de hulpmiddelen;</seg> <seg n="44.3.5">maar niet,</seg> <seg n="44.3.6">zoals ik had moeten doen,</seg> <seg n="44.3.7">in mijn <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Alles,</seg> <seg n="44.4.2">wat der wet was,</seg> <seg n="44.4.3">greep ik aan om er mij met alle macht op toe te leggen,</seg> <seg n="44.4.4">het gebod gelijkvormig te zijn.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">En had ik mij alzo met hetgeen der wet was als met een roof versierd,</seg> <seg n="44.5.2">dan was ik tevreden en vrolijk,</seg> <seg n="44.5.3">dat ik mij nog staande <pb n="112" ed="VW"/>gehouden zag.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">- Gelijk ik nu roofde wat Godes was,</seg> <seg n="44.6.2">werd ik door een ander beroofd;</seg> <seg n="44.6.3">intussen uitgeschud als ik was,</seg> <seg n="44.6.4">ving ik opnieuw en herhaaldelijk aan,</seg> <seg n="44.6.5">mij met Gods gaven te sieren.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Doch ziet daar overviel mij een andere rover en kleedde mij uit tot op het gebeente.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De wet echter weigerde mij met de meeste beslistheid haar gaven en haar reinheid,</seg> <seg n="44.8.2">om mij daarmede te sieren;</seg> <seg n="44.8.3">en dat deed zij niet uit haat;</seg> <seg n="44.8.4">want om de wille van haar heilige natuur kon zij haar koninklijke klederen niet laten bevlekt en bespot zijn door mijn natuur.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Om harer gerechtigheid wil,</seg> <seg n="44.9.2">moest zij mij haar sneeuwwitte,</seg> <seg n="44.9.3">alles weerspiegelende sluier onthouden...</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Toen ik nu deze schijn van sneeuwwitheid leugenachtig vertoonde... gebeurde het mij ten laatste,</seg> <seg n="44.10.2">toen ik eens,</seg> <seg n="44.10.3">alle waarschuwing niet achtend,</seg> <seg n="44.10.4">om mijn lust te hebben,</seg> <seg n="44.10.5">die klederen aflegde,</seg> <seg n="44.10.6">zoals ik meermalen gedaan had,</seg> <seg n="44.10.7">en nu terugkeren wilde om ze weer aan te trekken,</seg> <seg n="44.10.8">- dat ik toen zelf het goede woord mij voorhield:</seg> <seg n="44.10.9">'Gij zult niet begeren',</seg> <seg n="44.10.10">dus ook die klederen zult gij niet begeren!"</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">In de eigenaardige preektaal van Kohlbrugge,</seg> <seg n="45.1.2">waaraan men moet wennen,</seg> <seg n="45.1.3">is hier een stuk geloofspsychologie gegeven,</seg> <seg n="45.1.4">die aan Augustinus,</seg> <seg n="45.1.5">Pascal,</seg> <seg n="45.1.6">Bunyan doet denken.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Vooral aan de eerste moet men denken,</seg> <seg n="45.2.2">om de manier waarop hier het aardse leven als een roversleven wordt voorgesteld.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Maar alles culmineert in de paulinische tekst,</seg> <seg n="45.3.2">als aan het slot het gebod de begeerlijkheid betrapt op diefstal van het heilige.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Hier wordt de vrome zelf als een tempelschender aan de kaak gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Men zou deze beschrijving onder de titel van <hi rend="italic">de krankzinnig geworden begeerte</hi> kunnen plaatsen naast die van <hi rend="italic">het krankzinnig geworden berouw bij</hi> Kierkegaard.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Maar des te scherper komt het verschil uit.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De schildering van Kohlbrugge is niet door de 'waarnemende taaiheid' verkregen,</seg> <seg n="46.3.2">die Kierkegaard gediend heeft.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Het is geen beschrijving van mogelijkheden,</seg> <seg n="46.4.2">die men,</seg> <seg n="46.4.3">als men er maar op geoefend is,</seg> <seg n="46.4.4">rondom zich in tal van gevallen kan waarnemen.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Het is geen <hi rend="italic">eigenlijke</hi> psychologie,</seg> <seg n="46.5.2">laat staan subliminale psychologie.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Wat Kohlbrugge tekent is zeer bovengronds;</seg> <seg n="46.6.2">het is uit de historie afgelezen <hi rend="italic">theologie.</hi></seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Deze tempelschender is Paulus zelf,</seg> <seg n="46.7.2">desnoods Luther,</seg> <seg n="46.7.3">desnoods Kohlbrugge zelf.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Maar altijd een representatieve figuur,</seg> <seg n="46.8.2">in wie het beschreven gebeuren zich exemplaar heeft voltrokken,</seg> <seg n="46.8.3">zodat het als theorie voor het leven van anderen kan dienen.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">De rol die deze figuren daarbij spelen is een plaatsbekledende,</seg> <seg n="46.9.2">zodat,</seg> <seg n="46.9.3">naarmate in hun leven dit alles zich scherper heeft afgetekend,</seg> <seg n="46.9.4">anderen in dezelfde mate er van ontheven zijn om het precies nog eens zo door te maken.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">De ware theologie is niet methodistisch,</seg> <seg n="46.10.2">maar werkt in tegenovergestelde richting.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Wat Kohlbrugge hier geeft is de zonde in de preek,</seg> <seg n="46.11.2">waar ze volgens Kierkegaard ook thuis hoort en niet in de wetenschap,</seg> <seg n="46.11.3">de psychologie.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">En hij preekt hier over Paulus,</seg> <seg n="46.12.2">die de gerechtigheid uit de tempel wilde stelen,</seg> <seg n="46.12.3">zoals de Farizeeër in de gelijkenis,</seg> <seg n="46.12.4">maar tot wie Jezus toen zei:</seg> <seg n="46.12.5">gij zult niet begeren.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">En nu moet men niet zeggen,</seg> <seg n="47.1.2">dat Paulus dit na zijn bekering toch niet <pb n="113" ed="VW"/>meer gedaan heeft,</seg> <seg n="47.1.3">want dan toont men er nog niets van verstaan te hebben.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het gaat hier niet om Paulus' persoonlijk leven,</seg> <seg n="47.2.2">maar om theologie en voor die theologie heeft het hele apostolaat van Paulus juist betekenis.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Paulus staat hier tussen Jood en heiden,</seg> <seg n="47.3.2">wet en Evangelie.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Hij is historisch in de volle zin van het woord.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Hij wordt tot geschiedenis gemaakt en maakt geschiedenis.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">En met hem staan op het toneel de grote historische machten,</seg> <seg n="47.6.2">de wet en Israël,</seg> <seg n="47.6.3">die niet met Adam uit de aarde opduiken en altijd kunnen terugkomen,</seg> <seg n="47.6.4">zoals de dingen waarmee de psychologie zich bezighoudt.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Zij zijn,</seg> <seg n="47.7.2">zoals Paulus het noemt,</seg> <seg n="47.7.3">'bovendien ingekomen' (Rom. 5 : 20),</seg> <seg n="47.7.4">wat ik zo uitdrukte:</seg> <seg n="47.7.5">van terzijde op het toneel gekomen.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Met dat soort figuren heeft de theologie het te doen.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Israël laat ons de zondeval zien</seg> <seg n="47.9.2">- ik zei het reeds veel reëler dan Genesis 3.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Met Adam kan de psychologie nog een spelletje drijven,</seg> <seg n="47.10.2">met Israël niet.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">In dat volk toont de bijbel ons de val voluit,</seg> <seg n="47.11.2">tot de kruisiging van de Zoon toe,</seg> <seg n="47.11.3">en dan weten wij wat we onder zondeval te verstaan hebben.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">Dan heeft de zonde ook nooit dat vergeeflijke,</seg> <seg n="47.12.2">dat ze in de psychologie,</seg> <seg n="47.12.3">als ze met het oog op haar ontstaan beschouwd wordt,</seg> <seg n="47.12.4">altijd houdt.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">Ze wordt ook niet als herhaalbaar gezien,</seg> <seg n="47.13.2">zodat het berouw in verzoeking kan komen met de volgende zonde <choice><sic>te.koketteren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">te koketteren</corr></choice>.</seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">Zonde in de geschiedenis,</seg> <seg n="47.14.2">waar de dingen van de kant inkomen,</seg> <seg n="47.14.3">is zonde-ééns-en-voorgoed,</seg> <seg n="47.14.4">die nooit terugkomt en het is daarmee dat de preek zich bezighoudt.</seg></s> <s n="47.15"><seg n="47.15.1">Het diepste komt men daarvan onder de indruk als men leest,</seg> <seg n="47.15.2">dat Jezus tot zonde gemaakt is (2 Kor. 5 : 21).</seg></s> <s n="47.16"><seg n="47.16.1">Hier is nu van een ontstaan der zonde helemaal geen sprake meer.</seg></s> <s n="47.17"><seg n="47.17.1">Jezus is volledig 'bovendien ingekomen.'</seg></s> <s n="47.18"><seg n="47.18.1">Psychologie houdt hier absoluut op. Dit is volle historie.</seg></s> <s n="47.19"><seg n="47.19.1">Het hoort helemaal in de preek en geen enkele wetenschap kan er iets mee aanvangen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Op dat zelfde vlak is Paulus nu ook gesteld en daarom is het zo verkeerd van Romeinen 7 een kwestietje uit het leven van de apostel te maken.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Hij is het helemaal,</seg> <seg n="48.2.2">voorbeeldig voor de kerk en onherhaalbaar.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Paulus is in Romeinen 7 zelf tot theologie geworden en wat hij was en wat hij is,</seg> <seg n="48.3.2">dat kan men hier niet meer scheiden,</seg> <seg n="48.3.3">omdat het samen is opgenomen in het systeem <hi rend="italic">na zonde genade.</hi></seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Aan Paulus kan men zien wat scheppen is,</seg> <seg n="48.4.2">beter dan aan Adam,</seg> <seg n="48.4.3">wiens schepping toch altijd iets van een mythe heeft.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Paulus is door Jezus Christus geschapen in het volle licht van het Evangelie.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Jezus heeft hem niet door waarneming ontdekt,</seg> <seg n="48.6.2">maar hij heeft hem geformeerd,</seg> <seg n="48.6.3">zoals God het Adam deed uit het stof der aarde.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Paulus is een schepping van het Evangelie.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Jakob Wassermann heeft eens gezegd,</seg> <seg n="48.8.2">dat de grote schrijvers hun figuren niet vinden maar vormen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Achterna ontstaan dan zulke mensen als zij in hun boeken tekenen.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Als voorbeeld noemde hij <hi rend="italic">Madame Bovary</hi> van Flaubert.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Dit is een schaduw van de scheppende macht van het Evangelie.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Jezus heeft de Farizeeër en de tollenaar zeker niet zo gezien in de tempel.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Maar Paulus <hi rend="italic">is later</hi> de Farizeeër-tollenaar,</seg> <seg n="48.13.2">beide in een</seg> <seg n="48.13.3">- 'onvermengd en onveranderd,</seg> <seg n="48.13.4">ongedeeld en ongescheiden'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f32" rend="superscript">f</ref>.</seg></s></p>
<p><pb n="114" ed="VW"/><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wij raken hier een belangrijk punt voor de verhouding van wetenschap en geloof,</seg> <seg n="49.1.2">psychologie en christendom.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">In de eerste moet men op éénheid staan.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De ziel is dan een samenstel van toestanden,</seg> <seg n="49.3.2">waarvan de onderlinge samenhang moet worden gepostuleerd.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Althans voor de moderne zielkunde geldt dat.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Bij de ouden,</seg> <seg n="49.5.2">zoals bijv. de neoplatonici,</seg> <seg n="49.5.3">is ziel veel meer een speculatief begrip en daarom kon Augustinus er ook een theologisch gebruik van maken.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Thans gaat dat heel moeilijk.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Wanneer nieuwere schrijvers als Maeder<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n13" rend="superscript">13</ref> die kant toch uit willen,</seg> <seg n="49.7.2">dan is daarmee het terrein van de moderne psychologie eigenlijk verlaten.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">- Bij Kierkegaard wordt de grens tussen psychologie en theologie streng bewaakt.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Hij is tegen iedere smokkelaar op zijn hoede.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Wel kent hij ook in de zielkunde <hi rend="italic">iets dubbels.</hi></seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Dat is voor hem juist een kenmerk van dit gebied.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Maar het is een slapende dubbelheid;</seg> <seg n="49.12.2">het is dubbelzinnigheid.</seg></s> <s n="49.13"><seg n="49.13.1">Het zijn twee kanten van één zin,</seg> <seg n="49.13.2">bijv. een zoete angst enz.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">In de theologie staat alles juist anders.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Daar is volle dubbelheid,</seg> <seg n="50.2.2">maar zonder een greintje dubbelzinnigheid.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Daar heeft het woord <hi rend="italic">zin</hi> een heel andere betekenis.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">De zin heeft geen dubbelheid,</seg> <seg n="50.4.2">maar de dubbelheid heeft zin.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En nu kom ik terug op Paulus en Jezus.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Dat Jezus God en mens is,</seg> <seg n="50.6.2">is niet dubbelzinnig;</seg> <seg n="50.6.3">integendeel in die dubbelheid ligt de zin van het Evangelie.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Daarom mag men Jezus niet psychologisch benaderen,</seg> <seg n="50.7.2">maar alleen theologisch.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Hij hoort niet in de zielkunde,</seg> <seg n="50.8.2">maar in de preek.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">En wie hier een valse eenheid zoekt te maken kan niet meer preken.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">In de preek staan beide onvermengd en onveranderd,</seg> <seg n="50.10.2">ongedeeld en ongescheiden.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Deze woorden van het concilie van Chalcedon vormen echter niet alleen een dogmatische bepaling uit de christologie,</seg> <seg n="51.1.2">ze leveren ook een algemene theologische regel.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">In de christelijke geloofsleer staan de dingen zo ondubbelzinnig,</seg> <seg n="51.2.2">onpsychologisch,</seg> <seg n="51.2.3">zo voor de zinnen naar twee kanten onbenaderbaar,</seg> <seg n="51.2.4">dat iedere zielkundige overweging er mee vastraakt.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Maar dit dubbele heeft zin voor het geloof.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Het is één,</seg> <seg n="51.4.2">niet voor de zinnen,</seg> <seg n="51.4.3">maar voor de persoon,</seg> <seg n="51.4.4">zoals Jezus ook God en mens is in enigheid des persoons.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Daar is het ongedeeld en ongescheiden.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Zo staat het nu ook met Paulus,</seg> <seg n="52.1.2">de Farizeeër-tollenaar,</seg> <seg n="52.1.3">die in Romeinen 7 voor ons staat,</seg> <seg n="52.1.4">niet als dubbelzinnig individu,</seg> <seg n="52.1.5">maar als dubbel-persoon,</seg> <seg n="52.1.6">die gepredikt kan worden:</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Het goede dat ik wil:</seg> <seg n="53.1.2">Ik geef tienden van alles wat ik bezit.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Het kwade,</seg> <seg n="54.1.2">dat ik niet wil<choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">:</corr></choice></seg><choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18"> </corr></choice><seg n="54.1.3"><choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">O</corr></choice> God,</seg> <seg n="54.1.4">ik dank U dat ik niet ben gelijk de andere mensen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wat ik haat,</seg> <seg n="55.1.2">dat doe ik;</seg> <seg n="55.1.3">het kwade dat ik niet wil,</seg> <seg n="55.1.4">dat werk ik<choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">:</corr></choice></seg><choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18"> </corr></choice><seg n="55.1.5"><choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">O</corr></choice> God,</seg> <seg n="55.1.6">wees mij zondaar genadig!</seg></s> <pb n="115" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="55.2"><seg n="55.2.1">In enigheid des persoons.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Deze dubbelheid heeft zin voor het geloof en zij alleen maakt een einde aan de dubbelzinnigheid,</seg> <seg n="56.1.2">die zo hardnekkig de christelijke prediking op de hielen volgt.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Want wie weet niet hoe moeilijk het is om ondubbelzinnig over de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar te preken?</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Bekend is het gezegde,</seg> <seg n="56.3.2">dat iedere Farizeeër thans met de woorden van de tollenaar bidt.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">En de tollenaarsbede wordt in de gemeente onwillekeurig een goed werk,</seg> <seg n="56.4.2">zoals het vasten tweemaal per week.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Hier is werk voor de psychologie,</seg> <seg n="56.5.2">zolang men ze gedeeld en gescheiden laat.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Maar hoe langer men zich daarmee bezighoudt,</seg> <seg n="56.6.2">hoe dubbelzinniger alles wordt.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Altijd duikt achter de tollenaar de Farizeeër op en achter de Farizeeër de tollenaar.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">- Er is maar één middel om hieraan een eind te maken en dat is,</seg> <seg n="56.8.2">beide onvermengd en onveranderd tot een éénheid te maken,</seg> <seg n="56.8.3">zoals dat in Romeinen 7 gebeurt.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Psychologisch is dat onmogelijk.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Het is preek en theologie.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dat heeft Luther duidelijk gezien en daarom wil ik nog iets van hem aanhalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f34" rend="superscript">h</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Luther legt sterke nadruk op de 'enigheid des persoons'.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Hij spreekt over Rom. 7 : 25:</seg> <seg n="57.3.2">"Zo dan,</seg> <seg n="57.3.3">ik voor mijzelf dien met mijn zedelijk inzicht de wet Gods,</seg> <seg n="57.3.4">maar met mijn vlees de wet der zonde."</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Luther zegt dan:</seg> <seg n="57.4.2">"Dat is de allerduidelijkste plaats.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Kijk,</seg> <seg n="57.5.2">een en dezelfde mens dient tegelijk de wet Gods en de wet der zonde;</seg> <seg n="57.5.3">hij is tegelijk rechtvaardig en een zondaar.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Hij zegt namelijk niet:</seg> <seg n="57.6.2">mijn zedelijk inzicht dient de wet Gods,</seg> <seg n="57.6.3">en evenmin:</seg> <seg n="57.6.4">mijn vlees dient de wet der zonde,</seg> <seg n="57.6.5">maar:</seg> <seg n="57.6.6">ik,</seg> <seg n="57.6.7">zegt hij,</seg> <seg n="57.6.8">ik,</seg> <seg n="57.6.9">de hele mens,</seg> <seg n="57.6.10">een en dezelfde persoon,</seg> <seg n="57.6.11">ik sta in deze dubbele dienstbaarheid."</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Hij wijst er op dat de heiligen,</seg> <seg n="57.7.2">tegelijk met hun rechtvaardigheid,</seg> <seg n="57.7.3">de kwaliteit van zondaren bezitten.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Als ze geloven in Christus' wetsvervulling betekent dat,</seg> <seg n="57.8.2">dat ze 't zelf niet doen.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Zo moet men,</seg> <seg n="57.9.2">zegt Luther,</seg> <seg n="57.9.3">ook Romeinen 2 begrijpen,</seg> <seg n="57.9.4">waar Paulus dit tegen de Joden heeft,</seg> <seg n="57.9.5">dat zij de heidenen verwijten doen,</seg> <seg n="57.9.6">ofschoon ze zelf dezelfde dingen doen.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">Hij wil niet in die fout vervallen.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Men wordt door die plaats bij Luther levendig herinnerd aan wat Augustinus ergens in zijn <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> schrijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f35" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Hij houdt zich daar ook bezig met de vraag van Paulus.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Ook hij vraagt hoe het kwam,</seg> <seg n="58.3.2">dat hij <hi rend="italic">wilde en</hi> niet <hi rend="italic">deed.</hi></seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Als de ziel het lichaam bevel geeft,</seg> <seg n="58.4.2">dan gehoorzaamt het dadelijk.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Maar als ze zichzelf commandeert,</seg> <seg n="58.5.2">dan ontmoet zij tegenstand.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Zijn er dan twee zielen in de mens,</seg> <seg n="58.6.2">van tweeërlei natuur?</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Van deze psychologische dubbelzinnigheid keert de kerkvader dan in tot de eenheid van het persoonlijke.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Hij schrijft:</seg> <seg n="58.8.2">"Ik was het die wilde;</seg> <seg n="58.8.3">ik was het ook die niet wilde;</seg> <seg n="58.8.4">ik was het."</seg></s></p>
<p><pb n="116" ed="VW"/><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dat is de weg der kerk.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Beiden,</seg> <seg n="59.2.2">de kerkvader en de kerkhervormer roepen ons uit de dubbelzinnigheid van het psychologische tot de dubbele zin van het persoonlijke.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Hier wordt ten slotte ook eenheid gevergd,</seg> <seg n="59.3.2">maar van een ander soort.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Deze eenheid is niet meer kwantitatief en de wet der causaliteit regeert er niet meer.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">De persoon is niet een agglomeraat van toestanden zoals de ziel en de overgangen zijn niet geleidelijk.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Willen en niet-doen kunnen samengaan,</seg> <seg n="59.6.2">maar sluiten elkaar toch uit.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Hier dringt alles naar een oplossing en wordt de kreet wakker:</seg> <seg n="59.7.2">ik ellendig mens!</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">De eenheid is een zedelijke en ten slotte een theologische kwestie.</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">Want de persoonlijkheid als zedelijke figuur is maar een schaduw.</seg></s> <s n="59.10"><seg n="59.10.1">Pas in de theologie komt zij tot haar recht.</seg></s> <s n="59.11"><seg n="59.11.1">De conflicten van Romeinen 7 komen niet eerder tot rust,</seg> <seg n="59.11.2">voor de zang der bevrijding van Romeinen 8 : 28 vv. gezongen kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Luther heeft dat in zijn verklaring zo treffend gezegd,</seg> <seg n="60.1.2">als hij opmerkt,</seg> <seg n="60.1.3">dat Paulus precies andersom praat als men in de scholastiek deed.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Daar stelde men het voor alsof de zonde moet worden weggenomen,</seg> <seg n="60.2.2">zoals men het wit van de muur kan vegen,</seg> <seg n="60.2.3">of krijt van een bord."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van de verwijzing geschat aan de hand van de inhoud van de noot</note> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Dat noemt hij de metafysische of morele uitdrukkingswijze.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">- En nu stelt Luther zijn theologische daartegenover,</seg> <seg n="60.4.2">die ons aandoet als een van die copernicaanse wendingen,</seg> <seg n="60.4.3">zoals ze een enkele maal in de geschiedenis voorkomen.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">"De wijze waarop de apostel spreekt"</seg> <seg n="60.5.2">- zo schrijft hij</seg> <seg n="60.5.3">- "heeft de zin en de betekenis,</seg> <seg n="60.5.4">dat veeleer de mens het is,</seg> <seg n="60.5.5">die weggenomen wordt,</seg> <seg n="60.5.6">terwijl de zonde blijft als een overblijfsel."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.f36" rend="superscript">j</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.psychologie-en-evangelie.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Dat is de <hi rend="italic">Divina Commedia</hi> van Romeinen 8: 28-39.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Dat is waar ook.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Zo kan de zaak ook tot een oplossing komen en de eenheid worden bereikt.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Zo zou het dubbele ook een ondubbelzinnige zin krijgen.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Maar waar blijft de zonde dan?</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Waar blijft het overblijfsel?</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1"><hi rend="italic">Nergens,</hi></seg> <seg n="61.7.2">zegt Luther.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">- Bij dit grandioze antwoord denk ik aan Genesis 2,</seg> <seg n="61.8.2">waar Adam uit het stof der aarde geformeerd wordt.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Men vergelijke daarbij Ezechiël 28 : 13 v.,</seg> <seg n="61.9.2">waar hij in zijn heerlijkheid als een 'gezalfde cherub' beschreven wordt.</seg></s> <s n="61.10"><seg n="61.10.1">Waar is het stof der aarde gebleven,</seg> <seg n="61.10.2">als hij zo in 'Edens hof' staat?</seg></s> <s n="61.11"><seg n="61.11.1">Er is maar één antwoord,</seg> <seg n="61.11.2">dat ieder vindt,</seg> <seg n="61.11.3">die iets van aardse liefde verstaat.</seg></s> <s n="61.12"><seg n="61.12.1">Nergens.</seg></s> <s n="61.13"><seg n="61.13.1">- Wanneer er dan straks gezegd wordt:</seg> <seg n="61.13.2">stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren,</seg> <seg n="61.13.3">dan betekent dat de dood.</seg></s> <s n="61.14"><seg n="61.14.1">Men kan het niet omkeren.</seg></s> <s n="61.15"><seg n="61.15.1">Men kan de stof niet van Adam afdoen,</seg> <seg n="61.15.2">zo,</seg> <seg n="61.15.3">dat Adam zelf overblijft.</seg></s> <s n="61.16"><seg n="61.16.1">De metafysische verklaring is niet mogelijk.</seg></s> <s n="61.17"><seg n="61.17.1">Wel kan Adam uit het stof genomen worden.</seg></s> <s n="61.18"><seg n="61.18.1">De zin der dubbelheid heeft zich dan getoond en de eenheid heet liefde.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Luther heeft diezelfde antwoorden gevonden voor de goddelijke liefde van Christus en hij heeft de oplossing van Romeinen 7 gegeven.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Als de laatste verzen van Romeinen 8 waarheid worden,</seg> <seg n="62.2.2">dan zijn de machten uit Romeinen 7 nergens.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Men kan het niet omkeren.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Men kan geen psychologische<pb n="117" ed="VW"/> aftrekmethode op Paulus of enig mens toepassen om zo de christen over te houden.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Men kan Saulus niet van Paulus aftrekken.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">De jonge Paulus niet van de oude.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">De Farizeeër niet van de apostel.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Het kwade niet van het goede.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Men kan zoveel duivelen over de drempel trachten te drijven als men wil,</seg> <seg n="62.9.2">het met bezemen gekeerde huis blijkt straks voller dan ooit.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">De naam is legio.</seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">- De psychologische methode <hi rend="italic">doet</hi> het niet.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">"De wijze,</seg> <seg n="62.12.2">waarop de apostel spreekt heeft de zin en de betekenis,</seg> <seg n="62.12.3">dat veeleer de mens het is,</seg> <seg n="62.12.4">die weggenomen wordt,</seg> <seg n="62.12.5">terwijl de zonde blijft als een overblijfsel."</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">"Nergens."</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">- Dat is theologie,</seg> <seg n="62.14.2">Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Wie de omgekeerde weg wil bewandelen,</seg> <seg n="63.1.2">ziet ten slotte alles in de stof-zonde,</seg> <seg n="63.1.3">de sexualiteit,</seg> <seg n="63.1.4">verzinken.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">De nieuwere psychologie heeft ons dat geleerd.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Iedere geste,</seg> <seg n="63.3.2">ieder woord wordt een dubbelzinnigheid,</seg> <seg n="63.3.3">tot het eerste en het vijfde gebod toe.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Aardse en hemelse liefde zinkt weg in het moeras.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Wij kunnen niet leven zonder theologie.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">De theologie van Paulus,</seg> <seg n="63.6.2">Augustinus en Luther,</seg> <seg n="63.6.3">waarin onze dubbelheid niet in dubbelzinnigheid ondergaat,</seg> <seg n="63.6.4">maar wordt uitgedreven tot de eenheid in Christus,</seg> <seg n="63.6.5">waarbij God alles in allen wordt.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="98" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>S. Kierkegaard, <hi rend="italic">Angst,</hi> vert. S. van Praag, Amsterdam zj., p. 17; <hi rend="italic">of der Begriff Angst, uitg.</hi>E.Hirsch, Düsseldorf 1952, p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Vorrede auf die Epistel sankt Pauli zu den Römern, 1522, WA. Bibel,</hi> 7, 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Retractationes, 1, 23 (MPL.</hi> 32, 620).</p></note>
<pb n="99" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Voor Luther: <hi rend="italic">Vorlesung über denRömerbrief 1515/1516, WA.</hi> 56, p. 340; voor Melanchton, <hi rend="italic">vgl. Melanchthons Werke,</hi> uitg. Stupperich, 1965, <hi rend="italic">Römerbrief-Kommentar</hi> 1532, p. 224; voor Calvijn, vgl. <hi rend="italic">Commentarius in ep. Pauli ad Romanos, CR.</hi> 49, k. 130.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Desiderius Erasmus, <hi rend="italic">Opera Omnia,</hi> uitg. Van der Aa, Leiden 1705 (heruitg. Gregg, Londen zj.), <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 6, k. 599, annot. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Hugo Grotius, <hi rend="italic">A nnotationes in Novum Testamentum,</hi> Groningen 1826 vv., dl. 6, p. 135.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>* Een mooi voorbeeld vindt men in <hi rend="italic">Kommentaar op den Brief aan de Romeinen van F. Godet,</hi> bewerkt door G. J. A. Jonker, Utrecht 1900, p. XXXIV-LII.*</p></note>
<pb n="100" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Vgl.Godet/jonker, a.w.,p.50en279.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Vgl. A. van Veldhuizen, <hi rend="italic">Paulus en zijn Briefaan de Romeinen (in Tekst en Uitleg. Practische verklaring van het Nieuwe Testament,</hi> red. A. van Veldhuizen), Groningen 1916, p. <choice><sic>l0l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">101</corr></choice>.*</p></note>
<pb n="101" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. B. Weiss, <hi rend="italic">Der Brief an die Römer</hi> (in Meyers <hi rend="italic">Kritisch exegetischer Kommentar über das</hi> N.T. 8ste dr.), Göttingen <choice><sic>189 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1891</corr></choice>, p. 258 v. (noot); vgl. ook p. 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Naar deze vertaling citeer ik ook verder.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. Meyer-Weiss, a.w., p. 258 v. (noot); vgl. ook p. 28.</p></note>
<pb n="102" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Meyer-Weiss, a.w., p. 262.</p></note>
<pb n="103" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*H. <choice><sic>Bavinek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bavinck</corr></choice>, GD., dl. 3, p. 57.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Bavinck, a.w., p. 57 v.*</p></note>
<pb n="104" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Godet/Jonker, a.w., p. 319.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Godet/Jonker, a.w., p. 330.</p></note>
<pb n="105" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. Kierkegaard, Angst, hoofdstuk 1 en 2, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*F. Blass, <hi rend="italic">Grammatik des neutestamentlichen Griechisch,</hi> bew. A. Debrunner, 12de dr., Göttingen 1965, p. 176 (§ 281).*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Annotationes,</hi> dl. 6, p. 127 (vgl. ook p. 138).</p></note>
<pb n="106" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Romeinen 7 : 25b is blijkbaar een 'noot', waarin P. met een <hi rend="italic">autos ego -</hi> ik <choice><sic>zelf- zich</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zelf - zich</corr></choice> even insluit.*</p></note>
<pb n="107" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*P.Feine, Theologie des </hi><choice><sic>neuenTestaments</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">neuen Testaments</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi><choice><sic>2dedr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">2de dr.</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi><choice><sic>Leipzig1912</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Leipzig 1912</hi></corr></choice><hi rend="italic">,p.249v.*</hi></p></note>
<pb n="108" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Zie boven, p. 98, noot a.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>H. Höffding, <hi rend="italic">Sören Kierkegaard als Philosoph,</hi> 2de dr., Stuttgart 1902, <choice><sic>p. 8 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 81</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Kierkegaard, a.w., p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Kierkegaard, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 147 (Hirsch, p. 1 16 v.).</p></note>
<pb n="109" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 150 (Hirsch, p. 1 1 9).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 151 (Hirsch, p. 119 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Vgl. de stichometrische vertaling van Brouwer.*</p></note>
<pb n="111" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Kierkegaard, a.w., p. 35 (Hirsch, p. 27).*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Uitg. van 1932: p. 28; uitg. de Quervain: p. 29 (zie ook noot 3).*</p></note>
<pb n="114" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Dogmatische formule van het concilie van Chalcedon.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Vgl. Kierkegaard, a.w., p. 51 (Hirsch, p. 40).*</p></note>
<pb n="115" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*M. Luther, <hi rend="italic">Epistel-Auslegung, dl. 1, Der Römerbrief,</hi> uitg. Ellwein, Göttingen 1963, P. 101.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">* Conf</hi> VIII, 10 v.; 22.*</p></note>
<pb n="116" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>M. Luther, <hi rend="italic">Die Vorlesung über den Römerbrief WA.</hi> 56, 334.</p></note>
<pb n="117" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in P. J. <hi rend="italic">Molenaar, Psychologie en Evangelie,</hi> Amsterdam 1934, p. 38-66, onder de titel <hi rend="italic">De dubbelzinnigheid van het leven, Romeinen 7: 14-25.</hi> Andere opstellen in deze bundel waren o.a.: W. J. Aalders, <hi rend="italic">Het geweten</hi> en P. J. <hi rend="italic">Molenaar, SchaamtegevoeL Daarna</hi> gepubliceerd in Zl., p. 59-82 (pag. ). Voor Noordmans' 'Ter inleiding' zie boven p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Grotius, 6, 135: "Deo laus sit quod optimi, id est, trium primorum saeculorum Christiani hunc locum sic ut opertet intellexerint . . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De preek was die welke Kohlbrugge op uitnodiging van G. D. Krummacher hield. De parafrase van 1839 is opnieuw uitgegeven vanwege de "Vereeniging tot uitgave van gereformeerde geschriften", Amsterdam 1932, alsmede in <hi rend="italic">Biblische Studien,</hi> no. 28, Neukirchen 1960, door A. de Quervain: <hi rend="italic">Das siebte Kapittel des Römerbriefes.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. hiervoor E. Böhl, <hi rend="italic">Von der Rechtfertigting durch den Glauben. Ein Beitrag zur Rettung des proiestantischen Cardinaldogmas,</hi> 1890; en A. Kuyper, <hi rend="italic">Vleeschwording des Woords, vgl.</hi> hierover ook: G, C. Berkouwer, <hi rend="italic">Geloo en heiliging,</hi> Kampen 1949, p. 76, en dez., <hi rend="italic">Geloof en rechtvaardiging, p.</hi> 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>in de <hi rend="italic">Apellatio,</hi> die Luther in oktober 1518 bij een notaris liet deponeren; vgl. <hi rend="italic">WA.</hi> 2, 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Epictetus leefde van ± 50 -+138 na Chr. In wijsgerig opzicht keerde hij terug tot de beginselen der oudere Stoa en in zijn praktische levensleer richtte hij zich tot de leken. Zijn <hi rend="italic">Enchiridion</hi> (van de hand van Arrianos) heeft als meest volledige stoïsche tekst het beeld van de Stoa tot in de nieuwere tijd beslissend bepaald.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Noordmans heeft hier waarschijnlijk het oog op de beschrijving van de waarneming van de psycholoog in het tweede hoofdstuk, vgl. <hi rend="italic">Angst,</hi> p. 68 vv. (uitg. Hirsch, p. 53 vv.): "Degene, die zich op een behoorlijke wijze met psychologie en met psychologische <hi rend="italic">waarneming heeft</hi> beziggehouden, heeft een algemeen menselijke <hi rend="italic">buigzaamheid (Hirsch: Geschmeidigkeil)</hi> verworven ... Evenals de psychologische waarnemer nog leniger dan de koorddanser moet zijn, om zich in de mensen te verplaatsen . . ., evenals zijn zwijgzaamheid in vertrouwelijke ogenblikken iets verleidelijks en wellustigs moet hebben, zodat de geslotenheid haar welbehagen daarin vindt onder deze kunstmatig teweeggebrachte ongemerktheid in stilte binnen te sluipen . . ." (curs. van uitg.).</p></note>
<pb n="118" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n8" type="end" place="end" n="8"><p><pb n="118" ed="VW"/>Feine: Noordmans citeert de tweede druk, waarin Feine verdedigt, dat Paulus zijn ervaringen uit het heden beschrijft. In later tijd (vgl. bijv. de zevende druk, 1936, p. 172) nuanceert hij zijn standpunt in deze zin, dat deze (huidige?) ervaringen van de apostel terugreiken tot in Paulus' voor-christelijke tijd. Over de geloofsstrijd spreekt Feine hier ook veel korter.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. boven noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Heinrich Heine, <hi rend="italic">Die Heimkehr, in Das Buch der Lieder, 35 (Sämtliche Schriften, uitg.</hi> Briegleb, dl. 1, München 1968 vv., p. 125):</p><p>"Ich rief den Teufel und er kam, Und ich sah ihn mit Verwundrung an.</p><p>Er ist nicht hässlich und er ist nicht lahm, Er ist ein lieber, scharmanter Mann, Ein Mann in seinen besten Jahren, verbindlich und höflich und welterfahren . .</p><p>Voor Marie Coreili, zie <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 1, p. 253, noot 5.</p><p>Een zinspeling op deze gedachte vindt men ook bij het aan Noordmans goed bekende: William James, <hi rend="italic">Pragmatism,</hi> Londen 1913, p. 72: "The <choice><sic>prinee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prince</corr></choice> of darkness may be a gentleman, as we are told he is. . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>(?) Het motief doet eerder denken aan <hi rend="italic">Opstanding.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vindplaats en gelegenheid onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n13" type="end" place="end" n="13"><p>A. Maeder (geb. 1882) verdedigde, het eerst op het Internationaal Psychoanalytisch Congres van 1913, een finalistische psychologie, zonder daarbij overigens het genetisch postulaat overboord te werpen. Op deze wijze kon hij zich distantiëren van biologisme en determinisme en liet hij ruimte voo.- een meer evangelische benadering van de zieke (vgl. J.H. van den Berg, <hi rend="italic">Kroniek der psychologie,</hi> Nijkerk 1973, p. 75 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Römerbrief, 101:</hi> "Das ist die allerdeutlichste <choice><sic>Steile. Siehe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Stelle. Siehe</corr></choice> da, ein und derselbe Mensch dient zugleich dem Gesetze Gottes und dem Gesetz der Sünde, er ist zugleich gerecht und ein Sünder. Er sagt nämlich nicht: Meine Vernunft dient dem Gesetz Gottes, ebensowenig wie: mein Fleisch dient dem Gesetz der Sünde, sondern: <choice><sic>l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">I</corr></choice>ch, sagt er, ich, der ganze Mensch, ein und dieselbe Person, ich stehe in dieser zwiefachen Dienstbarkeit ... Die Heiligen sind zugleich, <choice><sic>indem sic gerecht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">indem sie gerecht</corr></choice> sind, Sünder; gerecht, weil sie an Christus glauben, dessen Gerechtigkeit sie deckt und ihnen zugerechnet wird; aber Sünder, weil sie das Gesetz nicht erf'üilen, nicht ohne sündliche Begier sind, sondern wie Kranke, die in der Pfiege des Arztes stehen ... Aus dieser zuverlässig gewissen Erkenntnis heraus redet der Apostel oben im zweiten Kapittel so furchtlos wieder die, die in ihren eigenen Augen gerecht waren und die anderen richteren, die Böses taten, obgleich sie doch selber eben das gleiche taten . .</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n15" type="end" place="end" n="15"><p><hi rend="italic">Confl.</hi> VIII, 22: " .. . ego eram, qui volebam, ego, qui nolebam; ego eram."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. Luther, WA 56, 335, 9vv.: "Quare patet, Quod spiritualiter <choice><sic>peceatum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">peccatum</corr></choice> auferri (i.e. voluntatem peccandi mortificari) intelligit Paulus, illi autem methaphysice opera peccati et concupiscentias volunt <choice><sic>aaferri</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">auferri</corr></choice>, Sicut a pariete albedinem et ab aqua caliditatem." In de oorspronkelijke versie van deze studie (zie noot 1) had Noordmans nog beide beelden uit de Luthertekst: het wit van de muur en de warmte van het water. ".... zoals men de witte kleur van een muur kan wegdenken of wegdoen, of de warmte van het water,........ <hi rend="italic">Psychologie en Evangelie,</hi> p. 64. In ZL. laat Noordmans het beeld van de warmte en het water weg, om dat van het krijt en het bord ervoor in de plaats te stellen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.psychologie-en-evangelie.n17" type="end" place="end" n="17"><p><hi rend="italic">WA.</hi> 56, 334: "quia Apostolus loquitur, ut significet (sonet) hominum potius aufferri</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="8" xml:id="noordmans2.repos-ailleurs" decls="#bibl-noordmans2.repos-ailleurs">
<pb n="119" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Repos ailleurs<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het was,</seg> <seg n="2.1.2">meen ik,</seg> <seg n="2.1.3">Marnix van Sint Aldegonde,</seg> <seg n="2.1.4">die deze woorden tot zijn lijfspreuk had <choice><sic>gekozen. soms betrap</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gekozen,</corr></choice></seg><choice><sic>gekozen. soms betrap</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="2.1.5"><choice><sic>gekozen. soms betrap</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">soms betrap</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n2" rend="superscript">2</ref> ik mij er op,</seg> <seg n="2.1.6">dat mij,</seg> <seg n="2.1.7">door het rumoer van twee wereldoorlogen,</seg> <seg n="2.1.8">sommige bijzonderheden uit de Tachtigjarige oorlog minder helder voor de geest zijn gaan staan.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Maar de toeëigening van mijn titel aan de schrijver van <hi rend="italic">De Bijenkorf der H. Roomscher Kercke</hi> waag ik er toch nog op. In zijn Latijnse kortheid is het een prachtig devies,</seg> <seg n="2.2.2">niet alleen onder het wapen van de dichter van het <hi rend="italic">Wilhelmus,</hi></seg> <seg n="2.2.3">maar ook van de hele Reformatie.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Deze stelt de rust als doelwit iets verder weg dan de roomse kerk.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zij neemt de rust als zieleheil niet zelf ter uitdeling,</seg> <seg n="2.4.2">maar laat ze in Gods handen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Voor ons ligt daarin een verzoeking en er zijn sommigen,</seg> <seg n="2.5.2">die daarvoor bezwijken,</seg> <seg n="2.5.3">door haar weer naderbij te gaan zoeken.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Het overblijfsel</hi></seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Er staat in de bijbel een hoofdstuk,</seg> <seg n="4.1.2">dat helemaal aan die rust is gewijd,</seg> <seg n="4.1.3">nl. Hebreeën 4.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daar wordt gesproken van een <hi rend="italic">overblijven</hi> der rust (vers 9),</seg> <seg n="4.2.2">op dezelfde wijze als er bij Israëls oude profeten telkens sprake is van een <hi rend="italic">overblijfsel</hi> van Israël (Jer. 31 : 7 en elders).</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het is een eschatologisch begrip,</seg> <seg n="4.3.2">waarmee een rest wordt aangeduid,</seg> <seg n="4.3.3">die telkens door de wereldgebeurtenissen wordt uitgepeld;</seg> <seg n="4.3.4">een zaad dat de dagen verlengt (Jes. 53 : 10).</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het wandelt met God door de eeuwen en is onvergankelijk,</seg> <seg n="4.4.2">omdat het geboren wordt uit het levende en eeuwig blijvende Woord Gods (1 Petrus 1 : 23).</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het verschijnt en verdwijnt,</seg> <seg n="4.5.2">het verdwijnt en verschijnt telkens weer;</seg> <seg n="4.5.3">vaak op het alleronverwachtst.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het is er na de schepping,</seg> <seg n="4.6.2">als Eva,</seg> <seg n="4.6.3">bij de geboorte van Kaïn zegt:</seg> <seg n="4.6.4">ik heb een man van de Heer verkregen (Gen. 4 : 1).</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Als deze man door manslag zijn toekomst vergooit,</seg> <seg n="4.7.2">wordt Seth geboren,</seg> <seg n="4.7.3">en Eva zegt:</seg> <seg n="4.7.4">God heeft mij een ander zaad gezet (Gen. 4 : 25 St. V.).</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wanneer dan de mensen op de aardbodem beginnen te vermenigvuldigen,</seg> <seg n="4.8.2">moet God hun de dagen verkorten,</seg> <seg n="4.8.3">in plaats van ze te verlengen (Gen. 6 : 3),</seg> <seg n="4.8.4">en tenslotte berouwde het de Here,</seg> <seg n="4.8.5">dat Hij de mens op aarde gemaakt had (vs. 6).</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Doch er is een overblijfsel.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Noach en zijn 'achtster'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Als hun nakomelingschap op een Babel uitloopt,</seg> <seg n="4.11.2">roept God Abraham uit die verwarring en de rest is er weer.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">En zo gaat het de hele bijbel door.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">De Israëlieten trekken uit Egypte door de woestijn;</seg> <seg n="4.13.2">maar slechts een overblijfsel komt in het beloofde land.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">De Joden gaan later in ballingschap,</seg> <seg n="4.14.2">en toch keert weer een overblijfsel naar Jeruzalem terug.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Zij verwerpen straks de Messias,</seg> <seg n="4.15.2">als Hij komt,</seg> <seg n="4.15.3">maar Paulus kan <pb n="120" ed="VW"/>toch zeggen,</seg> <seg n="4.15.4">met het oog op de christelijke gemeente:</seg> <seg n="4.15.5">alzo is er dan ook in deze tegenwoordige tijd een overblijfsel geworden naar de verkiezing der genade (Rom. 11 : 5).</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik heb deze lijn van het 'overblijfsel',</seg> <seg n="5.1.2">zoals die door de bijbel loopt,</seg> <seg n="5.1.3">even getekend,</seg> <seg n="5.1.4">omdat wij dan pas kunnen verstaan,</seg> <seg n="5.1.5">wat de schrijver van de Brief aan de Hebreeën bedoelt,</seg> <seg n="5.1.6">als hij zegt,</seg> <seg n="5.1.7">dat er een rust <hi rend="italic">overblijft</hi> voor het volk Gods.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ook hier verschuiven de perspectieven telkens,</seg> <seg n="5.2.2">zoals in dat hoofdstuk wordt aangewezen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">God rustte reeds,</seg> <seg n="5.3.2">toen Hij de wereld geschapen had.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar Psalm 95 : 11 kent een andere rust:</seg> <seg n="5.4.2">die,</seg> <seg n="5.4.3">waarvan de Israëlieten werden uitgesloten,</seg> <seg n="5.4.4">die niet in Kanaän mochten komen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar die was ook de laatste niet,</seg> <seg n="5.5.2">want in diezelfde psalm wordt van een 'heden' gesproken in Davids tijd,</seg> <seg n="5.5.3">van een andere dag,</seg> <seg n="5.5.4">dan waarop Israël in Kanaän kwam.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Daarmee is de dag bedoeld,</seg> <seg n="5.6.2">waarop het volk Gods in Christus' koninkrijk zal binnengaan;</seg> <seg n="5.6.3">de rust die er voor dat volk overblijft;</seg> <seg n="5.6.4">de laatste,</seg> <seg n="5.6.5">uiteindelijke.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Luchtspiegelingen</hi></seg></s></head>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wij zijn geneigd om ons aan deze herhaalde verschuivingen,</seg> <seg n="7.1.2">aan het eschatologisch perspectief des bijbels en der prediking te ergeren.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het woord <hi rend="italic">illusie</hi> dringt zich aan ons op. Ik zou het woord 'opium' liever niet gebruiken,</seg> <seg n="7.2.2">omdat het zo'n versleten term is.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">"Maar",</seg> <seg n="7.3.2">zo mort het binnen in ons,</seg> <seg n="7.3.3">"horen zulke verschuivingen niet thuis in het brein van de opiumschuiver?"</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Is het niet begrijpelijk,</seg> <seg n="7.4.2">dat de Israëlieten in de woestijn,</seg> <seg n="7.4.3">na het bedrog van luchtspiegelingen dagelijks te hebben meegemaakt,</seg> <seg n="7.4.4">gingen terugverlangen naar de solide vleespotten van Egypte?</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En toch kregen de gelovigen toen reeds gelijk.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het bleek geen illusie,</seg> <seg n="7.6.2">deze rust,</seg> <seg n="7.6.3">maar een werkelijkheid,</seg> <seg n="7.6.4">al was het nog de ware,</seg> <seg n="7.6.5">de laatste niet.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">- Twintig eeuwen omzwerving van het Joodse volk en de oprichting van de staat Israël zijn merkwaardige commentaren op deze oude teksten,</seg> <seg n="7.7.2">hoe men daarover ook moge denken.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Het is een geweldig stuk historie,</seg> <seg n="7.8.2">reëel als weinig anders op onze planeet.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">En de vraag,</seg> <seg n="7.9.2">die daarbij aan ieder zonder onderscheid gesteld wordt is geen andere dan deze:</seg> <seg n="7.9.3">zal dit volk ooit of ergens rust vinden,</seg> <seg n="7.9.4">als het geen oog krijgt voor het 'heden' uit Psalm 95 en voor 'de andere dag' uit Hebreeën 4?</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar dan die andere,</seg> <seg n="8.1.2">nog meer zich opdringende vraag:</seg> <seg n="8.1.3">waar zullen jood en christen dan samen rust vinden?</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Verschuift het verschiet der kerk nog niet veel meer en waar is het 'heden' en 'de andere dag',</seg> <seg n="8.2.2">de morgen,</seg> <seg n="8.2.3">waarop zij zich kunnen vestigen?</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Er is geen kerkelijke staat heden of morgen zelfs denkbaar zoals de staat Israël,</seg> <seg n="8.3.2">tenzij dan als rooms territorium,</seg> <seg n="8.3.3">zonder enig historisch,</seg> <seg n="8.3.4">laat staan wereldhistorisch,</seg> <seg n="8.3.5">nog minder geestelijk perspectief.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Mag de rust,</seg> <seg n="8.4.2">die de kerk beloofd is,</seg> <seg n="8.4.3">zelfs wel toekomst heten?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head><pb n="121" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Moderne eschatologieën</hi></seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit zijn lastige vragen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar niet lastig in de gewone zin,</seg> <seg n="10.2.2">alsof sommige mensen anderen daarmee schaakmat zouden kunnen zetten.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij zijn 'lastig',</seg> <seg n="10.3.2">omdat ze een last vormen,</seg> <seg n="10.3.3">een kruis,</seg> <seg n="10.3.4">dat de hele mensheid moet dragen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het is dwaasheid te menen,</seg> <seg n="10.4.2">dat men dergelijke moeilijkheden aan de kerk kan toeschuiven,</seg> <seg n="10.4.3">om dan triomfantelijk te kunnen constateren:</seg> <seg n="10.4.4">ziet gij wel,</seg> <seg n="10.4.5">die noot kunt gij niet kraken.</seg> <seg n="10.4.6">- leder moet er minstens eenmaal in zijn leven een antwoord op geven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het kan ook anders.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Men kan proberen te vluchten in wat ik de technische eschatologie zou willen noemen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Men kan zich een auto aanschaffen,</seg> <seg n="11.3.2">om op die manier een halve of kwart alomtegenwoordigheid te krijgen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Deze wijzigt enigszins het mensentype,</seg> <seg n="11.4.2">zodat men wel eens heeft opgemerkt,</seg> <seg n="11.4.3">dat ons geslacht in dat opzicht is te verdelen in <hi rend="italic">met of zonder.</hi></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De snelheid oefent een zekere eschatologische werking uit.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Ik las onlangs,</seg> <seg n="11.6.2">dat de snelste hedendaagse vliegers met een bepaalde aandrijving,</seg> <seg n="11.6.3">een soort aparte gemeenschap vormen,</seg> <seg n="11.6.4">met exclusief onderling verkeer en een eigen type.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Zij voelen onze planeet anders aan dan hun langzamere tijdgenoten en zijn lid van een soort snelheidskerk.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">In deze of dergelijke richting kunnen wij ons misschien een toekomst forceren.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit geldt niet alleen van de snelheid,</seg> <seg n="12.1.2">maar ook van de kracht.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Men vraagt zich af of een werper van een atoombom nog lid van een christelijke gemeente kan zijn.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Engelse bisschoppen hebben gemeend,</seg> <seg n="12.3.2">dat dit wel mogelijk is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar de technici zelf zijn daar niet altijd even gerust op. Zij weten niet zeker of zij,</seg> <seg n="12.4.2">evenals vroeger ten onzent een De Ruyter of Witte Cornelisz. de Wit,</seg> <seg n="12.4.3">zich in de ouderlingen- of diakenenbank op hun gemak zouden voelen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">'Er zijn tenslotte zekere grenzen',</seg> <seg n="12.5.2">zeiden de oude Romeinen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n5" rend="superscript">5</ref> en deze komen hier toch wel min of meer in het gezicht.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ook in andere dimensies en richtingen kan dat gebeuren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Men kan,</seg> <seg n="13.2.2">om aan het dragen van de last der christelijke eschatologie te ontkomen,</seg> <seg n="13.2.3">trachten een 'Babbit'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n6" rend="superscript">6</ref> te worden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Een op korte termijn voldaan wezen,</seg> <seg n="13.3.2">goed in het vlees,</seg> <seg n="13.3.3">met prettige kornuiten voor vrienden en een jaarlijkse vrolijke vakantie.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook zo vormt zich een kerk,</seg> <seg n="13.4.2">die planetarische perspectieven opent.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Men kan armoede en ellende een heel eind achter zich laten.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ook hier is zending,</seg> <seg n="13.6.2">uitbreiding mogelijk.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De grootst mogelijke welvaart voor het grootst mogelijke aantal.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Een sociale eschatologie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">De andere dag</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Welke men echter ook kiest,</seg> <seg n="15.1.2">men zal de behoefte aan een volgend 'heden',</seg> <seg n="15.1.3">aan 'een andere dag' wel niet kunnen doven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De kerk draagt zwaar aan de last van een <hi rend="italic">overblijvende rust.</hi></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het kost haar menig verwijt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar eigenlijk <pb n="122" ed="VW"/>toch niet vanwege het moeilijk torsen,</seg> <seg n="15.4.2">maar om het te gemakkelijk dragen daarvan.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De belofte van in de rust te zullen ingaan is op zichzelf zulk een kostbaar geschenk Gods,</seg> <seg n="15.5.2">zulk een genade voor een gevallen schepsel,</seg> <seg n="15.5.3">voor een verloren zoon,</seg> <seg n="15.5.4">dat het wel de laatste toevlucht mag heten voor ieder mens,</seg> <seg n="15.5.5">wie hij ook zij.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Men kan het niet de kroon der schepping noemen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het was niet die eerste rust op de zevende dag (Gen. 2 : 3),</seg> <seg n="15.7.2">zegt de Brief aan de Hebreeën (hfdst. 4 : 3 v.).</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Het is een andere dag.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Het is de rust,</seg> <seg n="15.9.2">die Jezus wil geven aan de vermoeiden en belasten,</seg> <seg n="15.9.3">de uitvallers,</seg> <seg n="15.9.4">die met Jezus bezwijken onder het kruis (Luk. 23 : 26).</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het is de kroon der gevallenen,</seg> <seg n="15.10.2">de kroon van het welbehagen in de mensen,</seg> <seg n="15.10.3">uit de kerstnacht.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Bij deze overblijvende rust,</seg> <seg n="16.1.2">deze bijbelse eschatologie vergeleken,</seg> <seg n="16.1.3">wordt de aard van al die eschatologieën-op-korte-termijn openbaar.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">'Babbit' is een Filistijn en de snelheidsmaniak een halve demon,</seg> <seg n="16.2.2">vergeleken bij een moordenaar en een Magdalena uit het evangelie,</seg> <seg n="16.2.3">die rust bij Jezus vinden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het prediken van de rust,</seg> <seg n="17.1.2">die er overblijft voor het volk van God is geen liefhebberij van een wereldvreemde kerk;</seg> <seg n="17.1.3">het is de taak,</seg> <seg n="17.1.4">haar opgedragen en waarmede zij staat of valt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En met het geloof in die boodschap staat of valt de wereld.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">In onze zondige staat is onze laatste menselijkheid gemoeid met het geloof aan een overblijvende rust.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zonder de onrust van deze gerichtheid op een goddelijk welbehagen;</seg> <seg n="18.1.2">deze openheid van het hart voor een enige troost;</seg> <seg n="18.1.3">dit uitzien naar het afwissen van alle tranen (Openb. 21 : 4) kan er alleen maar een zatheid en gezetenheid of een woede en een wrok overblijven,</seg> <seg n="18.1.4">die doen denken aan de weel-de-ver-van-God,</seg> <seg n="18.1.5">waarvan ons psalmboek zingt (ps. 73 : 14 oude berijming) en aan de knersing der tanden,</seg> <seg n="18.1.6">waarvan Jezus spreekt (Matth. 8 : 12).</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Als het verre doelwit van Gods beloften verscholen raakt,</seg> <seg n="18.2.2">gaat een geslacht waggelen tussen deze beide als een dronken man.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Onze eeuw voelt deze dronkenheid in haar leden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wat de wereld in het spoor houdt is het uitzien naar 'een andere dag',</seg> <seg n="19.1.2">een goddelijk 'heden'.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">In het Griekse treurspel roepen de gedupeerden in de wereldnacht:</seg> <seg n="19.2.2">'Gerechtigheid,</seg> <seg n="19.2.3">gerechtigheid!,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="19.2.4">En in Koestlers <hi rend="italic">De Yogi en de Volkskommissaris</hi> roepen de gedetineerden in een concentratiekamp in het zuiden van Frankrijk hetzelfde.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Koestler noemt ze:</seg> <seg n="19.3.2">het uitvaagsel van Europa of het zout der aarde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.repos-ailleurs.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="122" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">In de Waagschaal,</hi> jg. 4 (1948), p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De veronderstelling is juist, maar het "meen ik" lijkt hier de waarde te hebben van een rede-figuur. Filips Marnix van Sint Aldegonde (1540-1598) gaf in 1569 zijn <hi rend="italic">Byencorfder H. Roomscher Kercke</hi> in het licht, dat tot 1761 tenminste 23 drukken beleefde! Het auteurschap van het Wilhelmus is onzeker.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Oude uitdrukking, nog in zestiende-eeuwse bijbels voorkomende, bijv.: "Indien Godt ... de oude werelt niet en heeft gespaert, maar Noë . . . syn. achtster bewaert heeft" (2 Petr. 2 : 5); vgl. <hi rend="italic">Th WNT. dl.</hi> 1, k. 1882.</p></note>
<pb n="123" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="123" ed="VW"/>In en na 1945 hielden de kerken in Engeland zich intensief bezig met de atoombewapening (vgl. <hi rend="italic">The era of atomic power,</hi> 1946, en <choice><sic>The Chiurch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">The Church</hi></corr></choice><hi rend="italic"> and the Atom,</hi> 1948). Noordmans zal mogelijk een bisschop van de Engelse kerk, die het oordeel van de rapporten ("we have no solution to offer") overnam, op het oog hebben. Vgl. voor deze rapporten en discussie:</p><p>Roger Lloyd, <hi rend="italic">The </hi><choice><sic>church ofl England</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">church of England</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Londen 1966, p. 474-479. Is het Fisher? In William <hi rend="italic">Purcell, Fisher of Lambeth. A </hi><choice><sic>Portrait_from</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Portrait from</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Life,</hi> Londen 1969, p. 252 lijkt zijn houding tegenover het probleem merkwaardig fatalistisch.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Horatius, <hi rend="italic">Satiren, I,</hi> 1. 106/7: "Sunt certi denique fines."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De uitdrukking 'babbit' is ontleend aan Sinclair Lewis' roman Babbitt (1922). Zij betekent: type van een Amerikaans zakenman, vol ambitie in zaken enerzijds, doch provinciaal en beperkt anderzijds.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.repos-ailleurs.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Arthur Koestler, <choice><sic>Deyogi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">De yogi</hi></corr></choice><hi rend="italic"> en de volkscommissaris,</hi> Amsterdam 1948, p. 125-138: 'Schuim der aarde.' Het Zuidfranse kamp Le Vernet, oorspronkelijk opgericht om republikeinse Spanje-strijders te detineren, was een disciplinair strafkamp voor en gedurende de Tweede Wereldoorlog. De hardnekkig volgehouden strijd om gerechtigheid ("Respecteer onze rechten!") betrof de voedselrantsoenering, die door diefstal en zwarte handel bedreigd werd.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="9" xml:id="noordmans2.predestinatie" decls="#bibl-noordmans2.predestinatie">
<pb n="124" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Predestinatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.predestinatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Een mooi hoofdstuk uit <hi rend="italic">Gösta Berling</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.predestinatie.f1" rend="superscript">a</ref> vertelt ons van kapitein Lennart,</seg> <seg n="2.1.2">Gods gezant.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Hij is op een valse aanklacht wegens diefstal tot gevangenisstraf veroordeeld.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Na afloop daarvan,</seg> <seg n="2.3.2">vijf en een half jaar na de diefstal,</seg> <seg n="2.3.3">keert hij naar huis terug.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">In een dorpsherberg,</seg> <seg n="2.4.2">in de buurt van z'n woonplaats,</seg> <seg n="2.4.3">zoekt hij enige ogenblikken rust om te informeren naar vrouw en kinderen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De waardin kan hem verzekeren dat allen gezond zijn,</seg> <seg n="2.5.2">dat men aan zijn onschuld gelooft en dat alles op hem wacht.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Kapitein Lennart zal echter geen eerzaam huisvader worden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij behoort tot degenen,</seg> <seg n="3.2.2">die niet onder een eigen dak mogen rusten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Als hij de herberg wil verlaten ontmoet hij de eeuwige kavaliers van Ekeby .</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Die dag zijn ze de gasten van de boze Sintram,</seg> <seg n="3.4.2">die in Lagerlöfs boek de incarnatie van de boze is.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Sintram heeft vroeger zijn veroordeling bewerkt.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Deze ontmoeting wordt het ongeluk van de kapitein.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De kavaliers nemen hem mee terug naar de gelagkamer.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Ze staan er op hem een welkom toe te drinken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De goedige kapitein geeft toe.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Hij heeft echter in vijf jaar geen alcohol geproefd en is spoedig onder de invloed daarvan gekomen.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">De kavaliers maken daarvan misbruik en maken hem dronken.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Lennart blijft op de bank in de herberg liggen en gaat niet naar huis.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Tijdens zijn roes drijven de kavaliers hun spel met hem.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ze beschilderen zijn gezicht met houtskool en bessesap en geven hem een echte boeventronie.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Een blauw oog,</seg> <seg n="4.3.2">een rood litteken en andere tekens worden aangebracht.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De edele Gösta wil ze straks weer afwissen,</seg> <seg n="4.4.2">maar de boze Sintram staat er op dat ze blijven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zo brengt men hem in de vroege morgen,</seg> <seg n="4.5.2">als hij zijn roes heeft uitgeslapen,</seg> <seg n="4.5.3">naar huis.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De kavaliers zetten hem op hun wagen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">In het hart van de kapitein is een lichte vreugde,</seg> <seg n="4.7.2">half een overblijfsel van zijn uitgeslapen roes,</seg> <seg n="4.7.3">half een vrucht van een goed geweten.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Hij wist niet welk verhaal op zijn gelaat te lezen stond.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo ziet hem voor't eerst na vijf jaren gevangenschap z'n vrouw,</seg> <seg n="5.1.2">als ze uit de huisdeur treedt om te kijken wat het rumoer voor haar woning betekent.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zijn goed geweten kan ze niet zien.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze ziet alleen z'n vagebondsgezicht.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dan wordt de deur voor hem gesloten en gegrendeld.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De kavaliers,</seg> <seg n="5.5.2">die het hele leven als een avontuur beschouwen,</seg> <seg n="5.5.3">lachen om het geval.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wanneer dan de kapitein hen naloopt in zijn boosheid,</seg> <seg n="5.6.2">struikelt hij en valt met zijn aangezicht<pb n="125" ed="VW"/> ter aarde.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Toen hij opstond was hij een ander mens geworden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Hij had Gods adem onder zijn leven gevoeld.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">"Waarheen wilt gij mij leiden?" vroeg hij.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">"Ik ben als een veer door uw adem meegevoerd.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik ben uw speelbal."</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Kapitein Lennart zou misschien toch nog wel naar huis teruggekeerd zijn om z'n vrouw explicatie te geven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De volgende dag echter doet hij een beslissende ervaring op,</seg> <seg n="7.2.2">die hem dit onmogelijk maakt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Een oude boer ligt op zijn sterfbed.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De hele familie met de dienstboden staat rondom de stervende.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Lennart is als bedelaar ongemerkt het huis binnengekomen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Hij hoort hoe een ziel,</seg> <seg n="7.6.2">die gereed staat voor Gods rechterstoel te verschijnen,</seg> <seg n="7.6.3">zich daarvoor prepareert.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Hij somt zijn goede daden op. Hij is een goed huisheer geweest,</seg> <seg n="7.7.2">een goede boer.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij zal in de hemel komen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">En telkens bevestigt de familie rondom hem z'n uitspraken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De kapitein luistert met ontzetting.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij,</seg> <seg n="8.2.2">die vijf jaar lang Gods speelbal is geweest,</seg> <seg n="8.2.3">die ook nu nog als een veer voor de mond Gods is en van voor zijn eigen huisdeur is weggeblazen,</seg> <seg n="8.2.4">kan niet langer zwijgend luisteren.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij treedt op de stervende toe en zegt hem dat hij niet als een goede boer in de hemel zal kunnen komen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij is niet meer dan een strootje,</seg> <seg n="8.4.2">een stofje op de dorsvloer van de grote hemelse boer.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het hart van de stervende wordt door die prediking verbroken en geeft zich aan Gods genade over.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Voor Lennart is z'n eigen handelwijze een openbaring.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De gave van het machtige woord is hem gegeven en van de sterke daad.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">"Hij trilt als een vlinder op de rand van 't pop-omhulsel,</seg> <seg n="9.4.2">waaruit hij te voorschijn kwam,</seg> <seg n="9.4.3">terwijl zijn vleugels zich in de zonneschijn ontplooien en stralen als de zon zelf."</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Selma Lagerlöf heeft in haar boeken herhaaldelijk in <choice><sic>haar. eigen trant</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">haar eigen trant</corr></choice> christelijke motieven behandeld.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het verhaal,</seg> <seg n="10.2.2">waaruit ik boven een en ander meedeelde,</seg> <seg n="10.2.3">lijkt mij bijzonder geschikt ter illustratie van de predestinatie-idee.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ik koos het als uitgangspunt,</seg> <seg n="10.3.2">omdat hier de predestinatie geheel los staat van alle theologische overwegingen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Toch schijnt het mij toe van de christelijke gedachte vervuld te zijn.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Misschien wil het ons gelukken enkele bestanddelen daarvan er uit los te wikkelen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De hoofdzaak is,</seg> <seg n="11.1.2">dat we inzien,</seg> <seg n="11.1.3">hoe we hier boven de bloot-mense-zedelijke sfeer uit zijn.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De braafste is hier niet meer braaf.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hij is het misschien wel naar een andere maatstaf gemeten,</seg> <seg n="11.3.2">maar niet langer zodra zijn leven direct onder het gezichtspunt der eeuwigheid wordt geplaatst.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Alle roem is hier uitgesloten of wordt als ondraaglijke wanklank opgevat.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Lennart is een zo goed huisvader geweest dat een lelijke verdenking en gevangenisstraf z'n eer in de familie niet hebben gekrenkt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Op het ogenblik echter,</seg> <seg n="11.6.2">dat God hem gegrepen heeft om sterkere deugden in hem uit te drijven,</seg> <seg n="11.6.3">kan hij roem op huiselijkheid niet rustig aanhoren.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">In de stormwind van Gods adem,</seg> <seg n="11.7.2">waarin hij staat,</seg> <seg n="11.7.3">verstuift dat alles.</seg></s></p>
<p><pb n="126" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij zijn hier boven de gewone zedelijke sfeer uit.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Want ook de slechtste is hier niet meer slecht.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het dronkemanstoneel in de dorpsherberg is uit geheelonthouders-oogpunt en evenzeer uit niet-geheelonthouders-oogpunt zeer bedenkelijk.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dat de kapitein zich laat verleiden is niet te verdedigen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wij denken er echter niet aan hem dit later nog toe te rekenen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Wij weten wel dat 't niet te pas kwam.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En toch kunnen wij niet anders dan deze zwakheid zien in 't licht van zijn latere kracht.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Wij weten zelfs zeker,</seg> <seg n="12.8.2">dat zonder die zwakheid zijn profetische kracht gebonden zou zijn gebleven in brave huiselijkheid.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Evenals zijn huiselijke deugden wordt ook deze huiselijke ondeugd voor ons opgenomen in de storm van Gods adem en daarin is van zulke dingen geen gedachtenis meer,</seg> <seg n="12.9.2">evenmin als men kaf in een sterke wind terugvindt.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Is dit misschien esthetische levensbeschouwing,</seg> <seg n="13.1.2">die ons de hand doet lichten met de zedelijke ernst?</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Is het de literarische inkleding of het talent der schrijfster,</seg> <seg n="13.2.2">die ons in het boek vrede doet hebben met wat ons in het leven aanstoot geeft?</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit zou heel niet onmogelijk zijn en komt inderdaad dikwijls voor.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Toch is het hier niet het geval.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De schrijfster geeft hier haar eigen hoogste beoordeling en blijft daarmede binnen de zuiver christelijke idee.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Gods oordeel kan niet anders luiden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij kunnen niet anders oordelen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Nog minder kon het de schrijfster met haar ruim hart.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zouden we nu van God in eens weer,</seg> <seg n="14.3.2">waar we toch van het mindere tot het meerdere opklimmen,</seg> <seg n="14.3.3">gedenken als van een burger in een kleine stad,</seg> <seg n="14.3.4">niet in staat om de geweten zwakheid van z'n medeburger in de latere betoning van kracht te laten opgaan,</seg> <seg n="14.3.5">maar steeds geneigd die vast te leggen?</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zou het billijk zijn in Hem,</seg> <seg n="14.4.2">die de mens als een veer in de adem zijns monds wegblaast waarbij al z'n deugd verstuift,</seg> <seg n="14.4.3">op hetzelfde ogenblik angstvallig te waken,</seg> <seg n="14.4.4">dat zijn boosheid niet mede verwaait?</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De predestinatie-idee brengt ons boven de gewone zedelijke sfeer.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Nu is er dikwijls sprake geweest van een 'jenseits von Gut und Böse'.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Deze uitdrukking stamt echter niet uit bijbelse,</seg> <seg n="15.3.2">maar uit nietzscheaanse overwegingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.predestinatie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ze toont wel gelijkenis met de christelijke gedachte.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ook hier staat kracht tegenover recht en moraal.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Overigens zijn de gedachten elkaars antipoden.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">In de christelijke idee is het Gods roem en sterkte,</seg> <seg n="15.7.2">die menselijk recht het zwijgen oplegt en menselijke moraal doorbreekt.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">In Nietzsches leer verbreekt de mens zelf de gestelde perken.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">De christelijke predestinatie-gedachte kweekt ootmoed;</seg> <seg n="15.9.2">de 'Uebermensch' breekt uit in hoogmoed.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Belangrijk blijft het echter op te merken,</seg> <seg n="16.1.2">dat er in christelijke zin ook zulk een 'jenseits von Gut und Böse' bestaat.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De uitdrukking betekent iets <hi rend="italic">onze</hi>delijks wanneer zij de bedoeling heeft de mens de vrijheid te geven het onderscheid tussen goed en kwaad uit te wissen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">In de predestinatie is een boven-zedelijk terrein aangewezen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Onze zedelijke schatting reikt hier niet aan toe.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Alleen religieus kan onze gedachte hier aanraking zoeken.</seg></s></p>
<p><pb n="127" ed="VW"/><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat dit boven-zedelijke er in ligt opgesloten,</seg> <seg n="17.1.2">heeft Paulus zeer goed gevoeld wanneer hij zelf bedenkingen opwerpt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ook onder't volk,</seg> <seg n="17.2.2">waaronder de predestinatie-gedachte leeft,</seg> <seg n="17.2.3">komt men er telkens mee in aanraking.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wanneer,</seg> <seg n="17.3.2">zoals dikwijls gebeurt,</seg> <seg n="17.3.3">de religieuze gedachte op zedelijk gebied wordt overgebracht,</seg> <seg n="17.3.4">richt dit 'jenseits von Gut und Böse' grote schade aan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Te allen tijde heeft de vrees voor die schade bedenkingen tegen de uitverkiezing gewekt.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">En toch zal ze als religieuze waarheid voor die bedenkingen het veld nooit ruimen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Ter verklaring van sommige der machtigste levenservaringen blijft zij nodig.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo vinden we in de predestinatie een machtsbeginsel,</seg> <seg n="18.1.2">waarvan het zedelijk gehalte boven ons oordeel uit gaat.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De zedelijke maatstaven,</seg> <seg n="18.2.2">die wij voor de beoordeling van menselijke handelingen gebruiken,</seg> <seg n="18.2.3">zijn hier ontoereikend.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Telkens komen daarbij bedenkingen op of God wel rechtvaardig handelt en of Hij de mens geen onrecht doet.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Dergelijke twijfelingen vergezellen dit dogma overal waar het zich vertoont.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hierin ligt niet opgesloten,</seg> <seg n="19.1.2">dat wij het voldoende hebben gekarakteriseerd,</seg> <seg n="19.1.3">wanneer wij het een machtsbeginsel hebben genoemd.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het is meer bewijs van verlegenheid wanneer wij dat doen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Omdat ons zedelijk oordeel niet ver genoeg reikt,</seg> <seg n="19.3.2">spreken wij van macht.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Wij kunnen niet anders.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Een meer omvattend,</seg> <seg n="19.5.2">meer doordringend oordeel zou de <hi rend="italic">zedelijke</hi> factoren in de predestinatie ontdekken.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De schijnbare willekeur zou zich voor een intellect van hoger orde in schone ethische tekening projecteren. -</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat dit het geval is en meer dan oratorie,</seg> <seg n="20.1.2">kunnen we slechts langs indirecte weg aantonen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wij kunnen dat bijv. doen door goed toe te kijken overal waar,</seg> <seg n="20.2.2">zoals bij Paulus in Rom. 9-11,</seg> <seg n="20.2.3">op de hoogtepunten der christelijke literatuur,</seg> <seg n="20.2.4">het leerstuk besproken wordt.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Paulus kan in het eerste gedeelte van Rom. 9,</seg> <seg n="20.3.2">zolang hij formeel blijft en de zaak in het afgetrokkene beschouwt,</seg> <seg n="20.3.3">ook niet anders dan het machtsbeginsel op de voorgrond schuiven<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="20.4"><seg n="20.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> kent zijn harde paradoxen,</seg> <seg n="20.4.2">waarmee hij ruimte maakt voor Gods soevereiniteit.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Wanneer echter verderop in deze hoofdstukken de stof van zijn eigen zendingswerk,</seg> <seg n="20.5.2">van zijn apostolisch hopen en vrezen,</seg> <seg n="20.5.3">in het betoog wordt ingeweven,</seg> <seg n="20.5.4">dan vertonen zich lijnen van grote zedelijke schoonheid,</seg> <seg n="20.5.5">die de apostel ziet in Gods wereldplan.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Even houdt Paulus ze vast;</seg> <seg n="20.6.2">dan gaan ze voor hem op in de mystische verrukking waarmede deze hoofdstukken sluiten.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Alles vervaagt weer tot het ondoorgrondelijke.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Het is dan echter niet meer het onbegrepene van machtswillekeur,</seg> <seg n="20.8.2">dat de vinger op de mond doet leggen.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Wij staan aan het slot voor een volheid van liefde en wijsheid,</seg> <seg n="20.9.2">waarvan de aanblik de apostel in jubel doet uitbreken.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Paulus heeft hier accenten gevonden,</seg> <seg n="20.10.2">die de christelijke kerk,</seg> <seg n="20.10.3">in meer nuchtere zedelijke bezinning,</seg> <seg n="20.10.4">meestal geaarzeld heeft over te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Nog op een andere wijze kunnen wij,</seg> <seg n="21.1.2">langs indirecte weg,</seg> <seg n="21.1.3">ons er van <pb n="128" ed="VW"/>overtuigen,</seg> <seg n="21.1.4">dat de predestinatie niet opgaat in macht,</seg> <seg n="21.1.5">maar zedelijk gehalte heeft,</seg> <seg n="21.1.6">al ligt dat ook boven ons oordeel.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Deze mogelijkheid ontstaat juist dan wanneer ze ons zedelijk oordeel in verwarring brengt.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Dit prikkelt ons meestal in eerste instantie tot tegenspraak.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het eerste wat ons treft is de <hi rend="italic">macht,</hi></seg> <seg n="21.4.2">die zich aan ons oordeel niet stoort en waartegen wij in verzet dreigen te komen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Bij nader inzien kan echter blijken,</seg> <seg n="21.5.2">dat wij op dat ogenblik bezig zijn tegen een bevrijdende kracht in ons leven in verzet te komen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zou het inderdaad zo wenselijk zijn,</seg> <seg n="21.6.2">dat het leven geheel gebonden en gebannen bleef binnen de grenzen van <hi rend="italic">onze</hi> zedelijke waardebepalingen?</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer we deze vraag stellen leggen we de nadruk op het woord 'onze'.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De vraag bedoelt geen ontkenning van de zedelijke wereldorde.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zij betwijfelt alleen <hi rend="italic">of wij</hi> die voldoende kennen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">En deze onkunde geeft aan ons zedelijk oordeel een relatief karakter.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De klachten over conventionele moraal zijn niet <hi rend="italic">helemaal</hi> uit de duim gezogen!</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Ik kan mij voorstellen dat een 'roundhead'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.predestinatie.n3" rend="superscript">3</ref> onder Cromwells regering volkomen overtuigd is geweest,</seg> <seg n="22.6.2">dat Engeland behoorde te leven naar puriteinse beginselen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">En dat hij toch na de Restauratie,</seg> <seg n="22.7.2">niettegenstaande alles waaraan hij zich moest ergeren,</seg> <seg n="22.7.3">met het gehele land ook een gevoel van verruiming heeft gekend,</seg> <seg n="22.7.4">dat voor zijn zedelijk oordeel onverklaarbaar bleef.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Een duister besef,</seg> <seg n="22.8.2">dat het 'vrolijke Engeland' van Shakespeare zedelijke waarden bezat,</seg> <seg n="22.8.3">die onder puriteins regime dreigden verloren te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Onze morele begrippen zijn nodig om richting aan het leven te geven voor zover dit van ons afhangt.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Niemand heeft het recht daarmee te transigeren.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">En toch kunnen we ons niet altijd aan het gevoel onttrekken dat de menselijke moraal op de een of andere wijze het leven in banden slaat.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ons zedelijk oordeel is meestal,</seg> <seg n="23.4.2">vergeleken bij Gods oordeel,</seg> <seg n="23.4.3">hard en onbillijk en onze maatstaf houterig en bekrompen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Wij zijn allen,</seg> <seg n="23.5.2">elk op zijn manier,</seg> <seg n="23.5.3">'rondkoppen',</seg> <seg n="23.5.4">waarschijnlijk minder heroïek dan die van Cromwell en vrij zeker niet minder huichelachtig.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hier grijpt nu Gods predestinatie in en werpt op de wonderlijkste wijze onze zedelijke wereld door elkaar.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Gods heiligen doemen vaak op uit een achtergrond waaruit wij niet gedacht hadden dat ze geroepen konden worden.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zij zijn soms gevormd in een school waarop wij onze kinderen niet zouden durven zenden.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Om die achtergrond te schilderen zou soms het penseel van een Jan Steen nodig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Onze moraal loopt gevaar het leven te knellen en te verstikken.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Menselijk moraliseren is meestal vervelend en <hi rend="italic">onze</hi> hemel,</seg> <seg n="25.2.2">die niet Gods hemel is,</seg> <seg n="25.2.3">kunnen wij niet anders dan vervelend denken.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Hoe bevrijdend werkt hier het goddelijk welbehagen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">In de wereld van zijn verkiezing worden deze banden ontspannen en losgemaakt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De ban van onze bekrompenheid en hard oordeel wordt hier verbroken.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En beter dan <pb n="129" ed="VW"/>ons daaraan te ergeren doen wij,</seg> <seg n="26.4.2">als we ons aan dat bevrijdend gevoel overgeven.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">In de ogenblikken dat wij dat doen zullen wij weten,</seg> <seg n="27.1.2">dat de uitverkiezing geen machtswillekeur,</seg> <seg n="27.1.3">maar hoogste zedelijkheid is.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het is van belang om uit dit oogpunt de evangeliën en de brieven van Paulus te vergelijken.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Meestal denken wij,</seg> <seg n="28.2.2">dat de evangeliën zich meer houden binnen onze zedelijke sfeer en dat diepzinnigheden of aanstotelijkheden,</seg> <seg n="28.2.3">zo men wil,</seg> <seg n="28.2.4">als uitverkiezing en Gods pottebakkersmacht bij Paulus thuis behoren.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Bij de apostel vinden wij dan reeds een begin van theologie,</seg> <seg n="28.3.2">die we bij de Meester nog zo heerlijk missen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">In de evangeliën kunnen wij zo heel goed inkomen,</seg> <seg n="28.4.2">omdat die dichter bij het gewone zedelijk bewustzijn staan en eenvoudiger bij onze levensopvattingen aansluiten.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Paulus echter met zijn zware psychologische beschouwingen en zijn eeuwigheidsbespiegelingen komt ons voor veel verder van ons af te staan.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De modernen hebben zich dan ook een tijd lang zeer eenzijdig voor de evangeliën geïnteresseerd,</seg> <seg n="29.1.2">omdat ze dachten,</seg> <seg n="29.1.3">dat deze dichter bij ons stonden,</seg> <seg n="29.1.4">minder theologiseerden,</seg> <seg n="29.1.5">meer moraliseerden en minder ergernissen opleverden.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">- De christelijke kerk echter in haar geheel,</seg> <seg n="29.2.2">vooral na de Reformatie,</seg> <seg n="29.2.3">heeft het anders gevoeld en wel gemerkt,</seg> <seg n="29.2.4">dat wij veel dichter bij Paulus staan dan bij Jezus.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Voor het bekeringsleven heeft men zich veel meer in Paulus' brieven ingeleefd dan in Jezus' spreuken en gelijkenissen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Men had het gemakkelijker met de apostel dan met z'n Zender.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het moraliseren van het Evangelie is zo'n geweldig ding,</seg> <seg n="29.5.2">dat het hele leven er door ondersteboven gekeerd wordt.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dat hebben de modernen nu langzamerhand ook al weer begrepen en beginnen weer bij Paulus ter schole te gaan om langs hem de Meester te naderen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Van hier uit bezien we de predestinatie bij Paulus en bij Jezus.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De goddelijke vrijmachtige verkiezing ligt het verst van onze gewone zedelijke begrippen af.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wij kunnen er het moeilijkst bij.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Wij voelen er voorlopig slechts willekeur in en macht en slechts zeer zelden en zeer moeilijk komt daarin de levensverruiming tot ons bewustzijn.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">En nu vond men weer,</seg> <seg n="30.5.2">door hetzelfde misverstand dat we boven bespraken,</seg> <seg n="30.5.3">in de evangeliën het meer eenvoudige,</seg> <seg n="30.5.4">het gemakkelijkste,</seg> <seg n="30.5.5">het aan onze zedelijke begrippen en onze levensopvatting het naast staande.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Vermaningen,</seg> <seg n="30.6.2">levenslessen,</seg> <seg n="30.6.3">geboden,</seg> <seg n="30.6.4">goede voorbeelden.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wel sprak Jezus een enkele maal van 'uitverkorenen',</seg> <seg n="30.7.2">maar dit bleef toch uitzondering.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Men vond hier minder reden tot ergernis.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Bij Paulus echter trof men die zoveel te meer aan.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hier werd de bekering van een mens regelrecht teruggeleid op een goddelijk besluit en de willekeur van dat besluit scheen de hele zedelijke wereld op losse schroeven te zetten en die te veranderen in een wereld van ergernissen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Dat men dit zo gevoelde is zeer goed te begrijpen en telkens weer zullen <pb n="130" ed="VW"/>wij het zo voelen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Dat komt omdat we bij de predestinatie meestal in het machtsbeginsel hangen blijven en zo zelden die hoogten des levens beklimmen,</seg> <seg n="32.2.2">waar iets van de levensverwijding te speuren valt,</seg> <seg n="32.2.3">die er achter schuilt.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Ik wees er reeds op dat Paiiius in Rom. 9-11 daarin <hi rend="italic">niet</hi> blijft hangen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Maar de christelijke kerk heeft hem naar de top der contemplatie slechts zelden kunnen volgen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ze bleef meestal steken in zijn logische paradoxen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">In de evangeliën nu ontbreken die paradoxen vrijwel.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het is echter een allerzonderlingst misverstand als wij denken,</seg> <seg n="33.2.2">dat daarom ook de predestinatie zelf ontbreekt.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Integendeel hebben wij hier de uitverkiezing <hi rend="italic">in natura,</hi></seg> <seg n="33.3.2">als verruiming van de zedelijke wereld.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De evangeliën staan te vibreren op de predestinatie,</seg> <seg n="33.4.2">op het vrijmachtig welbehagen Gods.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Hier hebben wij,</seg> <seg n="33.5.2">om nog eens een woord uit Nietzsches woordenboek in christelijke zin te gebruiken,</seg> <seg n="33.5.3">de grootste 'Umwertung aller Werte',</seg> <seg n="33.5.4">die denkbaar is.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Hier is ook de ware wereld der ergernissen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dat men die ergernissen bij Paulus telkens vindt en minder in het Evangelie is een zonderling misverstand en een frappant bewijs van onze zedelijke bekrompenheid.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Nog eens</seg> <seg n="34.2.2">- de oudere modernen ten spijt</seg> <seg n="34.2.3">- wij staan veel dichter bij Paulus.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Wij begrijpen hem veel beter.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Maar wat hebben de ergernissen aan Paulus' paradoxen eigenlijk om 't lijf vergeleken bij die uit het Evangelie?</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Wanneer wij ons stoten aan het:</seg> <seg n="35.2.2">'Jakob heb ik liefgehad en Ezau heb ik gehaat' (Rom. 9 : 13),</seg> <seg n="35.2.3">dan is dat weinig meer dan een logische hinder,</seg> <seg n="35.2.4">die we ondervinden.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Maar wat heeft dat te betekenen vergeleken bij de ergernis die zou moeten ontstaan,</seg> <seg n="35.3.2">wanneer Jezus laat merken,</seg> <seg n="35.3.3">dat hij tollenaren en zondaren liefheeft en brave mensen haat?</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Deze zedelijke omkering,</seg> <seg n="36.1.2">dit welbehagen 'jenseits von Gut und Böse',</seg> <seg n="36.1.3">deze 'Umwertung aller Werte',</seg> <seg n="36.1.4">deze levensverruiming ligt echter zo ver buiten onze horizon,</seg> <seg n="36.1.5">dat wij haar laten bestaan.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Wij vergeten ons te ergeren.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Wij stoten ons aan Paulus' logisch begrippenspel.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">De omkering van al onze zedelijke begrippen laten we over haar kant gaan. -</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het Evangelie is de ware wereld der predestinatie en tegelijk de wereld der ergernissen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hier komt Gods grote zedelijkheid in conflict met de kleine menselijke moraal.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het kruis staat er als een opgericht teken van het geweld van het conflict.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De wereld heeft niet zo heel veel begrepen van wat er toen heeft plaats gehad.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Paulus is voor ons de grote uitleggen geworden.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De tegenstelling van menselijke en goddelijke zedelijkheid heeft hij in de woorden:</seg> <seg n="37.6.2">wet en genade vastgelegd.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">En in het woord genade beluistert voortaan de christelijke kerk de zedelijke inhoud van Gods vrijmachtige verkiezing.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Wel hoort zij er ook nog de <hi rend="italic">macht</hi> uit,</seg> <seg n="37.8.2">maar veel meer de hoge,</seg> <seg n="37.8.3">wijde,</seg> <seg n="37.8.4">mensen-bevrijdende <hi rend="italic">gezindheid.</hi></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Predestinatie wijst aan die wijde goddelijke gezindheid,</seg> <seg n="38.1.2">waardoor Hij onze bestemming en toekomst bepaalt zonder op onze deugden of ondeugden te <pb n="131" ed="VW"/>letten.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Wat dat zeggen wil,</seg> <seg n="38.2.2">daarvan krijgen we geen recht denkbeeld zolang we haar in verband brengen met mensen die nog geboren moeten worden,</seg> <seg n="38.2.3">geheel in het afgetrokkene.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Maar de zaak krijgt dadelijk actualiteit,</seg> <seg n="38.3.2">als we ze betrekken op mensen van vlees en bloed.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De predestinatie moet,</seg> <seg n="38.4.2">evenals alle christelijke waarheid,</seg> <seg n="38.4.3">in <hi rend="italic">Christus</hi> van haar afgetrokkenheid worden bevrijd.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het Woord moet vlees worden.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Zeer tot schade van deze waarheid heeft men dat,</seg> <seg n="39.1.2">van alle geloofswaarheden 't allermeest,</seg> <seg n="39.1.3">bij de goddelijke verkiezing vergeten.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Er bestaat een beroemde strijdvraag,</seg> <seg n="39.2.2">die vooral onder de gereformeerden behandeld is,</seg> <seg n="39.2.3">of de bestemming,</seg> <seg n="39.2.4">die God aan de mensen gaf,</seg> <seg n="39.2.5">plaats had vóór of na de val.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De vraag bleef onopgelost.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Logisch hebben schijnbaar degenen gelijk,</seg> <seg n="39.4.2">die het eerste beweren.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Dan komt echter de predestinatie niet tot haar recht.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Men merkt dan niet dat ze de kern der genade is.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Voor de val is er nog geen sprake van goed en kwaad bij de mensen.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">En de uitverkiezing kan dan niet dat hoge karakter van ruime goddelijke gezindheid verkrijgen,</seg> <seg n="39.8.2">van vrijmachtig welbehagen,</seg> <seg n="39.8.3">waardoor goed en kwaad verslonden worden.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">De predestinatie gaat niet logisch aan goed en kwaad vooraf,</seg> <seg n="39.9.2">maar gaat zedelijk boven goed en kwaad uit.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Doch om dat te kunnen doen moet ze eerst daarop betrokken worden.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Dan pas komt het wijde en ruime der goddelijke zedelijkheid uit boven onze moraal.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Daarom moeten wij ook de predestinatie in <hi rend="italic">Christus</hi> beschouwen en niet in 't afgetrokkene.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">In het Evangelie hebben we mensen van vlees en bloed,</seg> <seg n="40.2.2">zondaren en brave mensen en Jezus,</seg> <seg n="40.2.3">vol van goddelijke gezindheid,</seg> <seg n="40.2.4">vol van genade en waarheid,</seg> <seg n="40.2.5">midden onder hen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">En dan zien we iets merkwaardigs gebeuren.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Tot nog toe scheen ons Gods welbehagen indifferent ten opzichte van goed en kwaad.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het ging er boven uit.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">God maakte geen onderscheid;</seg> <seg n="41.3.2">was geen aannemer des persoons.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Deugd en ondeugd verstoof als kaf in de adem zijns monds.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">- Wel merkten we reeds op,</seg> <seg n="41.5.2">hoe paradoxaal de ligging der hogere zedelijke wereld is in de evangeliën,</seg> <seg n="41.5.3">waar Jezus zondaren liefheeft en brave mensen haat,</seg> <seg n="41.5.4">maar deze uitspraak diende voorlopig slechts om ons boven Paulus' logische paradoxen uit te leiden en in de ware wereld der predestinatie te doen treden.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Wij hebben haar thans van haar paradoxaal karakter te ontdoen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Inderdaad is dit het zuiver zakelijke bestand in de evangeliën.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Bij Jezus zien we geen indifferentie ten opzichte van zondaren en braven of rechtvaardigen,</seg> <seg n="41.8.2">maar een voorkeur voor de zondaren.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Om dit aan te tonen zouden wij de halve evangeliën kunnen afschrijven.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Dit zou echter waarschijnlijk niet veel baten.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De exegese is er ook nog!</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het Evangelie is geheel geweven van religieuze stof,</seg> <seg n="42.4.2">van gedachten hoger dan de onze.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Wanneer wij voelen dat ons de grond onder onze voeten wordt weggegraven,</seg> <seg n="42.5.2">stellen we ons onwillekeurig te weer en onze exegese draagt daarvan gemakkelijk de sporen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Wij spellen het over in de taal van onze zedelijkheid.</seg></s></p>
<p><pb n="132" ed="VW"/><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Om daarvan de proef te nemen kunnen wij ons afvragen wat Jezus bedoelt als hij de <hi rend="italic">armen van geest</hi> zalig spreekt.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Meestal horen we daarin een goede zedelijke kwaliteit.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Men heeft wel eens gemeend dat Lukas de oorspronkelijke lezing had,</seg> <seg n="43.3.2">die 'de armen' zalig laat spreken.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Mattheüs zou dan deze spreuk,</seg> <seg n="43.4.2">die sociaal zo hard klonk en voor fatsoenlijke rijken aanstotelijk was,</seg> <seg n="43.4.3">vergeestelijkt en verzacht hebben.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar het is niet onmogelijk,</seg> <seg n="43.5.2">dat het andersom is en dat Lukas deze hardklinkende spreuk van zedelijke armoede tot sociale armoede verzacht heeft.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Althans Paulus,</seg> <seg n="43.6.2">Lukas' leermeester,</seg> <seg n="43.6.3">komt in 1 Kor. 1 : 25-29,</seg> <seg n="43.6.4">waar hij eveneens de zedelijke zijde der uitverkiezing aanroert,</seg> <seg n="43.6.5">ook niet verder dan de voorkeur van God voor diegenen,</seg> <seg n="43.6.6">die intellectueel of sociaal achteraf staan in de wereld.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Het dwaze;</seg> <seg n="43.7.2">het zwakke;</seg> <seg n="43.7.3">het onedele;</seg> <seg n="43.7.4">het verachte;</seg> <seg n="43.7.5">hetgeen niets is.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">De laatste schrede,</seg> <seg n="43.8.2">dat God uitverkoren heeft wat <hi rend="italic">zedelijk</hi> achterstaat,</seg> <seg n="43.8.3">wordt niet gedaan.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Hier hebben we reeds een verzachting van het Evangelie in de richting van onze moraal.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Paulus staat weer dichter bij ons dan Jezus.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Bij Jezus zelf echter <hi rend="italic">moet</hi> de zaak anders staan.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De tollenaar is voor het Koninkrijk der hemelen bruikbaarder dan de Farizeeër.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Ik weet wel,</seg> <seg n="44.3.2">dat wij dat voordeel in onze exegese beperken tot de boetvaardige gezindheid,</seg> <seg n="44.3.3">zoals wij in de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus de bedelaar vroom maken en de rijke man goddeloos.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Op die manier breken wij dan zulke gelijkenissen de tanden uit.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Er brandt heter grond onder de evangeliën dan aan onze exegese te merken is.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">- In de gelijkenis uit Lukas 16 spreekt Jezus' welbehagen in het <hi rend="italic">sociaal achter</hi> staande.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">In die uit Lukas 18 een verkiezing van wat <hi rend="italic">zedelijk</hi> achterop is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.predestinatie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wanneer wij naar commentaren zoeken om ons deze achtergrond van het Evangelie te doen kennen,</seg> <seg n="45.1.2">dan doen we misschien 't beste niet te grijpen naar bekende Duitse of Hollandse verklaringen,</seg> <seg n="45.1.3">maar naar sommige Russische romans,</seg> <seg n="45.1.4">waarin iets schemert van dit voortrekken van het verlorene en verwordene.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat heeft niets te maken met het geraffineerde welbehagen in de zonde,</seg> <seg n="45.2.2">dat in West-Europa een deel van de literatuur doortrekt.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het is het omgekeerde.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Als wij van deze zijde de predestinatie benaderen,</seg> <seg n="46.1.2">dan raken wij wel zeer ver verwijderd van logische speculaties.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Wij hebben niet meer te doen met een voor ons onredelijke willekeur.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Wij worden het zedelijke karakter er in gewaar.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Wij voelen de machtige goddelijke sympathieën en antipathieën.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Daarmede zijn we de moeilijkheden niet te boven.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Want deze zedelijkheid van het Koninkrijk der hemelen houdt haar spits recht tegen de onze gericht.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zoveel weten we dan echter toch,</seg> <seg n="48.1.2">dat wanneer naar onze zedelijke berekeningen de wereld verloren is,</seg> <seg n="48.1.3">zij daarom toch nog niet verloren is.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wanneer wij het zedelijk karakter van de predestinatie ten opzichte van onze moraal zo negatief bepalen,</seg> <seg n="49.1.2">dat het een voorkeur voor het zedelijk <pb n="133" ed="VW"/>achter staande wordt,</seg> <seg n="49.1.3">dan moeten daartegen wel bedenkingen rijzen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Men zal doen opmerken,</seg> <seg n="49.2.2">dat Jezus in de evangeliën dat onderscheid niet maakt,</seg> <seg n="49.2.3">maar dat de mensen zelf schuld zijn dat ze soms van 'eersten' tot 'laatsten' worden.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Dat niet hun braafheid maar hun eigengerechtigheid een beletsel vormt.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Men kan dat tot op zekere hoogte toegeven en toch menen,</seg> <seg n="50.1.2">dat de zaak daarmee nog niet zoveel eenvoudiger is geworden.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Is het in de gelijkenis van <hi rend="italic">de verloren zoon</hi> niet hoogst natuurlijk,</seg> <seg n="50.2.2">dat de oudste zoon bisbilles maakt en spreekt het niet van zelf bij de <hi rend="italic">arbeiders in de wijngaard,</hi></seg> <seg n="50.2.3">dat ze het onbillijk vinden gelijk gesteld te worden met die tragen,</seg> <seg n="50.2.4">die op 't best zijn,</seg> <seg n="50.2.5">als de zon in 't nest is?</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Valt het zo gemakkelijk onze zedelijkheid te scheiden van een <choice><sic>zeker'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zeker '</corr></choice>gepast gevoel van eigenwaarde'?</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Zijn het niet de beide helften van een ding?</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En hoe hard zou onze moraal wel moeten lopen om van die schaduw verlost te worden?</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Wanneer wij dan ook de beide genoemde gelijkenissen aandachtig lezen,</seg> <seg n="51.1.2">dan ontdekken we niet een neutrale houding naar beide kanten,</seg> <seg n="51.1.3">maar we merken de goddelijke sympathieën en antipathieën.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Sympathie voor die zijde,</seg> <seg n="51.2.2">die de bekering van node heeft;</seg> <seg n="51.2.3">antipathie tegenover de andere,</seg> <seg n="51.2.4">die ze niet van node heeft.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het is waar,</seg> <seg n="51.3.2">dat logisch gedacht degene,</seg> <seg n="51.3.3">die geen bekering van node heeft,</seg> <seg n="51.3.4">even ver is als degene die zich bekeerd heeft.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Maar gezien in het licht van deze goddelijke voorkeur wordt het een ellendig ding:</seg> <seg n="51.4.2">geen bekering van node te hebben.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Onze moraal zelf en niet alleen haar schaduw,</seg> <seg n="51.5.2">de eigengerechtigheid,</seg> <seg n="51.5.3">wordt er door getroffen met een doodsteek in haar beenderen.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het is daarom geen wonder,</seg> <seg n="52.1.2">dat alle zedelijkheidsapostelen te allen tijde een diepe weerzin tegen de predestinatie-gedachte hebben gekoesterd.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Deze afkeer wordt niet voldoende verklaard,</seg> <seg n="52.2.2">zolang wij daarin een logisch determinisme zien,</seg> <seg n="52.2.3">waarbij God als soeverein ieders leven een bestemming geeft.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Waarom zou dat ook niet de onderbouw kunnen zijn van een moraaltheologie.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Dat determinisme past daarbij juist heel goed.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ook verstaan we de tegenspraak nog niet goed als we de goddelijke verkiezing wel in de zedelijke wereld laten optreden,</seg> <seg n="53.1.2">maar haar tegenover onze moraal indifferent laten.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ook dan nog kan die moraal blijven staan.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">De verborgen grond van de afkeer springt echter in eens aan 't licht als wij de predestinatie zien als een verkiezing van de <hi rend="italic">zedelijk armen.</hi></seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Daartegen <hi rend="italic">moet</hi> onze moraal in opstand komen.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Het betekent haar doodvonnis.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Het conflict kan ook niet worden bijgelegd.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">De arbeiders in de wijngaard hebben gelijk;</seg> <seg n="55.2.2">uit hun zedelijkheidsoogpunt is het onbillijk.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">God kan zich voor deze moraal ook niet rechtvaardigen.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Hij trekt zich terug in zijn vrijmacht en in dat hoge woord:</seg> <seg n="55.4.2">is uw oog boos,</seg> <seg n="55.4.3">omdat ik goed ben?</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Deze goedheid is hemelhoog en stempelt onze moraal tot boosheid.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">De tegenstelling met de moraal doet ons de uitverkiezing zien als het hart <pb n="134" ed="VW"/>der kerk,</seg> <seg n="56.1.2">gelijk men haar genoemd heeft.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Wij hebben meestal moeite om daar in te komen,</seg> <seg n="56.2.2">omdat wij zo vaak haar begrip in deterministische vorm ontmoeten.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Wij voelen dan in andere delen der christelijke waarheid veel meer een middenpunt,</seg> <seg n="56.3.2">bijv. in de verzoening of de wedergeboorte.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Zien we echter eenmaal hoe de verkiezing de spits tegen onze moraal richt,</seg> <seg n="56.4.2">dan worden we gewaar,</seg> <seg n="56.4.3">dat nergens in de christelijke ideeënwereld een stuk zo onversneden religie te vinden is en we leren de uitdrukking 'hart der kerk' waarderen.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Overal elders in de kerkleer vindt men een zekere accommodatie aan onze zedelijkheid.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">De predestinatie alleen staat er tussen als de absoluut-religieuze idee,</seg> <seg n="56.6.2">in volkomen oppositie met onze moraal.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Zo zal menig lezer zich met mij wel eens afgevraagd hebben,</seg> <seg n="57.1.2">of God volgens de kerkleer eigenlijk wel <hi rend="italic">vergeven</hi> kan.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">De centrale plaats,</seg> <seg n="57.2.2">die de voldoening en de verzoening ingenomen hebben in de christelijke gedachte,</seg> <seg n="57.2.3">doet deze vraag opkomen.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">En ook met het oog op de moeilijkheden der modernen moeten wij deze kwestie stellen.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Nu zijn verzoening en voldoening,</seg> <seg n="58.1.2">vergeleken bij de predestinatie,</seg> <seg n="58.1.3">accommodatie-voorstellingen.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Zij houden verband en rekening met onze zedelijkheid en ons rechtsgevoel.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Ze vertolken ons goddelijke waarheid meer in onze taal.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">- Alleen de idee der verkiezing houdt zich op grotere hoogte.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Zij is de hoogste in de hiërarchie der christelijke ideeën,</seg> <seg n="59.1.2">die trapsgewijze tot ons afdalen.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Ze is absoluut religieus.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Wanneer wij nu,</seg> <seg n="60.1.2">in verband met deze idee,</seg> <seg n="60.1.3">de vraag herhalen of God wel vergeven kan,</seg> <seg n="60.1.4">dan moet het antwoord luiden,</seg> <seg n="60.1.5">dat God zo mild is in het schuldvergeven,</seg> <seg n="60.1.6">dat het onze ergernis wekt.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Zijn voorkeur voor het zedelijk arme kunnen wij slechts moeilijk zetten.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Hier verdwijnt de laatste schijn alsof onze moraal eigenlijk meer ruimte biedt voor vergeving dan haar is ingeruimd in het Evangelie.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Dat is <hi rend="italic">schijn,</hi></seg> <seg n="60.4.2">maar waartoe de kerkleer vaak aanleiding geeft.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Zo wordt ons ook begrijpelijk,</seg> <seg n="61.1.2">hoe de predestinatie in de geloofsleer vaak tot een logisch schema ineenkromp.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Zij lag zo ver van het gewone zedelijk bewustzijn af.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Iedere diepere geestelijke beweging echter brengt haar steeds weer naar voren.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="124" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.predestinatie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. Selma Lagerlöf, <hi rend="italic">Gösta Berling,</hi> uitg. H. J. W. Becht, Amsterdam zj. (vert. M. Mey boom), p. 237-245.</p></note>
<pb n="134" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.predestinatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">Bergopwaarts, Weekblad voor Christendom en</hi> Cultuur, jg. 4, nr. 14 (5.2.<choice><sic>192 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1921</corr></choice>), 15 (12.2), 16 (19.2), 17 (26.2), 18 (5.3); vervolgens gepubliceerd in <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 1-14. (pag.). Voor Noordmans"Ter inleiding' zie p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.predestinatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. zinspeelt hier op Nietzsches geschrift van 1886 <hi rend="italic">Jenseits von Gut und Böse,</hi> (vgl. ook Also <hi rend="italic">sprach Zarathustra,</hi> 1885) waar hij zijn ideeën over de hogere mens en de heren- en slavenmoraal ontwikkelde.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.predestinatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie boven p. 27, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.predestinatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie ook <hi rend="italic">ZB.,</hi> p. 9-26.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="10" xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag" decls="#bibl-noordmans2.geloven-op-gezag">
<pb n="135" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Geloven op gezag<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Met het verstand begrijpen wij de dingen,</seg> <seg n="2.1.2">maar geloven doen we op gezag.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dat is een oudchristelijke gedachte,</seg> <seg n="2.2.2">door Augustinus uitgesproken<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n2" rend="superscript">2</ref> en later door de grote leermeesters der middeneeuwen,</seg> <seg n="2.2.3">de scholastieken,</seg> <seg n="2.2.4">op formule gebracht.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ons allen is het bijeenbehoren van geloof en gezag bijzonder eigen geworden,</seg> <seg n="2.3.2">doordat wij de beide begrippen verenigd bezitten in de uitdrukking:</seg> <seg n="2.3.3">geloven op gezag.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="3.1.2">dat wij met deze oudchristelijke gedachte op goede voet leven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij staan daarmee zelfs op zeer gespannen voet.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De uitdrukking klinkt velen totaal ouderwets.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zodat,</seg> <seg n="3.4.2">als men er gebruik van maakt,</seg> <seg n="3.4.3">men goed doet te beginnen met verschoning te vragen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">- In allerlei kringen kan men die ervaring opdoen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het is bijv. een feit,</seg> <seg n="3.6.2">dat onder de jongere generatie der modernen allerlei oudchristelijke uitdrukkingen en formules,</seg> <seg n="3.6.3">die men vroeger als totaal versleten over boord wierp,</seg> <seg n="3.6.4">weer genade beginnen te vinden.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar met <hi rend="italic">geloven op gezag</hi> is dat niet het geval.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Wel zal men geen bezwaar maken tegen een onderscheiding van geloven en weten,</seg> <seg n="3.8.2">maar om die onderscheiding op de scholastieke formule te brengen,</seg> <seg n="3.8.3">daartegen zal men opkomen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">In elk geval zou men de uitdrukking,</seg> <seg n="3.9.2">voor men ze toeliet,</seg> <seg n="3.9.3">nog heel lang in quarantaine willen houden,</seg> <seg n="3.9.4">om te verhinderen,</seg> <seg n="3.9.5">dat gevaarlijke smetten mee ingevoerd werden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Iets dergelijks kan men opmerken ook daar,</seg> <seg n="4.1.2">waar men nooit ontwend is geraakt aan bijbelse uitdrukkingen en kerkelijke terminologie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Laten we zeggen:</seg> <seg n="4.2.2">in ethische kringen of wil men liever:</seg> <seg n="4.2.3">kringen,</seg> <seg n="4.2.4">waar de synthese tussen christendom en cultuur wordt gezocht.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Of nog voorzichtiger</seg> <seg n="4.3.2">- want ook de modernen zoeken die beide te verenigen</seg> <seg n="4.3.3">- de synthese tussen kerkelijk christendom en cultuur.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daar heeft men over 't algemeen toch minder bezwaar tegen gedachten-verbindingen uit het woordenboek van Paulus of Augustinus of Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En toch zal men in vele gevallen evenzeer in verzet komen tegen een aanmaning om op gezag te geloven.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Zodat de uitdrukking eigenlijk alleen gangbaar is in roomse kringen,</seg> <seg n="4.6.2">waar de kerk,</seg> <seg n="4.6.3">en in conservatief-protestantse kringen,</seg> <seg n="4.6.4">waar de Schrift het bedoelde gezag uitoefent.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Er moet een reden voor zijn,</seg> <seg n="5.1.2">dat deze uitdrukking in zo wijde kring aan de circulatie werd onttrokken.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er zal een fout achter moeten schuilen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Waarschijnlijk zal dat wel,</seg> <seg n="5.3.2">na aftrek van alle bijkomstigheden,</seg> <seg n="5.3.3">een zedelijke fout blijken te zijn.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wanneer wij nu eens een ogenblik alle theologische en filosofische kwesties,</seg> <seg n="5.4.2">die hierbij ter sprake gebracht worden,</seg> <seg n="5.4.3">vergeten en <pb n="136" ed="VW"/>eens niet denken aan de manier waarop de mensen het opnemen,</seg> <seg n="5.4.4">wanneer <hi rend="italic">geloven op gezag</hi> genoemd wordt,</seg> <seg n="5.4.5">dan moeten we zelf toch wel een beetje verwonderd zijn,</seg> <seg n="5.4.6">dat we daar zo'n bezwaar tegen hebben.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Want die tegenzin kan toch niets anders betekenen dan dat we menen alles zelf te weten.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wat we tegen het autoriteitsgeloof hebben is precies dit,</seg> <seg n="5.6.2">dat we niet graag iets aannemen <hi rend="italic">omdat</hi> een ander't zegt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">- Wat we daartegen inbrengen is meestal van theoretische aard.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het ligt op het terrein van de kennisleer.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="5.9.2">dat kan niet.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Wat een ander weet,</seg> <seg n="5.10.2">dat kunnen we niet aannemen,</seg> <seg n="5.10.3">als we 't zelf niet eerst <hi rend="italic">ook weten.</hi></seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">- Maar achter die theoretische bezwaren schuilt toch eigenlijk een zedelijke moeilijkheid.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Wij hebben moeite,</seg> <seg n="5.12.2">buitengewoon veel moeite,</seg> <seg n="5.12.3">om in zake van kennis gezag te erkennen.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Overal elders gaat ons dat beter af dan hier.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Zo kan men niet zeggen,</seg> <seg n="5.14.2">dat in moreel opzicht onze tijd zo onbuigzaam is.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Niettegenstaande alle geroep over vrijheid is de morele ruggegraat van ons geslacht niet bijzonder stevig.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Een Napoleon zou het misschien gemakkelijker hebben dan men denkt.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">Des te meer</seg> <seg n="5.17.2">- want dat houdt verband</seg> <seg n="5.17.3">- laten wij ons voortaan op onze intellectuele onafhankelijkheidszin.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Dat is bepaald onze trots geworden,</seg> <seg n="5.18.2">dat wij <hi rend="italic">hier</hi> generlei gezag,</seg> <seg n="5.18.3">van welke aard ook,</seg> <seg n="5.18.4">dulden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er is vaak gezegd,</seg> <seg n="6.1.2">dat hierin juist de voortreffelijkheid van het protestantisme bestaat.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat dit ons in geloofszaken geheel zelfstandig heeft gemaakt door aan alle gezag gedaan te geven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="6.3.2">dat dit helemaal juist is.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wanneer wij de mate van zelfstandigheid,</seg> <seg n="6.4.2">die het protestantisme heeft gekweekt,</seg> <seg n="6.4.3">moreel en intellectueel,</seg> <seg n="6.4.4">vergelijken,</seg> <seg n="6.4.5">dan komt het mij voor,</seg> <seg n="6.4.6">dat,</seg> <seg n="6.4.7">in de bloeitijd,</seg> <seg n="6.4.8">de morele de roem dezer beweging moet heten.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Gode meer gehoorzaam zijn dan de mensen;</seg> <seg n="6.5.2">deze gespierde moraliteit heeft de republiek der Nederlanden doen opkomen,</seg> <seg n="6.5.3">het Engelse puritanisme bezield en de 'Pilgrim fathers' naar de nieuwe wereld gedreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dit moet onze roem blijven.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Ik wil daarmee niets afdoen van de intellectuele emancipatie,</seg> <seg n="6.7.2">die er mee gepaard ging,</seg> <seg n="6.7.3">maar deze is achterna langzamer tot stand gekomen en houdt verband met de eerste.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Wij moeten er op bedacht zijn,</seg> <seg n="6.8.2">dat onwillekeurig de verhouding gemakkelijk kan omkeren en onze verstandelijke vrijheidszin de leiding nemen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wanneer onze verstandelijke onafhankelijkheid sneller toeneemt dan onze morele zelfstandigheid,</seg> <seg n="6.9.2">dan groeit ze uit haar morele kleren.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Er is weinig wat onaangenamer gevolgen heeft.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Voor alle tijden heeft Psalm 14 de dwaas,</seg> <seg n="6.11.2">de zedelijke doeniet getekend,</seg> <seg n="6.11.3">die z'n neus omhoog steekt en,</seg> <seg n="6.11.4">pas droog achter de oren,</seg> <seg n="6.11.5">de bewering lanceert,</seg> <seg n="6.11.6">dat er geen God is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ook wanneer iemand het niet zo bont maakt,</seg> <seg n="7.1.2">dan zal toch in allerlei graad de wanverhouding tussen wandel en weten,</seg> <seg n="7.1.3">morele en intellectuele ontwikkeling,</seg> <seg n="7.1.4">ons opvallen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ook in ons land hebben wij er zwaar onder geleden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men kan dit een uit z'n evenwicht geraakt protestantisme noemen,</seg> <seg n="7.3.2">dat zedelijk gemakkelijk buigt voor allerlei,</seg> <seg n="7.3.3">ook minderwaardig gezag,</seg> <seg n="7.3.4">maar <pb n="137" ed="VW"/>verstandelijk te trots is om zelfs van het beste ook maar 't geringste te aanvaarden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wie zegt ons toch,</seg> <seg n="7.4.2">dat wij verstandelijk zo zelfstandig geschapen zijn,</seg> <seg n="7.4.3">dat wij niet nodig hebben veel van wat wij moeten weten van anderen aan te nemen?</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Klinkt de bewering,</seg> <seg n="7.5.2">dat we alles zelf weten,</seg> <seg n="7.5.3">niet buitengewoon hoogmoedig?</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer wij de zaak zo voorstellen,</seg> <seg n="8.1.2">zijn we echter niet helemaal billijk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wanneer we er niet meer van zeiden,</seg> <seg n="8.2.2">maakten we ons er te gemakkelijk af.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij voelen nu wel,</seg> <seg n="8.3.2">dat er een zedelijke fout achter kan schuilen,</seg> <seg n="8.3.3">maar deze fout loopt toch gewoonlijk niet op zulk open terrein,</seg> <seg n="8.3.4">dat men haar zó gemakkelijk onder schot krijgt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">- Wij zullen gewoonlijk opmerken,</seg> <seg n="8.4.2">dat we ons volstrekt niet verbeelden alles te weten.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wij beginnen alvast met allerlei van anderen over te nemen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ook stellen we ons niet voor,</seg> <seg n="8.6.2">dat we daar ooit geheel buiten zullen kunnen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Maar dit zit er toch vast bij ons in,</seg> <seg n="8.7.2">dat die kennis van een ander eerst ook de onze moet worden,</seg> <seg n="8.7.3">voor de zaak in orde is.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">We verlangen dat het gezag uitgeschakeld wordt.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Wij hebben in geloofszaken niets tegen een voorlopige onderhorigheid;</seg> <seg n="8.9.2">wij kennen daaraan pedagogische waarde toe;</seg> <seg n="8.9.3">maar wij gaan er op uit om die factor er weer uit te werken;</seg> <seg n="8.9.4">hem te elimineren.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Heel anders dan in het zedelijk leven,</seg> <seg n="8.10.2">waar wij de noodzakelijkheid van blijvende autoriteit erkennen.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">- En zo zijn we niet tevreden,</seg> <seg n="8.11.2">voor wij toch weer van die <hi rend="italic">ander,</hi></seg> <seg n="8.11.3">dat wil zoveel zeggen als het <hi rend="italic">gezag,</hi></seg> <seg n="8.11.4">af zijn en het weer zelf weten.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men behoeft maar weinig aan theologie gedaan te hebben om te weten,</seg> <seg n="9.1.2">hoeveel moeite de godgeleerden zich in deze richting gegeven hebben.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daaraan is een eerbiedwaardige arbeid besteed.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Op allerlei manieren is geprobeerd om dingen die,</seg> <seg n="9.3.2">of omdat ze boven ons begrip uitgaan of omdat ze historisch aan ons begrip vooraf gingen,</seg> <seg n="9.3.3">buiten ons bereik vallen,</seg> <seg n="9.3.4">daarmee toch zo in verbinding te brengen,</seg> <seg n="9.3.5">dat we menen,</seg> <seg n="9.3.6">dat we er zelf achter gekomen zijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De theologen hebben daarbij meestal gebruik gemaakt van de arbeid der filosofen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">- In de filosofie is Kant de grote profeet van dit <hi rend="italic">getemperde zelf-weten.</hi></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Kant was tot de ontdekking gekomen,</seg> <seg n="9.6.2">dat de wijsbegeerte zijner dagen aan verstandelijke hoogmoed leed.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Hij kon er zich niet in vinden,</seg> <seg n="9.7.2">dat de 'natuurlijke theologie',</seg> <seg n="9.7.3">de theologie des verstands,</seg> <seg n="9.7.4">zomaar bij de hoogste dingen kon. Daartoe was de vroomheid van het gezin,</seg> <seg n="9.7.5">waarin deze denker was opgegroeid,</seg> <seg n="9.7.6">te diep geweest.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Hij wist van jongsaf,</seg> <seg n="9.8.2">dat er wat <hi rend="italic">achter</hi> de dingen zit.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">En hij voelde,</seg> <seg n="9.9.2">dat het verwaand was,</seg> <seg n="9.9.3">wanneer vele van zijn tijdgenoten zeiden:</seg> <seg n="9.9.4">wij zijn er achter.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Hij wist,</seg> <seg n="9.10.2">dat de indrukken,</seg> <seg n="9.10.3">die hij van die dingen ontvangen had,</seg> <seg n="9.10.4">daarvoor veel te geheimzinnig waren.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Dat zijn verstand,</seg> <seg n="9.11.2">dat zich in scherpte met elk ander meten kon,</seg> <seg n="9.11.3">daartoe ontoereikend was.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">En daarom riep hij zijn tijdgenoten toe,</seg> <seg n="9.12.2">dat <hi rend="italic">zij</hi> er niet achter waren,</seg> <seg n="9.12.3">maar dat er <hi rend="italic">iets anders</hi> achter de dingen zat.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">De hoogste dingen waren niet onze begrippen en onze kennis,</seg> <seg n="9.13.2">maar hadden een eigen raadselachtig bestaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><pb n="138" ed="VW"/><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hier hebben wij dus duidelijk de tempering van het zelf-alles-weten.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Deze tempering kan men in de meest algemene vorm op deze formule brengen:</seg> <seg n="10.2.2"><hi rend="italic">niet ik,</hi></seg> <seg n="10.2.3"><hi rend="italic">maar iets anders.</hi></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En daarin zit,</seg> <seg n="10.3.2">hoe men het wenden wil of keren,</seg> <seg n="10.3.3">ook voor de kennisleer een gezagselement.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ons kenvermogen wordt hier afgebroken en het raadselachtige van het voorwerp onzer aandacht en daarmede de behoefte aan openbaring en gezag vergroot.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">- Kant is daarbij <hi rend="italic">zakelijk</hi> gebleven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij heeft gesproken van een 'ding'.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De achtergrond van zijn wereld is weinig persoonlijk.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Heel anders dan de achtergrond der christelijke theologie.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">- Dat alles bij Kant zo zakelijk blijft,</seg> <seg n="10.9.2">komt in de eerste plaats hiervandaan,</seg> <seg n="10.9.3">dat hij filosoof was.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Filosofie blijft altijd iets anders dan theologie en behandelt de dingen abstracter.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Maar dan ook staat het in verband met het feit,</seg> <seg n="10.11.2">dat Kants kennisleer bijna uitsluitend aan de natuur georiënteerd is.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De historie komt nauwelijks in aanmerking.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">En zo krijgt alles een strak en zakelijk aanzien.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">- Dat had wel anders gekund.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Later hebben ook filosofen en niet alleen theologen veel meer met de historie leren rekenen.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Nu Kant dit niet deed,</seg> <seg n="10.16.2">kwamen de vragen,</seg> <seg n="10.16.3">waarmee wij ons hier bezig houden,</seg> <seg n="10.16.4">niet geheel tot hun recht.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Want de kwesties van openbaring en gezag behoren thuis in de persoonlijke en historische wereld.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Zolang het blijft 'iets anders' en niet 'een ander',</seg> <seg n="10.18.2">blijven we zelf toch eigenlijk heer en meester van het terrein.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zodoende heeft Kant de overmoedige gedachte,</seg> <seg n="11.1.2">dat wij zelf alles kunnen weten,</seg> <seg n="11.1.3">slechts getemperd.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een eigenlijk gezag van een ander treedt ook bij hem niet op. Voor de 'theoretische rede' stelt hij de 'praktische rede' in de plaats;</seg> <seg n="11.2.2">derhalve blijft het de rede.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Deze rede is bij hem wel veel bescheidener geworden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het wordt een half verstandelijk,</seg> <seg n="11.4.2">half zedelijk vermogen,</seg> <seg n="11.4.3">waardoor wij de hoogste voorwerpen onzer kennis poneren.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dit is evenzeer en haast nog meer een daad van moed dan van inzicht.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Maar wij zelf blijven toch uitgangspunt en de afleiding van die kennis,</seg> <seg n="11.6.2">wanneer men ze wil narekenen,</seg> <seg n="11.6.3">moet altijd van ons uitgaan.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Kant vindt het niet bepaald noodzakelijk dat men ze kan narekenen (demonstrieren),</seg> <seg n="11.7.2">maar deed men het,</seg> <seg n="11.7.3">dan zou men dat van het subject uit moeten doen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zoals Kant nu in de filosofie naast onze ouderwetse rede een praktische rede gezet heeft,</seg> <seg n="12.1.2">zo heeft men in de theologie naast ons gewone oordeel een <hi rend="italic">waarderings-oordeel</hi> geplaatst.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De bedoeling daarvan was,</seg> <seg n="12.2.2">de eigenaardigheid van onze godsdienstige kennis te laten uitkomen tegenover de wetenschappelijke.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het religieuze leven heeft nogal eens last ondervonden van de wetenschap en de theologen probeerden daartegen maatregelen te nemen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ze wezen aan,</seg> <seg n="12.4.2">dat met name de hogere goederen niet bepaald door het koele,</seg> <seg n="12.4.3">ongeïnteresseerde verstand ontdekt behoeven te worden,</seg> <seg n="12.4.4">maar dat deze het best gekend worden door mensen,</seg> <seg n="12.4.5">die er veel belang in stellen en er ook belang bij hebben.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Zij trachtten de mannen der wetenschap,</seg> <seg n="12.5.2">die alle geïnteresseerd-zijn-bij-de-zaak verdacht vonden met het oog op eerlijke <pb n="139" ed="VW"/>waarheidszin,</seg> <seg n="12.5.3">er van te overtuigen,</seg> <seg n="12.5.4">dat deze belangstelling en dit er-belang-bij-hebben niet alleen niet schadelijk waren voor het godsdienstig kenvermogen,</seg> <seg n="12.5.5">maar dat het daardoor juist levend en gezond gehouden werd.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Dat een mens niet alleen verstand heeft,</seg> <seg n="12.6.2">maar ook gevoel en wil en dat die beide laatsten bij het zoeken naar waarheid evengoed mee mochten spreken als het verstand.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Dat het onderscheid tussen wetenschappelijke en godsdienstige waarheid juist hierin bestond,</seg> <seg n="12.7.2">dat de eerste meer zaak van het verstand,</seg> <seg n="12.7.3">de tweede van gevoel en wil was.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">En dat het volstrekt niet bewezen was,</seg> <seg n="12.8.2">dat het <hi rend="italic">emotionele denken,</hi></seg> <seg n="12.8.3">zoals men het noemde,</seg> <seg n="12.8.4">voor het vinden van waarheid minder geschikt was dan het <hi rend="italic">koele</hi> denken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ook hier werd dus de intellectuele hoogmoed bestraft en aangetoond,</seg> <seg n="13.1.2">dat ons verstand niet overal bij kan.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wanneer wij echter deze bemoeiingen der theologen vergelijken met wat de filosoof Kant deed,</seg> <seg n="13.2.2">dan valt het ons op,</seg> <seg n="13.2.3">dat de wijsgeer in de tempering van het wetenschappelijk <choice><sic>zelfb ewustzijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zelfbewustzijn</corr></choice> verder ging dan de godgeleerden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wel verleggen beiden op overeenkomstige wijze de functie van het zoeken van godsdienstig-zedelijke waarheid naar de praktische of emotionele zijde van het geestesleven,</seg> <seg n="13.3.2">maar bij Kant draagt de op die wijze verkregen kennis minder het karakter van weten dan bij de theologen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Beiden gaan er op uit om tegenover de aanmatigingen van het verstand op te komen voor gemoedelijke en zedelijke overtuigingen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar bij Kant blijft er tussen ons en de hoogste dingen een donkere streep,</seg> <seg n="13.5.2">waar geen geschapen licht doorheen dringt.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De theologen echter,</seg> <seg n="13.6.2">die met hun waarderingsoordeel juist de bedoeling hadden om voor het godsdienstig kennen,</seg> <seg n="13.6.3">tegenover het gewone oordeel,</seg> <seg n="13.6.4">toch een soort <hi rend="italic">oordeel</hi> te redden,</seg> <seg n="13.6.5">trachtten aannemelijk te maken,</seg> <seg n="13.6.6">dat,</seg> <seg n="13.6.7">al kunnen wij met ons verstand niet bij de hoogste goederen,</seg> <seg n="13.6.8">wij er toch met de emotionele zijde van ons wezen wel bij kunnen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Bij Kant is daarom meer ruimte voor het verlangen naar openbaring en gezag dan bij bedoelde godgeleerden.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En het is wel merkwaardig op te merken,</seg> <seg n="13.8.2">dat de nieuwere theologie op dit punt verder van Augustinus en Thomas Aquinas afstond dan de nieuwere filosofie.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Trouwens,</seg> <seg n="14.1.2">de theologen hadden het ook moeilijker.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zij konden niet zo zakelijk blijven als Kant.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wanneer Kant op het hoogtepunt van zijn verstandelijke deemoed erkent,</seg> <seg n="14.3.2">dat er iets verborgens achter de dingen schuilt,</seg> <seg n="14.3.3">dat zelfstandig,</seg> <seg n="14.3.4">buiten ons begrip staat;</seg> <seg n="14.3.5">derhalve,</seg> <seg n="14.3.6">in absolute zin,</seg> <seg n="14.3.7"><hi rend="italic">iets anders</hi> dan wij,</seg> <seg n="14.3.8">dan kunnen de godgeleerden daarbij niet blijven staan.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zij zeggen,</seg> <seg n="14.4.2">dat er <hi rend="italic">een ander,</hi></seg> <seg n="14.4.3">een persoon,</seg> <seg n="14.4.4">achter de historie staat.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Dat al onze kennismiddelen onvoldoende zijn om daarheen door te dringen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dat de laatste geheimen door die Ander geweten worden en dat er dus wel ruimte overblijft voor zoiets als openbaring en geloven op gezag.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">- De nieuwere theologie heeft daar over't algemeen niet toe kunnen komen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zij bleef al maar in touw om onze godsdienstige kennis als een soort weten te rechtvaardigen en voelde niet dat ze daarbij haar machtigste motieven verspeelde.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">- Zij kon er <pb n="140" ed="VW"/>niet toe komen om op religieus terrein,</seg> <seg n="14.9.2">dit gebied van de diepste deemoed,</seg> <seg n="14.9.3">nu ook royaalweg de Ander de eerste plaats in te ruimen.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Zij zag niet,</seg> <seg n="14.10.2">welk een machtig theologisch beginsel er in schuilt om niet alleen toe te geven,</seg> <seg n="14.10.3">maar ook luide uit te roepen,</seg> <seg n="14.10.4">dat in de historie,</seg> <seg n="14.10.5">als in het daarvoor geschapen medium,</seg> <seg n="14.10.6">brokken hogere kennis zweven,</seg> <seg n="14.10.7">die,</seg> <seg n="14.10.8">onverteerbaar voor onze kennis,</seg> <seg n="14.10.9">schijnen te behoren tot een hoger synthetisch geheel,</seg> <seg n="14.10.10">dat boven onze gezichtskring ligt en waarvan de logica ons ontgaat.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Stukken waarheid,</seg> <seg n="14.11.2">die,</seg> <seg n="14.11.3">als ten hemelvenster uitgeworpen,</seg> <seg n="14.11.4">ons de smaak geven van hoger leven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo zijn wij voor onze religieuze kennis bijna absoluut autonoom geworden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wij menen het zelf te weten.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het ligt niet in mijn bedoeling hiermee een verwijt te richten tot een of andere kring.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dergelijke verwijterij schijnt mij bijzonder onvruchtbaar.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ook wens ik niet toe te geven,</seg> <seg n="16.3.2">dat kringen,</seg> <seg n="16.3.3">waar de formule:</seg> <seg n="16.3.4"><hi rend="italic">geloven op gezag nog</hi> in ere is,</seg> <seg n="16.3.5">daarom de andere vooruit zijn.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Met een formule is men er nog niet.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Ik heb niet de indruk,</seg> <seg n="16.5.2">dat men in conservatief-kerkelijke kring steeds geneigd is te verklaren:</seg> <seg n="16.5.3">een ander weet het.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Integendeel krijgt men daar vaak de indruk,</seg> <seg n="16.6.2">dat men vrij sterk het gevoel heeft,</seg> <seg n="16.6.3">het zelf te weten.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Dan pas,</seg> <seg n="16.7.2">als er een intellectuele deemoed geboren is,</seg> <seg n="16.7.3">zoals die in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> van Augustinus zo sterk uitkomt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="16.7.4">pas dan merkt men,</seg> <seg n="16.7.5">met meer dan een formule te doen te hebben.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Er zullen overal-aanwezige,</seg> <seg n="16.8.2">zedelijke factoren werkzaam moeten zijn,</seg> <seg n="16.8.3">die ons het boven aangewezen streven in de theologie verklaren.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Factoren,</seg> <seg n="16.9.2">waarvan niemand kan zeggen,</seg> <seg n="16.9.3">dat hij er niet mee te maken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat dit werkelijk het geval is,</seg> <seg n="17.1.2">kunnen wij in breder <choice><sic>samen hang</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">samenhang</corr></choice> aanwijzen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik herinner er aan,</seg> <seg n="17.2.2">dat we uitgingen van de onderscheiding tussen geloven en weten bij Augustinus en de Scholastiek.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Daartegenover bleek bij ons een zekere tegenzin te bestaan om geloof op gezag te doen berusten,</seg> <seg n="17.3.2">zoals de oude theologie dat deed.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Onze beschouwingen hadden de neiging om van geloven een soort wetenschap te maken.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Een emotioneel weten of hoe men het noemen wil,</seg> <seg n="17.5.2">tegenover het koele weten;</seg> <seg n="17.5.3">maar toch een weten door eigen middelen en eigen vermogens</seg> <seg n="17.5.4">- Wanneer we ons nu aan de korte formule houden:</seg> <seg n="17.5.5">geloven gebeurt op gezag en weten met het verstand,</seg> <seg n="17.5.6">dan lijkt het of 't enkel tegen het gezag gaat.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Er zit echter meer achter.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Wij merken dat,</seg> <seg n="17.7.2">zodra wij de kerkelijke formule tot bijbelse lengte uitrekken.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Deze langere vorm vinden we in Romeinen 10.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Paulus zegt daar,</seg> <seg n="17.9.2">dat we om te kunnen geloven eerst moeten horen (vs. 14 v.).</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Dat gehoor is door het woord.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">En geen woord zonder een prediker.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Tenslotte geen prediker zonder Zender;</seg> <seg n="17.12.2">dat is zonder gezag.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Voor ons doel is deze opsomming reeds daarom bijzonder leerzaam,</seg> <seg n="18.1.2">omdat zij gelegenheid geeft op te merken,</seg> <seg n="18.1.3">hoe duidelijk de geloofskennis hier van de andere kant komt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij gaat niet van ons Uit,</seg> <seg n="18.2.2">maar komt naar ons <pb n="141" ed="VW"/>toe.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hier hebben wij,</seg> <seg n="18.3.2">zo duidelijk als men maar wil,</seg> <seg n="18.3.3">de Ander:</seg> <seg n="18.3.4">de Zender.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">En nog eens de ander:</seg> <seg n="18.4.2">de prediker.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">- Maar waar het ons eigenlijk om te doen was,</seg> <seg n="18.5.2">dat is te laten zien,</seg> <seg n="18.5.3">dat we niet alleen onze moeite hebben met het laatste,</seg> <seg n="18.5.4">het gezag,</seg> <seg n="18.5.5">maar met al de termen van de reeks.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Waardoor dan nog duidelijker kan worden,</seg> <seg n="18.6.2">dat het niet maar een theologische kwestie is,</seg> <seg n="18.6.3">maar een algemeen-zedelijke.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Wij hebben niet alleen een crisis in de religieuze kennisleer,</seg> <seg n="18.7.2">een soort rebellie tegen gezag,</seg> <seg n="18.7.3">maar ook een crisis in de christelijke prediking.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Dat die crisis bestaat,</seg> <seg n="18.8.2">merkt tegenwoordig iedereen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">De gemeenteleden merken het en de predikanten merken het.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Er wordt reeds zo veel over gesproken en geschreven,</seg> <seg n="18.10.2">dat ik er hier niet lang bij zal stilstaan.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Ook tegen de prediking dus bestaan bezwaren of laten we,</seg> <seg n="18.11.2">om billijk te blijven,</seg> <seg n="18.11.3">zeggen:</seg> <seg n="18.11.4">tegen de prediker.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Juist tegen de prediker;</seg> <seg n="18.12.2"><hi rend="italic">de ander in geloofszaken.</hi></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hiermee zijn we echter nog niet tot de volle breedte van dit zedelijk verschijnsel gekomen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Paulus' reeks noemt ook 'het woord'.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Niet alleen de prediking heeft het hard te verduren,</seg> <seg n="19.3.2">maar ook het woord in meer algemene zin deelt in de crisis.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De misère daarvan wordt ook buiten de kerkelijke kring gevoeld.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De vraag of het toneel een plaats in de zedelijke opvoeding moet bekleden,</seg> <seg n="20.2.2">laat ik hier rusten.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar zeker is,</seg> <seg n="20.3.2">dat het betere toneel die bedoeling heeft.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En juist ook dat betere toneel beleeft moeilijke dagen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Niet alleen zitten de mensen niet graag uren in de kerk,</seg> <seg n="20.5.2">maar evenmin uren in de schouwburg.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">In de meest algemene zin beleeft het woord een depreciatie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Men zou kunnen spreken van een exhibitionisme niet alleen in de mode,</seg> <seg n="21.1.2">maar in het zedelijk leven in't algemeen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De opgang van de bioscoop is niet een op zich zelf staand verschijnsel.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Tegenover het oog komt het oor achterop.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Deze depreciatie van het woord is uit een cultuur-oogpunt lang niet zonder betekenis.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Reeds dadelijk als we cultuur nemen in de zin van gewone beschaafdheid,</seg> <seg n="22.2.2">valt dit op. Hoeveel mensen zijn er nog,</seg> <seg n="22.2.3">die de allerbeleefdste aller beleefdheidsvormen,</seg> <seg n="22.2.4">de kunst van het <hi rend="italic">luisteren</hi> verstaan?</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Die fijne wellevendheid om <hi rend="italic">de ander</hi> de eerste plaats te geven in het gesprek en die positie van de ander door eigen houding nog te accentuerend Dit gebrek aan beschaving verraadt ons weer de zedelijke fout,</seg> <seg n="22.3.2">die er achter dat ongeduld in het horen schuilt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het is de onuitgesproken gedachte:</seg> <seg n="22.4.2">ik weet het zelf wel.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Ditzelfde geldt,</seg> <seg n="23.1.2">als we cultuur in een meer algemene betekenis nemen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Vroegere geslachten hebben ongetwijfeld beter de geheimen van de menselijke stem gekend.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De stem is het klank geworden innerlijke van de mens.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Wij geven ons niet altijd de tijd en hebben vaak te weinig geduld om dit innerlijke te beluisteren.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">- Ook hiermee hangen verschuivingen in de samenleving samen,</seg> <seg n="23.5.2">en dit ligt in de lijn van de vermindering van de betekenis <pb n="142" ed="VW"/>van woord en gezag.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Ernest Legouvé,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="23.6.2">Frans moralist uit de eerste helft der negentiende eeuw,</seg> <seg n="23.6.3">maakt er in een aardig opstel over 'aristocratische en democratische beleefdheid' opmerkzaam op,</seg> <seg n="23.6.4">dat de latere tijd in de samenleving de oudere vrouw heeft onttroond,</seg> <seg n="23.6.5">die vroeger het gezelschapsleven in sterkere mate beheerste.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Ook dit verschijnsel,</seg> <seg n="23.7.2">dat we niet te sterk kunnen ontkennen,</seg> <seg n="23.7.3">geeft te denken.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">De oudere vrouw oefent meer dan door haar uiterlijk door haar innerlijk,</seg> <seg n="23.8.2">door haar stem,</seg> <seg n="23.8.3">door haar conversatie invloed uit.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">De uiterlijke attractie wordt daarbij in een innerlijke omgezet,</seg> <seg n="23.9.2">die het karakter van geestelijk gezag kan aannemen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het oor oefent een geestelijken functie uit dan het oog.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En een beschaving,</seg> <seg n="24.2.2">waarin het laatste het eerste buiten werking gaat stellen,</seg> <seg n="24.2.3">is bezig zich te verwijderen van het Evangelie,</seg> <seg n="24.2.4">waarin aan de ziel als het innerlijke,</seg> <seg n="24.2.5">tegenover de wereld als het uiterlijke,</seg> <seg n="24.2.6">eeuwige waarde wordt toegekend.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Miskenning van het woord,</seg> <seg n="24.3.2">in elke vorm,</seg> <seg n="24.3.3">schaadt de heiliging van de innerlijke mens.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wanneer we derhalve weigeren geloof met gezag te verbinden,</seg> <seg n="25.1.2">komen we niet alleen in conflict met een enkel woord uit een kerkelijke formule,</seg> <seg n="25.1.3">maar met alle hoofdbegrippen,</seg> <seg n="25.1.4">die in de oudchristelijke gedachte met <hi rend="italic">geloof</hi> corresponderen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En daarbij blijkt ons,</seg> <seg n="25.2.2">dat niet enkel filosofische of theologische bezwaren de oorzaak der moeilijkheid zijn,</seg> <seg n="25.2.3">maar een algemene zedelijke gesteldheid van onze tijd.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Daarom mogen we het niet aan enkele groepen of richtingen aanwrijven,</seg> <seg n="25.3.2">waarbij andere vrijuit zouden gaan.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Een gravamen tegen een hoofdbegrip van het christelijk denken heeft zijn vertakkingen door het gehele leven.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij moeten thans,</seg> <seg n="26.1.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="26.1.3">naar de overzijde van ons onderwerp oversteken.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wij houden ons nu voorlopig niet langer bezig met zedelijke fouten en verstandelijke bezwaren,</seg> <seg n="26.2.2">maar willen trachten meer positief de uitoefening van gezag in geloofszaken te benaderen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Men veroorlove mij daartoe een uitweiding,</seg> <seg n="26.3.2">maar die bijzonder geschikt is mijn bedoeling te verduidelijken.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het eigenaardige van geestelijke stromingen kan men verreweg 't best waarnemen bij de grote beginners.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Voor ons is Descartes bijzonder belangrijk.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Deze heeft,</seg> <seg n="27.3.2">waarschijnlijk in 1629,</seg> <seg n="27.3.3">enige regels met toelichting opgesteld,</seg> <seg n="27.3.4">om leiding te geven bij exacte studie.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Deze regels vormen een schitterende lectuur en het is een genot de fijne en secure beweging van een groot intellect daarin te volgen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Als wetenschappelijke eis stelt de filosoof in de derde regel op,</seg> <seg n="27.5.2">dat wij niet moeten zoeken wat <hi rend="italic">anderen</hi> hebben gemeend of wat wij <hi rend="italic">zelf vermoeden,</hi></seg> <seg n="27.5.3">maar wat <hi rend="italic">wij ze helder</hi> kunnen inzien.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Men moet de ouden wel lezen,</seg> <seg n="27.6.2">maar 't is gevaarlijk.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Ze spreken elkaar tegen.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">En al waren ze 't allen eens,</seg> <seg n="27.8.2">dan was het nog niet voldoende.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Want dan zou het wezen alsof we geen wetenschap hadden geleerd,</seg> <seg n="27.9.2">maar geschiedenissen,</seg> <seg n="27.9.3">verhalen.</seg></s><pb n="143" ed="VW"/> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Conjecturen mogen we in ons oordeel niet mengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In deze prachtige regel voor exacte studie vallen ons drie dingen op:</seg> <seg n="28.1.2">ten eerste,</seg> <seg n="28.1.3">dat het zelf-alles-weten zo krachtig geëist wordt tegenover de mededeling van anderen;</seg> <seg n="28.1.4">ten tweede,</seg> <seg n="28.1.5">dat het afgaan op anderer woord en gezag goed genoeg,</seg> <seg n="28.1.6">maar <hi rend="italic">ook nodig</hi> wordt geacht voor historische kennis;</seg> <seg n="28.1.7">ten derde,</seg> <seg n="28.1.8">dat deze historische kennis geringschattend conjecturale kennis wordt genoemd.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">- Ik leg de vinger op het tweede.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Voor historische kennis hebben wij volgens Descartes de ouden nodig;</seg> <seg n="28.3.2">dat wil zeggen:</seg> <seg n="28.3.3">gezag.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De wijsgeer heeft met deze oudere muze niet veel op. Bij niemand is misschien de geschiedenis zozeer in minachting geweest als bij hem.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">- De zaak staat hier nog zuiver.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De vader der nieuwere wijsbegeerte,</seg> <seg n="28.6.2">die zich welbewust van de Scholastiek afkeert,</seg> <seg n="28.6.3">weet nog zeer goed,</seg> <seg n="28.6.4">dat er tweeërlei terrein van kennis is.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Een terrein,</seg> <seg n="28.7.2">waar men autoriteiten niet missen kan en een ander,</seg> <seg n="28.7.3">waar ze hinderlijk zijn.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Dat hij het niet de moeite waard acht zich met het eerste bezig te houden,</seg> <seg n="28.8.2">doet er niet toe.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Dat lag aan het epoque-makende van zijn optreden.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Wij constateren enkel,</seg> <seg n="28.10.2">dat hij beide naast elkaar duidelijk ziet afgebakend.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Hij ziet de historische en de exacte methode tegen elkaar over staan.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">- Het geweldig elan,</seg> <seg n="28.12.2">waarmee hij baanbreker werd voor de natuurwetenschap,</seg> <seg n="28.12.3">maakt,</seg> <seg n="28.12.4">dat hij historisch weten niet kan waarderen en geen kennis iets waard acht,</seg> <seg n="28.12.5">waarbij gezag optreedt en het woord een aanzienlijke rol speelt.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Dit is hém niet kwalijk te nemen.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Zelfs Renan,</seg> <seg n="28.14.2">die het beter kon weten,</seg> <seg n="28.14.3">schreef nog in 1890 een artikel,</seg> <seg n="28.14.4">waarin hij de historische wetenschappen betitelde als kleine conjecturale wetenschapjes,</seg> <seg n="28.14.5">die altijd weer ineenzijgen nadat men ze opgebouwd heeft en die men binnen honderd jaar zal verwaarlozen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Nu is,</seg> <seg n="28.15.2">nadat de eenzijdigheid van het rationalisme is geluwd,</seg> <seg n="28.15.3">de historische kennis wel weer veel meer in ere gekomen.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Meer dan ooit te voren zelfs is de geschiedenis beoefend en is er over haar wezen gefilosofeerd.</seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">In het bijzonder is ook op het historisch karakter van het christendom de nadruk gelegd.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Men heeft weer ontdekt,</seg> <seg n="28.18.2">dat het een heel ander ding is,</seg> <seg n="28.18.3">wanneer we onze godsdienstige ideeën uit de overlevering aannemen dan wanneer wij ze zelf vormen.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">Men heeft er een zekere 'Ahnung' van,</seg> <seg n="28.19.2">dat het verschil tussen beide principieel is en dat een godsdienstige idee gebonden is aan historische overlevering en buiten haar evenmin kan bestaan als een vis buiten 't water.</seg></s> <s n="28.20"><seg n="28.20.1">De 'natuurlijke theologie' heeft vrijwel afgedaan.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dit alles is gebeurd.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">En zo staan we er heel anders voor dan Descartes en zijn tijdgenoten.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar toch ben ik er niet zeker van,</seg> <seg n="29.3.2">of wij even helder het wezen van historische kennis inzien als deze wijsgeer.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Onze afkeer van gezag in geloofszaken maakt dit zeer twijfelachtig.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Voor Descartes zou de erkenning<pb n="144" ed="VW"/> van het historisch karakter van enig terrein van kennis direct geleid hebben tot de erkentenis,</seg> <seg n="29.5.2">dat men daar met gezag te rekenen had.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">- Inmiddels heeft echter de exacte methode zeer sterk ingewerkt ook daar,</seg> <seg n="29.6.2">waar ze niet bruikbaar is.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Het is nu mogelijk,</seg> <seg n="29.7.2">dat zelfs theologen menen op te komen voor historisch christendom,</seg> <seg n="29.7.3">terwijl ze toch in werkelijkheid de exacte methode toepassen.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Daarvan kan ik mij moeilijk duidelijker voorbeeld denken dan het geval van de godsdiensthistoricus Tiele.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Deze hoorde ik eens op een college zeggen,</seg> <seg n="29.9.2">dat,</seg> <seg n="29.9.3">wanneer iemand van Abraham Kuenen gezegd had:</seg> <seg n="29.9.4">"He is nothing if not critical",</seg> <seg n="29.9.5">hij (Tiele) van zichzelf kon zeggen:</seg> <seg n="29.9.6">"l am nothing if not historical."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">En juist deze historicus formuleerde z'n befaamde wetten van de godsdienst,</seg> <seg n="29.10.2">die nu reeds als geheel onhistorisch weer terzijde zijn gelegd.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Intussen zijn we met het voorbeeld-Tiele niet geheel op de hoogte van onze tijd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ik noemde het slechts,</seg> <seg n="30.2.2">omdat het zo frappant is.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wij zijn nu in de gelukkige conditie van te kunnen zeggen,</seg> <seg n="30.3.2">dat men begint het eigen karakter van historische kennis weer te ontdekken.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De vlegeljaren der historische kritiek zijn gepasseerd en daarmede de eigenaardigheid van deze leeftijd,</seg> <seg n="30.4.2">dat men weinig eerbied heeft voor wat anderen zeggen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Overal komt weer meer de overlevering in ere,</seg> <seg n="30.5.2">in gewijde en in ongewijde geschiedenis.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">En daarmede wordt dan aan autoriteit weer groter plaats ingeruimd.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Bij historische studie is <hi rend="italic">geloven op gezag</hi> een toenemende factor.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dit is op zich zelf reeds een zeer belangrijk verschijnsel.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het werkt mede om onze geest weer meer receptief te maken en leert ons,</seg> <seg n="31.2.2">dat het nodig is anderen en ouderen behoorlijk aan het woord te laten,</seg> <seg n="31.2.3">zonder hen al te spoedig en telkens in de rede te vallen of met onze kritische opmerkingen de indruk van hun verhaal te bederven.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ik kies met opzet mijn woorden zo,</seg> <seg n="31.3.2">omdat we vaak,</seg> <seg n="31.3.3">wat we in het gezelschapsleven als fouten hebben leren zien,</seg> <seg n="31.3.4">geheel schijnen vergeten te zijn,</seg> <seg n="31.3.5">zodra we ons begeven in het gezelschap der grote autoriteiten der wereldhistorie.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Van Darwin wordt verteld,</seg> <seg n="31.4.2">dat hij als jongmens in staat was goede muziek te horen,</seg> <seg n="31.4.3">maar dat zijn geforceerde natuurstudie dit vermogen in hem heeft vernietigd<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f2" rend="superscript">b</ref>.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Wij moeten er voor waken,</seg> <seg n="31.5.2">dat onze kritische zin ons het vermogen niet ontrooft om goede historie te horen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Hoe goed historische kritiek ook moge zijn,</seg> <seg n="31.6.2">zij zou dan haar doel voorbijgeschoten zijn.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het is de moeite waard om deze vermeerdering van historische piëteit op te merken.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het zou intussen nog meer waard zijn,</seg> <seg n="32.2.2">wanneer deze houding ook filosofisch en theologisch was vastgelegd.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Wanneer ook hier,</seg> <seg n="32.3.2">ik zeg nu niet gehele overeenstemming met,</seg> <seg n="32.3.3">maar toenadering tot de oudchristelijke gedachte was aan te wijzen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het zou van grote betekenis zijn,</seg> <seg n="32.4.2">wanneer wij ons goed rekenschap gaven van de wijze waarop wij onze historische kennis <pb n="145" ed="VW"/>verkrijgen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Misschien bleek het dan,</seg> <seg n="32.5.2">dat de oude formule niet geheel ongelijk had.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Zover zijn we intussen nog niet.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Wel is er een geheel nieuwe filosofie der geschiedenis aan het woord gekomen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Heinrich Rickert heeft in zijn werk over <hi rend="italic">De grenzen van de natuurwetenschappelijke begripsvorming</hi> een onderzoek ingesteld om te ontdekken,</seg> <seg n="33.3.2">hoe geschiedenis logisch in elkaar zit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f3" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Men kan gerust zeggen,</seg> <seg n="33.4.2">dat daarbij de historie aan de natuurwetenschappelijke methode onttrokken is.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Historie blijkt heel anders van samenstelling te zijn.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Zij wordt geregeerd door een heel andere logica die nog beschreven zou moeten worden.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Aan de hand van deze beschouwingen van Rickert kan ieder gemakkelijk leren inzien,</seg> <seg n="33.7.2">welke fouten men moet maken,</seg> <seg n="33.7.3">als men in de geschiedenis <hi rend="italic">op de zelfde wijze</hi> als in de natuur de causaalnexus,</seg> <seg n="33.7.4">de <hi rend="italic">nexus rerum</hi> gaat eisen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Dat had Matthias Claudius al goed begrepen,</seg> <seg n="33.8.2">toen hij schreef,</seg> <seg n="33.8.3">dat God zo nu en dan,</seg> <seg n="33.8.4">als Simson de deuren van Gaza,</seg> <seg n="33.8.5">de hele <hi rend="italic">nexus rerum</hi> op zijn rug neemt<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f4" rend="superscript">d</ref>.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ik zal op deze filosofie hier verder niet ingaan.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Alleen wijs ik er op,</seg> <seg n="34.2.2">wat voor onze gedachtengang van belang is,</seg> <seg n="34.2.3">dat volgens deze nieuwere opvatting historische samenhang ontstaat op een wijze,</seg> <seg n="34.2.4">die precies het omgekeerde is van de manier,</seg> <seg n="34.2.5">waarop natuurwetenschappen gevormd worden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Deze laatsten ontstaan door het zoeken van het algemene:</seg> <seg n="34.3.2">de wetten.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Het cement der historie is het individuele.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Wij zoeken daar het bijzondere,</seg> <seg n="34.5.2">wat voor ons om de een of andere reden waarde heeft.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ook al gingen we nu met geen enkel woord verder hierop in,</seg> <seg n="35.1.2">dan hadden we toch reeds een merkwaardig resultaat.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Hier staat de historie als geheel van kennis diametraal tegen de natuurwetenschap over.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ze is,</seg> <seg n="35.3.2">uit kennisoogpunt,</seg> <seg n="35.3.3">het omgekeerde.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dit brengt ons dus reeds een heel eind in de richting van de kerkelijke formule,</seg> <seg n="35.4.2">die ook een krasse tegenstelling maakt tussen historische en andere kennis.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Laten we even nagaan,</seg> <seg n="35.5.2">hoe ver reeds.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Bij Descartes was de historie in minachting omdat hij nog goed zag,</seg> <seg n="35.6.2">dat ze erkenning van autoriteit eist.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Kant verwaarloosde de kennisleer der historie.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Van de daardoor geschapen anarchie op dit terrein was het gevolg,</seg> <seg n="35.8.2">dat de natuurwetenschappelijke methode ook dit gebied trachtte te annexeren.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Thans is daaraan een eind gekomen en worden de fouten duidelijk aangewezen.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Historische kennis begint weer haar eigen karakter te tonen en dadelijk blijkt als eerste eigenschap,</seg> <seg n="35.10.2">dat ze vlak tegenover het exacte weten staat.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Ze bestaat logisch precies omgekeerd.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">- Het is wel merkwaardig,</seg> <seg n="35.12.2">dat de oudchristelijke gedachte weer tot zover gelijk heeft gekregen.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Verder <pb n="146" ed="VW"/>gaat echter de toenadering nog niet.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Ook voor de historie blijft bij Rickert de kennislijn van ons uitgaan.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Het beginsel voor de eenheid der historie ligt in ons.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Dat deze filosofie daarmee nog tegen de oude opvatting over staat,</seg> <seg n="35.16.2">merkt ook Troeltsch op in een opstel over <hi rend="italic">Moderne Geschichtsphilosophie.</hi></seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Hij zegt dat Rickert allerlei theorieën bespreekt,</seg> <seg n="35.17.2">maar de meest verbreide populaire theorie niet,</seg> <seg n="35.17.3">"nämlich die <hi rend="italic">Theologische,</hi></seg> <seg n="35.17.4">welche die Normen durch geschichtlich streng isolierte göttliche Offenbarung festlegt ...;</seg> <seg n="35.17.5">die Wissenschaft rechnet mit dieser,</seg> <seg n="35.17.6">gerade durch die kritische Historie aufgelösten Theorie nicht mehr."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">- Deze opmerking komt ons hier goed te pas.</seg></s> <s n="35.19"><seg n="35.19.1">Zij constateert de afstand tussen deze wijsbegeerte en de oud-kerkelijke gedachte.</seg></s> <s n="35.20"><seg n="35.20.1">Een theorie voor intellectuele piëteit,</seg> <seg n="35.20.2">laat staan voor intellectuele deemoed,</seg> <seg n="35.20.3">is hier nog niet gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Voor de <hi rend="italic">theologie</hi> valt het minder gemakkelijk de stand van zaken op te nemen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het theoretische en het praktische zitten hier meer dooreen en zo is de verwarring groter.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Mensen,</seg> <seg n="36.3.2">die theoretisch het waarheidsgehalte van het christendom op waarderingsoordelen doen rusten,</seg> <seg n="36.3.3">gebruiken in de praktijk ook de oude openbaringstheorie en laten daarmee de waarheid onmiddellijk van de overzijde komen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Dit geldt bijna van het gehele theologische terrein.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">De uitdrukking:</seg> <seg n="36.5.2">'openbaring Gods in Jezus Christus' zal ook door het merendeel der moderne theologen worden gebruikt.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En nu kan men wel zeggen dat zo'n uitdrukking <hi rend="italic">cum grano salis</hi> moet worden opgevat,</seg> <seg n="36.6.2">maar ik ben overtuigd,</seg> <seg n="36.6.3">dat hier bestanddelen van antiek-christelijk besef aanwezig zijn,</seg> <seg n="36.6.4">die door de moderne kennisleer niet worden verklaard.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Ook modernen aanvaarden waarheid,</seg> <seg n="36.7.2">die hun historisch toekomt,</seg> <seg n="36.7.3">historisch in de ouderwetse zin van het woord.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Ook hun is niet alles wat zij aannemen evident.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Ook hun intellect buigt meermalen voor autoriteit.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Deze verwarring op theologisch gebied bereikt haar toppunt,</seg> <seg n="37.1.2">wanneer een historisch feit tevens een heilswaarheid inhoudt,</seg> <seg n="37.1.3">zoals bijv. de opstanding van Christus.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Zolang die ideële inhoud,</seg> <seg n="37.2.2">als bij de verzoening door het sterven van Christus,</seg> <seg n="37.2.3">van het feit kan worden losgemaakt,</seg> <seg n="37.2.4">valt het minder op. Maar bij de opstanding komt het historische op de voorgrond.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">En hier zijn nu juist allerlei pogingen gewaagd om de geschiedenis zo evident te maken,</seg> <seg n="37.3.2">dat we geen gezag zouden behoeven,</seg> <seg n="37.3.3">omdat we 't zelf wel weten.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Men heeft zijn best gedaan om ons duidelijk te maken,</seg> <seg n="37.4.2">hoe wij die opstanding nu nog geestelijk beleven en daardoor zelf <hi rend="italic">getuigen</hi> zijn van het historisch feit.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">De opstanding in zedelijke zin wordt daarbij de hoeksteen,</seg> <seg n="37.5.2">waarop de opstanding in historische zin rust.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Ik denk er niet aan om dit theologisch werk als onvruchtbaar te verwerpen.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Het heeft gediend om ons een meer levend besef van geschiedenis bij te brengen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Maar toch ben ik steeds meer <pb n="147" ed="VW"/>overtuigd,</seg> <seg n="37.8.2">dat daarmee geen bevredigende oplossing is gebracht.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Wanneer ons zedelijk leven een soort telescoop is,</seg> <seg n="37.9.2">waarmede wij op grote afstand getuigen zijn van historische feiten,</seg> <seg n="37.9.3">dan hebben wij strikt genomen geen getuigen meer van node.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Het historische wordt dan geheel door het zedelijke geabsorbeerd en daarin schuilt een fout.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Wanneer het verstand het eindoordeel velt over feiten uit de geschiedenis,</seg> <seg n="37.11.2">dan zijn we het er thans allen over eens,</seg> <seg n="37.11.3">dat dit ontoelaatbaar is en we noemen het rationalisme.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Maar wanneer het emotioneel gedeelte van ons geestesleven hetzelfde doet,</seg> <seg n="37.12.2">dan mogen we ons wel afvragen,</seg> <seg n="37.12.3">met welk recht dit geschiedt.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wat we reeds vroeger opmerkten geldt ook hier:</seg> <seg n="38.1.2">dat het ten opzichte van de hoofdzaak,</seg> <seg n="38.1.3">waar het om gaat,</seg> <seg n="38.1.4">geen verschil maakt of wij met een verstandelijk of een emotioneel oordeel het voorwerp onzer belangstelling naderen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De kwestie is hier,</seg> <seg n="38.2.2">of <hi rend="italic">wij ze of een ander</hi> hoogste autoriteit zijn.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">En in dit opzicht geloof ik,</seg> <seg n="38.3.2">dat de nieuwere theologie evenmin als de nieuwere filosofie aan het wezen der historie nog volkomen recht heeft gedaan.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Wel heeft in de wetenschappelijke praktijk de overlevering in de theologie veel meer te zeggen gekregen,</seg> <seg n="38.4.2">vooral ook nadat de stenen gesproken hebben.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De overmoed der historisch-kritische hypothesen is aanmerkelijk geluwd.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar een kloeke theorie,</seg> <seg n="38.6.2">die ons leert,</seg> <seg n="38.6.3">dat in de geschiedenis onze toestemming op heel andere wijze gevraagd wordt dan in de exacte wetenschap,</seg> <seg n="38.6.4">en waarbij 'openbaring' en 'gezag' tot hun recht komen,</seg> <seg n="38.6.5">ontbreekt nog.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Zo blijven 'oud 'en 'nieuw' tegen elkaar over staan.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">In de filosofie gaapt de klove al bijzonder wijd.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Enerzijds de boven aangeduide theorieën en anderzijds de filosofie van Thomas Aquinas aan de roomse scholen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">In de theologie is nauwelijks minder verwijdering op te merken.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Wel is er veel meer persoonlijk contact,</seg> <seg n="39.5.2">maar geestelijk is ook deze klove moeilijk te overbruggend Aan de ene kant de oude kerkelijke formules over openbaring en gezag;</seg> <seg n="39.5.3">in de meeste gevallen zonder de daarmee corresponderende piëteit en deemoed bij de religieuze kennis.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Vaak begeleid van een sterk geprononceerd besef van het zelf en alleen te weten,</seg> <seg n="39.6.2">zodat men het recht meent te hebben ongeveer ieder voor zijn rechterstoel te trekken.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">En aan de andere zijde tracht men,</seg> <seg n="39.7.2">bij lager dunk van eigen zekerheid tot aan de grenzen van scepticisme,</seg> <seg n="39.7.3">in zijn theorie juist de autonomie van het religieuze weten op de troon te zetten.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Men is daar pas dan tevreden,</seg> <seg n="39.8.2">wanneer als een paal boven water staat,</seg> <seg n="39.8.3">dat wij zelf bij de hoogste dingen kunnen en dat een ander ons,</seg> <seg n="39.8.4">althans in laatste instantie,</seg> <seg n="39.8.5">niets kan bijbrengen.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Hier kan alleen een oplossing voorbereid worden,</seg> <seg n="40.1.2">wanneer wij de aard van historische kennis weer zo nuchter gaan beschouwen als Descartes dat deed.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Het is het succes der natuurwetenschappen geweest,</seg> <seg n="40.2.2">dat ons voor de andere terreinen des levens naijverig heeft gemaakt op de daar verkregen nauwkeurigheid,</seg> <seg n="40.2.3">zodat wij alles,</seg> <seg n="40.2.4">wat ons niet door wetenschappelijk inzicht maar <pb n="148" ed="VW"/>op gezag van een ander toekomt,</seg> <seg n="40.2.5">met Descartes als conjectuur zijn gaan beschouwen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">En om nu toch te kunnen concurreren met exacte kennis heeft men voor de historische kennis met alle geweld al deze zgn. conjecturale bestanddelen,</seg> <seg n="40.3.2">deze gezagselementen trachten uit te zuiveren.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">- Op die wijze worden met name de religieuze partijen van ons weten,</seg> <seg n="40.4.2">die zo sterk historisch overgeleverd worden,</seg> <seg n="40.4.3">nog meer dan om andere redenen nodig was,</seg> <seg n="40.4.4">in onrust gebracht.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">In de theologie is het nu al lang alles kennisleer wat de klok slaat.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Die wordt in andere wetenschappen ook wel behandeld,</seg> <seg n="40.6.2">maar nergens is de onevenredigheid tussen methodische voorbereiding en verkregen resultaat zo ongunstig als in de theologie.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">De stof onzer godsdienstige kennis en de kennisleer die men haar poogt op te dringen passen niet bij elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De gedachte dat kennis,</seg> <seg n="41.1.2">die wij van een ander ontvangen,</seg> <seg n="41.1.3">daarom conjecturaal moet zijn in vergelijking met wat wij uit eigen ervaring weten,</seg> <seg n="41.1.4">moeten wij van ons af zetten.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Zoals in het gewone leven een te sterke eenzaamheid ons nerveus maakt,</seg> <seg n="41.2.2">zodat wij de dingen niet meer in het rechte licht zien,</seg> <seg n="41.2.3">zo hebben wij ook in hoger geestelijke sfeer nodig,</seg> <seg n="41.2.4">de stem van anderen te horen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">En dat niet alleen voor afleiding,</seg> <seg n="41.3.2">maar zeer bepaald om ons geestelijk neer te zetten en rustig en vast van overtuiging te maken.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">In 't bijzonder hebben wij nodig daar onze meerderen aan te treffen,</seg> <seg n="41.4.2">die het beter weten dan wij.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Autoriteit,</seg> <seg n="41.5.2">ook op het gebied van geestelijke kennis,</seg> <seg n="41.5.3">is een weldaad.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">En gezag is hier,</seg> <seg n="41.6.2">wel verre van alles onzeker en conjecturaal te maken,</seg> <seg n="41.6.3">beslist nodig om tot afsluiting te komen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Het is een bestanddeel van kennisleer,</seg> <seg n="41.7.2">waarmede weer ernst gemaakt zal moeten worden.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">In de praktijk is daaraan ook nooit te ontkomen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Wij mogen,</seg> <seg n="42.2.2">bij historisch weten,</seg> <seg n="42.2.3">de autoriteiten tegen elkaar afwegen,</seg> <seg n="42.2.4">wij moeten toch eindigen met een keus te doen en gezag te laten gelden.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Bij de hyperkritiek in de geschiedenis is voldoende gebleken,</seg> <seg n="42.3.2">hoe ver men buiten de werkelijkheid kan raken,</seg> <seg n="42.3.3">als men van deze regel afwijkt en,</seg> <seg n="42.3.4">onafhankelijk van autoriteiten,</seg> <seg n="42.3.5">geschiedenis gaat construeren.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het gaat hier precies als in de politiek.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Of men hoog springt of laag:</seg> <seg n="42.5.2">gezag moet er wezen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Werpt men de witte tsaar van de troon dan klimt de rode er op. Dat is een eigenschap van zedelijk leven.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">En wanneer onze kennis op hoger levensgebied meer gelijkenis vertoont met het zedelijk leven dan de exacte kennis,</seg> <seg n="42.7.2">dan is dat een aanwijzing van haar hogere rang.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">- Want dit valt niet te ontkennen,</seg> <seg n="42.8.2">dat geloven op gezag zedelijke factoren insluit.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Daarbij wordt echter het verstand niet min of meer op non-activiteit gesteld,</seg> <seg n="42.9.2">zoals de theorie der waarderingsoordelen dat doet,</seg> <seg n="42.9.3">doordat aan het emotionele de leiding wordt gegeven.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Het blijft actief,</seg> <seg n="42.10.2">maar erkent z'n minderheid.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Ook het intellect neemt hier de morele kwaliteiten van piëteit en deemoed aan.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Het vermag ook een ander aan het woord te laten en niet alleen dat;</seg> <seg n="42.12.2">het vermag een ander het laatste woord te laten.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Dit is de enige wijze,</seg> <seg n="43.1.2">waarop wij voor onze historische kennis de laatste <pb n="149" ed="VW"/>zekerheid kunnen krijgen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De diepe,</seg> <seg n="43.2.2">stellige overtuiging,</seg> <seg n="43.2.3">op hoger levensterrein,</seg> <seg n="43.2.4">heeft altijd tegelijk zedelijk karakter.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het is niet alleen weten maar ook vertrouwen.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Zolang wij weigeren dit te schenken is voor ons geen afsluiting dezer kennis mogelijk.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">- Dit vertrouwen zullen we natuurlijk niet schenken aan iedere autoriteit.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Een gezag,</seg> <seg n="43.6.2">dat ons onzedelijk en onredelijk voorkomt,</seg> <seg n="43.6.3">erkennen we niet.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Evenmin als in het politieke leven.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Er is dus van onze kant,</seg> <seg n="43.8.2">evengoed als bij het exacte weten,</seg> <seg n="43.8.3">een beslissing nodig.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Roomse onmondigheid verdedig ik hier niet.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Maar dit zou ik willen verdedigen,</seg> <seg n="43.10.2">dat,</seg> <seg n="43.10.3">wanneer wij deze beslissing genomen hebben,</seg> <seg n="43.10.4">w'ij' ein igen met gezag te laten gelden.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">De opstanding van Christus aanvaarden wij ten slotte niet,</seg> <seg n="43.11.2">omdat ze ons op innerlijke gronden geheel evident is geworden,</seg> <seg n="43.11.3">maar op gezag,</seg> <seg n="43.11.4">waaraan wij ons onderwerpen.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Hoeveel psychologische voorbereiding daarvoor ook aangewezen moge kunnen worden,</seg> <seg n="43.12.2">wat niet te bestrijden is,</seg> <seg n="43.12.3">de afsluiting wordt ten slotte gebracht door een besluit tot onderwerping aan autoriteit.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Bij herhaling heb ik gesproken van historische kennis.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Dit gebeurde tegenover exact of natuurwetenschappelijk weten.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het is nodig hier nog heel kort aan te geven wat ik daaronder versta.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Nu niet alleen formeel,</seg> <seg n="44.4.2">om aan te tonen hoe zulke kennis bestaat en tot stand komt,</seg> <seg n="44.4.3">maar ook om materieel de inhoud van zulke kennis aan te wijzen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">- Onder historische kennis versta ik niet alleen wat in strikte zin in de vorm van een verhaal tot ons komt,</seg> <seg n="44.5.2">zodat wij de ander,</seg> <seg n="44.5.3">wiens weten voor ons tot gezag wordt,</seg> <seg n="44.5.4">kunnen noemen.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Dit is bijv. in de bijbel het geval met de opstandingsverhalen en die van Jezus' hemelvaart.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Daarvoor kennen wij bron en schrijver.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Het christendom is echter historische godsdienst in wijdere zin.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Ik denk bijv. aan het christelijk geloof der onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Daarvoor zou het ons moeilijk vallen een bepaalde zegsman aan te wijzen of een oorkonde te noemen,</seg> <seg n="44.10.2">waaruit deze waarheid blijkt.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Wel gaat een zekere leermethode ook in zulke gevallen met teksten werken,</seg> <seg n="44.11.2">maar deze wijze van doen is dan niet bevredigend.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Wel is het goed gezien om liever een enkel bijbels getuigenis te geven dan allerlei redegronden.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Maar men krijgt daarbij toch,</seg> <seg n="44.13.2">bij de donkerheid van het Oude Testament en de kortheid van het Nieuwe,</seg> <seg n="44.13.3">te veel de indruk alsof alles aan een zijden draad hangt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wat we in dit geval met 'historisch' bedoelen laat zich bijzonder duidelijk aanwijzen,</seg> <seg n="45.1.2">als we denken aan de manier waarop het spiritisme proefondervindelijke bewijzen voor de onsterfelijkheid tracht te geven.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Men probeert dan de mensen,</seg> <seg n="45.2.2">die het geloof aan een leven na dit leven kwijt zijn,</seg> <seg n="45.2.3"><hi rend="italic">zelf</hi> te laten ontdekken dat het toch bestaat.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Zij behoeven dan <hi rend="italic">een ander</hi> niet te geloven.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Geen historische kennis;</seg> <seg n="45.4.2">geen gezag.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Op de manier der exacte wetenschappen arrangeert men een proef-,</seg> <seg n="45.5.2">men organiseert een séance.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Deze bewijsvoering is niet de christelijke.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Het eeuwige leven is zaak van <pb n="150" ed="VW"/>geloof;</seg> <seg n="45.7.2">het behoort tot de historische kennis.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">De evidentie is een andere dan die der wetenschap.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Het zijn de getuigenissen der levenden,</seg> <seg n="45.9.2">die ons omringen en wier getuigenis weer is overgenomen van andere vroeger levenden,</seg> <seg n="45.9.3">waardoor wij tot de erkenning dezer waarheid gebracht worden.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Zo blijven we in de historische lijn of,</seg> <seg n="45.10.2">wil men geringschattend spreken,</seg> <seg n="45.10.3">in de conjecturale lijn.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">- Een laatste zegsman of oorkonde is hier echter niet aan te wijzen.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Geen laatste historische autoriteit kunnen we noemen,</seg> <seg n="45.12.2">op wiens gezag wij de onsterfelijkheid aannemen.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">De lijn verliest zich aan de gezichtseinder der tijden,</seg> <seg n="45.13.2">daar waar tijd en eeuwigheid elkaar raken.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Waarin nu het onderscheid bestaat tussen deze bestanddelen van historisch christendom en die andere,</seg> <seg n="46.1.2">waarvoor wij de getuige en de oorkonde kunnen aanwijzen,</seg> <seg n="46.1.3">dat zou het onderwerp van een afzonderlijk onderzoek moeten zijn.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Daarbij zou de vraag moeten gesteld worden,</seg> <seg n="46.2.2">welke de belangrijkste zijn.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Voor ons is het hier van belang te constateren,</seg> <seg n="46.3.2">dat wij in beide gevallen gezag laten gelden.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">En in die gevallen,</seg> <seg n="46.4.2">waarin wij geen zegsman of oorkonde kennen,</seg> <seg n="46.4.3">zeker niet het minst.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Het getuigenis der eeuwen is een geweldige instantie voor het geloof.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">En wanneer wij de keus hadden,</seg> <seg n="46.6.2">op welke wijze we begeerden,</seg> <seg n="46.6.3">dat onze overtuiging omtrent de hoogste dingen tot stand zou moeten komen,</seg> <seg n="46.6.4">dan zouden we geen machtiger bewijsmiddel kunnen vragen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De voorzichtige overweging van voor en tegen bij een zuiver wetenschappelijk argument is kinderspel vergeleken bij wat er gebeurt,</seg> <seg n="46.7.2">wanneer zichtbare en onzichtbare machten in tijd en eeuwigheid met de druk van hun gezag de hefboom onzer overtuiging doen rijzen.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Daarvan gaf Augustinus getuigenis toen hij zeide:</seg> <seg n="46.8.2"><hi rend="italic">Ik zou het Evangelie niet geloven,</hi></seg> <seg n="46.8.3"><hi rend="italic">als het gezag der kerk mij er niet toe bewoog.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Dit woord is geen vertolking van een sceptische stemming,</seg> <seg n="46.9.2">maar regel des geloofs.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1"><choice><sic>lk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ik</corr></choice> zou met dit woord van Augustinus eindigen,</seg> <seg n="47.1.2">wanneer ik niet vreesde,</seg> <seg n="47.1.3">dat men mij zou beschuldigen hem als advocaat in zijn eigen zaak te laten optreden.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Immers,</seg> <seg n="47.2.2">ik nam het voor de kerkvader op tegen de nieuwere theologie.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Daarom wil ik ten slotte die nieuwere theologie aan het woord laten.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Adolf Harnack,</seg> <seg n="47.4.2">een harer schitterendste vertegenwoordigers,</seg> <seg n="47.4.3">zegt in <hi rend="italic">zijn Lehrbuch der Dogmengeschichte:</hi></seg> <seg n="47.4.4">"Noch hat es in der Welt keinen starken religiösen Glauben gegeben,</seg> <seg n="47.4.5">der nicht an irgend einem <hi rend="italic">entscheidenden</hi> Punkt sich auf eine <hi rend="italic">äussere Autorität</hi> berufen hätte.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Nur in den blassen Ausführungen der Religionsphilosophen oder in den polemischen Entwürfen protestantischer Theologen wird ein Glaube konstruiert,</seg> <seg n="47.5.2">der seine Gewissheit lediglich den eigenen inneren Momenten entnimmt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Habemus reum confitentem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.geloven-op-gezag.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">De nieuwere theologie geeft Augustinus gelijk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="143" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Descartes, Regulae ad directionem ingenii, </hi><choice><sic>Regula3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Regula 3</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi><choice><sic>in0euvres</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">in Oeuvres</hi></corr></choice><hi rend="italic">, uitg.C.AdamIP.Tannery,</hi> dl. 10, 1908, p. 366 v.</p></note>
<pb n="144" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">The Autobiography of Charles Darwin</hi>, ed. Nora Barlow, Londen 1958, p. 138 v.</p></note>
<pb n="145" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. Rickert, <hi rend="italic">Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung. Eine</hi> logische Einlei<hi rend="italic">tung</hi> in <hi rend="italic">die historischen Wissenschaffen,</hi> Tübingen 1896.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Matthias Claudius, <hi rend="italic">Asmus omnia sua secump ortans,</hi> oder sämtliche Werke des <hi rend="italic">Wandsbecker Boten, 1,</hi> 3, in <hi rend="italic">über das Gebet, an</hi> meinen <hi rend="italic">Freund Andres,</hi> stereot. uitg. Gotha 1879, p. 189-192.</p></note>
<pb n="146" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Ernst Troeltsch, <hi rend="italic">Moderne Geschichtsphilosophie, Gesammelte Schriften,</hi> Tübingen 1913, dl. <hi rend="italic">2, Zur religiösen Lage. Religionsphilosophie und Ethik,</hi> p. 704.</p></note>
<pb n="150" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Harnack, DG.,p.81.</p></note>
<pb n="151" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="151" ed="VW"/>Verschenen als brochure in de reeks <hi rend="italic">Practisch Christendom,</hi> Utrecht 1921; vervolgens gepubliceerd in ZI., p. 10-29 (pag.). Voor Noordmans' 'Ter inleiding' zie p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. de bekende uitspraak: "Ego vero Evangelio non crederem, nisi me catholicae Ecclesiae commoveret auctoritas", in <hi rend="italic">Contra Epistolam Manichaei, 1, 5 (MPL.</hi> 42, 176) Vgl. ook <hi rend="italic">De utilitale credendi,</hi> 16 v. <hi rend="italic">(MPL.</hi> 42, 89 vv.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De uittocht van de Pilgrimfathers (1620) - veroorzaakt mede door de rol van de Anglicaanse kerk in kerkordelijk en liturgisch opzicht - speelt voor de waardering van kerk, staat en cultuur in West-Europa en Amerika bij Noordmans een grote rol.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Kant groeide op in een gezin, dat in godsdienstig opzicht door het Piëtisme gestempeld was. De vader was een eenvoudig, <choice><sic>eerzaarn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eerzaam</corr></choice>, streng denkend leerbewerker, de moeder - van wie hij hield en die hij vroeg verloor - een vrome en intelligente vrouw, die haar 'Manelchen' vaak meenam om hem van de dingen der natuur te vertellen (vgl. E. Cassirer, <choice><sic>lmmanuel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Immanuel</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Kant,</hi> 1924, 14 vv.). Zelf zei hij over zijn opvoeding, dat hij daaraan met 'Rührung' terugdacht.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De 'humilitas' (in Noordmans' boek <hi rend="italic">Augustinus</hi> wel vertaald met 'nederheid') komt in vele van Augustinus' geschriften naar voren. Voor de <hi rend="italic">Confl.,</hi> vgl. 1, 30; VII, 26; X, 58-63.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Ernest Legouvé (1807-1903), Frans dichter, dramaturg en essayist; de betreffende plaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Descartes, 10, 366 v.: "Circa objecta proposita, non quid alii senserint, vel quid ipsi suspicemur, sed quid clare et evidenter possimus intueri, vel certo deducere, quaerendum est, non aliter enim scientia acquiritur. Legendi sunt Antiquorum libri, quoniam ingens beneficium est tot hominum laboribus nos uti posse ... Sed interim valde periculosum est, ne quae forsitan errorum maculae, ex illorum nimis attenta lectione contractae, quantum libet inventis er caventibus nobis adhaereant. Eo enim scriptores solent esse ingenio, ut, quoties in alicuius opinionis controversac discrimen inconsulta credulitate delapsi sunt, nos semper eodem trahere conentur subtilissimis argumentis ... Nunc autem, quantumvis essent omnes ingenui et aperti, nec ulla nobis unquam dubia pro veris obtruderent, sed cuncta exponerent bonafide, quia tamen vix quicquam ab uno dictum est, cuius contrarium ab aliquo alio non afferatur, semper essemus incerti, utri credendum foret. Er nihil prodesset suffragia numerare, ut illam sequeremur opinionem, quae plures habet Auctores. . Si omnia Platonis et Aristotelis argumenta legerimus, de propositis autem rebus stabile iudicium ferre nequeamus: ita enim, non scientias videremur didicisse, sed histories. Monemur praeterea, nullas omnirno coniecturas nostris de rerum veritate iudiciis esse unquam admiscendas . . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De tekst in Zl. vermeldt hier niet 1890, doch 1881. De plaats is echter te vinden in de Préface van Renans <hi rend="italic">L 'avenir de la science,</hi> Parijs 1890, in <hi rend="italic">Oeuvres complètes,</hi> uitg. H. Pischari, dl. 3, Parijs 1947 vv., p. 723 v. Dit werk stamt uit 1848, maar werd eerst in 1890 gepubliceerd, hetgeen het uit dat jaar stammende 'Woord vooraf zo interessant maakt. Ernest Renan - oriëntalist, historicus en filosoof, beroemd geworden om zijn <hi rend="italic">Vie de Jésus</hi> (1863 vv.) - is juist als vertegenwoordiger der historische wetenschap iemand, "die het beter kon weten", reden waarom dit citaat inderdaad opvallend is. Het luidt: "Les sciences historiques et leurs auxitiaires, les sciences philosophiques, ont fait d'immenses conquétes depuis que je les embrassai avec tant d'amour, il y a quarante ans. Mais on en voit Ie bout. Dans un siècle, I'humanité saura <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> pen près ce qu'elle peut savoir sur son passé; et alors il sera temps de s'arrèter; car le propre de ces études est, aussitót qu'elles ont atteint leur perfection relative, de commencer <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> se démolir."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n9" type="end" place="end" n="9"><p>A. Kuenen (1828-1891), hoogleraar te Leiden - met Scholten en Opzoomer tesamen de 'moderne richting' vormend - was beroemd om zijn <hi rend="italic">Historisch critisch onderzoek naar het ontstaan en de verzameling van de boeken des Ouden Verbonds</hi> (1851-1865), waarin hij, als nog niet eerder binnen onze landsgrenzen, de historisch-kritische methode (bronnensplitsing<pb n="152" ed="VW"/> in de Pentateuch) hanteerde. C. P. Tiele (1830-1902) was sedert 1877 te Leiden hoogleraar in de godsdienstgeschiedenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Voor Noordmans' interesse voor dit werk, zie ook dl. 1, p. 336-356.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.geloven-op-gezag.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Oude juridische uitdrukking, vgl. Cicero, <hi rend="italic">Pro Ligario,</hi> I, 2.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="11" xml:id="noordmans2.docta-ignorantia" decls="#bibl-noordmans2.docta-ignorantia">
<pb n="153" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Docta ignorantia<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.docta-ignorantia.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De geestige schrijver van <hi rend="italic">Kerkelijke Kroniek</hi> stelde in nummer 2 van de lopende jaargang van dit blad enige vragen naar aanleiding van mijn bijdrage in het hervormingsnummer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.docta-ignorantia.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het zou moeilijk zijn daarop niet in te gaan,</seg> <seg n="2.2.2">reeds om de hoffelijke vorm,</seg> <seg n="2.2.3">waarin ze gesteld zijn.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Toch ligt in die vorm al een moeilijkheid.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het drietal is gedekt door het opschrift:</seg> <seg n="2.4.2"><hi rend="italic">Indocta ignorantia.</hi></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En wanneer ik er iets op ga antwoorden,</seg> <seg n="2.5.2">hoe weinig ook,</seg> <seg n="2.5.3">dan plaats ik mij daarmee in de overstaande hoek,</seg> <seg n="2.5.4">die,</seg> <seg n="2.5.5">zoals bekend,</seg> <seg n="2.5.6">bij gelijke capaciteit,</seg> <seg n="2.5.7">een andere naam draagt.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Met even grote onwetendheid sta ik dan in de <hi rend="italic">docta</hi> ignorantia.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Bij de ernst der vragen is dit verschil echter van weinig betekenis.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Indien ergens,</seg> <seg n="2.8.2">dan zitten weten en niet-weten in de theologie toch wonderlijk dooreen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Van de genoemde punten zal ik het derde hier niet aanroeren.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is wat men een probleem noemt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De schrijver zelf zegt het zo.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het kan wachten.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Er staat geen vraagteken' achter.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Ik laat het rusten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Met de beide andere staat het anders.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Er zit onrust,</seg> <seg n="3.8.2">misschien ongerustheid in.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Ze lijden geen uitstel.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu zou ik kunnen trachten die ongerustheid te temperen door de opmerking,</seg> <seg n="4.1.2">dat het weekblad de meeste abonnees wel niet zal tellen in het Zuidhollands polderland.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar daarmee raak ik dan slechts de inkleding.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De onrust zit dieper.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zij geldt de betekenis van mijn beschouwing en niet het misverstand daarvan.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Er blijft dus niet anders over dan te trachten de kern te benaderen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Op een groot gevaar daarbij moet ik vooraf wijzen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het blijft steeds een hachelijk ding als uit een ideeëngeheel in beweging,</seg> <seg n="5.2.2">een preek of wat daarmee overeenkomt,</seg> <seg n="5.2.3">een of twee gedachten uit de troep worden geroepen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het gaat er soms mee als met een duif,</seg> <seg n="5.3.2">die,</seg> <seg n="5.3.3">sterk in het geheel van de vlucht,</seg> <seg n="5.3.4">daarbuiten weerloos is en als een bos uiteen geplukte veren teruggevonden wordt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De vaart van de waarheden is haar kracht.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Waarheid is geen dood ding.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Haar ziel en haar leven heet Geest.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dit geldt allereerst van de centrale waarheden van het Evangelie.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ds. H. zou willen dat ik de grens tussen geloof en lijdelijkheid en elders tussen geloof en verstandelijkheid scherp,</seg> <seg n="6.2.2">althans scherper trok.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Misschien is de bedoeling,</seg> <seg n="6.3.2">dat die even scherp getrokken moeten worden als die tussen geloof en werken en geloof en vroomheid?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hier past het inderdaad om 'in de tent der bezinning' neer te zitten,</seg> <seg n="7.1.2">vóór men uitgaat om aan die uitnodiging te voldoen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Nu moeten we ons er rekenschap van geven of we de waarheid Gods even zuiver hebben af te <pb n="154" ed="VW"/>wegen voor het misbruik als voor het gebruik.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">We hebben er over na te denken of het contact,</seg> <seg n="7.3.2">dat het geloof krijgt in de richting van zijn beweging naar God,</seg> <seg n="7.3.3">niet oneindig meer aandacht verdient dan het vacuüm,</seg> <seg n="7.3.4">het ledige,</seg> <seg n="7.3.5">dat het achter zich laat,</seg> <seg n="7.3.6">als het uitgaat van de zondige mens.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Of we de geloofsbeweging even nauwkeurig hebben te determineren tegenover de gedichtselen des harten als ten opzichte van de heilige raad Gods.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ik meen dit te moeten ontkennen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Paulus althans doet het niet,</seg> <seg n="7.6.2">als hij in Rom. 3 in een hoge,</seg> <seg n="7.6.3">gevaarlijke gedachtenvlucht,</seg> <seg n="7.6.4">waarin hij aanraking krijgt met de goddelijke gerechtigheid,</seg> <seg n="7.6.5">achter zich hoort lasteren:</seg> <seg n="7.6.6">laat ons het kwade doen,</seg> <seg n="7.6.7">opdat het goede daaruit kome.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dan keert hij zich om en spreekt,</seg> <seg n="7.7.2">nu niet zijn apostolische zegen,</seg> <seg n="7.7.3">maar een vloek,</seg> <seg n="7.7.4">en gaat verder voort in de lijn van zijn betoog.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij denkt er niet aan om aan de taal van de laster evenveel studie te geven als aan het stamelen des Geestes.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hij wijdt er geen hoofdstuk aan.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Gelukkig!</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Want daaraan hebben wij Rom. 8 te danken,</seg> <seg n="7.11.2">het hoofdstuk waar alle tegenspraak zwijgt en waar nog slechts lof en prijs overblijven.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer we het geloof naar voren en naar achteren gelijkelijk willen begrenzen,</seg> <seg n="8.1.2">leggen we het stil.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dan moeten we eerst de vaart er uitnemen,</seg> <seg n="8.2.2">de richting en de Geest.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dan is het een dood ding.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dan ontstaan juist de lijdelijkheid en de verstandelijkheid,</seg> <seg n="8.4.2">waarvoor we het wilden veilig stellen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dan <hi rend="italic">komt</hi> er reden voor onrust en ongerustheid.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het geloof zelf is <hi rend="italic">een onrustig ding</hi> (Luther<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.docta-ignorantia.n3" rend="superscript">3</ref>).</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">En daarom behoeven wij er ons niet ongerust over te maken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het geloof ontvlucht de grens,</seg> <seg n="9.1.2">die het gemeen heeft met hetgeen achter is;</seg> <seg n="9.1.3">het jaagt naar hetgeen voor is.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het schept achter zich een ledig en dit ledig is het hol of de hel der lijdelijken.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ze zijn daar,</seg> <seg n="9.3.2">waar het geloof geweest is en nooit terugkomt;</seg> <seg n="9.3.3">waar men absoluut veilig is voor zijn onrust.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Heel anders is het wanneer het geloof tegenover de werken en de vroomheid gesteld wordt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Deze worden daarmee tegelijk geëerd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ze worden in ernst genomen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De afgrenzing van beide behoort bij het geloof.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Men vindt ze overal in bijbel en historie.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Geloof is een werk.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Luther zegt:</seg> <seg n="10.7.2">het enige werk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.docta-ignorantia.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De werken zijn het genus,</seg> <seg n="10.8.2">het geslacht en het geloof is een <hi rend="italic">soort</hi> werk.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Maar <hi rend="italic">de nota specifica,</hi></seg> <seg n="10.9.2">het onderscheidende kenmerk van geloof is zo geweldig,</seg> <seg n="10.9.3">dat het de soort geheel in de schaduw stelt.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Het is als een adelaar in een reigersnest of een koekoek onder de spreeuwen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het geloof moet beschreven worden met het oog op Hem,</seg> <seg n="11.1.2">waarnaar het zich uitstrekt,</seg> <seg n="11.1.3">de Heilige,</seg> <seg n="11.1.4">wiens naam geen soortbegrip is.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar daarmede houdt onze gewone logische manier om de dingen te benaderen ook op. Slechts indirect kunnen wij hier denken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat is geen vinding van de nieuwste tijd,</seg> <seg n="11.3.2">maar men wist het in de middeleeuwen even goed.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men spreekt daar van een oneigenlijk begrip,</seg> <seg n="11.4.2">naar analogie.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Begrip is aan de soort gebonden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Met dat al zit het geloof in het nest der werken en in de schoot der vroomheid.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ook der vroomheid!</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">'Geloof is nooit zonder vroom gevoel',</seg> <pb n="155" ed="VW"/><seg n="11.8.2">aldus Calvijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.docta-ignorantia.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.docta-ignorantia.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Wanneer het er niet zat,</seg> <seg n="11.9.2">zou het omkomen even grif als een vondeling in de winternacht.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Wij zijn geen goden,</seg> <seg n="11.10.2">maar mensen.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Maar wee ons,</seg> <seg n="11.11.2">als we het in de soort laten ondergaan.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Als we zijn wonderbare geboorte vergeten.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Het is een werk,</seg> <seg n="11.13.2">maar een ééngeboren werk;</seg> <seg n="11.13.3">een werk Gods.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Het is nooit zonder vroomheid.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Maar het is nooit vroom.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Het is geloof.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zo eren wij de werken en de vroomheid als wij de grens naar die zijde trekken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het zou onbillijk zijn hetzelfde te doen tegenover lijdelijkheid en verstandelijkheid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarmee heeft het geloof geen gemeenschappelijke grens.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het is geen soort lijdelijkheid of verstandelijkheid.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Deze beide liggen ver achter in het ledige en in de dood.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het geloof is de pijl,</seg> <seg n="12.6.2">die 'van ons af en verder' geschoten wordt naar de volheid en het leven Gods.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer Paulus vraagt:</seg> <seg n="13.1.2">"zullen wij in de zonde blijven,</seg> <seg n="13.1.3">opdat de genade des te meerder worde" (Rom. 6 : 1),</seg> <seg n="13.1.4">dan zegt hij dat niet 'sola fide' en ook niet helemaal 'bona fide',</seg> <seg n="13.1.5">zoals ds. H. het noemt.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Daar bedoelt hij de lijdelijkheid,</seg> <seg n="13.2.2">waarover de apostel des geloofs en der activiteit nooit bona fide,</seg> <seg n="13.2.3">maar slechts met een korte vloek kan spreken.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat ligt te ver van zijn geloofspositie af.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Paulus zegt dan ook:</seg> <seg n="13.4.2">'Dat zij verre!'</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">Bona fide</hi> kan hij slechts spreken over de werken en hij spreekt er over:</seg> <seg n="14.1.2">vaak en nooit zonder goede trouw.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Daarmee heeft zijn geloof een grens.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ze <hi rend="italic">zijn niet</hi> ver af,</seg> <seg n="14.3.2">maar 'liggen hem bij' (Rom. 7).</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ze liggen maar al te na.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het zijn zonden,</seg> <seg n="14.5.2">die toch begonnen waren om het goede te doen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het zijn 'goede werken'.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">Bona fide</hi> kan hij er over spreken.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ze waren goed bedoeld.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar <hi rend="italic">sola fide</hi> kan hij het ook hier niet doen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Dat kan hij alleen als het de gerechtigheid Gods geldt.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="155" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.docta-ignorantia.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 2, 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.docta-ignorantia.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <choice><sic>A WCC.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">AWCC.</hi></corr></choice> 5 (1928/29) nr. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.docta-ignorantia.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Bedoeld is het artikel <hi rend="italic">Sola Fide in AWCC.</hi> 4 (26.10.1928) nr. 52. De schrijver van de <hi rend="italic">Kerkelijke Kroniek</hi> is W. A. Hoek.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.docta-ignorantia.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Mogelijk Vorrede Römerbrief WA. Deutsche Bibel 7,</hi> 10: "O es ist eyn lebendig, schefftig, thettig, mechtig ding umb den glawben . . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.docta-ignorantia.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Mogelijk <hi rend="italic">De captivitate Babylonica, WA.</hi> 6, 530: "(fides) quae opus est omnium operum excellentissimum et arduissimum."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.docta-ignorantia.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Calvijn, <hi rend="italic">Inst.</hi> III, 2, 8: "fidem a pio affectu nullo modo esse distrahendam."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="12" xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica" decls="#bibl-noordmans2.lekengedachten-over-logica">
<pb n="156" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Lekengedachten over logica<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Er is een academisch leervak,</seg> <seg n="2.1.2">dat aan de Europese scholen in oudheid en middeleeuwen zeer in ere stond:</seg> <seg n="2.1.3">de formele of aristotelische logica.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Deze wetenschap wil de theorie van de redenering geven,</seg> <seg n="2.2.2">dwz. de kunst om uit een bewering een andere af te leiden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik gebruik opzettelijk het woord:</seg> <seg n="2.3.2">bewering en niet:</seg> <seg n="2.3.3">stelling,</seg> <seg n="2.3.4">omdat dit laatste aan wiskunde doet denken,</seg> <seg n="2.3.5">wat ik wil vermijden,</seg> <seg n="2.3.6">om straks te noemen redenen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De brede ontwikkeling,</seg> <seg n="3.1.2">die deze redeneerkunde heeft verkregen,</seg> <seg n="3.1.3">staat in verband met de voorliefde van de Griekse geest voor het dispuut.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is ondenkbaar,</seg> <seg n="3.2.2">dat ze bij de praktische Romeinen zou zijn ontstaan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dit geeft al dadelijk aan het vak een schools karakter.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De fijnere uitspanning van deze kunst is meer liefhebberij,</seg> <seg n="3.4.2">dan dat ze nuttig zou zijn voor de wetenschap of het leven.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Met dat al heeft ze dienst gedaan als een strenge en fijne discipline van de Europese geest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In de middeleeuwen,</seg> <seg n="4.2.2">die meer gericht waren op het systematiseren van geërfde kennis dan op verwerving van nieuwe,</seg> <seg n="4.2.3">moesten de jonge geleerden er zich soms jaren mee bezig houden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Of het voor hen steeds een cultuurmiddel geweest is?</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Discipline kan ook betekenen een touw met knopen,</seg> <seg n="4.4.2">waarmee men zichzelf geselt.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zeker is,</seg> <seg n="4.5.2">dat Luther er zeer onvriendelijke woorden over heeft losgelaten<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n2" rend="superscript">2</ref> en dat Descartes slecht te spreken was over de tijd,</seg> <seg n="4.5.3">die hij er aan had moeten besteden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In onze tijd is de belangstelling voor het vak belangrijk ingekrompen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">In mijn studententijd moest prof. Land,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="5.2.2">die er in doorkneed was als weinigen,</seg> <seg n="5.2.3">zoals trouwens in alles,</seg> <seg n="5.2.4">wat hij doceerde,</seg> <seg n="5.2.5">zich soms aanpassen aan een gehoor van een <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> twee studenten,</seg> <seg n="5.2.6">wanneer hij bijv. een uur wijdde aan de betekenis van het zinnetje:</seg> <seg n="5.2.7"><hi rend="italic">dit is een haan.</hi></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dit een à twee,</seg> <seg n="5.3.2">toegepast op een gehoor,</seg> <seg n="5.3.3">moge de lezer bovendien nog iets te denken overlaten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zo is de roem der logica dan wel wat getaand en ook de aandacht,</seg> <seg n="6.1.2">die Land en Spruyt<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n5" rend="superscript">5</ref> er ten onzent aan gewijd hebben,</seg> <seg n="6.1.3">heeft dat niet kunnen verhinderen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is niet meer zo als een honderd jaar geleden,</seg> <seg n="6.2.2">toen een jaar formele logica voor academische beschaving van de geest absoluut onmisbaar werd geacht.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De redeneerkunst beweegt zich vrij zeker niet in de richting van de <hi rend="italic">Ars Magna,</hi></seg> <seg n="6.3.2"><hi rend="italic">de Grote Kunst</hi> van de omstreeks 1300 levende Raymond Lullus,</seg> <seg n="6.3.3">die de begrippen-mechaniek tot afsluiting zocht te brengen in een soort algebraïsche logica,</seg> <seg n="6.3.4">waardoor men de tijd om werkelijk te redeneren kon uitsparen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><pb n="157" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Althans prof. Kohnstamm,</seg> <seg n="7.1.2">een leerling van Spruyt,</seg> <seg n="7.1.3">doet in zijn bekende <hi rend="italic">boek Waarheidsprobleem</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.f1" rend="superscript">a</ref> al heel kort met de aristotelische logica,</seg> <seg n="7.1.4">ofschoon hij haar wetenschappelijke betekenis laat.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Van de 64 mogelijke en onmogelijke sluitredenen draagt de eerste de niet onwelluidende,</seg> <seg n="7.2.2">maar toch barbaarse naam van <hi rend="italic">Barbara.</hi></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ook de andere dragen namen,</seg> <seg n="7.3.2">waarvan hetzelfde geldt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Welnu,</seg> <seg n="7.4.2">prof. Kohnstamm wil ze alle hangen (cum grano salis!),</seg> <seg n="7.4.3">behalve Barbara.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Barbertje behoeft dus deze keer eens niet te hangen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Voor deze schrijver is met de vermelding van een drietal gebruiksaanwijzingen van deze eerste sluitrede de betekenis van de formele logica uitgeput.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En de nuttigheid,</seg> <seg n="7.7.2">die hij bedoelt,</seg> <seg n="7.7.3">is een zeer menselijke.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Ze ligt niet aan de mechanische kant van het vak,</seg> <seg n="7.8.2">maar in de buurt van ons gewoon gezond verstand,</seg> <seg n="7.8.3">in de richting van de praktische logica en de toegepaste redenering.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Zo worden we met Barbara uit het knekelhuis uitgeleid,</seg> <seg n="7.9.2">waar het gebeente van de 63 anderen vol schrik wordt achtergelaten tot de volgende middeleeuwen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor ons is hier alleen de eerste gebruiksaanwijzing van prof. Kohnstamm van belang.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij merkt op,</seg> <seg n="8.2.2">dat de sluitrede ons kan helpen om een <hi rend="italic">controleerbaar verband</hi> te leggen tussen stellingen,</seg> <seg n="8.2.3">waarvan we de samenhang intuïtief reeds hebben gegrepen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Door het syllogisme komt dan pas het bewijs tot stand.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Toevallig gebruikt hij een voorbeeld uit de vlakke meetkunde:</seg> <seg n="8.4.2">de stelling van Pythagoras.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Daar levert ons een hele lange reeks van sluitredenen,</seg> <seg n="8.5.2">waarbij het er op aankomt telkens een geschikte middenterm te vinden,</seg> <seg n="8.5.3">het bewijs,</seg> <seg n="8.5.4">dat het vierkant van de schuine zijde gelijk is aan de som der kwadraten van de rechthoekszijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.f3" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Dat prof. Kohnstamm zijn voorbeeld uit de meetkunde nam,</seg> <seg n="8.6.2">geeft mij juist gelegenheid tot enkele opmerkingen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het is merkwaardig dat Schopenhauer in zijn bekend hoofdwerk hetzelfde voorbeeld gekozen heeft om de toepassing van de formele logica op de ruimteleer te bestrijden<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.f4" rend="superscript">d</ref>.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">In de meetkunde vindt hij dat soort waarheidsbenadering,</seg> <seg n="8.8.2">het leggen van een logisch verband,</seg> <seg n="8.8.3">steltbenig en achterbaks.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Men moet zich tenslotte gevangen geven,</seg> <seg n="8.9.2">maar zonder in te zien <hi rend="italic">waarom.</hi></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">In het labyrint der syllogismen verliest men de kijk op het ruimtelijk verband.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Schopenhauer tekent liever een figuur,</seg> <seg n="8.11.2">waarin de kwadraten op de zijden hun verhouding op duidelijke wijze voor het oog tot uitdrukking brengen,</seg> <seg n="8.11.3">zodat men de stelling voor zich ziet als een eigenschap van de rechte hoek.</seg></s> <pb n="158" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="8.12"><seg n="8.12.1">Mijn lekengedachte omtrent euclidische meetkunde voelt zich het meest aangetrokken tot Schopenhauer.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Het zoeken van een geschikte middenterm moge ook hier een zekere handigheid aankweken,</seg> <seg n="8.13.2">daarvoor is de wiskunde ons toch niet gegeven.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Ze is geen disputeerkunst.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Daarvoor werd de formele logica geschapen.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Het komt er niet op aan,</seg> <seg n="8.16.2">een geschikt argument te vinden of lange redeneringen te spinnen voor duidelijke zaken.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">De geometrie is het terrein van <hi rend="italic">intuïtie en constructie.</hi></seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">Mijn bescheiden wens als oud-gymnasiast en vader van schoolgaande kinderen is daarom,</seg> <seg n="8.18.2">dat het de pedagogen mocht goeddunken het vak in die beide richtingen te onderwijzen of te doen en te helpen onderwijzen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n9" rend="superscript">9</ref>.</seg></s> <s n="8.19"><seg n="8.19.1">De figuur in rust moest men leren aankijken tot zij haar ruimtelijke geheimen aan het oog verraadt.</seg></s> <s n="8.20"><seg n="8.20.1">En bij de figuur in beweging,</seg> <seg n="8.20.2">bij de constructie,</seg> <seg n="8.20.3">het analytisch karakter meer naar voren brengen.</seg></s> <s n="8.21"><seg n="8.21.1">Kant en Descartes!</seg></s> <s n="8.22"><seg n="8.22.1">En de oude Euclides op stal zetten!</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze huisvaderlijke opmerkingen zijn echter slechts een aanloop om te zeggen,</seg> <seg n="9.1.2">wat ik als theoloog omtrent de formele logica op mijn hart heb.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat de toepassing op de geometrie een gevoel van onvoldaanheid moet laten is ook in wijder verband wel in te zien.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De aristotelische redeneerkunde is alleen te gebruiken binnen zekere grenzen,</seg> <seg n="9.3.2">al sluiten die grenzen dan ook globaal de hele schepping in.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze houdt zich bezig met die dingen,</seg> <seg n="9.4.2">waarvan er soorten én individuen zijn en die men dus met haar hulp kan indelen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Volgens de scholastieke definitie is het de leer van de rationele orde,</seg> <seg n="9.5.2">die het verstand in de bestaande dingen maakt.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ze heeft dus niet de pretentie van <hi rend="italic">scheppend</hi> te zijn.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zij eerbiedigt de schepping.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Haar steriliteit is haar ere.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Ze doet aan de dingen niets toe of af.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Ze tast langs de soort naar het individu,</seg> <seg n="9.10.2">dat ze in zijn ondoorgrondelijkheid laat staan.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hier rijst de vraag of de logische sfeer dan wel helder is en doorzichtig.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Heel vaak wordt dat zo maar aangenomen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Toch is niets minder juist.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dat Socrates sterfelijk is,</seg> <seg n="10.4.2">is een logische conclusie;</seg> <seg n="10.4.3">maar het is niet doorzichtig.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Logisch redeneren is blindemannetje spelen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="10.6"><seg n="10.6.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> syllogisme is het doen van een paar schreden,</seg> <seg n="10.6.2">geblinddoekt.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Men legt de doek af en bevindt zich in een nieuwe positie,</seg> <seg n="10.7.2">om van daaruit het spel te herhalen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het is tasten naar het individu,</seg> <seg n="10.8.2">als in bovengenoemd spel.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zoveel is er waar van de helderheid van het logische,</seg> <seg n="11.1.2">dat de gedachte er door kan,</seg> <seg n="11.1.3">zij het dan ook als blind.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De dingen zelf,</seg> <seg n="11.2.2">de individuen,</seg> <seg n="11.2.3">laten de menselijke gedachte niet door.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ze zijn ondoordringbaar.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Om te denken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.lekengedachten-over-logica.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="11.4.2">d.i. om een ding,</seg> <seg n="11.4.3">een persoon,</seg> <seg n="11.4.4">een individu te zoeken,</seg> <seg n="11.4.5">moeten we onze weg kiezen buiten hen om.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Door een sfeer,</seg> <seg n="11.5.2">die ijl genoeg is om onze gedachte door te laten.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Die sfeer is de logische.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ze is als de dampkring rondom de aarde.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">We kunnen er in voort,</seg> <seg n="11.8.2">wat we <hi rend="italic">in</hi> de aarde niet zouden kunnen.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Maar,</seg> <seg n="11.9.2">zoals de scholastiek leerde:</seg> <seg n="11.9.3">definitie,</seg> <seg n="11.9.4">oordeel en sluitrede houden hun fundament in de bestaande dingen.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">We mogen ons niet verder van de werkelijkheid<pb n="159" ed="VW"/> verwijderen dan tot daar,</seg> <seg n="11.10.2">waar de gedachte <hi rend="italic">even</hi> door kan.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Ook de logische sfeer is bezwangerd van de irrationaliteit van het individuele.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Wie gemakkelijk wil denken en zich daartoe in blauw idealisme boven de dingen verheft,</seg> <seg n="11.12.2">beweegt zich in het ledige.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Het moet blijven een tasten naar het individu;</seg> <seg n="11.13.2">naar het geschapene.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Daarom vindt de bruikbaarheid van de formele logica ook naar twee kanten haar grens.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In de mathesis en in de theologie.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De eerste is,</seg> <seg n="12.3.2"><hi rend="italic">cum grano salis,</hi></seg> <seg n="12.3.3">niet meer de Schepping,</seg> <seg n="12.3.4">maar <hi rend="italic">onze</hi> schepping.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De tweede denkt ook niet over de Schepping,</seg> <seg n="12.4.2">maar over de Schepper.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">In beide valt de tegenstelling van soort en individu weg.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Eerst de mathesis.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wat we daarover boven opmerkten,</seg> <seg n="13.2.2">kan hier nog iets duidelijker worden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Een driehoek vertoont nog slechts een schaduw van individualiteit.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De kennis van de soort geeft ons hier bijna wetenschap van ieder ... voorbeeld.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Exemplaar kan ik hier niet eens meer zeggen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Een gering aantal stellingen is voldoende om de afstand tussen soort en voorbeeld te overbruggen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De individualiteit behoudt hier geen ondoorgrondelijkheid.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Onze redenering put haar uit.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">We zijn hier aan de grens der schepping.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Onze gedachte wordt ... bijna scheppend.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">We doorzien bijna de gestalten die we zelf bijna oproepen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daarom bevredigt ons de euclidische meetkunde niet.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">We behoeven hier niet,</seg> <seg n="14.5.2">aan de hand van de formele logica,</seg> <seg n="14.5.3">langs de soort,</seg> <seg n="14.5.4">blindelings te tasten naar het individu.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Door intuïtie en constructie komen we <hi rend="italic">in</hi> de dingen bijna.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De andere grens van de bruikbaarheid der formele logica is de theologie:</seg> <seg n="15.1.2">de kennis Gods.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hier houdt de soort op en we kunnen niet langs de soort tasten naar de ondoorgrondelijke individualiteit van de Schepper.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat doen de heidenen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De christen leeft van openbaring.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="157" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie beneden p. 194, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Kohnstamm, a.w., p. 45-60, i.h.b. p. 50 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. w., p. 51 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. A. Schopenhauer, <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung (SämtL Werke,</hi> dl. 2 en 3, Leipzig 1916), dl. 1, p. 86 v. (voor Noordmans'redenering is de gehele § 1 5, naast dl. 2, hoofdstuk 13, van belang).</p></note>
<pb n="159" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <choice><sic>A WCC.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">AWCC.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> 5</hi> (1928/29) nr. 46.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In het bijzonder de aristotelische logica, vgl. bijv. de <hi rend="italic">Disputatio contra scholasticam theologiam, WA.</hi> 1, 224 vv., i.h.b. these 43 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Vgl. Discours de la méthode (Oeuvres philosophiques,</hi> uitg. Alquié, dl. 1, Parijs 1963), p. 584 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor J. P. N. Land, zie dl. 1, p. 253, noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Voor C. Bellaar Spruyt, zie dl. 1, p. 282, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Raymundus Lullus (1232- ± 1315), 'doctor illuminatus', arabist en missionaris onder de Moslims, schreef zijn <hi rend="italic">Ars Magna (of. Generalis)</hi> tussen 1273 en 1306; het werk wil een synthese van al de wetenschappen geven in controverse met de Islam.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Barbara is de naam, waarmee in de scholastiek het bekende syllogisme 'in de eerste figuur' (bijv.: alle mensen zijn sterfelijk; Socrates is een mens; dus: Socrates is sterfelijk) werd aangeduid. De medeklinkers geven de onderdelen van het syllogisme aan, de klinkers de aard ervan (a bijv. van affirmatie). Zo zijn 64 combinaties mogelijk, die tot evenzovele fantasie-woordvormingen <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> la Barbara aanleiding geven. De eerste sluitrede (dus: Barbara) wordt gekenmerkt door de drie bekende principe, nl. identitatis, contradictionis en tertii <pb n="160" ed="VW"/>exclusi. Kohnstamm stelt nu (p. 60): "Daarmee (nl. met de behandeling der drie principes) zijn wij aan het eind gekomen van wat de formele logica ons leert. Meer logische beginselen dan deze doet ook de overpeinzing van al de andere 18 geldige en 45 ongeldige modi, die er buiten Barbara in de formele logica een rol spelen, ons niet vinden."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De middenterm, die - in de door Kohnstamm gekozen bewijsvoering - dienstig is om de 'brug' te vormen tussen de op het eerste gezicht niet samenhangende elementen (de beide rechte zijden, als de schuine zijde en één der rechte zijden van de rechthoekige driehoek bekend zijn) is de loodlijn uit de rechte hoek op de schuine zijde.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Wat heeft deze zinspeling - naar de vorm - op de klassieke derde doopvraag te betekenen voor Noordmans' kijk op de exacte vakken en in het bijzonder de mathesis (vgl. het verdere van dit opstel)? De studie, welke Noordmans ervan - vooral in zijn vroegere jaren maakte, is weinig bekend en zijn meningen zijn weinig onderzocht, vgl. echter B. Breek, <hi rend="italic">Noordmans en de wijsbegeerte, NThT, jg.</hi> 26 (juli/okt. 1972) nr. 3/4, p. 291-344.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.lekengedachten-over-logica.n10" type="end" place="end" n="10"><p>NI. volgens de regels der logica.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="13" xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid" decls="#bibl-noordmans2.twijfel-en-zekerheid">
<pb n="161" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Twijfel en zekerheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Bij de algemene daling van de koersen in onze tijd</seg> <seg n="2.1.2">- niet alleen op de beurs,</seg> <seg n="2.1.3">maar ook in de moraal</seg> <seg n="2.1.4">- zijn er misschien nog enkele papieren die hoog staan.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ook wel die van de eerlijke twijfelaar.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Er zullen weinigen zijn,</seg> <seg n="2.3.2">die hem geen krediet willen geven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Sommigen vinden misschien,</seg> <seg n="2.4.2">dat de wissels,</seg> <seg n="2.4.3">die hij op de eeuwigheid trekt,</seg> <seg n="2.4.4">het zekerst gehonoreerd zullen worden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Men vergeve mij deze boutade,</seg> <seg n="3.1.2">waarvoor intussen wel enig recht is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het twijfelen inzake geestelijke dingen is een methode,</seg> <seg n="3.2.2">die echter niet altijd zo hoog aangeschreven stond.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In de bijbel zou men heel weinig teksten kunnen vinden,</seg> <seg n="3.3.2">die hem aanprijzen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zinswendingen als:</seg> <seg n="3.4.2">'ik betwijfel of.. .' komt men er niet tegen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wel komt men in de bijbel de twijfel zelf tegen,</seg> <seg n="3.5.2">maar dan als een voorstadium van naderende val.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Psalm 73 beschrijft hem als een bijna uitglijden en in Genesis 3 is het de reet,</seg> <seg n="3.6.2">waardoor Satan zijn adem in de ziel van onze stammoeder blies.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">- Eerder is in de bijbel zekerheid het hoogste begrip.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">'Ik ben verzekerd,</seg> <seg n="3.8.2">dat . . .'</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Twijfel kan vaak een sport zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men meent de tijd te hebben om waarheid te vinden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De kunst om de waarheid te leren kennen is lang en het leven is ook lang.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dies twijfelt men levenslang.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Dialectiek is een pittig balspel.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men ziet de bal komen en kaatst hem weer terug.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Er is ruimte in de ziel en zij is leeg genoeg.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Er is geen gevaar,</seg> <seg n="4.8.2">dat kostbaar erfgoed in gruizelen zal raken.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Bovendien is het ook een nuttig werk.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Als de kikker lang genoeg in de melk heeft rondgezwommen,</seg> <seg n="4.10.2">komt hij</seg> <seg n="4.10.3">- naar een heden ten dage geliefde gelijkenis</seg> <seg n="4.10.4">- vast wel op een klontje boter te zitten.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Dat is beter dan in de zekerheden te verdrinken.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Met enige jaren twijfelen kan men best zo ver komen,</seg> <seg n="4.12.2">dat men ook een leven na dit leven toch waarschijnlijker acht dan een ledig.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Als Faust gecatechiseerd wordt,</seg> <seg n="4.13.2">vallen de antwoorden nog niet tegen.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Bijvoorbeeld:</seg> <seg n="4.14.2">dat Jezus er toch wel geweest is.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Of,</seg> <seg n="4.15.2">dat er wel wat bestaat.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Daar tegenover staat,</seg> <seg n="4.16.2">dat zekerheid een trage geest verraadt.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Men zegt:</seg> <seg n="4.17.2">misschien was vastheid in de tijd van onze grootouders goed,</seg> <seg n="4.17.3">maar nu zeggen wij tot hen:</seg> <seg n="4.17.4">'wij,</seg> <seg n="4.17.5">wij zijn zo gerust niet als gij!'</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Oude waarheid is ons niet goed genoeg.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Wij zoeken de nieuwe waarheid.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">Genade is geen erfgoed.</seg></s> <s n="4.21"><seg n="4.21.1">Verwerven moet men ze om haar te bezitten.</seg></s> <s n="4.22"><seg n="4.22.1">De trage menigte is nog wel zo,</seg> <seg n="4.22.2">dat zij vasthoudt aan haar geijkte termen.</seg></s> <s n="4.23"><seg n="4.23.1">De mensen hebben hun spreekwijzen,</seg> <seg n="4.23.2">spreekwoorden en ook hun geijkte waarheden,</seg> <seg n="4.23.3">maar wij hebben geleerd problemen te zien.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wat is al niet tot een probleem geworden?</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">- Ik denk aan die student,</seg> <seg n="5.2.2">die <pb n="162" ed="VW"/>theologie zou gaan studeren en die bij prof. La Saussaye zijn bezwaren inbracht.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">'Daar is al dadelijk die kwestie van God.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Op deze manier wil ik niet doorgaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Helemaal billijk is het ook niet.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar ik herhaal:</seg> <seg n="6.3.2">er is reden om ook eens in deze toon over twijfel en zekerheid te spreken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Toch komen we zo niet bij de echte twijfel.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het is de twijfel in een kooi;</seg> <seg n="6.5.2">niet het roofdier in de natuur.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het is een spel van geblaseerde mensen en geen echte geschiedenis van de geest.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De echte twijfel laat niet met zich spelen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De echte twijfel is de ontbinding van de ziel zelve.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Als de ene gedachte achter de andere dekking zoekt en ze niet vindt,</seg> <seg n="6.9.2">dat is een vlucht.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Bergen en heuvelen,</seg> <seg n="6.10.2">valt op ons.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Drie twijfelaars stel ik u nu voor ogen:</seg> <seg n="7.1.2">Montaigne,</seg> <seg n="7.1.3">Descartes,</seg> <seg n="7.1.4">Job.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zij vertegenwoordigen de natuurlijke,</seg> <seg n="7.2.2">de wetenschappelijke en de godsdienstige twijfel.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Over Montaigne zal ik iets meer zeggen dan over Descartes.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En over Job helemaal niets.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Voor hem zal ik een vrouw nemen,</seg> <seg n="7.5.2">maar niet de vrouw van Job!</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Montaigne<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n4" rend="superscript">4</ref> is een zoon van de Renaissance</seg> <seg n="8.1.2">- een Franse zoon.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Meer om levenskunst dan om overtuiging is het hem te doen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het is de persoonlijke invloed van de oudheid,</seg> <seg n="8.3.2">met name de briefwisseling van Cicero,</seg> <seg n="8.3.3">die hier zijn stempel zet:</seg> <seg n="8.3.4">zijn omgang met vrienden,</seg> <seg n="8.3.5">de manier waarop hij als een kunstenaar staat tegenover zijn eigen persoonlijkheid en waarop hij overlegde met opgelegde plichten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij was een boekenvriend evenzeer als een mensenvriend.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">In zijn familiaire manier van leven nam de vriendschap een brede plaats in.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De eer</seg> <seg n="8.6.2">- meer dan Gods gebod</seg> <seg n="8.6.3">- was hem de norm van gedrag.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">In Frankrijk was de Renaissance vlakker,</seg> <seg n="8.7.2">maar ook gematigder dan in Italië.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Men beoefende onafhankelijkheid en bewegelijkheid binnen de samenleving en stelde zich niet revolutionair op. Het was de levenskunst van het epicurisme.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Montaigne,</seg> <seg n="8.9.2">die leefde van 1533-1592,</seg> <seg n="8.9.3">is de Franse mens (de Parijzenaar!).</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Hij bestrijdt de verstarde cultuur,</seg> <seg n="8.10.2">de,</seg> <seg n="8.10.3">autoriteit,</seg> <seg n="8.10.4">maar voor het overige laat hij alles bestaan,</seg> <seg n="8.10.5">zoals het is.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Hij zoekt een mens-zijn,</seg> <seg n="8.11.2">dat innerlijk vrij is van banden,</seg> <seg n="8.11.3">waar kritische reflectie een wisseling van vormen toont en dat de toevalligheid van menselijke instellingen en inrichtingen doorziet.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Hij houdt het op de onzekerheid van ons weten,</seg> <seg n="8.12.2">de subjectiviteit van onze meningen.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">En in zijn tolerantie acht hij het een bestiale stupiditeit,</seg> <seg n="8.13.2">om zijn mening aan anderen op te dringen.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Het is een doorsnee van gevoelens,</seg> <seg n="8.14.2">die de meningen bindt.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Daarom blijven de oude religie en de oude staatsvormen intact.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">En zo kon zijn boek zelfs door de paus gebillijkt worden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het gaat hier om een levenskunst,</seg> <seg n="9.1.2">een <hi rend="italic">vivre </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> propos,</hi></seg> <seg n="9.1.3">om maathouden en eenvoud,</seg> <seg n="9.1.4">om losse levensverhoudingen en een 'laisser faire un pen la nature'.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hier speelt de latijnse traditie,</seg> <seg n="9.2.2"><choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de '</corr></choice>esprit pratique de Rome' een rol;</seg> <seg n="9.2.3">het is <pb n="163" ed="VW"/>de moralist in de Fransman:</seg> <seg n="9.2.4">'une tête bien faite' meer dan 'une tête bien pleine'.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Montaigne hield niet van boekmakerij,</seg> <seg n="9.3.2">hij zag zijn filosofie op z'n plafond.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij lijkt op de Prediker en hij laat Paulus in het midden (vgl. Sextus Empiricus<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n5" rend="superscript">5</ref>).</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De gewoonte moet ons leiden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De natuur is wijs;</seg> <seg n="9.6.2">laten wij haar dan ook volgen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De ware filosofie 'se moque de la philosophie'.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Montaigne feuilleteert de boeken,</seg> <seg n="9.8.2">maar bestudeert zichzelf.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Zijn kasteel staat open voor alle partijen.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Hij prijst een 'aimable paresse' aan;</seg> <seg n="9.10.2">en een eenzaamheid,</seg> <seg n="9.10.3">die met mystiek en ascetisme niets te maken heeft.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Zijn fouten zoekt hij op,</seg> <seg n="9.11.2">zonder ze te verbeteren.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Zijn gedachten laat hij gaan;</seg> <seg n="9.12.2">hij peilt de laagten van de geest</seg> <seg n="9.12.3">- zonder remedie.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Montaigne leefde in familiare verhouding met de oudheid,</seg> <seg n="9.13.2">met zichzelf,</seg> <seg n="9.13.3">met de omgeving,</seg> <seg n="9.13.4">en,</seg> <seg n="9.13.5">als hij gekund had,</seg> <seg n="9.13.6">met God.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">In deze 'sagesse aisée' is het leven maar een stukje tussen geboren worden en sterven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Montaigne is geenszins nieuw in de zin van origineel.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij is meer mens uit de boeken.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Waar ieder zich agiteert,</seg> <seg n="10.3.2">komt hij op z'n gemak.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wij zijn ceremonie geworden;</seg> <seg n="10.4.2">ook Montaigne houdt zich aan de gewone soort,</seg> <seg n="10.4.3">met dit verschil dat hij dit zelf weet.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Voor hem geldt:</seg> <seg n="10.5.2">de laagste trap is de stevigste.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Alleen liegen wil hij niet.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dat is geen moed,</seg> <seg n="10.7.2">geen andere deugd,</seg> <seg n="10.7.3">alleen een beetje gezond verstand en een eenvoudig,</seg> <seg n="10.7.4">natuurlijk discours.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">'Moi,</seg> <seg n="10.8.2">je me roule en moi-même.'</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Hij is de beminnelijke mens!</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Hij leeft in de twijfel,</seg> <seg n="10.10.2">die aan de natuur eigen is.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Dat is de losse zekerheid,</seg> <seg n="10.11.2">die van twijfel nauwelijks verschilt.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De zondige natuur,</seg> <seg n="10.12.2">die geen verzekerdheid van node heeft.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij komen nu bij de wetenschappelijke twijfel van Descartes.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hier gaat het niet meer om autoriteiten,</seg> <seg n="11.2.2">maar om methode.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hij begint met twijfelen,</seg> <seg n="11.3.2">met het denken zonder stof.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het denken neemt langzaam stof op. Dat is een denkproces,</seg> <seg n="11.4.2">niet van aannemen maar van opnemen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De waarheid moet de denkende mens zelf zien ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Hier hebben wij te maken met de wetenschappelijke twijfel.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij is ernstiger.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zij wil ook het scepticisme bestrijden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Als voorbeeld van de religieuze twijfel neem ik Angélique de Saint-Jean uit de familie Arnauld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">In haar grote droefheid over de regeringsmaatregelen jegens de zusters van Port-Royal komt de twijfel zich mengen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">"Ik had acht of tien dagen in de droefheid doorgebracht en in het diepst van mijn ziel werd ik de vruchten van die beproeving gewaar.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ik voelde twee personen m mij,</seg> <seg n="13.4.2">waarvan de één kracht genoeg had om de andere te dragen en ik verheugde mij in de geest over wat mij bedroefde in de zinnen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ik zie nu duidelijk,</seg> <seg n="13.5.2">dat,</seg> <seg n="13.5.3">als ik niet verder naar voren als gestoten was,</seg> <seg n="13.5.4">ik het niet lang in die toestand had kunnen uithouden</seg> <seg n="13.5.5">- omdat,</seg> <seg n="13.5.6">daar de storm zwaar en lang ging worden,</seg> <seg n="13.5.7">ik goed in de nederigheid moest geworteld staan om de storm te kunnen weerstaan.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En in die staat,</seg> <seg n="13.6.2">die ik zo pas beschreef,</seg> <seg n="13.6.3">was mijn geest <pb n="164" ed="VW"/>niet nederig genoeg,</seg> <seg n="13.6.4">want ik was vervuld van de roem voor de waarheid te mogen lijden.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Toen ik dan eens mij te ruste gelegd had en bijna insliep,</seg> <seg n="13.7.2">wekte God mij plotseling met een straal van zijn licht,</seg> <seg n="13.7.3">die mijn hart trof om aan mij zelf dingen te ontdekken,</seg> <seg n="13.7.4">die mij nietig hadden geschenen en die mij plotseling zo groot en belangrijk voorkwamen,</seg> <seg n="13.7.5">dat ze mijn toestand geheel omkeerden en mij zo laag voor God zetten,</seg> <seg n="13.7.6">dat ik mij</seg> <seg n="13.7.7">- in plaats van zoals ik vroeger dacht,</seg> <seg n="13.7.8">dat Hij ons te hoog verheven had om ons deel te geven aan de vervolging om der waarheid en gerechtigheid wil</seg> <seg n="13.7.9">- nu in een zo diepe vernedering voelde en zo aangegrepen door vrees,</seg> <seg n="13.7.10">dat ik mijn ogen haast niet voor Hem dorst opslaan ...</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Men kan zich zo'n toestand niet indenken,</seg> <seg n="13.8.2">als men hem niet ondervonden heeft ...</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Ik zocht tevergeefs de kracht en het licht,</seg> <seg n="13.9.2">die ik vroeger zo vaak in de woorden der Schrift gevonden had en die mij toeschenen in staat te zijn de smarten van de hardste gevangenschap te kunnen verlichten;</seg> <seg n="13.9.3">ik herlas de plaatsen van de profeten en van de heilige geschiedenis,</seg> <seg n="13.9.4">die ik als in reserve had gesteld om mij er mee te voeden maar God had de kracht uit het brood weggenomen.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Ik bevond dat in die toestand het gebed en de belijdenis van mijn ellende voor God mijn enige wapenen waren.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Maar ik kwam toch tot de overtuiging,</seg> <seg n="13.11.2">sedert,</seg> <seg n="13.11.3">dat als het lang genoeg geduurd had,</seg> <seg n="13.11.4">ik in gevaar zou zijn gekomen mijn lamp te laten uitgaan,</seg> <seg n="13.11.5">omdat ik niet genoeg vertrouwen had om het vuur van mijn liefde te onderhouden noch het licht van mijn geloof."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Zo staat het in het verhaal van de abdis.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ze belijdt in een brief aan haar oom Arnauld,</seg> <seg n="14.2.2">dat ze opzettelijk mystieke termen uit het boek Job gebruikt heeft:</seg> <seg n="14.2.3">'de poorten van de schaduw des doods' en 'het uitblussen van de lamp'.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">"Want eigenlijk is het niet anders dan een gezichtspunt,</seg> <seg n="15.1.2">dat van binnen niets verduistert,</seg> <seg n="15.1.3">maar waarvan de enkele tegenwoordigheid ontzettend pijnlijk is.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het is een soort twijfel aan alle dingen en aan het geloof aan de voorzienigheid,</seg> <seg n="15.2.2">waarbij ik mij zo weinig ophoud,</seg> <seg n="15.2.3">dat</seg> <seg n="15.2.4">- uit vrees te gaan redeneren en aan de verzoeking meer gelegenheid te geven</seg> <seg n="15.2.5">- het mij toeschijnt,</seg> <seg n="15.2.6">dat mijn geest haar verwerpt met een soort beschouwing,</seg> <seg n="15.2.7">die zelf tegen het geloof zou zijn,</seg> <seg n="15.2.8">omdat ze een soort twijfel inhoudt.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zoals wanneer ik zeg,</seg> <seg n="15.3.2">dat,</seg> <seg n="15.3.3">als de waarheid onzeker was en alles wat ik van de onsterfelijkheid der ziel geloof,</seg> <seg n="15.3.4">een twijfelachtigheid was,</seg> <seg n="15.3.5">ik toch het beste deed deugdzaam te blijven.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik ben bang dit zo neer te schrijven,</seg> <seg n="15.4.2">want zo expliciet was het nooit in mijn geest.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het is als het passeren van iets,</seg> <seg n="15.5.2">dat men niet goed onderscheidt ...</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ik sprak er met niemand over,</seg> <seg n="15.6.2">omdat die gedachten mij zo gevaarlijk schenen en ik vreesde er de minste glimp van te laten zien aan haar,</seg> <seg n="15.6.3">die ik mijn nood klaagde.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Want voor alle andere verzoekingen verschaft het geloof onoverwinnelijke wapenen om ze te bestrijden;</seg> <seg n="15.7.2">maar als <pb n="165" ed="VW"/>het geloof zelf wordt aangevallen is men zonder tegenweer.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Eén ongelovige gedachte is erger dan alle demonen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit is een voorbeeld van echte religieuze twijfel.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is een aanval op het geloof als op een vesting.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hier is twijfelen uitglijden,</seg> <seg n="16.3.2">een voorbode van vallen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het is de absolute twijfel,</seg> <seg n="16.4.2">die ook Pascal gekend heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het is wel waar,</seg> <seg n="16.5.2">dat de meer geborneerde geesten hem niet kennen,</seg> <seg n="16.5.3">maar niemand zal hem toch als methode durven aanbevelen of als eerlijke twijfel durven verheerlijken.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Niet zonder reden noemt Sainte-Beuve hem,</seg> <seg n="16.6.2">'philosophiquement et naturellement' beschouwd,</seg> <seg n="16.6.3">een krankheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat komt niet uit voor iemand als Montaigne,</seg> <seg n="17.1.2">die de natuur haar loop laat.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Maar daarmee is nog niets gezegd.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het is de vraag wat de twijfel in de geest betekent.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ook wij zijn veel te veel gewend de twijfel als een methode te zien.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Dat komt uit de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De absolute twijfel van Descartes is heel iets anders dan de religieus absolute twijfel.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De twijfel van Descartes boekt van het nulpunt af steeds meer winst.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">De religieuze twijfel heeft alles te verliezen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Als wij nu zo de twijfel bezien als natuur,</seg> <seg n="18.1.2">als methode,</seg> <seg n="18.1.3">als verzoeking hoe komt men nu tot de zekerheid?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Daarop is geen ander antwoord dan dit:</seg> <seg n="18.2.2">de zekerheid is er.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De natuur levert ze niet op. Natuurlijk en filosofisch is de twijfel een ziekte.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De zekerheid is methodisch niet te krijgen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Filosofisch en natuurlijk is zij een dwaasheid.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het moet bovennatuurlijk en bovenwetenschappelijk op een of andere manier gegeven worden.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De zekerheid ligt op het gebied van de genade.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Zij is er.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Ze is een voorrecht.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Wij scheppen de dingen niet.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Dat doet God.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Waarheid is een kostbaarheid,</seg> <seg n="18.12.2">waarmee men tegenover anderen,</seg> <seg n="18.12.3">maar ook tegenover zichzelf niet royaal kan wezen.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">En het doet er tenslotte weinig toe hoe we er aan komen.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Men let te veel op het ontstaan:</seg> <seg n="18.14.2">dat is de twijfel als methode.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Veeleer zijn er vindplaatsen van de zekerheid.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">a. De bijbel.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hier gaat het niet om magisch bijbelgebruik,</seg> <seg n="19.2.2">maar om geestelijk.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ik weet wel,</seg> <seg n="19.3.2">dat ook hier kritiek en twijfel zeer bekend zijn.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">We denken aan tekstkritiek en historische kritiek.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar als we het vergelijken met de natuurlijke twijfel van Montaigne,</seg> <seg n="19.5.2">dan is dit een vindplaats van zekerheid.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Feuilleteren doet men de bijbel niet</seg> <seg n="19.6.2">- men moet het tenminste niet doen. 't Zijn ook geen doorsnee-gevoelens,</seg> <seg n="19.6.3">die in Paulus of Mozes leven.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De bijbel peilt de laagten van de geest,</seg> <seg n="19.7.2">maar niet zonder remedie.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Hij is niet familiaar met God.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Hij is geen leesboek;</seg> <seg n="19.9.2">het gaat er niet om 'sagesse aisée',</seg> <seg n="19.9.3">maar om de doornenkroon.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">De laagste trap is er wel de stevigste,</seg> <seg n="19.10.2">maar het is de trap van het schuldbewustzijn.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">En de twijfel in de bijbel is geen twijfel die <hi rend="italic">tijd</hi> heeft.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Integendeel:</seg> <seg n="19.12.2">heden,</seg> <seg n="19.12.3">zo gij zijn stem dan heden hoort!</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Tegenover <pb n="166" ed="VW"/>deze natuurlijke twijfel die geen waarheid oplevert,</seg> <seg n="19.13.2">is de bijbel een boek vol zekerheid.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Que sais-je?<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Ik wéét!</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat geldt ook van de methodische twijfel.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zo methodisch behoeven we gelukkig niet overtuigd te worden van de vergeving der zonden,</seg> <seg n="20.2.2">de opstanding en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De zekerheid dáárover slaat door als een licht.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En als hier toch de twijfel blijft,</seg> <seg n="20.4.2">dan heeft ze een groots karakter.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Ze valt de zekerheid van buiten aan.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">In het geloof,</seg> <seg n="20.6.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="20.6.3">is geen twijfel,</seg> <seg n="20.6.4">maar wel rondom het geloof.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.f3" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n10" rend="superscript">10</ref><s n="20.7"><seg n="20.7.1">Hier is het een strijd van geestelijk leven.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">b. De kerk.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De samenhang des geloofs,</seg> <seg n="21.2.2">de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="21.2.3">de overeenstemming der gelovigen,</seg> <seg n="21.2.4">de kracht van de prediking</seg> <seg n="21.2.5">- dit is geen natuur en geen methode,</seg> <seg n="21.2.6">maar geest en kracht.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het gaat om God.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En God is geen kwestie,</seg> <seg n="21.4.2">geen probleem.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Vanuit de natuur <choice><sic>is'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">is 'God' een</corr></choice> onzekere factor;</seg> <seg n="21.5.2">in de methode ook.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar in de prediking niet.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Als een zekerheid komen we daar met Hem in aanraking.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Rondom de prediking moge er wel twijfel zijn</seg> <seg n="21.8.2">- maar in de prediking niet.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Wij prediken niet over kwesties,</seg> <seg n="21.9.2">ook niet over de kwestie van God,</seg> <seg n="21.9.3">of van Jezus.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">In de prediking is de zekerheid,</seg> <seg n="21.10.2">die alleen aangevochten kan worden.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Dat is de levensstrijd,</seg> <seg n="21.11.2">waarin de zekerheid verdedigd moet worden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="164" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> dl. 4, Parijs zj.9, p. 237 vv.</p></note>
<pb n="165" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 240.</p></note>
<pb n="166" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 2, 38 (?).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, gehouden op de Ethische <choice><sic>Conferenlie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Conferentie</corr></choice> te Lunteren in 1930. Het manuscript, op losse kaarten in telegramstijl geschreven, kon slechts met behulp van gissingen gereproduceerd en aangevuld worden. Voor verantwoording daarvan: zie onder'Tekstverwijzingen'.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zinspeling op <hi rend="italic">A rs longa, vita brevis</hi> (Hippocrates, vgl. Cicero, <hi rend="italic">De brevitate vitae, 1,</hi> 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vindplaats onbekend; zie ook p. 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Michel Eyquem de Montaigne (1533-1592). De <hi rend="italic">Essais</hi> verschenen in een eerste uitgave in 1580. De bron van de volgende beschrijving - doorspekt met taalkundig niet altijd correcte (uit aantekeningen overgenomen?) citaten - is niet gevonden. <hi rend="italic">In globo</hi> zijn een aantal gegevens kennelijk ontleend aan C. A. Sainte-Beuve, aw., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 2 (111), hfdst. 2 en 3, en aan F. Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps, dl.</hi> 1, Parijs 1909, hfdst. 2, 2. 'De filosofie op het plafond' heeft betrekking op Montaignes met klassieke citaten verluchte bibliotheek, vgl. Strowski, <hi rend="italic">a.w., P.</hi> 32; voor 'une tète bien faite', vgl. <hi rend="italic">Essais 1,</hi> 26; 3, 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Sextus Empiricus (± 200) is de grote codificator van het antieke scepticisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Angélique de Saint-Jean (1624-1684), oudste dochter van Arnauld d'Andilly, verwierf zich een grote faam door haar gedrag tijdens de verbanning van Port-Royal (zelfs eenzame opsluiting in 1665). Zij werd abdis in 1678, aan de vooravond van nieuwe vervolgingen. Zie voor deze gegevens en het volgende Sainte-Beuve. De eerste druk van <hi rend="italic">Port-Royal</hi> is uit 1840 vv. <choice><sic>Noordrnans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Noordmans</corr></choice> gebruikte de tweede druk <choice><sic>(1 860</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">(1860</corr></choice> v.); hier is geciteerd uit de negende.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. bijv. <hi rend="italic">Pensées,</hi> nr. 205, in L. Brunschvicg, <hi rend="italic">Pensées et Opuscules,</hi> Parijs <choice><sic>195 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1951</corr></choice>, p. 427 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Sainte-Beuve beëindigt zijn beschrijving en beoordeling van het verslag van Angéliques belevenissen met de woorden (p. 248): "Tel est l'esprit de cette Relation, le tableau de cette ame malade, dans toutes ses phases, si on la considère philosophiquement et naturellement.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Montaignes lijfspreuk!</p></note>
<note xml:id="noordmans2.twijfel-en-zekerheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Letterlijk niet bij Calvijn te vinden. De veronderstelde plaats in <hi rend="italic">Inst.</hi> III, 2, 38 luidt:</p><p>quum praesertim abunde liqueat, fidei nihil esse magis adversum vel coniecturam, vel aliud quippiam dubitatione affine."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="14" xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie" decls="#bibl-noordmans2.betekenis-van-theologie">
<pb n="167" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Betekenis van theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.betekenis-van-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In ons land de betekenis van theologie bepleiten,</seg> <seg n="2.1.2">lijkt uilen naar Athene dragen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zoals daar de 'man in the street' filosoof heette te zijn,</seg> <seg n="2.2.2">zo behoeft men bij ons niet ver te wandelen om een theoloog tegen te komen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Niet ieder klinkt dit als een aanbeveling van ons volk in de oren.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Menigeen loopt gaarne een straatje om,</seg> <seg n="3.2.2">als hem dat de ontmoeting met een theoloog</seg> <seg n="3.2.3">- met of zonder baard</seg> <seg n="3.2.4">- besparen kan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Er zijn er zelfs,</seg> <seg n="3.3.2">die de laatsten en vermoedelijk ook wel de eersten voor 'de slechtste christenen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.betekenis-van-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.3.3">houden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En niet steeds zonder reden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Een kort discours over dit onderwerp is daarom niet geheel zonder actualiteit.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Met theologen werden vroeger niet altijd dogmatische karakters bedoeld;</seg> <seg n="4.1.2">nog minder wijsgerige geesten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In heel oude tijd was theoloog ieder,</seg> <seg n="4.2.2">die in gebonden of ongebonden rede iets van God of goddelijke dingen wist te vertellen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Homerus,</seg> <seg n="4.3.2">Virgilius of Ovidius kondendie naam dragen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Theologie was geen leer,</seg> <seg n="4.4.2">geen speculatie,</seg> <seg n="4.4.3">maar verhaal of lied.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Theologen spreken de sproke van God,</seg> <seg n="4.5.2">zoals andere sprooksprekers</seg> <seg n="4.5.3">- logopoioi</seg> <seg n="4.5.4">- van profane onderwerpen handelen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Mozes was een groot theoloog.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De evangelisten waren theologen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Ze maakten een verhaal,</seg> <seg n="4.8.2">een <hi rend="italic">logos,</hi></seg> <seg n="4.8.3">zoals Lukas het zelf in zijn inleiding noemt,</seg> <seg n="4.8.4">van Jezus,</seg> <seg n="4.8.5">hun Heer. -</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Tegen dit soort theologie zijn de bezwaren,</seg> <seg n="5.1.2">die men heeft,</seg> <seg n="5.1.3">wel niet bedoeld.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Niet tegen een <hi rend="italic">verhaal</hi> maar tegen een <hi rend="italic">leer</hi> heeft men bedenkingen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zolang de zaak bijbels blijft,</seg> <seg n="5.3.2">heeft men er vrede mee.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Met dit laatste is iets te veel gezegd.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wie tot de lengte van de bijbel wil gaan,</seg> <seg n="6.2.2">kan leerstellige ontwikkelingen niet geheel uit de weg blijven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Bij de theoloog onder de evangelisten,</seg> <seg n="6.3.2">Johannes,</seg> <seg n="6.3.3">gaat dit misschien nog.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hij geeft zijn diepzinnige leer in historisch gewaad en al is het dat de titel van theoloog,</seg> <seg n="6.4.2">op hem toegepast,</seg> <seg n="6.4.3">reeds een andere klank krijgt dan voor de andere evangelisten,</seg> <seg n="6.4.4">omdat zijn verhaal meer rede dan handeling bevat,</seg> <seg n="6.4.5">toch was dit laatste in de oudheid ook voor een geschiedverhaal verre van ongewoon.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Er staat echter aan het slot van het Johannesevangelie,</seg> <seg n="7.1.2">als we hoofdstuk 21 niet meerekenen,</seg> <seg n="7.1.3">een mededeling,</seg> <seg n="7.1.4">waarin met zoveel woorden wordt aangewezen,</seg> <seg n="7.1.5">waarom een verhaal van Jezus <hi rend="italic">theologie</hi> is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het is de belijdenis Van Thomas,</seg> <seg n="7.2.2">waarin hij Jezus zijn God noemt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Van hieruit ontwikkelt Paulus zijn theologie,</seg> <seg n="8.1.2">die Jezus naar het vlees niet meer wil kennen,</seg> <seg n="8.1.3">ook al mocht hij Hem gekend hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.betekenis-van-theologie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Paulus,</seg> <seg n="8.2.2">die in geen enkel opzicht meer een verhaal van Jezus geeft,</seg> <seg n="8.2.3">maar een leer.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Die leer moge <pb n="168" ed="VW"/>verre van droog zijn,</seg> <seg n="8.3.2">diep zielkundig,</seg> <seg n="8.3.3">geëmotioneerd of welke eigenschappen de brieven van Paulus meer te zien geven;</seg> <seg n="8.3.4">dit doet aan de zaak niets af.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Paulus is theoloog <hi rend="italic">in andere zin</hi> dan de evangelisten.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wanneer we hier de tegenstelling:</seg> <seg n="8.5.2">verhaal en leer mogen vasthouden,</seg> <seg n="8.5.3">dan is het Evangelie begonnen,</seg> <seg n="8.5.4">niet als verhaal,</seg> <seg n="8.5.5">maar <hi rend="italic">als leer</hi> de wereld te veroveren.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De theologie van de grote heidenapostel heeft voor de meer aanschouwelijke theologie der evangelisten in Europa de weg bereid.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Die verhouding is sedert,</seg> <seg n="9.1.2">althans voor ons werelddeel,</seg> <seg n="9.1.3">wel ongeveer zo gebleven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is waar,</seg> <seg n="9.2.2">dat de theologie der evangeliën,</seg> <seg n="9.2.3">de kennisse Gods als verhaal van Jezus naar het vlees,</seg> <seg n="9.2.4">op het voetspoor van Paulus diep in het Europese geestesleven is ingedrongen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Men behoeft maar de namen te noemen van Franciscus van Assisi,</seg> <seg n="9.3.2">Bernard van Clairvaux of Catharina van Siëna,</seg> <seg n="9.3.3">om dat dadelijk te doen toestemmen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De stigmatisatie bewijst wel tot welk een hoge graad dit het geval geweest is.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En ook waar de invloed der aanschouwelijke theologie zover niet gaat,</seg> <seg n="9.5.2">daar blijven toch in prediking en kerklied,</seg> <seg n="9.5.3">in schilderkunst en ascetische literatuur wijde velden over,</seg> <seg n="9.5.4">die geheel door haar beheerst worden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Toch geloof ik,</seg> <seg n="9.6.2">dat de verhouding voor Europa blijft zoals ze was in het begin.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Paulus gaat voorop.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De evangelisten volgen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De cultus van Jezus' hoofd en voeten zou afgodendienst zijn,</seg> <seg n="9.9.2">als niet <hi rend="italic">vooraf</hi> een theologie,</seg> <seg n="9.9.3">in niet aanschouwelijke zin,</seg> <seg n="9.9.4">alle creatuurvergoding had te niet gedaan.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Jezus zelf waarschuwt Maria Magdalena Hem niet aan te raken en prijst tegenover Thomas' verering van zijn wonden diegenen zalig,</seg> <seg n="9.10.2">die niet gezien en nochtans zouden geloofd hebben.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Augustinus zag zich de weg tot het christendom pas geopend,</seg> <seg n="10.1.2">toen hij een zuiver geestelijk Godsbegrip had gewonnen;</seg> <seg n="10.1.3">begripsmatig en niet aanschouwelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.betekenis-van-theologie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Toen pas vielen de hindernissen weg,</seg> <seg n="10.2.2">die hem beletten de Christus der evangeliën te benaderen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo is ook de Christusmystiek der middeleeuwse heiligen niet denkbaar,</seg> <seg n="11.1.2">zonder dat vooraf de scholastieke theologie een zekere hoogte heeft bereikt.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Hetzelfde geldt van de christelijke kunst.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Geen Dante zonder Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Geen Bach zonder Luther.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik heb opzettelijk gesproken van het Europese christendom.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dat Paulus naar Europa omboog op zijn tweede zendingsreis is zeker geen toeval voor wie de Handelingen kent.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De Geest drong hem westwaarts.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Hier is dus <hi rend="italic">geestelijke</hi> noodzakelijkheid op te merken.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar van welke aard die <choice><sic>geeslelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geestelijke</corr></choice> noodzakelijkheid is geweest kan misschien in verband met het voorafgaande enigszins doorschouwd worden.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ik zou niet durven zeggen dat voor een figuur als de Sadhoe Soendar Singh<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.betekenis-van-theologie.n5" rend="superscript">5</ref> de noodzakelijkheid van theologie in paulinische zin in gelijke mate bestaat als voor ons.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zijn Christendom is meer op de aanschouwing van Christus gericht dan het onze.</seg></s> <pb n="169" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="13.8"><seg n="13.8.1">Men krijgt de indruk,</seg> <seg n="13.8.2">dat de oosterling andere correctieven bezit om hem tegen materialisering en profanering van het heilige te beschutten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Die,</seg> <seg n="14.1.2">welke wij nodig hebben,</seg> <seg n="14.1.3">zijn meer of minder van intellectuele aard.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Natuurlijk schuilt hierin het gevaar van intellectualisme.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar ook wanneer we daaronder geleden hebben,</seg> <seg n="14.3.2">mogen we toch met het badwater het kind niet wegwerpen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Een der voorheen meest gelezen volksboeken over de geloofsleer draagt de titel van <hi rend="italic">Redelijke Godsdienst.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.betekenis-van-theologie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Hierin ligt directe aansluiting aan Paulus,</seg> <seg n="14.5.2">die het woord in Rom. 12 : 1 gebruikt.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">En tevens is het merkwaardig,</seg> <seg n="14.6.2">dat ons volk zich juist onder deze titel heeft laten inleiden in de waarheid van het Evangelie.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Wij kunnen ons ook de toekomstige gemeente moeilijk denken of wensen zonder de nuchterheid en klaarheid,</seg> <seg n="14.7.2">die door het geoefende denken in het godsdienstig leven gekweekt wordt.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Wie niet onbekend is met de verscheidenheden van gemeentelijke gesteldheid in onze kerk zal een vergelijking kunnen maken tussen meer en minder bezonken en opgeklaarde geestestoestanden.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">En er zullen weinigen onder ons zijn,</seg> <seg n="14.9.2">die,</seg> <seg n="14.9.3">bij voldoende kennismaking,</seg> <seg n="14.9.4">de voorkeur aan de laatste schenken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="169" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">Mededeelingen uit de Ethische Vereeniging</hi> (oktober 1924) nr. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Blijkbaar een zinspeling; niet meer te achterhalen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. 2 Kor. 5 : 16, een bij Noordmans veel aangehaalde tekst, vgl. bijv. <hi rend="italic">GG.,</hi> p. 237, 253, 257 307.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Bedoeld is de fase in Augustinus' ontwikkelingsgang, waarin hij - na het manicheïsme met zijn wereldbeschouwelijke fantasieën - in aanraking komt met 'de boeken der platonisten' (het neoplatonisme), die hem een geheel ander Godsbegrip leerden, vgl. <hi rend="italic">Confl.</hi> VII, 13-26, in het bijzonder VII, 20 v. en VII, 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De Indische sadhoe (= rondtrekkende monnik) Soendar Singh (geb. 1888, vermist 1929)maakte met zijn prediking in Europa in de twintigerjaren diepe indruk. Hij had reedsjong een bekering tot het christelijk geloof beleefd, die wel - naar de vorm - met die van Paulus is vergeleken. Zijn boodschap, mede bepaald door zijn mystieke ervaringen en visioenen, legde grote nadruk op gebed, heiliging en lijden met Christus.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.betekenis-van-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Het bekende boek van Willem <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> <hi rend="italic">Brakel: Redelyke Godtsdienst,</hi> uitgegeven te Rotterdam in 1700, daarna ongeveer twintig malen herdrukt.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="15" xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma" decls="#bibl-noordmans2.het-kerkelijk-dogma">
<pb n="170" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het kerkelijk dogma<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<quote type="bible"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Hun richtsnoer gaat</hi> uit <hi rend="italic">over de</hi> ganse aarde.</seg></s></quote>
<bibl type="bible"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Psalm 19: 5a (St. V.)</seg></s></bibl>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De bedoeling van dit artikel kan niet zijn,</seg> <seg n="4.1.2">dogmatische rijkdom voor de lezers uit te spreiden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De moeilijkheden,</seg> <seg n="4.2.2">waarin de theologie zich bevindt,</seg> <seg n="4.2.3">hangen juist nauw samen met de afbraak van een zeker geestelijk kapitalisme,</seg> <seg n="4.2.4">dat vroeger op haar terrein opkwam.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men vergat,</seg> <seg n="4.3.2">dat Jezus in het Evangelie de geestelijk armen zalig spreekt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En men zocht zich theologische schatten op de aarde te vergaderen,</seg> <seg n="4.4.2">die beter in de hemel,</seg> <seg n="4.4.3">in het rijk der glorie,</seg> <seg n="4.4.4">bewaard worden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Om dit volledig toe te lichten,</seg> <seg n="5.1.2">zou ik een overzicht moeten geven van de behandeling der geloofsleer en der zedekunde in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daaraan kan ik hier echter niet denken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik herinner alleen aan de grote rol,</seg> <seg n="5.3.2">die de idee der persoonlijkheid en die der vrijheid in het Duitse idealisme en in de daarmee samenhangende theologie hebben gespeeld.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Barth sprak geestig van woningnood in het christendom,</seg> <seg n="5.4.2">met het oog op de inhouden,</seg> <seg n="5.4.3">die op <hi rend="italic">ethisch gebied</hi> te bergen vielen en hem kwam daartegenover het terrein,</seg> <seg n="5.4.4">dat wij overzien,</seg> <seg n="5.4.5">als een slagveld voor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Sedert deze uitspraak is het er niet beter op geworden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Althans in het Germaanse land wordt de plaats voor persoonlijkheid en vrijheid niet ruim toegemeten.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Er is nauwelijks nog even ruimte voor Luthers"vrijheid van een christenmens .</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In ons land heeft de neocalvinistische theologie de breedste uitwerking gevonden,</seg> <seg n="6.1.2">vooral door Kuyper en Bavinck.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij wilde opkomen tegen de vernauwing der grenzen,</seg> <seg n="6.2.2">die zij bijna overal meende te moeten constateren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar toch valt ons,</seg> <seg n="6.3.2">mensen van de vierde decade der twintigste eeuw,</seg> <seg n="6.3.3">op,</seg> <seg n="6.3.4">met welk een naïef optimisme Kuyper voor de christenen de kans ziet gloren om,</seg> <seg n="6.3.5">in aansluiting aan de vooronderstellingen,</seg> <seg n="6.3.6">die in de wedergeboren mens gereed liggen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="6.3.7">bij logische consequentie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="6.3.8">uit de Schrift een wetenschap af te leiden,</seg> <seg n="6.3.9">in organisch verband met de algemene wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Bij de meer bezadigde Bavinck staat het niet veel anders,</seg> <seg n="6.4.2">als hij in zijn <hi rend="italic">Dogmatiek het</hi> inwendig woord vooropstelt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="6.4.3">daaromheen een cirkel van belangstelling <pb n="171" ed="VW"/>trekt,</seg> <seg n="6.4.4">waarbinnen "noch in de natuur,</seg> <seg n="6.4.5">noch in de staat en evenmin in wetenschap of in kunst"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f6" rend="superscript">f</ref> iets onverschillig blijft,</seg> <seg n="6.4.6">en dan voor de katholiciteit van het christendom opkomt in deze zin,</seg> <seg n="6.4.7">dat die centrale openbaring in verband wordt gedacht met elk punt van de omtrek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f7" rend="superscript">g</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Vooral omdat het feit,</seg> <seg n="6.5.2">dat de reformatoren de tegenstelling tussen openbaring en natuur,</seg> <seg n="6.5.3">meer dan Rome,</seg> <seg n="6.5.4">als een gevolg van de zonde zagen,</seg> <seg n="6.5.5">hier moet dienen om aan de mogelijkheid,</seg> <seg n="6.5.6">beide in één stelsel te denken,</seg> <seg n="6.5.7">een groter kans te geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Ook hier wordt de ring der kennis op aarde door de zonde niet verbroken.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daarom komt Bavinck dan ten slotte ook,</seg> <seg n="6.7.2">niettegenstaande zijn huldebetuiging aan de ethische opvatting der hervormers,</seg> <seg n="6.7.3">tot een voorstelling die sterk aan de roomse herinnert.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Hogere en lagere werelden worden samen in één verband gezien,</seg> <seg n="6.8.2">waaraan ook de orde der openbaring aansluiting krijgt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f9" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Bavinck doet een beroep op de neoplatonicus in Augustinus,</seg> <seg n="6.9.2">als hij diens woord als motto uitgeeft:</seg> <seg n="6.9.3"><hi rend="italic">gradibus ordinavit</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f10" rend="superscript">j</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze voorstelling van zaken oefent een bekoring,</seg> <seg n="7.1.2">die de bijbel op ons nooit uitoefent.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar wij lopen gevaar,</seg> <seg n="7.2.2">met deze ethieken,</seg> <seg n="7.2.3">encyclopedieën en dogmatieken in de hand,</seg> <seg n="7.2.4">begrip van en aansluiting aan de werkelijkheid te verliezen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze werpt ons vrij hardhandig op de armoede en de dwaasheid van de bijbel terug.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Met het bovenstaande bedoel ik niet als reuzendoder op te treden. 't Is niets dan een testimonium paupertatis op het stuk van wetenschappelijke theologie.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er ligt niets van fanfare in;</seg> <seg n="8.2.2">geen etiket met 'theologie voor de twintigste eeuw' er op. De grote namen in de theologie,</seg> <seg n="8.2.3">als in ons land die van De la Saussaye,</seg> <seg n="8.2.4">Gunning,</seg> <seg n="8.2.5">Kuyper,</seg> <seg n="8.2.6">Bavinck,</seg> <seg n="8.2.7">willen wij blijven eren;</seg> <seg n="8.2.8">maar de persoonlijke vrijheid en de wetenschappelijke harmonie liggen veel verder van ons af.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">En dat staat zeker veel meer in verband met gebeurtenissen op het wereldtoneel en in de binnenkamer,</seg> <seg n="8.3.2">dan met wetenschappelijk denken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het is geen studeerkamerrevolutie,</seg> <seg n="8.4.2">die wij doormaken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het duidelijkst komt dat uit bij het kerkelijk dogma,</seg> <seg n="8.5.2">waarover ik hier schrijven wil.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Wie heden over de Drieëenheid heeft te spreken,</seg> <seg n="8.6.2">kan zich de weelde niet veroorloven om het prachtig evenwicht aan te wijzen,</seg> <seg n="8.6.3">waarin de kerk hier zweeft tussen transcendentie en immanentie,</seg> <seg n="8.6.4">zoals bijv. De la Saussaye dat zo graag deed.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dat is geschiedenis schrijven van kerkelijke cultuur.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">- Precies zo is het met het christologisch dogma.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Men kent de vier beroemde bepalingen van het concilie van Chalcedon,</seg> <seg n="8.9.2">waarmee de grens tussen de naturen van Christus getrokken wordt.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Terzijde van die smalle lijn gingen nu de <pb n="172" ed="VW"/>theologen grazen,</seg> <seg n="8.10.2">enerzijds in de antropologie en anderzijds in de wijsgerige Godsleer.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Men lette niet op de smalle vonder,</seg> <seg n="8.11.2">waarover het geloof de weg naar de eeuwigheid moet vinden,</seg> <seg n="8.11.3">maar op de weiden aan beide kanten.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Over Jezus' leven ontstond een bloeiende letterkunde,</seg> <seg n="8.12.2">die haar uitlopers had in de romanliteratuur.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Zelfs in de gereformeerde dogmatiek van de negentiende eeuw vindt men,</seg> <seg n="8.13.2">onder de tucht van het dogma,</seg> <seg n="8.13.3">wel zulke uitweidingen.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Er kwam heel wat in de theologie binnen,</seg> <seg n="8.14.2">dat niet onder het kruis was doorgegaan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Tegenover deze rijkdom blijven wij zitten met de doodsbeenderen van het dogma,</seg> <seg n="9.1.2">waarvan heel het incarnaat,</seg> <seg n="9.1.3">het organische,</seg> <seg n="9.1.4">het wetenschappelijke,</seg> <seg n="9.1.5">het humane,</seg> <seg n="9.1.6">bezig is te verdwijnen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij kunnen en mogen het niet weer zo aankleden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wij zien niet,</seg> <seg n="9.3.2">dat de christelijke waarheid zich steeds meer inburgert in de moderne samenleving en dat de klove tussen het christelijk en het algemeen-menselijk bewustzijn minder wijd gaat gapen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hoe de Heilige Geest 'Gemeingeist' in het organisme der mensheid wordt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="9.4.2">durven wij ons niet voorstellen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het is een slechte tijd voor het socratisch humanisme van een Lessing,</seg> <seg n="9.5.2">maar evengoed voor het aristocratisch-christelijke van Vinet en het populair-christelijke van Kuyper.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">- Wij zien ook geen samengroeien van kerk en staat,</seg> <seg n="9.6.2">zoals Rothe<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n6" rend="superscript">6</ref> dat verwachtte.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Precies het omgekeerde is het geval.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Het heidendom viert hoogtij in de politiek,</seg> <seg n="9.8.2">meer dan ooit sedert Constantijn de Grote.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Waar de zaken praktisch zo staan,</seg> <seg n="10.1.2">daar wordt de harmonie der christelijke waarheid met bijv. de theoretische natuurkunde zulk een academische kwestie,</seg> <seg n="10.1.3">dat weinigen van die kant steun voor hun geloof zullen zoeken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De ontbrekende delen van Kohnstamms <hi rend="italic">Schepper en Schepping</hi> betekenen voor ons een verschrikking,</seg> <seg n="10.2.2">die veel groter is dan de troost die er uitgaat van het geschreven eerste deel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De praktische wanorde heeft de theoretische orde snel achterhaald.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo staan wij dan bij het gebeente van het dogma.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wij hebben geen kans en wij hebben er geen belang bij,</seg> <seg n="11.2.2">het te galvaniseren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wij mogen alleen geloven,</seg> <seg n="11.3.2">dat Gods Geest het zal levend maken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar dan moeten wij het laten in zijn eigen orde en het niet zien als een stuk van de beschavingsgeschiedenis der mensheid.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het dogma staat met enkele andere figuren in de rij,</seg> <seg n="11.5.2">waarin het thuis hoort.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Kuyper noemt bijbel,</seg> <seg n="11.6.2">kerk,</seg> <seg n="11.6.3">dogma en ambt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Barth ziet het dogma meer als een functie,</seg> <seg n="11.7.2">singulier of regulier,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f13" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="11.7.3">met iets van een schools<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f14" rend="superscript">n</ref> karakter,</seg> <seg n="11.7.4">maar in ieder geval in de kerkelijke reeks van bijbel,</seg> <seg n="11.7.5">uitlegging,</seg> <seg n="11.7.6">prediking.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Uit die openbaringslijn mogen we het niet wegnemen,</seg> <seg n="11.8.2">ook al <pb n="173" ed="VW"/>schijnt het daardoor uit cultureel of wetenschappelijk oogpunt een dood ding.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ik geloof met Barth,</seg> <seg n="11.9.2">dat wij aan het dogma een zekere <hi rend="italic">hardheid</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f15" rend="superscript">o</ref> moeten laten.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">In Augustinus' theologie ziet men naast elkaar optreden het organische,</seg> <seg n="11.10.2">naar alle kanten vangarmen uitzendende leven van zijn <choice><sic>platonisrne</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">platonisme</corr></choice> en daarnaast de harde kernen van zijn christelijk <hi rend="italic">credo,</hi></seg> <seg n="11.10.3">die uit het delfstoffenrijk schijnen gedolven.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">In de wereld der kerk stralen zij hun licht naar alle kanten uit,</seg> <seg n="11.11.2">maar zij laten geen biologische beschrijving toe,</seg> <seg n="11.11.3">ook niet in geestelijke zin.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Nergens valt dit lapidair karakter der kerkelijke dingen zo op als bij het dogma.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het best kan men dit verduidelijken door een vergelijking van <hi rend="italic">dogma en symbool.</hi></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik neem dat laatste woord hier in streng kerkelijke zin en duid er mee aan drie stukken,</seg> <seg n="12.2.2">die voor de Reformatie die naam droegen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het Apostolicum (de Twaalf artikelen),</seg> <seg n="12.3.2">de geloofsbelijdenis van Nicea (325),</seg> <seg n="12.3.3">en het zgn.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Athanasianum,</seg> <seg n="12.4.2">een ten onrechte aan de kerkvader Athanasius toegeschreven reeks van uitspraken over de Drieëenheid.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het Apostolicum is waarschijnlijk ontstaan door uitbreiding van de belijdenis van Matth. 28 : 19.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Loofs houdt zich aan een woord van Tertullianus,</seg> <seg n="12.6.2">waaruit zou blijken,</seg> <seg n="12.6.3">dat de dopelingen de behoefte voelden iets meer te belijden dan <choice><sic>Jezus hadl</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Jezus had</corr></choice> voorgeschreven<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f16" rend="superscript">p</ref>.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Daarin zit dan iets van overvloed en overtollig goed werk.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het symbool heeft niet het doctrinaire,</seg> <seg n="12.8.2">de hardheid van het dogma.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Er zit een liturgisch ritme in,</seg> <seg n="12.9.2">dat ieder kent uit de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Het is een blij herkenningsteken tussen christenen onderling<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Het is geen zwaard,</seg> <seg n="12.11.2">waarmee men het tafellaken tussen zich en de ketters doorsnijdt.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">- Het is opmerkelijk hoe scherp latere kerkleraars dit onderscheid tussen dogma en symbool hebben aangevoeld.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Thomas vond het Athanasianum te doctrinair om als symbool te kunnen gelden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f18" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="12.13.2">terwijl Calvijn het Constantinopolitanum,</seg> <seg n="12.13.3">een in 381 gewijzigd Nicaenum,</seg> <seg n="12.13.4">als dogmatisch document bijna wraakte,</seg> <seg n="12.13.5">omdat het meer op een zang dan op een formule geleek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Wanneer men dan ook de tekst van het Nicaenum voor zich neemt,</seg> <seg n="12.14.2">dan ziet men dat een oosterste vorm van onze Twaalf artikelen als grondslag is genomen.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Daarin zijn de beslissingen van het concilie ingevoegd.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Deze doen aan als enige harde krassen,</seg> <seg n="12.16.2">aangebracht op de weelderige vormen van een Griekse vaas.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Het lijken runen,</seg> <seg n="12.17.2">door goddelijke hand gesteld;</seg> <seg n="12.17.3">armoedig en exotiek.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Voor de Griekse kerk heeft deze onderscheiding tussen dogma en symbool verder geen gevolgen gehad.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij is er niet als principieel gevoeld,</seg> <seg n="13.2.2">zoals <pb n="174" ed="VW"/>later door Thomas en Calvijn.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het symbool bleef <hi rend="italic">compendium van het dogma,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f20" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="13.3.2">nam het in zich op en assimileerde het.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het Nicaenum,</seg> <seg n="13.4.2">dwz. de Twaalf artikelen met de dogmatische formules,</seg> <seg n="13.4.3">werd in verschillende recensies als doopbelijdenis gebruikt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het dogma kreeg geen afzonderlijke <hi rend="italic">functie,</hi></seg> <seg n="13.5.2">maar werd <hi rend="italic">zakelijk</hi> onder de schatten der kerk opgenomen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wel bleef enige eeuwen lang dogmatisch leven zich roeren,</seg> <seg n="13.6.2">samen met het Westen,</seg> <seg n="13.6.3">maar in het Oosten speurde men aan de leer meer de liturgische rijkdom dan de kritische armoede,</seg> <seg n="13.6.4">die Augustinus vertolkt,</seg> <seg n="13.6.5">als hij zegt,</seg> <seg n="13.6.6">dat de bedoeling niet is iets te zeggen,</seg> <seg n="13.6.7">maar:</seg> <seg n="13.6.8">niet geheel te zwijgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Een dogmatiek als kerkelijke tak van dienst kon niet opkomen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">De kerkelijke uitspraak werd een vat ter ere.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Met de vaas werd de lijn daarop in de tempel geborgen,</seg> <seg n="13.9.2">stille vooronderstelling voor de kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="13.9.3">meer dan aanwijzing voor denken en preken.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Het dogma ging ter ruste in het symbool.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Heel anders in het Westen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Daar bleef het Apostolicum bij de doop dienst doen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het is hoorn des overvloeds,</seg> <seg n="14.3.2">die in de belijdenis met liturgisch bewegen in ritmische uitspraak voor God wordt uitgegoten.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het blijft symbool.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Maar met het eigenlijke dogma,</seg> <seg n="14.5.2">de uitspraak van 325,</seg> <seg n="14.5.3">ging men heel anders om.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Men was in staat om,</seg> <seg n="14.6.2">bij alle verering,</seg> <seg n="14.6.3">van de letter van het Nicaenum af te zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f23" rend="superscript">w</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Augustinus noemt het in zijn <hi rend="italic">De Trinitate</hi> zelfs niet éénmaal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Elders wekt hij op tot de erkenning van het <hi rend="italic">homoousion</hi></seg> <seg n="14.8.2"><hi rend="italic">-</hi> de leer der gelijkheid-in-wezen van Vader en Zoon</seg> <seg n="14.8.3">- maar dan niet om het gezag van het concilie,</seg> <seg n="14.8.4">doch om het normatieve van de Heilige Schrift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Hij ontwikkelt daarna zijn persoonlijke,</seg> <seg n="14.9.2">theologische leer van de triniteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Niet zozeer om de formules gaat het dan,</seg> <seg n="14.10.2">maar om zekere kritische grondgedachten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Nu moet men bij Augustinus altijd verdacht blijven op een zekere 'zweving' tussen rede en gezag.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Maar als die bij hem sterker is dan bij anderen,</seg> <seg n="15.2.2">dan blijft hij toch ook hierin de toonaangever der Westerse kerk,</seg> <seg n="15.2.3">dat symbool en dogma,</seg> <seg n="15.2.4">cultus en leer duidelijk onderscheiden blijven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het dogma heeft een kritische functie.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het zet niet door een substantiële opvatting het kerkelijke leven stil,</seg> <seg n="15.4.2">maar het beweegt het.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Dogmatiek wordt een eigen dienst <pb n="175" ed="VW"/>in de kerk,</seg> <seg n="15.5.2">met de exegese als basis en de prediking als voorland.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Om te beseffen wat dat betekent,</seg> <seg n="15.6.2">daarvoor behoeft men maar de werken van Calvijn in het <hi rend="italic">Corpus Reformatorum</hi> te bekijken.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Daar staan zijn bijbelvertaling met zijn beroemde commentaren,</seg> <seg n="15.7.2">dan zijn <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="15.7.3">en eindelijk zijn traktaten,</seg> <seg n="15.7.4">brieven en preken.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Een samenhangende arbeid voor de kerk,</seg> <seg n="15.8.2">in gehoorzaamheid aan Gods Woord,</seg> <seg n="15.8.3">met eerbied voor het kerkelijk symbool,</seg> <seg n="15.8.4">maar in het besef van persoonlijke verantwoordelijkheid volbracht.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hier is dogmatiek geen compilatorische,</seg> <seg n="15.9.2">maar een kritische wetenschap.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Er blijft een zekere spanning tussen symbool en dogma;</seg> <seg n="15.10.2">het laatste blijft een eigen functie oefenen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Nog op een tweede onderscheid tussen Oost en West moet hier gewezen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Een verschil waarop,</seg> <seg n="16.2.2">voor zover ik weet,</seg> <seg n="16.2.3">zelden gelet wordt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De historische voorloper en latere concurrent van de bisschoppelijke prediker was in Griekenland en Klein-Azië de sofist;</seg> <seg n="17.1.2">in de Latijnse landen de retor.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Tussen de eersten had ook theologisch debat plaats;</seg> <seg n="17.2.2">tussen de laatsten nauwelijks.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De theologie van Tertullianus,</seg> <seg n="17.3.2">Cyprianus en Augustinus vertoont eigenaardigheden,</seg> <seg n="17.3.3">die alleen hieruit te verklaren zijn.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Men heeft de kerkvaders verweten,</seg> <seg n="17.4.2">dat zij het Evangelie hebben vergriekst en <hi rend="italic">gnosis</hi> (wijsheid) hebben gedreven in plaats van <hi rend="italic">pistis</hi> (geloof).</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wij zijn thans minder dan vroeger geneigd dit toe te geven.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Maar in ieder geval heeft de Latijnse dogmaticus zijn eigen manier.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Heel treffend noemt Reuter Ambrosius een <hi rend="italic">dogmatisch retor.</hi></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">"Das rhetorische Talent erleichtert ihm die Lösung der Probleme oder vielmehr verlockt ihn,</seg> <seg n="17.8.2">die Schwierigkeit derselben zu verkennen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Er prägt Gedanken,</seg> <seg n="17.9.2">welche einander ausschliessen,</seg> <seg n="17.9.3">in Sentenzen aus,</seg> <seg n="17.9.4">welche unmittelbar nebeneinandergestellt werden als Thesen,</seg> <seg n="17.9.5">ja als Antithesen,</seg> <seg n="17.9.6">aber als Antithesen des in sich gewissen,</seg> <seg n="17.9.7">in dieser Gewissheit triumphierenden Glaubens."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Dat is een vruchtbaar gezichtspunt.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Hier wordt het dogma niet speculatief,</seg> <seg n="17.11.2">maar in de rede gewonnen.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Het is geen produkt van denken,</seg> <seg n="17.12.2">maar van spreken.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">In het dogma is het Woord niet in symbolische rust,</seg> <seg n="17.13.2">maar in beweging.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Het is daarom niet naar de aard van ons Latijns christendom om,</seg> <seg n="17.14.2">evenals Kuyper,</seg> <seg n="17.14.3">voor de dogmatiek 'de inhoud van het Woord in ruste' te nemen,</seg> <seg n="17.14.4">om dan bij 'kerugma en predikatie' pas op de beweging te letten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Daarmee drukt men het dogma weer op het symbool terug.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">- Ook bij Augustinus is deze Latijnse trek heel duidelijk.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Een vergelijking van diens <hi rend="italic">Methode van godsdienstonderwijs en Preken</hi> met zijn dogmatische werken toont,</seg> <seg n="17.17.2">dat heel veel van wat tot het stambezit van zijn geloofsleer behoort,</seg> <seg n="17.17.3">zijn vorm te danken heeft aan mondelinge<pb n="176" ed="VW"/> mededeling.</seg></s> <s n="17.18"><seg n="17.18.1">- Ook de eigenaardigheid van de nieuwtestamentische sacramenten,</seg> <seg n="17.18.2">in onderscheiding van de oudtestamentische,</seg> <seg n="17.18.3">ziet de kerkvader hierin,</seg> <seg n="17.18.4">dat de laatste in ruste,</seg> <seg n="17.18.5">de eerste in beweging zijn.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Voor een goede bezinning omtrent het kerkelijk dogma is het daarom van belang,</seg> <seg n="18.1.2">zich rekenschap te geven van het karakter dezer <hi rend="italic">retorische dogmatiek,</hi></seg> <seg n="18.1.3">in onderscheiding van wat ik nu de <hi rend="italic">symbolische</hi> zou willen noemen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het sofisme moet in het dogma optreden,</seg> <seg n="18.2.2">zodra de gedachte niet meer tussen God en mens in beweging is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Als ze geen <hi rend="italic">woord</hi> meer is.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">In het sofisme kan Achilles de schildpad niet achterhalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">In de werkelijkheid wel.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Als Ambrosius zijn bisschoppelijke preken houdt,</seg> <seg n="18.6.2">vallen de sofistische zwarigheden,</seg> <seg n="18.6.3">die Augustinus tegen de christelijke waarheid heeft,</seg> <seg n="18.6.4">weg.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De stof van de Griekse theologie hebben de Latijnse theologen zeker niet versmaad.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ambrosius was een graeciserend theoloog en Augustinus heeft daar een voorbeeld aan genomen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zij kennen en bewerken de finesses van het trinitarisch en het christologisch dogma.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar zij zijn er,</seg> <seg n="19.4.2">als Paulus met het Evangelie,</seg> <seg n="19.4.3">mee naar de heidenen gegaan.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Terwijl in het Oosten het dogma door kloosterlingen werd verfijnd en in de kerkdienst opgenomen,</seg> <seg n="19.5.2">schrijft Ambrosius in zijn <hi rend="italic">Plichtenleer</hi> de eerste christelijke ethiek voor Europa en geeft Augustinus in zijn <hi rend="italic">Over de Stad Gods tegen de heidenen de</hi> geloofsleer voor een hele jonge volkerenwereld.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Een retorische dogmatiek,</seg> <seg n="19.6.2">waarin het trinitarisch dogma,</seg> <seg n="19.6.3">zonder dat er veel sprake is van Nicea,</seg> <seg n="19.6.4">met het oog op kerk en staat wordt geproclameerd.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zo kan het schijnen dat,</seg> <seg n="20.1.2">na de periode van dogmenvorming in de Griekse kerk,</seg> <seg n="20.1.3">de voortgang stilstaat.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Sommigen willen ook slechts spreken van twee dogmata,</seg> <seg n="20.2.2">dat van Nicea over de triniteit en dat van Chalcedon over de christologie.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Dit afsterven zou heel vreemd zijn voor de kerk.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Maar eigenlijk nog wonderlijker is de gedachte,</seg> <seg n="20.4.2">dat de Latijnse kerk het dogma van de mens zou hebben gegeven,</seg> <seg n="20.4.3">toen de Grieken met God gereed waren.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Toch is het vaak zo voorgesteld.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Bij Thomasius geeft de Griekse kerk <choice><sic>trinite;tsleer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">triniteitsleer</corr></choice> en christologie;</seg> <seg n="20.6.2">de Afrikaanse antropologie en hamartiologie;</seg> <seg n="20.6.3">de middeleeuwen de leer der verzoening en de Reformatie de leer der toeëigening <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f32" rend="superscript">f</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n10" rend="superscript">10</ref>Nu is de mogelijkheid van een antropologie in de dogmatiek een omstreden punt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Mij komt het voor,</seg> <seg n="20.7.2">dat het werk van Augustinus meer bestaan heeft in het ondermijnen van een leer van de mens dan in het omgekeerde.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">In de Griekse kerk was de wijsgerige leer van de mens,</seg> <seg n="20.8.2">met haar vrijheidsbegrip,</seg> <seg n="20.8.3">naast het kerkelijk dogma blijven staan.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Deze leer heeft Augustinus heftig dooreen geschud.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Hij heeft ook op dit gebied plaats gemaakt voor het trinitarisch dogma.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De pelagiaanse strijd is een kamp geweest tussen het klooster,</seg> <seg n="20.11.2">waarin het dogma een zaak van contemplatie was,</seg> <seg n="20.11.3">en de kerk,</seg> <seg n="20.11.4">waarin het <pb n="177" ed="VW"/>midden in het leven werd gepreekt.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">En in de preek bleek geen plaats te zijn voor een tweede dogma,</seg> <seg n="20.12.2">dat van de mens.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">De antropologie valt naast de leer der triniteit weg.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Maar ook dit wegvallen heeft dogmatische gevolgen.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">De <hi rend="italic">triniteitsleer neemt de vorm aan van een leer van zonde en genade.</hi></seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Dat is in iedere preek in de Latijnse wereld de voornaamste der 'Antithesen des in sich gewissen,</seg> <seg n="20.16.2">in dieser Gewissheit triumphierenden Glaubens.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Maar ieder,</seg> <seg n="20.17.2">die enigszins vertrouwd is met de homiletiek der middeleeuwen,</seg> <seg n="20.17.3">weet dat het niet de enige is.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">Dat daaronder een nimmer eindigende stoet van zulke paren door de prediking trekt.</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">Taulers preken zijn er vol van.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">En ook uit ons avondmaalsformulier zijn zij iedere kerkgangen bekend.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dit alles kenmerkt ongetwijfeld de hele westerse dogmatiek tegenover die van het Oosten.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wanneer protestanten spreken van symbolen,</seg> <seg n="21.2.2">wat de luthersen heel spoedig en de gereformeerden later deden,</seg> <seg n="21.2.3">dan bedoelen zij daarmee toch homiletische en geen liturgische stukken.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De <hi rend="italic">zondagen</hi> van de Heidelbergse catechismus zijn prachtige preekschetsen en ze zijn daarvoor zelfs nog meer gebruikt dan voor het godsdienstonderwijs.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Zij zijn het mooiste voorbeeld van gesproken dogmatiek en hun symbool-karakter wordt daardoor verre overschaduwd.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Trouwens ook Calvijns <hi rend="italic">Institutie kan</hi> men lezen als een stichtelijk boek.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit neemt niet weg dat wij na de Reformatie van een derde dogmatisch type moeten spreken.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Na de symbolische en de retorische treedt <hi rend="italic">de pastorale dogmatiek</hi> op. Het Griekse dogma is als een drama tussen Vader en Zoon,</seg> <seg n="22.2.2">waarbij de mens toeschouwer is.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Er is in de dogmatische partijen van het Nicaenum een stilte als der eeuwigheid.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">- In de retorische dialectiek van Ambrosius en Augustinus gaat de mens als zondaar naast de triniteit,</seg> <seg n="22.4.2">de staat als heiden naast de kerk.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Naast de genade golft de zonde.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het dogma gaat,</seg> <seg n="22.6.2">beweegt zich door de kerk in homiletische antithesen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Er blijft nog een zekere wederkerigheid,</seg> <seg n="22.7.2">waardoor verhinderd wordt,</seg> <seg n="22.7.3">dat het Woord,</seg> <seg n="22.7.4">de richting van God naar mens,</seg> <seg n="22.7.5">volkomen tot zijn recht komt.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De genade als kracht en de zonde als begeerlijkheid <hi rend="italic">(concupiscentia)</hi> houden iets zakelijks,</seg> <seg n="22.8.2">waardoor de middensfeer sacramenteel blijft.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Daarom is het terecht,</seg> <seg n="22.9.2">dat juist in ons avondmaalsformulier enige van zulke retorische antithesen,</seg> <seg n="22.9.3">die overigens in de hervormde kerken niet meer geheel op haar plaats zijn,</seg> <seg n="22.9.4">staan opgenomen.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De echt-reformatorische dogmatiek echter is een pastorale,</seg> <seg n="22.10.2">waarin het trinitarische Woord eenzijdig tot ons komt en waarin het met de correlatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f35" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n11" rend="superscript">11</ref> volkomen uit is.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Daardoor wordt ook het semi-pelagianisme,</seg> <seg n="22.11.2">dat in de roomse kerk nooit kan uitsterven,</seg> <seg n="22.11.3">overwonnen.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Het sacrament <pb n="178" ed="VW"/>komt hierdoor noodwendig op de tweede plaats.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">De verzoening,</seg> <seg n="22.13.2">die in de antithetische theologie nooit finaal haar beslag kan krijgen,</seg> <seg n="22.13.3">zodat ze én om haar zakelijk én om haar wederkerig karakter als herhaalbaar moet worden gedacht in het sacrament,</seg> <seg n="22.13.4">komt nu in het Woord éénmaal en in éne richting tot de mens.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De wijzigingen,</seg> <seg n="23.1.2">die het begrip 'dogma' daardoor ondergaat,</seg> <seg n="23.1.3">moeten wel heel groot zijn,</seg> <seg n="23.1.4">als Harnack,</seg> <seg n="23.1.5">na zijn monografie over het Griekse dogma in de beide eerste delen van zijn <hi rend="italic">Dogmengeschichte,</hi></seg> <seg n="23.1.6">in zijn derde deel nog wel een monografie over Augustinus geeft,</seg> <seg n="23.1.7">zoals men dat terecht genoemd heeft,</seg> <seg n="23.1.8">maar daarna de sporen van het dogma niet meer kan volgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">- Dat begrip is dan ook verre van 'eindeutig'.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Lobstein bepaalde het vroeger als "een leer met gezag,</seg> <seg n="23.3.2">een door de kerkelijke overlevering geheiligde,</seg> <seg n="23.3.3">ieder christen bindende uitspraak over het geloof."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Voor Barth is "het concrete dogma niets anders dan door de kerk gekeurde,</seg> <seg n="23.4.2">voorlopig gezuiverde,</seg> <seg n="23.4.3">op een bepaalde 'juiste' formule gebrachte verkondiging."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Tussen deze en de "uitkomsten der geschiedenis van de dogmatiek" maakt hij geen onderscheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f38" rend="superscript">l</ref>.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Hij wil niet met Rome en de orthodoxie van dogmata spreken,</seg> <seg n="23.6.2">maar enkel van een dogma.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De dogmata der symbolen mogen in de dogmatiek slechts leiding geven,</seg> <seg n="23.7.2">maar hebben geen autoriteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">In de dogmatiek heeft een gesprek plaats van alle dogmatici onder elkaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Dogma is hier dus niet een ding,</seg> <seg n="23.9.2">maar een functie der kerk,</seg> <seg n="23.9.3">waaraan al haar leden meewerken,</seg> <seg n="23.9.4">een Friese of Schotse boer evengoed als de 318 vaders van Nicea.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Dat hierin enige beperking wordt aangebracht door het tot een aangelegenheid van de school te verklaren,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f41" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="23.10.2">verandert niets aan 't wezen van de zaak.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Leken doen mee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het is duidelijk,</seg> <seg n="24.1.2">dat wij hier,</seg> <seg n="24.1.3">bij Lobstein en Barth,</seg> <seg n="24.1.4">heel klaar het verschil kunnen zien tussen de symbolische en de pastorale dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In allerlei nuancering liggen opvattingen omtrent het dogma daartussen in.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Kuyper bijv. scheidt veel meer dan Barth het ambtelijk dogma van dat der wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Bavinck wijst op het 'Deusdixit' achter het dogma,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f45" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="24.4.2">wat Barth achter het Woord hoort.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ons is het er hier om te doen,</seg> <seg n="25.1.2">die verschuivingen in de betekenis van 'dogma' in verband te zien met de drie door ons onderscheiden perioden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">In <pb n="179" ed="VW"/>de tijd van het symbool roept het dogma de kerk,</seg> <seg n="25.2.2">nog ten halve in het aangezicht van de parousie,</seg> <seg n="25.2.3">tot aanschouwing van de heilige Drievuldigheid en de naturen van Christus.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">"Het dogma blijft een verborgenheid,</seg> <seg n="25.3.2">de prediking is voor het volk",</seg> <seg n="25.3.3">zo drukte een kerkleraar zich uit.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n13" rend="superscript">13</ref><s n="25.4"><seg n="25.4.1">Beide behoren tot verschillende sferen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Wel is de dogmatische beslissing voor Athanasius een gemeentelijk en soteriologisch belang,</seg> <seg n="25.5.2">maar wereldhistorische gevolgen in grote stijl,</seg> <seg n="25.5.3">waarbij de toekomst der volkeren met hun al of niet aannemen van het Nicaenum samenhangt,</seg> <seg n="25.5.4">zoals dat in het Westen plaats had,</seg> <seg n="25.5.5">heeft ze in het Oosten niet gehad.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">In de orthodoxe kerk en nog meer in de landskerken werd het dogma in de cultus weggeborgen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De nationale zede stond zelfstandig naast het dogma.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">In de Latijnse kerk wordt dat heel anders.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Het uitblijven van de wederkomst des Heren werd als een aanvulling van de openbaring opgevat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Dat gaf een grote verandering in de richting van de aandacht der mensen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">De bisschop gaat de plaats van de martelaar innemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Het Evangelie komt naast de mens wandelen en vergezelt hem in het sacrament van de wieg tot het graf.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">De geschiedenis wordt in Augustinus' <hi rend="italic">Stad Gods</hi> gezien als een tweelinggeboorte van heiden en christen.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">En in de bisschoppelijke homilie begint de retorische dogmatiek haar dubbele loop,</seg> <seg n="25.14.2">die men later gestold ziet in Abaelardus' <hi rend="italic">sic et non</hi> en in het <hi rend="italic">videtur quod sed contra</hi> van Thomas.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Men zoekt aan het sofisme te ontkomen door het dogma in de geschiedenis te brengen;</seg> <seg n="25.15.2">of liever,</seg> <seg n="25.15.3">omdat men het laatste doen moet,</seg> <seg n="25.15.4">wordt men verlost van het eerste.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">- Maar het dubbele blijft.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Het is de tijd van het semi;</seg> <seg n="25.17.2">semi-pelagianisme;</seg> <seg n="25.17.3">het geloof half gave,</seg> <seg n="25.17.4">half werk.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Het dogma half openbaring,</seg> <seg n="25.18.2">half natuurlijke Godskennis.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">- Voor deze tijd kan men het dogma niet meer ontlenen aan enkele concilies,</seg> <seg n="25.19.2">maar men moet het opzoeken in de brede discussies tussen twee partijen.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">Het moet opgedolven uit de bisschoppelijke retoriek.</seg></s> <s n="25.21"><seg n="25.21.1">Bij de leer van zonde en genade denkt niemand dadelijk aan een kerkvergadering,</seg> <seg n="25.21.2">maar altijd aan Augustinus en Pelagius.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Bij de Reformatie pas komt de kerk</seg> <seg n="26.1.2">- wat in Augustinus' tijd niet mogelijk was</seg> <seg n="26.1.3">- deze semi-verhouding te boven.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De tijd <hi rend="italic">der pastorale</hi> dogmatiek is gekomen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">In verband met het dogma zien wij dan,</seg> <seg n="26.3.2">vooral in de gereformeerde kerk,</seg> <seg n="26.3.3">niet uitsluitend om naar een synode of een discussie in grote stijl,</seg> <seg n="26.3.4">maar vooral ook naar gemeentelijk gesprek en naar de talloze dogmatieken,</seg> <seg n="26.3.5">die in dat milieu ontstaan zijn.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De pastor is niet zoals de bisschop het subject van de dogmatiek,</seg> <seg n="26.4.2">maar,</seg> <seg n="26.4.3">door zijn preek,</seg> <seg n="26.4.4">het object;</seg> <seg n="26.4.5">vaak tegen wil en dank.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De dogmatische lijnen lopen niet evenwijdig,</seg> <seg n="26.5.2">maar zij zoeken een beslissing en het criterium komt daar te liggen,</seg> <seg n="26.5.3">waar die beslissing valt,</seg> <seg n="26.5.4">in het <pb n="180" ed="VW"/>geloof.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">En nu,</seg> <seg n="26.6.2">waar iedere boer en burger het hanteert,</seg> <seg n="26.6.3">kan iemand als Harnack,</seg> <seg n="26.6.4">die zijn hart verpand had aan de vergrieksing van het dogma,</seg> <seg n="26.6.5">het niet meer terug vinden.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De bronnen voor de dogmatiek worden nu ook wel heel talrijk en een beschrijving ingewikkeld.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Het dogma is helemaal functie geworden en zijn uitbeelding een kritische aangelegenheid.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">- Moeilijk vooral ook omdat geloof en cultuur zich hier met elkaar dreigen te vermengen.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Heel anders dan in de retorische dogmatiek,</seg> <seg n="26.10.2">waar de beide 'civitates'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f49" rend="superscript">w</ref> naast elkaar henengaan,</seg> <seg n="26.10.3">vermengt de pastorale het dogma als't ware met het leven.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Bij Augustinus of Bossuet<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n14" rend="superscript">14</ref> worden ze wel uiteengehouden.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De dominee</seg> <seg n="26.12.2"><hi rend="italic">- homuncio (Calvijn</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n15" rend="superscript">15</ref><hi rend="italic">)</hi></seg> <seg n="26.12.3">- is zulk een macht niet gegeven.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Midden onder zijn mensen doet hij de schat in aarden vaten;</seg> <seg n="26.13.2">zelf de breekbaarste van allen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Deze moeilijkheden zijn nog sterk vermeerderd,</seg> <seg n="27.1.2">doordat de theologie lange tijd alles gedaan heeft wat zij kon,</seg> <seg n="27.1.3">om deze secularisering te bevorderen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Zij zag de grens tussen genadeleven en cultuur,</seg> <seg n="27.2.2">dogma en wetenschap,</seg> <seg n="27.2.3">over het hoofd en werkte een osmose in de hand,</seg> <seg n="27.2.4">waarbij in de dogmatiek allerlei vreemde bestanddelen binnendrongen. 't Liefst natuurlijk uit hogere sferen,</seg> <seg n="27.2.5">maar daardoor des te gevaarlijker.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">- Daartegen is nu in de jongste tijd sterk verzet ontstaan.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Maar de zuivering is buitengewoon moeilijk,</seg> <seg n="27.4.2">omdat men gevaar loopt met het badwater het kind weg te werpen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Ook loopt men kans in het <hi rend="italic">semi</hi> terug te vallen:</seg> <seg n="27.5.2">pastoraal en dogmatiek voor retoriek en scholastiek in te ruilen.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Barths <hi rend="italic">Römerbrief was</hi> aan de eerste niet vreemd.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Men merkt er een zekere verdubbeling in op,</seg> <seg n="27.7.2">die haar exponent vindt in de dubbele predestinatie.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Zijn <hi rend="italic">Dogmatik</hi> liep in eerste uitgave sterk het verwijt van scholastiek op. Een verwijt mag daarvan nauwelijks worden gemaakt.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Eer loopt Brunner gevaar in de vermenging terug te vallen,</seg> <seg n="27.9.2">als hij zijn opvattingen van het aanknopingspunt ontwikkelt.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Hier,</seg> <seg n="27.10.2">meer dan ooit,</seg> <seg n="27.10.3">moet de nadruk gelegd worden op de <hi rend="italic">hardheid en armoede</hi> der dogmatiek,</seg> <seg n="27.10.4">waarover wij in het begin spraken.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Men kan de indruk hebben gekregen,</seg> <seg n="27.11.2">dat wij ze geheel uit het oog hebben verloren.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Dit is zo weinig het geval,</seg> <seg n="27.12.2">dat zij juist in de <hi rend="italic">pastorale</hi> dogmatiek principiële betekenis krijgen.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Zij moeten hier het dogma redden van de ondergang in de cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">De soberheid van het dogma,</seg> <seg n="27.14.2">die wij in het Nicaenum opmerkten,</seg> <seg n="27.14.3">toen wij het met runen vergeleken,</seg> <seg n="27.14.4">door onaardse hand gesteld op het kerkelijk symbool,</seg> <seg n="27.14.5">moet zich in de pastorale dogmatiek verdedigen tegen het ritme,</seg> <seg n="27.14.6">nu niet van het symbool,</seg> <seg n="27.14.7">maar van het hele cultuurleven.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Maar ook de gevaren dier hardheid zijn zeker niet te onderschatten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De schat moet in zijn geheel worden gelicht.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">En het mag niet zo lopen,</seg> <seg n="28.3.2">dat wij weer iets naast het leven krijgen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De toepasselijkheid,</seg> <seg n="28.4.2">die de ere vormt van de pastoraal,</seg> <seg n="28.4.3">mag niet verloren gaan.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">En zelfs dat woord 'toepasselijk' wekt <pb n="181" ed="VW"/>licht misverstand.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Als wij ons eerst de kerkelijk geformuleerde dogmata denken als gevolg van de inscripturatie van de Logos,</seg> <seg n="28.6.2">dan moet in de toepassing het gevolg van de incarnatie nog komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Ook zo komen we de retoriek,</seg> <seg n="28.7.2">die in <hi rend="italic">antithesen</hi> over ons hoofd gaat,</seg> <seg n="28.7.3">de semi-verhouding,</seg> <seg n="28.7.4">niet te boven.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Het dogma is de structurele doorsnede van een preek,</seg> <seg n="28.8.2">die bezig is een hart te bekeren.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Het is de uitbeelding van de Heilige Geest,</seg> <seg n="28.9.2">op heterdaad betrapt bij het troosten van een gemoed.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Het is de figuur van de Triniteit zelf,</seg> <seg n="28.10.2">uit het dogma van Nicea;</seg> <seg n="28.10.3">van Christus,</seg> <seg n="28.10.4">uit de formules van Chalcedon.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Maar nu niet op een drievoet gezeten in de wierook-walm van een cultische dienst,</seg> <seg n="28.11.2">of in bisschoppelijke tegenstellingen aan de wereld voorgesteld,</seg> <seg n="28.11.3">maar in het gebrekkig woord van dominee of oefenaar regelrecht op ons afkomende om zich in ons hart en leven te begraven.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Met deze onweerstaanbare God,</seg> <seg n="28.12.2">deze <hi rend="italic">gratia irresistibilis et efficax,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f51" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="28.12.3"><choice><sic>waarbij eik semi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waarbij elk semi</corr></choice> wordt te niet gedaan,</seg> <seg n="28.12.4">heeft het dogma te doen.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Daarover heeft de pastorale dogmatiek,</seg> <seg n="28.13.2">gevoerd door professor of kruidenier,</seg> <seg n="28.13.3">predikant of boer,</seg> <seg n="28.13.4">altijd gelopen.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Het dogma correspondeert met een kerk,</seg> <seg n="28.14.2">die <hi rend="italic">actus purus</hi> (Barth) is.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Barth heeft in zijn <hi rend="italic">Dogmatik</hi> met grote scherpte getracht deze dingen veilig te stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Tegenover de modernistische theologie wijst hij aan,</seg> <seg n="29.2.2">dat het in het dogma niet gaat over een der vele menselijke mogelijkheden.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">- Hier zou ik van een hele onmogelijkheid willen spreken.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">- Hij betoogt dan,</seg> <seg n="29.4.2">dat wij evenmin met Rome de genade mogen zien als een ding,</seg> <seg n="29.4.3">waarmee wij in een steeds aanwezige betrekking staan.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">- Dat noem ik een halve mogelijkheid,</seg> <seg n="29.5.2">een semi-verhouding tot iets wat steeds naast ons loopt.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">- Het dogma wordt pas waar in de zuivere werkelijkheid,</seg> <seg n="29.6.2">waarin Achilles de schildpad achterhaalt.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Daar valt elk sofisme dood en is het meteen uit met de retoriek.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">In het dogma mag de Triniteit niet blijven een God van de stille ommegang in de eeuwigheid en evenmin onze sacramentele dubbelganger in de tijd.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">God is onze Schepper en Verlosser en Trooster in leven en sterven.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Dit kan alleen goed tot zijn recht komen in de pastorale dogmatiek.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Het dogma mag tussen exegese en preek zijn <hi rend="italic">woord-karakter</hi> niet verliezen.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">De Schepper spreekt en het is er.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">De Zoon is het Woord in den beginne.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">De Heilige Geest spreekt in alle talen.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Dit talenwonder der Triniteit mogen wij in onze geloofsleer niet stilleggen.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Wij mogen dat niet door metafysische bespiegeling,</seg> <seg n="29.16.2">maar evenmin door sacramentele verminking.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Beide malen gaan wij uit het geluid des levens in de stilte des doods over.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In de pastorale dogmatiek is het dogma daarom direct op de prediking gericht.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het is de grote verdienste van Barths dogmatiek,</seg> <seg n="30.2.2">dat hij daarmee zoveel ernst heeft gemaakt.</seg></s> <pb n="182" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wanneer wij aan het dogma zo zijn functie laten in de lijn van het Woord,</seg> <seg n="30.3.2">dat van God naar de kerk uitgaat,</seg> <seg n="30.3.3">dan brengt dat een grote vereenvoudiging mee,</seg> <seg n="30.3.4">die men zich 't best kan realiseren door de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn naast <hi rend="italic">de Summa</hi> van Thomas te leggen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het komt er immers op aan het éne gebeuren te grijpen,</seg> <seg n="30.4.2">niet te begrijpen,</seg> <seg n="30.4.3">dat openbaring,</seg> <seg n="30.4.4">schrift,</seg> <seg n="30.4.5">geloof tot een eenheid verbindt,</seg> <seg n="30.4.6">en dat in iedere preek,</seg> <seg n="30.4.7">die aan de eisen van het dogma voldoet,</seg> <seg n="30.4.8">zich moet herhalen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">De prediking van Singlin<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f53" rend="superscript">a</ref> voldeed daaraan,</seg> <seg n="30.5.2">omdat,</seg> <seg n="30.5.3">zoals men zei,</seg> <seg n="30.5.4">zich daaronder altijd iemand bekeerde.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dan was daar <hi rend="italic">de actus purus,</hi></seg> <seg n="30.6.2">de opheffing van alle andere mogelijkheden,</seg> <seg n="30.6.3">de overwinning van iedere semi-verhouding.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Bekering zonder één enkele reden,</seg> <seg n="30.7.2">buiten de preek gelegen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Een keuze,</seg> <seg n="30.8.2"><hi rend="italic">bonne en soi-méme,</hi></seg> <seg n="30.8.3">zoals een bekeerling uit deze kring,</seg> <seg n="30.8.4">de advocaat Le Maître,</seg> <seg n="30.8.5">zich uitdrukte,</seg> <seg n="30.8.6">zonder enig motief om haar tegenover vrienden uit de wereld te rechtvaardigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">- Dit preken heeft La Bruyère voor de geest gestaan,</seg> <seg n="30.9.2">toen hij in het mooie hoofdstuk <hi rend="italic">De la Chaire</hi> in zijn <hi rend="italic">Les Caractères,</hi></seg> <seg n="30.9.3">de preek van het pleidooi,</seg> <seg n="30.9.4">de kansel van de balie onderscheidde.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Wanneer hij er tegen opkomt,</seg> <seg n="30.10.2">dat in de preek drie grote onderwerpen,</seg> <seg n="30.10.3">drie dogma's naast elkaar behandeld worden,</seg> <seg n="30.10.4">alsof de bekering van de verdeling afhing,</seg> <seg n="30.10.5">en als hij dan de welsprekendheid van de kansel karakteriseert als een verborgen,</seg> <seg n="30.10.6">door weinigen gekende en moeilijk te beoefenen kunst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f54" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">- Inderdaad,</seg> <seg n="30.11.2">de motieven in de preek moeten in een rij staan,</seg> <seg n="30.11.3">die aan tijdsopvolging beantwoordt,</seg> <seg n="30.11.4">en niet aan ruimtelijke uitgebreidheid.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Zij moeten allen gericht zijn op een <hi rend="italic">heden,</hi></seg> <seg n="30.12.2">waarin men zijn hart niet verhardt.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Ze moeten overeenkomen met de opeenvolging van de profeten en apostelen in de bijbel,</seg> <seg n="30.13.2">waarnaast geen cultuurverschijnselen in Israëls historie een plaats konden vinden.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Zo moet de preek alle overwegingen van elders afsnijden,</seg> <seg n="30.14.2">tot de éne mogelijkheid overblijft:</seg> <seg n="30.14.3">Gods Woord te denken;</seg> <seg n="30.14.4">te geloven.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">- Dat is het criterium,</seg> <seg n="30.15.2">dat de dogmatiek aanlegt.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">En deze maatstaf is altijd,</seg> <seg n="30.16.2">bewust of onbewust,</seg> <seg n="30.16.3">vooral in de gereformeerde kerk,</seg> <seg n="30.16.4">gebruikt.</seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">De prediking moest een werkelijkheid,</seg> <seg n="30.17.2">het geloof,</seg> <seg n="30.17.3">de bekering benaderen.</seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">En daarmede bedoelde men niet een correcte uiteenzetting van wat geloof en bekering zijn,</seg> <seg n="30.18.2">maar men wilde dat het Woord zelf een schakel zou worden in een geschiedenis.</seg></s> <s n="30.19"><seg n="30.19.1">Het moest zo ingesteld zijn,</seg> <seg n="30.19.2">dat er iets gebeuren kon. Er moest een woord zijn,</seg> <seg n="30.19.3">waarvan het geloof het onzichtbaar verlengde kon worden.</seg></s> <s n="30.20"><seg n="30.20.1">Dan pas hield de preek op retoriek te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Men merkt dat wij hier aan een grens raken.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">En vooral in de gereformeerde dogmatiek heeft men zich op die grens bewogen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dan zoekt men een <pb n="183" ed="VW"/>overgang van het uitwendig woord naar het geestelijk gebeuren in het inwendig woord.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Woord en Geest raken hier soms aan elkaar.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Dr. Th. L. Haitjema heeft er op gewezen,</seg> <seg n="31.5.2">dat ook het inwendig woord nog aan ruimte-aanschouwing is onderworpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Dringt men ook over die grens heen,</seg> <seg n="31.6.2">dan gaan woord en geest straks in elkaar over.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Men moet er te voren van overtuigd zijn deze limiet niet te kunnen bereiken.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Dogmatiek en prediking vermogen uit de sfeer van het Woord niet in die van de Geest over te gaan.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">De luthersen zijn in dat opzicht veel meer gereserveerd geweest.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Ze hebben er meer op gestaan het Woord woord te laten,</seg> <seg n="31.10.2">om hun steun niet te verliezen.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Maar het gevaar van valse gerustheid is bij hen dan ook groter.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">En met die <hi rend="italic">ruimtelijkheid</hi> van het woord hangt dan ook wel samen,</seg> <seg n="31.12.2">dat de Duitse theologie in de negentiende eeuw zoveel vreemde inhouden kon opnemen;</seg> <seg n="31.12.3">en als reactie daarop het exclusieve karakter van de dialectische theologie.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Wanneer wij dan de tijdsorde in de dogmatiek overwegend laten regeren,</seg> <seg n="32.1.2">dan blijft er slechts één dogma over.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Er is maar één geloofsartikel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Niet omdat zij zich in een enerlei oplossen,</seg> <seg n="32.3.2">maar omdat de dogmatiek de christelijke waarheden meer in de orde van een geschiedenis dan van een systeem moet zien.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zoals wij in een preek niet allerlei punten naast elkaar mogen plaatsen,</seg> <seg n="32.4.2">maar elk volgend woord dichter bij de hoorder moet staan,</seg> <seg n="32.4.3">om zo de onweerstaanbaarheid van de genade te benaderen,</seg> <seg n="32.4.4">zo is ook de dogmatiek aan de tijdsorde gebonden.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Het is de wondere innovatie van Augustinus geweest,</seg> <seg n="32.5.2">dat hij haar in zijn <hi rend="italic">De Civitate</hi> in die vorm gegeven heeft.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Weliswaar verschijnt de geschiedenis daar nog,</seg> <seg n="32.6.2">in verband met het retorisch karakter van deze dogmatiek,</seg> <seg n="32.6.3">in een aanschouwelijke,</seg> <seg n="32.6.4">paradigmatische vorm.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Bij alle retoriek is historie een voorraadschuur.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Maar deze bekeerde retor brengt dat uitzwieren in de ruimte onder de tucht van de bijbel,</seg> <seg n="32.8.2">waarin de geschiedenis een enkele lijn laat zien.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Straks,</seg> <seg n="32.9.2">in Calvijns <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="32.9.3"><hi rend="italic">wordt</hi> dat historische vergeestelijkt en verinnerlijkt.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">In deze pastorale dogmatiek wordt alles meer direct en op de man af.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Het krijgt zuiver woord-karakter.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Maar tegen de middeleeuwse scholastiek ziet men duidelijk de tijdvorm uitkomen,</seg> <seg n="32.12.2">die er in heerst.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Alles streeft in éne richting,</seg> <seg n="32.13.2">van 't begin tot 't einde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <pb n="184" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.14"><seg n="32.14.1">Het is ongetwijfeld een hard ding om met het dogma dit ene als richtsnoer voor de prediking op te stellen.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Er zit in wat wij daarbij afwijzen vaak zoveel 'goodwill',</seg> <seg n="32.15.2">zoveel mogelijkheid,</seg> <seg n="32.15.3">dat het op geboortenbeperking lijkt,</seg> <seg n="32.15.4">aan de kerk deze éne geschiedenis,</seg> <seg n="32.15.5">dit éne dogma,</seg> <seg n="32.15.6">deze éne preek als de weg van de actus purus,</seg> <seg n="32.15.7">der zuivere werkelijkheid op te dringen.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">De rijkdom der ideeënwereld,</seg> <seg n="32.16.2">de diepten van het kosmisch bestaan en de vormkracht der persoonlijkheid schijnen zo onuitputtelijk,</seg> <seg n="32.16.3">dat er voor ieder wel een eigen zaligheid schijnt te bestaan.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">En toch was er voor Jezus in deze herberg geen plaats.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">Hij heeft de weg over Golgotha moeten gaan om de zuivere werkelijkheid,</seg> <seg n="32.18.2">de opstanding,</seg> <seg n="32.18.3">te bereiken.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">Daarom zijn wij tot dogmatische armoede gehouden.</seg></s> <s n="32.20"><seg n="32.20.1">Wie het evangelie predikt "faut marcher par des chemins battus,</seg> <seg n="32.20.2">dire ce qui a été dit,</seg> <seg n="32.20.3">et ce que I'on prévoit que vous allez dire;</seg> <seg n="32.20.4">les matières sont grandes,</seg> <seg n="32.20.5">mais usées et triviales;</seg> <seg n="32.20.6">les principes sürs,</seg> <seg n="32.20.7">mais dont les auditeurs pénètrent les conclusions d'une seule vue."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wat door het dogma uitgesloten wordt kan men op twee noemers brengen:</seg> <seg n="33.1.2">de platonische 'anamnese' en wat men heden ten dage gaarne het,</seg> <seg n="33.1.3">existentiële' noemt.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Zij zijn de aanwijzing van de beschouwende en van de werkende zijde van het mensenleven,</seg> <seg n="33.2.2">voorzover die aan zichzelf worden overgelaten.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Tegenover beide is het dogma door armoede gekenmerkt.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">In verband met de eerste heb ik reeds op Augustinus gewezen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Voor de uitsluiting van het existentiële als eigen sfeer vraagt Calvijn hier nog onze aandacht,</seg> <seg n="33.5.2">vooral ook omdat dit heden ten dage zo actueel is.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Dat "die Heilige Schrift ... der Riegel (ist),</seg> <seg n="33.6.2">der der platonischen Anamnese ... faktisch geschoben ist",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f59" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="33.6.3">wordt door velen erkend.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De wissels van het idealisme worden door theologen sterk kritisch bekeken.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Maar naar de andere zijde is men minder op zijn hoede.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Ook hier echter is de weg die over Augustinus naar Calvijn loopt,</seg> <seg n="33.9.2">de veiligste.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Luther heeft weinig aandacht geschonken aan de gevaren,</seg> <seg n="33.10.2">die de prediking en het geloof van de existentie uit bedreigen.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Hij heeft het trinitarisch dogma niet op de staat toegepast,</seg> <seg n="33.11.2">wat Augustinus wel had gedaan.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Hij heeft die wereld,</seg> <seg n="33.12.2">waar in de nieuwere tijd vooral de homo faber<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f60" rend="superscript">h</ref> zo sterk zijn contacten en instincten uitleeft,</seg> <seg n="33.12.3">niet genoeg onder de prediking gesteld.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Naar die zijde is zijn dogmatiek sterk onkritisch gebleven.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Hij heeft de staat existentieel naast het Evangelie aanvaard en daarmee een heel stuk van ons leven op eigen wortel laten staan,</seg> <seg n="33.14.2">zodat de kerk ten slotte in het idealisme moest vluchten.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Calvijn zag in dat dit niet mocht.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik ben het volkomen eens met Haitjema,</seg> <seg n="34.2.2">als hij zegt:</seg> <seg n="34.2.3">"Voor mij staat het vast,</seg> <seg n="34.2.4">dat de as,</seg> <seg n="34.2.5">de spil van heel het theologisch<pb n="185" ed="VW"/> denken van Calvijn gezocht moet worden in zijn kerkstaat-ideaal."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">- Er is weinig van te merken,</seg> <seg n="34.3.2">dat de anamnese de hervormer veel te stellen heeft gegeven.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Deze nuchtere geest heeft gemakkelijker dan de bisschop van Hippo de soberheid van het christelijk denken leren oefenen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Maar met de Latijnse staatsgedachte heeft hij een strijd op leven en dood bestaan.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Voor heel die existentiële sfeer in en achter de staat was er in zijn dogmatiek geen zelfstandige plaats.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Hij geeft daaraan niet een eervolle vooraanzitting in een leer der schepping,</seg> <seg n="34.7.2">maar zet ze op de achterste bank,</seg> <seg n="34.7.3">bij de uitwendige middelen,</seg> <seg n="34.7.4">waardoor het geloofsleven moet worden beschermd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De hele zestiende eeuw,</seg> <seg n="34.8.2">en in Engeland een groot gedeelte van de zeventiende,</seg> <seg n="34.8.3">wordt hierdoor gekenmerkt,</seg> <seg n="34.8.4">dat kerk en staat niet meer,</seg> <seg n="34.8.5">zoals in de tijd der retorische dogmatiek,</seg> <seg n="34.8.6">evenwijdig liepen,</seg> <seg n="34.8.7">maar dat volgens de eis der pastorale geloofsleer het Woord regelrecht op de existentiële sfeer is gericht.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Calvijns experiment te Genève is slechts de paradigmatische vooroefening voor een algemene ontwikkeling der dingen in West-Europa en Amerika,</seg> <seg n="34.9.2">waarbij kerkvorming van beslissende betekenis was voor politieke veranderingen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">De straling van het trinitarisch dogma drong tot op grote diepte door in het existentiële.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Pas in het Quakerisme zijn de daarmee samenhangende bewegingen voorlopig tot rust gekomen.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">- Hoe meer de dogmatiek in haar eerste afdeling aanzwelt door een ontwikkeling van de bijzonderheden der scheppingsorde of daarvoor ruimte zoekt in een heel of half filosofische ethiek,</seg> <seg n="34.12.2">hoe slechter teken dit is voor de invloed van het dogma op die kant van het leven.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">De grootste armoede is hier het beste levensteken.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het aflopen van deze periode der pastorale dogmatiek in de achttiende eeuw valt samen met een hernieuwd wakker worden der anamnese.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Deze moest natuurlijk in Duitsland plaatsvinden,</seg> <seg n="35.2.2">waar de existentiële kritiek veel zwakker was gebleven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Wij zien haar plaats hebben in het opkomen van het idealisme,</seg> <seg n="35.3.2">midden in de grootste politieke verlamming,</seg> <seg n="35.3.3">die men daar ooit heeft gekend.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De droevige hulpeloosheid,</seg> <seg n="35.4.2">waarin men zich daar thans bevindt tegenover een ongekerstende opleving van volk en ras,</seg> <seg n="35.4.3">bewijst meer dan iets anders,</seg> <seg n="35.4.4">dat de hele rijkdom van mogelijkheden der herinnering,</seg> <seg n="35.4.5">die het idealisme uit de menselijke geest naar boven heeft gebracht,</seg> <seg n="35.4.6">niet kan vervangen de duidelijke aanwijzing van de éne weg,</seg> <seg n="35.4.7">die de Schrift ons wijst.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">De Duitse kerk heeft een goed deel van haar krachten in de anamnese verbruikt.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De dialectische theologie is in eerste aanleg een schreeuw geweest bij de ontdekking van deze toestand.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zij was als zodanig en in die vorm ook slechts te plaatsen in het Duitse taalgebied.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zij wees met haar schrille paradoxen weer op de werkelijkheid,</seg> <seg n="36.3.2">die achter de ideologie schuilt.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Kutter was daarin <pb n="186" ed="VW"/>voorgegaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">In calvinistische landen zou zij daarom niet nageschreven kunnen worden.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Maar behalve dat de grote invloed der Duitse theologie ook bij ons een zuivering broodnodig heeft gemaakt,</seg> <seg n="36.6.2">wordt de gereformeerde theologie door de krachtige terugslag in het land van Luther nog eens bijzonder herinnerd aan haar eigen oorspronkelijke houding tegenover de existentiële sfeer.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">In dat opzicht toont de nieuwe theologie in Duitsland nog een onduidelijke houding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Het zal haar niet baten als zij het idealisme afzegt,</seg> <seg n="36.8.2">wanneer dan tegelijkertijd haar dogmatiek de staat zo heel laat,</seg> <seg n="36.8.3">zo buiten de geloofskritiek houdt,</seg> <seg n="36.8.4">als dat na Luther het geval was.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">De natie zal de kerk dan in de anamnese terugdrijven of zij wil of niet.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Ze zal dan een dogmatiek mogen hebben zo rijk als zij zelf wil,</seg> <seg n="36.10.2">maar zij zal het licht van het dogma niet mogen richten op het grote raadsel van eigen bestaan dat in de staat om oplossing roept;</seg> <seg n="36.10.3">tussen de vele mogelijkheden zal de éne weg der kerk niet duidelijk uitkomen.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">En hier liggen juist de onderlinge verschillen tussen de leiders der naoorlogse Duitse theologie.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Het gaat om de verhouding tot het existentiële;</seg> <seg n="36.12.2">m.a.w. de verhouding tot de staat.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Reeds vroeger wist bijv. iemand als Horst Stephan,</seg> <seg n="36.13.2">dat de geloofsleer niet als systeem gegeven moet worden.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Maar als hij haar dan wil zien als een complex van "Strahlen,</seg> <seg n="36.14.2">die von den persönlichen Ausgangspunkten in die Tiefen des Überweltlichen und in die Weiten der irdischen Gotteswelt laufen",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f64" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="36.14.3">dan zitten we midden in de romantiek der Existenzphilosophie.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Niemand der 'Deutsche Christen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n19" rend="superscript">19</ref> van heden zou er bezwaar tegen kunnen hebben.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Barth,</seg> <seg n="36.16.2">Brunner en Gogarten geven hier elk een eigen geluid.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">De laatste zoekt een theologie der openbaring te ontwikkelen aan de hand van de contacten,</seg> <seg n="36.17.2">die wij maken met de schepping rondom ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Brunner komt aan de armoede van het dogma tegemoet door de 'Ordnungen' naar voren te brengen.</seg></s> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Barth oefent in zijn <hi rend="italic">Dogmatik</hi> scherpe onthouding en staat daarmee het sterkst.</seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Op het punt van de staat heeft de dogmatiek het armst te zijn.</seg></s> <s n="36.21"><seg n="36.21.1">Zij weet niets van al de mogelijkheden,</seg> <seg n="36.21.2">die er bestaan naast en tegenover de <hi rend="italic">actus purus der</hi> kerk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Zo zijn wij dan aangewezen op de éne Schrift,</seg> <seg n="37.1.2">het éne dogma,</seg> <seg n="37.1.3">het éne gebeuren der kerk.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Om dat aan te wijzen hebben wij natuurlijk woorden nodig.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Maar daarvan moeten wij een voorzichtig gebruik maken.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">In de nieuwste theologie doet men dat dan ook met grote zorg.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Brunner zal er telkens op wijzen dat,</seg> <seg n="37.5.2">als hij van historie spreekt,</seg> <seg n="37.5.3">het werkelijk 'einmalige' <pb n="187" ed="VW"/>bedoeld wordt,</seg> <seg n="37.5.4">dat alleen aan Gods openbaring toekomt;<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f66" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="37.5.5">of dat hij bij de idee der geschiedenis in het idealisme slechts één moment als christelijk erkent,</seg> <seg n="37.5.6">nl. de richting.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Gogartens grief is,</seg> <seg n="37.6.2">dat het moderne historie-begrip in plaats van een werkelijkheid een mogelijkheid bedoelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">En Barth staat heel kritisch tegenover het werken met het 'existentiële'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f68" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="37.7.2">- Het hoofdbegrip echter in de pastorale dogmatiek is juist het <hi rend="italic">Woord,</hi></seg> <seg n="37.7.3">en de moeilijkheden en gevaren van een behandeling van het dogma hangen vooral daarmee samen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Wanneer thans telkens sprake is van kritische theologie,</seg> <seg n="37.8.2">kritische dogmatiek,</seg> <seg n="37.8.3">dan mag men niet uit het oog verliezen,</seg> <seg n="37.8.4">dat dit gebruik van het woord 'kritisch' uit een omgeving stamt,</seg> <seg n="37.8.5">waarin weinig begrip te vinden was voor de ware functie van het 'Woord'.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Men moet er voor waken,</seg> <seg n="37.9.2">dat men de osmose,</seg> <seg n="37.9.3">die men met een geloofskritische behandeling wil tegengaan,</seg> <seg n="37.9.4">niet alreeds meebrengt in de methode zelf.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wat ik daarover te zeggen heb,</seg> <seg n="38.1.2">kan ik 't best verduidelijken door enkele beschouwingen over de nieuwe bewerking van Barths <hi rend="italic">Prolegomena.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f69" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Barth is daarin,</seg> <seg n="38.2.2">vooral in vergelijking met zijn <hi rend="italic">Römerbrief,</hi></seg> <seg n="38.2.3">veel dichter bij de dogmatische manier der gereformeerden gekomen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Het typisch-calvinistische is</seg> <seg n="38.3.2">- we zagen het reeds</seg> <seg n="38.3.3">- de gang van het Woord Gods door het leven in éne richting.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Er is nergens dubbelheid.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Van de predestinatie af tot de laatste opstanding toe is het één voortgezet spreken Gods.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Nergens staat de mens al te voren gereed om het Woord in ontvangst te nemen.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Er is geen antropologie,</seg> <seg n="38.7.2">die een trap vormt in de leer der drieëenheid en waarop de mens God kan opwachten.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Ook verderop in de orde des heils is die nergens te vinden.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">De mystiek,</seg> <seg n="38.9.2">zo men die wil aantreffen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f70" rend="superscript">r</ref> in de <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="38.9.3">is geen ontmoeting,</seg> <seg n="38.9.4">maar presentie.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Deze werking van het Woord als 'Ereignis',<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f71" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="38.10.2">zonder aanwezige vooronderstelling om haar er uit af te leiden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f72" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="38.10.3">en zonder consequentie die men er zelf uit zou kunnen trekken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f73" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="38.10.4">heeft Barth zoeken te benaderen.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">De eenheid van woord,</seg> <seg n="38.11.2">daad en geheimenis.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Uiteengelegd in een schema van herinnering en verwachting,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f74" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="38.12.2">dat aan de structuur van de tijd,</seg> <seg n="38.12.3">met uitschakeling van de ruimte,</seg> <seg n="38.12.4">ontleend is.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Maar dan zo,</seg> <seg n="38.13.2">dat del gaping tussen gisteren en morgen,</seg> <seg n="38.13.3">tussen gehoord-hebben en zullen-horen,</seg> <seg n="38.13.4">in zijn dogmatiek niet aangevuld wordt.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1"><hi rend="italic">Wat</hi> er verkondigd moet worden,</seg> <seg n="38.14.2">dat kan zij niet zeggen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f75" rend="superscript">w</ref>.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Dat moet in de preek een gebeurtenis zijn.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">- Zo heeft <pb n="188" ed="VW"/>Barth de gereformeerde dogmatiek tot aan of over haar eigen grens gedreven,</seg> <seg n="38.16.2">waar Woord en Geest samenvallen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">In de <hi rend="italic">Römerbrief</hi> was de woord-structuur een andere.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Deze herinnerde sterk aan de lutherse theologie van het 'absolute moment',<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f76" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="39.2.2">waarbij God en mens telkens op een andere trap tegenover elkaar komen te staan en een ontmoeting plaats heeft;</seg> <seg n="39.2.3">schepping,</seg> <seg n="39.2.4">verlossing,</seg> <seg n="39.2.5">unio mystica,</seg> <seg n="39.2.6">voleinding.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Daardoor worden rustpunten geschapen en wordt de heilsweg in stadiën verdeeld.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Er is tussen de ene en de andere wel onzekerheid,</seg> <seg n="39.4.2">maar dan vindt de mens telkens weer een herberg om in te keren.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Bij de luthersen zijn dat nog sporen van de sacramentele periode,</seg> <seg n="39.5.2">de tweesporige baan van de middeleeuwse kerk.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Daardoor ontstaat dat dubbele,</seg> <seg n="39.6.2">dat wij in de <hi rend="italic">Institutie</hi> missen en dat volkomen correspondeert met Luthers opvatting van kerk en staat.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Trouwens,</seg> <seg n="39.7.2">én bij Augustinus én bij Luther én bij Calvijn spiegelt zich in de leer van de staat de leer van de mens af.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Aan deze leer der contacten tussen God en mens wordt men in Barths <hi rend="italic">Dogmatik</hi> weinig meer herinnerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f77" rend="superscript">y</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van de verwijzing geschat aan de hand van de inhoud van de noot</note> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">De openbaringsweg tekent zich voor ons af zonder zulke pleisterplaatsen der ziel.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het kosmische is in zijn dogmatiek uitgeruild tegen het kerkelijke en de prediking vormt de draad,</seg> <seg n="40.3.2">waaraan men op de heilsweg zich heeft te oriënteren.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De dogmatiek heeft zich van afgrondelijke peilingen te onthouden en heeft te rekenen met de geestelijke,</seg> <seg n="40.4.2">persoonlijke,</seg> <seg n="40.4.3">opzettelijker toespraak Gods.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zo komen de woorden Gods niet naast of boven elkaar te liggen,</seg> <seg n="40.5.2">maar na elkander in de tijdsorde.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Deze geloofsleer spreekt over herinnering of verwachting en tast langs de lijn van een gebeuren,</seg> <seg n="40.6.2">waarvan het geheim bij God berust.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Zij houdt zich bezig met een historie die,</seg> <seg n="40.7.2">zoals dat in de pastorale dogmatiek behoort,</seg> <seg n="40.7.3">tot woord vergeestelijkt is.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Daar ligt echter de grote moeilijkheid.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Geschiedenis en Woord moeten hier in elkaar over gaan.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">In de gereformeerde dogmatiek drijft het Woord Gods de mens voor zich uit in de gehoorzaamheid des geloofs.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De christen <hi rend="italic">staat</hi> nergens,</seg> <seg n="41.4.2">maar hij <hi rend="italic">gaat.</hi></seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1"><hi rend="italic">Hij herinnert zich</hi> niet om dan weer te <hi rend="italic">wachten,</hi></seg> <seg n="41.5.2">want zulk een zelfstandige figuur tegenover God is hij niet.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">God is alles en hij niets.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Hij kent een kracht in het Woord,</seg> <seg n="41.7.2">waardoor herinnering en verwachting verbonden worden.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Geloven gaat bij hem over in leven,</seg> <seg n="41.8.2">zonder het karakter van geloven te verliezen.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Indien ergens,</seg> <seg n="41.9.2">dan is in de gereformeerde dogmatiek het sofisme van Achilles en de schildpad doorzien.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Zo ontstaat er een opvatting van geestelijke continuïteit,</seg> <seg n="41.10.2">die in haar gehele lengte onderstreept wordt door de leer der predestinatie.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Predestinatiaans in die zin is de voorstelling van Barth echter niet.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Hij heeft de momenten-theologie losgelaten zonder het verband der gereformeerde<pb n="189" ed="VW"/> theologie volledig over te nemen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Vandaar het sterke accent op het 'sidderen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f78" rend="superscript">z</ref> in het geloof.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De Heilige Geest is voor hem terecht Degene,</seg> <seg n="42.4.2">die <hi rend="italic">het laatste</hi> woord in de prediking zegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f79" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Maar hij kent Hem minder als de spreker van het <hi rend="italic">volgende</hi> woord;</seg> <seg n="42.5.2">als de Trooster,</seg> <seg n="42.5.3">die blijft.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">En ook de predestinatie legt hij van moment tot moment vast op het horen des Woords.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Hij durft haar geen tijdbindende betekenis toe te kennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f80" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Van deze zijde komt er dus in zijn dogmatiek geen ontspanning.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Daarbij komt nog iets anders.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Barths <hi rend="italic">Römerbrief</hi> stond in het teken van een zeker omgekeerd neokantianisme,</seg> <seg n="43.2.2">waarbij het zinsverband van het leven van boven af te schouwen viel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f81" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">In de dubbele predestinatie was dat verband dan naar twee kanten te zien.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Daaraan lag een filosofische constructie ten grondslag,</seg> <seg n="43.4.2">die aan de theologie van Barth toen een aspect gaf,</seg> <seg n="43.4.3">dat hem het verwijt van demonisering bezorgde.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Dit kantianisme is bij Barth,</seg> <seg n="43.5.2">evenals bij Brunner,</seg> <seg n="43.5.3">door een dieper inzicht in de betekenis van het Woord,</seg> <seg n="43.5.4">sterk teruggelopen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">In zijn <hi rend="italic">Prolegomena</hi> komt de schrijver op tegen elke 'Gott und Mensch zusammenschliessende Dynamik oder auch Sinnhaftigkeit'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f82" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Maar daarmee wordt dan alweer een middel,</seg> <seg n="43.7.2">om het leven als een geheel te zien,</seg> <seg n="43.7.3">terzijde gelegd.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Zo doet de leer van het Woord bij Barth nu wel erg atomistisch aan.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Prof. Haitjema waarschuwt in zijn belangrijke boek over <hi rend="italic">Het Woord Gods in de moderne cultuur</hi> tegen opduikende verlangens om het probleem van het Woord Gods in "zijn existentiële gestrengheid voorzichtiglijk te omgaan".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f83" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Hij zal Barth niet kunnen beschuldigen,</seg> <seg n="44.3.2">dat hij dat hier gedaan heeft.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar hij meent toch ook,</seg> <seg n="44.4.2">dat wij alleen van probleem tot dogma kunnen komen,</seg> <seg n="44.4.3">als wij bereid zijn de religieuze kennisleer van Kierkegaard met die van de reformatoren Luther en Calvijn aan te vullen en het individuele subject steun te geven aan het subject dat kerk heet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f84" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Barth doet ook dat.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het dogma functioneert bij hem normaliter ten opzichte van 'de zondagse preek van gisteren en morgen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f85" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">En zelfs de Schrift denkt hij in kerkvorm,</seg> <seg n="44.7.2">niet als document.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Hij ziet de prediker van gisteren en morgen <hi rend="italic">in een rij</hi> staan met Jeremia en Paulus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f86" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Hier is dus kerk en ook in historische gestalte,</seg> <seg n="44.9.2">in tijdsvorm,</seg> <seg n="44.9.3">zodat opvolging,</seg> <seg n="44.9.4">successie,</seg> <seg n="44.9.5">kenmerk is van ware verkondiging en <pb n="190" ed="VW"/>ware kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f87" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Zo schijnt hier toch een overgang te zijn van de geschiedenis naar het Woord,</seg> <seg n="44.10.2">zoals wij die zoeken voor de pastorale dogmatiek en die bij de gereformeerden tot de grenzen der mystiek is opgevoerd.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">- En toch hapert er iets in deze pastoraal.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">De Woorden Gods staan telkens stil in de processie.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Zij vormen zich niet tot een stoet,</seg> <seg n="44.13.2">waarin men opgenomen wordt om te gaan en te <hi rend="italic">blijven</hi> gaan.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Er is een blanco tussen de preek van gisteren en die van morgen,</seg> <seg n="44.14.2">waarover het dogma niets weet te zeggen.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">En dit ledig tussen herinnering en verwachting is zo kenmerkend voor deze dogmatiek en keert zo regelmatig terug,</seg> <seg n="44.15.2">dat men daarmede het wezen van deze <hi rend="italic">Prolegomena</hi> kan aanduiden.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Deze opvatting van het Woord is per slot van rekening toch meer de lutherse dan die van Calvijn.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De verkondiging is dan meer iets,</seg> <seg n="45.2.2">dat <hi rend="italic">onder de</hi> mensen plaats heeft dan <hi rend="italic">aan en in</hi> de mensen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Luther heeft nooit recht tot gemeentevorming durven overgaan.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Voor hem ontstaat de kerk telkens als het Woord gepredikt wordt.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De prediking onderstelt iets tegenover zich;</seg> <seg n="45.5.2">eigenlijk de staat,</seg> <seg n="45.5.3">de existentie,</seg> <seg n="45.5.4">de geschapen heiden;</seg> <seg n="45.5.5">en zij maakt contacten.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Maar die liggen niet verbonden en ook het Woord vormt een intermitterende reeks.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">- En zo is Barths theologie der absolute momenten wel gewijzigd in gereformeerde zin.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Hij zoekt alles als een gebeuren,</seg> <seg n="45.8.2"><hi rend="italic">actuspurus,</hi></seg> <seg n="45.8.3">telzien.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">De kosmische spanningen en zinsverbanden zijn menselijker en kerkelijker geworden.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Maar een theologie van de limiet,</seg> <seg n="45.10.2">bij de benadering van het historisch wezen van het Woord,</seg> <seg n="45.10.3">is het niet geworden.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">De gapingen tussen de absolute momenten zijn slechts verbrokkeld.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Een theologisch tijdsbegrip is hier niet gevonden.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Wij blijven in de astronomische tijd,</seg> <seg n="45.13.2">waarin tussen gisteren en morgen geen verbinding is.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Ik geloof,</seg> <seg n="46.1.2">dat het trinitarisch dogma zulk een <hi rend="italic">theologisch tijdsbegrip kent.</hi></seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Augustinus' <hi rend="italic">De Civitate</hi> is er vol van.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dogmatiek,</seg> <seg n="46.3.2">bijbelse geschiedenis en ethiek worden in dat boek er door verbonden.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Zelfs het symbool,</seg> <seg n="46.4.2">het Apostolicum,</seg> <seg n="46.4.3">het dogma 'in ruste',</seg> <seg n="46.4.4">kent zijn ritme,</seg> <seg n="46.4.5">waarin de schepping aan het begin en het eeuwige leven aan het eind verenigd worden.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Maar pas in de pastorale dogmatiek,</seg> <seg n="46.5.2">zoals de gereformeerden die hebben uitgewerkt,</seg> <seg n="46.5.3">treedt die wondere verbinding van Gods Woord en tijd op,</seg> <seg n="46.5.4">waaraan ik hier denk.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Daarin is iets van de zuivere 'durée',</seg> <seg n="46.6.2">die ons aan de grenzen van het eeuwige brengt.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De verschillende staten van de christen worden er door verbonden.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Gisteren en morgen zijn in het Woord niet gescheiden.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Er is een durend heden,</seg> <seg n="46.9.2">dat ze samenbrengt,</seg> <seg n="46.9.3">als Mozes en Elia met Jezus op de berg.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Het Woord is iets dat <hi rend="italic">gaat,</hi></seg> <seg n="46.10.2">zoals de geschiedenis,</seg> <seg n="46.10.3">maar op een verborgener,</seg> <seg n="46.10.4">geestelijken wijze,</seg> <seg n="46.10.5">in de kerk,</seg> <seg n="46.10.6">in het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De theologie van Calvijn heeft dit vastgelegd in het dogma van de predestinatie.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Dat is hetzelfde dogma als dat van de triniteit.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Er is maar één <pb n="191" ed="VW"/>dogma.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Maar het is wel heel merkwaardig,</seg> <seg n="47.4.2">dat de predestinatieleer,</seg> <seg n="47.4.3">die Augustinus zo goed kent,</seg> <seg n="47.4.4">bij de roomsen en de luthersen niet tot haar recht kon komen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Bij beiden is de heilsweg niet enkelvoudig genoeg.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Dat dubbele hebben wij herhaaldelijk opgemerkt.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Het sacrament en het Woord steken telkens dwars over de heilsweg.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Pas bij Calvijn krijgt het dogma <hi rend="italic">de singularis</hi> als limiet,</seg> <seg n="47.8.2">waardoor het in de predestinatieleer tot uitdrukking kan worden gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Deze vorm brengt ongetwijfeld gevaren mee.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De <hi rend="italic">durée</hi> in de theologische tijd kan ethisch of zelfs biologisch en fysisch worden vervalst.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Haitjema heeft gesproken over een "accentverschuiving naar de gepredestineerde,</seg> <seg n="48.3.2">wedergeboren en uit loutere genade nu vrome mens",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f88" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="48.3.3">in de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Hij wijst er daarom op,</seg> <seg n="48.4.2">dat "de verkiezende daad Gods in Christus de Woordbemiddeling normaliter eist" en dat we geen scherpe tegenstelling tussen Luther en Calvijn mogen construeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f89" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Ook Barth bindt de uitverkiezing,</seg> <seg n="48.5.2">zoals we reeds zagen,</seg> <seg n="48.5.3">uit vrees voor zulk een verschuiving,</seg> <seg n="48.5.4">aan het gehoor van het Woord.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">- Ook ik ben niet tegen een verhoging van de oorspronkelijke,</seg> <seg n="48.6.2">lutherse spanning in het calvinisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f90" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Maar ik meen toch,</seg> <seg n="48.7.2">dat met een herinnering aan de lutherse gebondenheid aan het Woord geen volkomen recht wordt gedaan aan de gereformeerde predestinatie-leer.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">De verhouding tussen Woord en triniteit bij Luther is een andere dan die tussen Woord en predestinatie bij Calvijn.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">En er is maar één dogma.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Het Woord dat voor de predestinatie uitgaat geeft een andere vertroosting dan dat,</seg> <seg n="48.10.2">'t welk buiten de theologische tijd intermitterend tot ons komt.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Er is iets in <choice><sic>van hel vertrouwen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">van het vertrouwen</corr></choice> <hi rend="italic">der volhardinge,</hi></seg> <seg n="48.11.2">waarvan art. 5, 13 der <hi rend="italic">Leerregels van Dordt</hi> spreekt.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Wel komen we daarmee aan een grens van het,</seg> <seg n="48.12.2">ook voor het geloof,</seg> <seg n="48.12.3">voorstelbare.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Maar dan geldt wat dr. H. T. de Graaf schrijft naar aanleiding van art. 5, 12 en 13:</seg> <seg n="48.13.2">"Dan is er sprake van werkelijkheden,</seg> <seg n="48.13.3">die de voorstelling als zodanig te boven gaan,</seg> <seg n="48.13.4">maar aan die voorstellingen blijft het waarheidsbesef eigen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f91" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">- Deze 'troost der volhardinge' heb ik in de <hi rend="italic">Prolegomena</hi> van Barth gemist.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">Deze kwestie is veel ingrijpender dan die van het aanknopingspunt,</seg> <seg n="48.15.2">waaromtrent Barth met Brunner verschilt,</seg> <seg n="48.15.3">of die van de antropologie in 't algemeen,</seg> <seg n="48.15.4">die hem van Gogarten scheidt.</seg></s> <s n="48.16"><seg n="48.16.1">Want daar geldt het min of meer een vraag van de buitenbolwerken;</seg> <seg n="48.16.2">hier gaat het echter om het binnenste heiligdom der dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Ik kom nu terug tot de vraag naar het criterium in de kerkelijke dogmatiek;</seg> <seg n="49.1.2">naar de economie,</seg> <seg n="49.1.3">de huishoudelijke wet van haar armoede.</seg></s> <pb n="192" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="49.2"><seg n="49.2.1">De uitweiding over Barths <hi rend="italic">Prolegomena</hi> gaf ons aanschouwelijk onderwijs in verband met de vraag,</seg> <seg n="49.2.2">of en <hi rend="italic">hoe</hi> wij moeten spreken van kritische dogmatiek.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Wij zagen vragen oprijzen en kwesties ontstaan ten opzichte van het hart van het dogma en dat is de beste manier om tot klaarheid te komen omtrent een methode.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Dat maakt ons 't meest op onze hoede tegen een heterogene werk- en denkwijze.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">- Prof. Haitjema heeft grote voorliefde voor de term <hi rend="italic">geloofscriticisme.</hi></seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Hij heeft daaraan enkele voortreffelijke bladzijden gewijd in zijn meer genoemd boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f92" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">De daar ontwikkelde inzichten kan ik echter niet alle delen.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Ik ben door prof. Ovink niet zo grondig overtuigd,</seg> <seg n="49.8.2">dat de transcendentale methode een bescheidenheidscomplex is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Ik zie het meer met Bergson als een <hi rend="italic">atmosphère d'intellectualité,</hi></seg> <seg n="49.9.2">waarin de mens ademt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f93" rend="superscript">o</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Kant gaf aan de natuurkennis zijner dagen een onpersoonlijke vorm,</seg> <seg n="49.10.2">die in de relativiteitstheorie al lang achterhaald is.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Met dit transcendentale kon Kant op ander gebied ook niet veel uitrichten.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Ons te vragen daarin een spiegelbeeld te zien van de kennis door Woordopenbaring,</seg> <seg n="49.12.2">zoals Haitjema doet,</seg> <seg n="49.12.3">lijkt mij wat veel geëist.</seg></s> <s n="49.13"><seg n="49.13.1">Deze omgekeerde 'Sinnhaftigkeit' behoort tot de allereerste periode der dialectische theologie.</seg></s> <s n="49.14"><seg n="49.14.1">Het enige wat ons hier kan interesseren is,</seg> <seg n="49.14.2">dat Kant met zijn methode een indeling van het menselijke kennen tot stand bracht,</seg> <seg n="49.14.3">zoals dat de hoofdaangelegenheid is van elk criticisme,</seg> <seg n="49.14.4">bij Plato of Descartes of waar ook.</seg></s> <s n="49.15"><seg n="49.15.1">De nadruk valt dan niet op de tegenstelling van <hi rend="italic">inhoud en vorm,</hi></seg> <seg n="49.15.2">zoals bij Haitjema,</seg> <seg n="49.15.3">maar op de juiste onderscheiding der verschillende terreinen,</seg> <seg n="49.15.4">zonder dat daarbij de deling tussen stof en vorm,</seg> <seg n="49.15.5">subject en object,</seg> <seg n="49.15.6">op de voorgrond staat.</seg></s> <s n="49.16"><seg n="49.16.1">Descartes leerde het denken heel anders te behandelen dan de uitgebreidheid.</seg></s> <s n="49.17"><seg n="49.17.1">Kant hield natuur,</seg> <seg n="49.17.2">zede,</seg> <seg n="49.17.3">geloof scherp uit elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Op die wijze zou ik alleen van criticisme willen spreken in verband met het dogma.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Elk ander gebruik lijkt mij tot hopeloze verwarring te leiden.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Prof. Haitjema schrijft zelf:</seg> <seg n="50.3.2">"Juist als het Woordprobleem binnen de gezichtseinder verschijnt,</seg> <seg n="50.3.3">staat de christen,</seg> <seg n="50.3.4">die uit reformatorische bezieling leeft in onze moderne tijd,</seg> <seg n="50.3.5">kritisch tegenover Kants criticisme."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f94" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Ik kan mij niet losmaken van de gedachte,</seg> <seg n="50.4.2">dat de onmiskenbare gespannenheid in Barths beschouwingen over het Woord samenhangt met een restant van transcendentale zienswijze,</seg> <seg n="50.4.3">waardoor de tijdsvorm van het Woord iets mee krijgt van het ruimtelijk doorzeefde,</seg> <seg n="50.4.4">dat wij kennen uit het moderne natuurbeeld.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">De kerk krijgt daardoor,</seg> <seg n="50.5.2">evenals de natuur volgens de theoretische fysica,</seg> <seg n="50.5.3">iets van een spookhuis,</seg> <seg n="50.5.4">waarin God op onverwachte ogenblikken te voorschijn springt.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">- Het Woord heeft echter juist een hogere gebondenheid,</seg><pb n="193" ed="VW"/> <seg n="50.6.2">waardoor het boven een transcendentale opvatting uitgaat.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Het heeft ons wakker gemaakt uit het instinctieve leven,</seg> <seg n="50.7.2">dat een volmaakte kennis is van het transcendentale,</seg> <seg n="50.7.3">van alle relaties onder elkaar.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">De rijkdom van het Woord is <hi rend="italic">in dat opzicht</hi> doodarm.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Mij is het er om te doen geweest een proeve te geven van een criticisme,</seg> <seg n="51.1.2">als men het zo noemen wil,</seg> <seg n="51.1.3">waarbij men niet subjectief uitgaat van de vorm,</seg> <seg n="51.1.4">waarin de gelovige de Openbaring ontvangt.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">En evenmin objectief van de gestalte,</seg> <seg n="51.2.2">die die Openbaring in de prediking moet aannemen.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Ook wanneer men beide tegelijk doet,</seg> <seg n="51.3.2">zoals Haitjema,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f95" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="51.3.3">is het gevaar niet denkbeeldig,</seg> <seg n="51.3.4">dat deze transcendentale begrenzing waardevolle stukken uitsluit.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Er is zoveel,</seg> <seg n="51.4.2">wat de gelovige op onvoorstelbare wijze eigen wordt,</seg> <seg n="51.4.3">zonder dat toch het waarheidsbesef daaromtrent wordt aangetast<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f96" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Er zijn mystische en speculatieve kanten ook aan het Woord.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Het kan gevaarlijk zijn de <hi rend="italic">geloofsvorm of</hi> de predikvorm te streng te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het criticisme,</seg> <seg n="52.1.2">zoals ik het hier toepaste,</seg> <seg n="52.1.3">brengt eerst een indeling van het te onderzoeken gebied;</seg> <seg n="52.1.4">in dit geval van dat der prediking,</seg> <seg n="52.1.5">waarop het dogma fungeert.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De bedoeling is dus niet om het rationele of het mystische,</seg> <seg n="52.2.2">het speculatieve of het praktische geheel van het terrein van het Woord uit te sluiten.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Paulus' brieven leren ons,</seg> <seg n="52.3.2">dat wij met zulk een armoede de kerk niet zouden dienen.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Het Woord en het geloof zijn compleet.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Het gebruik van het woord 'geloofscriticisme' is daarom niet zonder gevaar,</seg> <seg n="52.5.2">omdat het heel gemakkelijk doet denken aan een bescheidenheidscomplex,</seg> <seg n="52.5.3">wat in strijd is met het scheppend karakter van het Evangelie.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Het komt er op aan een inzicht te krijgen in de vormen waarin de prediking en het dogma in de kerk optreden.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Men ziet daarbij verschillende kanten van de Openbaring naar voren komen.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">De kritische indeling is niet van ons.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">De kerk zelf geeft die aan.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Wij zullen dan die vorm van het dogma voor de zuiverste hebben te houden,</seg> <seg n="53.1.2">waarin zijn eenheid het beste uitkomt.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Waar triniteit en predestinatie,</seg> <seg n="53.2.2">de beide meest absolute gestalten van het dogma,</seg> <seg n="53.2.3">samen gezien kunnen worden onder één perspectief,</seg> <seg n="53.2.4">waarin de ene de andere niet te kort doet,</seg> <seg n="53.2.5">daar kan de prediking het best haar loop hebben.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Zelf worden zij niet gepredikt.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Maar 'hun richtsnoer gaat uit over de ganse aarde' (Ps. 19 : <hi rend="italic">5).</hi></seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Het blijkt dan dat de prediking ons wel opheft in de wereld der oordelen Gods,</seg> <seg n="53.5.2">maar de draad van het Woord breekt niet.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De troost van het absolute moment wordt verbonden met die van de 'volhardinge'.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">In de theologische tijd verbindt God het ene moment,</seg> <seg n="53.7.2">het ene Woord,</seg> <seg n="53.7.3">met het andere.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Zo is weliswaar de voorstelbaarheid het kleinst;</seg> <seg n="53.8.2">maar het waarheidsbesef des te groter.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">En zo behoort het,</seg> <seg n="53.9.2">naar de verklaring,</seg> <seg n="53.9.3">die zondag 52 van het <hi rend="italic">Amen</hi> geeft.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="170" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*K. Barth, <hi rend="italic">Das Wort Gottes und die Theologie,</hi> München 1924, p. 133.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A. Kuyper, <hi rend="italic">Enc.,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 2, p. 520.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*A.w., p. 534.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 536.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*H. Bavinck, GD., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 5.*</p></note>
<pb n="171" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 223. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 292.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 332.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 337 vv,*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., P. 340. *God heeft alles trapsgewijze geordend.*</p></note>
<pb n="172" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Kuyper,a.w.,p.531.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*A.w., P.</hi> 580.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*K. Barth, KD. <hi rend="italic">1,</hi> 1, p. 292.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., <choice><sic>p. 8 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 81</corr></choice>.</p></note>
<pb n="173" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., <choice><sic>p. 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 11</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Fr. Loofs, <hi rend="italic">Symbolik,</hi> oder <hi rend="italic">christliche Konfessionskunde, dl.</hi> 1, Tübingen enz. 1902, p. 28.1</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., P. 2. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 57.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Calvijn in <hi rend="italic">Pro</hi> Fareilo et collegis eius, Adversus <hi rend="italic">Petri</hi> Caroli <hi rend="italic">catumnias, Defensio Nicolai Gallasii, 1545 (CR.</hi> 35, 315 v.).*</p></note>
<pb n="174" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>* Loofs, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 13 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">De trinitate V,</hi> 10; zie ook <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 1 p. 193, noot k.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Loofs, <hi rend="italic">a.w.,</hi> P.'134.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>*Vgl. H. Reuter, <hi rend="italic">A ugustinische Studien,</hi> Gotha 1887, p. 185.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 186.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Ibid. *</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*A. w., p. 189.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 190 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Vgl. Bavinck, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 110.</p></note>
<pb n="175" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Zie O.Noordmans, Augustinus,p.65*;in deze uitgave:dl.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Reuter,a.w"p.213.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Kuyper,a.w.,p.519v.*</p></note>
<pb n="176" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Vgl. J. Kaftan, <hi rend="italic">Dogmatik,</hi> Tübingen 19207/8, p. 72 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>'Vgl. Barth, a.w.,p.130vv.*</p></note>
<pb n="177" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie boven p. 175, noot d.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Vgl. K. H. Miskotte, <hi rend="italic">Het</hi> wezen der joodse religie. Bijdrage tot de kennis van het joodse <hi rend="italic">geestesleven,</hi> Haarlem zj. (1932), in het bijzonder hfdst. 8.* Zie ook p. 35, noot 4.</p></note>
<pb n="178" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>*P. Lobstein, <hi rend="italic">Einleitung in die evangelische Dogmatik,</hi> Freiburg enz. 18972<hi rend="superscript">2</hi> p. 14.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Barth, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 84.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 80. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 14 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 80. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 81. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>*A.w., p. 79.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Kerkrechtelijke conclusies mag men daar niet <hi rend="italic">regelrecht</hi> uit afleiden.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Kuyper, a.w., p. 537 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Bavinck, a.w., <hi rend="italic">P.</hi> 5.*</p></note>
<pb n="179" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>*Vgl. Loofs, a.w., p. 133.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>'Vgl. Kaftan, a.w., p. 87.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Zie Noordmans, a.w., p. 147.*</p></note>
<pb n="180" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>*Burgerschappen.*</p></note>
<pb n="181" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Vgl. Kuyper, a.w., p. 235.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>*Onweerstaanbare genade, die doet wat moet.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Barth,a.w.,p.37-<choice><sic>4l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">41</corr></choice>.*</p></note>
<pb n="182" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Een bekend prediker van Port-Royal.* Voor deze mededeling vgl. Sainte-Beuve, a.w., <hi rend="italic">dl.</hi>1,boek 2, hfdst. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>La Bruyère, <hi rend="italic">Les Caractères ou Les moeurs de ce siècle,</hi> 1687, nieuwe uitg., Parijs zj. (Laplace, Sanchez et cie), p. 344-356, in het bijzonder p. 353 v.</p></note>
<pb n="183" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Het Woord Gods in de moderne cultuur,</hi> Groningen enz. 1931, p. l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Vgl. E. Brunner, <hi rend="italic">Der Mittler,</hi> Tübingen 1927, p. Vlll.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Barth en Brunner hebben beiden op dit richtingskarakter van de openbaring gewezen. Brunner (vgl. bijv. E. Brunner, <hi rend="italic">Der Mittler,</hi> p. 6 v.) telkens ook in augustiniaanse vorm, als hij de ware 'Einmaligkeit' voor de heilsgeschiedenis reserveert. Barth (vgl. bijv. K. Barth, <hi rend="italic">Der Römerbrief,</hi> p. 52,67, 216 v.) meer op de manier van Calvijn, waarbij de geschiedenis in het Woord Gods wordt opgenomen. Gogarten (vgl. bijv. F. Gogarten, <hi rend="italic">Ich glaube an den dreieinigen Gott,</hi> p. 51v.) komt op voor tijd- en ruimteleven beide in verband met openbaring. De praktische consequenties daarvan liggen aan de dag.*</p></note>
<pb n="184" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>La Bruyère, a.w., p. 352.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Barth, a.w., p. 103,*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p>*De mens voor zover hij handen heeft.*</p></note>
<pb n="185" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">De gereformeerde theologie in Nederland, in </hi><choice><sic>VoxTh</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Vox Th</hi></corr></choice><hi rend="italic">.,jg.</hi> 3 (1931), p. 73.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Calvijn, <hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 1, l.*</p></note>
<pb n="186" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Deze opmerking werd in 1933 geschreven (noot van 1949).*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p>*Horst Stephan, Glaubenslehre. der <hi rend="italic">evangelische Glaube und seine Weltanschauung, Gies</hi>sen 1921, p. 7 l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Vgl. Friedrich Gogarten, <hi rend="italic">Ich glaube</hi> an <hi rend="italic">den dreieinigen Gott.</hi> Eine <hi rend="italic">Untersuchung über Glauben und Geschichte,</hi> Jena 1926, in het bijzonder <choice><sic>p. 5 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 51</corr></choice>.</p></note>
<pb n="187" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Brunner, a.w., p. 8.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Gogarten, a.w., p. 95.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f68" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Barth, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 38, 128.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f69" type="foot" place="foot" n="q"><p>*K. Barth, <hi rend="italic">KD, 1,</hi> 1 (1932).*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f70" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Vgl. W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek.</hi> Haar <hi rend="italic">vormen, wezen, waarde,</hi> Haarlem 1928, p. 261.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f71" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Vgl. Barth, a.w., p. 95.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f72" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 37.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f73" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 39.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f74" type="foot" place="foot" n="v"><p>*A.w., P. 196.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f75" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., P. 81.</p></note>
<pb n="188" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f76" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*</hi><choice><sic>ZieO.Noordmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Zie O. Noordmans</hi></corr></choice><hi rend="italic">, GPers.,P.31*;in deze uitgave: dl.3(De betekenis van Kohlbrugge).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f77" type="foot" place="foot" n="y"><p>*Vgl. Barth, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 139-143.*</p></note>
<pb n="189" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f78" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">'A. w.,</hi> p. 237.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f79" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 189.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f80" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 196 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f81" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, a.w., p. 173 vv.*; in deze uitgave: <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 3 <hi rend="italic">(Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f82" type="foot" place="foot" n="d"><p>* Vgl. Barth, a.w., p. 63.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f83" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Het Woord Gods in de moderne cultuur,</hi> Groningen enz. <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1931</corr></choice>, p. 4.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f84" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 6. *</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f85" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Barth, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 83.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f86" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 104.*</p></note>
<pb n="190" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f87" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 105.*</p></note>
<pb n="191" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f88" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">De geref. theologie, in Vox Th.</hi> 3 (1939), p. 73.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f89" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Haitjema, a.w., p, 70 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f90" type="foot" place="foot" n="l"><p>*Zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, a.w., p. 36* (zie p. 188, noot x).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f91" type="foot" place="foot" n="m"><p>*H. T. de Graaf, <hi rend="italic">Om het eeuwig goed. Inleiding tot het religieuze geestesleven,</hi> <choice><sic>Amhem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Arnhem</corr></choice> 1923, p. 162.*</p></note>
<pb n="192" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f92" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Haitjema, <hi rend="italic">Het Woord Gods,</hi> p. 82. -101.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f93" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans'opstel over <hi rend="italic">Philosophie van de Paradox, in Eltheto</hi> 75 (1925) nr. 6*; in deze uitgave: dl. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f94" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Haitjema, a.w., p. 47.*</p></note>
<pb n="193" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f95" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">'A.w., p.</hi> 100.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.f96" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Zie boven p. 191.*</p></note>
<pb n="194" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="194" ed="VW"/>Verschenen in de bundel <hi rend="italic">De openbaring der verborgenheid,</hi> Baarn 1934; vervolgens gepubliceerd in Zl., p. 30-58 (pag.). De genoemde bundel bevatte voorts artikelen van o.a. J.J. Buskes, Th. L. Haitjema, K. H. Miskotte en W. A. Visser't Hooft en wilde een bijdrage geven in de lijn van de dialectische theologie, in het bijzonder van Barth. Voor Noordmans' 'Ter inleiding' in ZI., zie p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Op de aangehaalde plaats (p. 292) bij Bavinck staat: "Christus is middelpunt en inhoud van heel die bijzondere openbaring." Het beeld van punt en omtrek is dus van Noordmans; het geeft het door Bavinck in deze gehele paragraaf bedoelde duidelijk weer.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Noordmans noemt hier de volgende plaats: p. 584 vv. uit de 2e druk; 3e en volg. druk: p. 480 vv. (§ 19, 134). Die handelt echter over de ethisch-psychologische methode in de theologische kennisleer. De hier aangegeven plaats (p. 337 vv., 2e druk p. 384 vv.) is ongetwijfeld de bedoelde.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Op de aangehaalde plaats (p. 340) staat het volgende: "Het is Gods alomtegenwoordige en eeuwige kracht, die alles onderhoudt en regeert. In Hem, in zijn gedachte en in zijn bestuur, ligt de eenheid, de harmonie, die alle dingen in de rijkste verscheidenheid saamhoudt en verbindt en ze henen leidt tot één doel. Daardoor is er unitas, mensura, ordo, numerus, modus, gradus, species in de schepselen, gelijk Augustinus telkens zegt. Aliis dedit esse amplius, aliis minus, atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (noot: Augustinus, <hi rend="italic">De civ. Dei,</hi> 12, 2). God is in alles present."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Alexandre Vinet (1797-1847), Zwitsers theoloog, befaamd ook als literair criticus, oefende niet onbelangrijke invloed uit op de ethische theologie. Voor Lessing zie boven p. 83, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Richard Rothe (1799-1867), hoogleraar te Bonn en Heidelberg, zocht naar een innerlijke, organische eenheid van geloven en weten, van christendom en cultuur en kwam zo tot de hier genoemde specifieke opvatting van het samengroeien van kerk en staat.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Kohnstamm legt in het 'Voorbericht' op het eerste deel van zijn <hi rend="italic">Schepper en Schepping,</hi> getiteld <hi rend="italic">Het waarheidsprobleem. Grondleggende kritiek van het christelijk waarheidsbewust</hi>zijn, verantwoording af van zijn bedoelingen met zijn zeven-delige christelijke wijsbegeerte. In de eerste 'ommegang', van drie delen, wil hij achtereenvolgens de kenleer, de opvoedkunde en de geloofsleer behandelen. De delen die dan nog uitstaan (en nooit gereedgekomen zijn), betreffen de sociologie, de esthetica en een christelijke filosofie der geschiedenis. Als laatste (zevende) deel was dan een methodologie en ontologie voorzien. Met de ontbrekende delen moet hier dus wel bedoeld zijn het tweede en derde hoofdgedeelte, met het eerste deel de eerste 'ommegang' van drie delen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Reuter, p. 190 v.: -"Von Augustin ist nicht sowohl das Nicenische Symbol, nicht sowohl irgendwelche Formel als vielmehr eine gewisse Reihe von Grundthesen (Gr-undgedanken) als trinitarische Kirchenlehre vorausgesetzt." Het woord 'kritisch' is toevoeging van Noordmans.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Eén van de voorbeelden van Zeno (vijfde eeuw voor Chr.), waarmee hij de schijn van alle beweging wilde aantonen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Kaftan, p. 72 v.: Kaftan haalt hier de opvatting van Thomasius (1802-1875) aan, zoals die in <hi rend="italic">zijn Dogmengeschichte ("als Entwicklungsgeschichte</hi> des kirchhchen Lehrbegriffs!") wordt voorgedragen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Miskotte gebruikt in <hi rend="italic">Het wezen der joodse religie</hi> het woord correlatie als hoofdbegrip om de joodse religie fenomenologisch te karakteriseren. Het gaat hierbij om de verhouding tussen God en mens, die hier op saillante punten als afwijkend van de westerse theologische traditie wordt beschouwd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 5-12.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Waarschijnlijk een vertaling van Basilius de Grote's uitspraak in <hi rend="italic">De spiritu sancto,</hi> cap. 27 <hi rend="italic">(MPG.,</hi> 32, 189): ('Allo gar dogma kai allo kerugma:) to men gar siopatai, ta de kerugmata demosieuetai; vgl. P. Lobstein, <hi rend="italic">Einleitung in die evangelische Dogmatik,</hi> Freiburg enz. 1897, p. 13 v.</p></note>
<pb n="195" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n14" type="end" place="end" n="14"><p><pb n="195" ed="VW"/>Bossuet tracht in zijn <hi rend="italic">Discours sur 1'histoire universele</hi> Gods voorzienigheid in de geschiedenis aan te wijzen. Noordmans bezat enige van zijn werken; men komt zijn naam herhaalde malen in zijn oeuvre tegen. Zie ook dl. 1, p. 204, noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Geliefd citaat bij Noordmans; vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 3, 1: "homuncio quispiam ex pulvere emersus."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Aldus in een brief van Le Maitre; vgl. Sainte-Beuve, a.w., p. 391.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Het aangehaalde werk van Jean de la Bruyère (1645-1696) heeft in Europa grote opgang gemaakt; de schrijver, advocaat van beroep en opvoeder van de hertog van Bourbon, schildert in zijn boek mensentypen, alsmede de zeden en gewoonten van zijn tijd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Hermann Kutter (1869-1931), predikant bij de Münstergemeente te Zürich, met Ragaz leidinggevend in het Zwitserse religieus-socialisme. Voor de invloed op en de relatie tot Barth zie Karl Barth en Eduard Thurneysen, <hi rend="italic">Briefwechsel,</hi> 2 dln. (Karl Barth, <hi rend="italic">Gesamtausgabe</hi> V), Zürich 1973 v., passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n19" type="end" place="end" n="19"><p>'Deutsche Christen' is de stroming binnen het Duitse protestantisme van de dertiger jaren, die het christendom met het nationaal-socialisme zocht te verbinden. Verwarde ideeën over Germaanse religie, volkswezen, godsopenbaring in bloed, ras en bodem deden er veelal opgeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Over B. J. H. Ovink <choice><sic>(1 862</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">(1862</corr></choice>-1944), bij wie Haitjema zich hier aansluit, spreekt laatstgenoemde in <hi rend="italic">Het Woord Gods in de moderne cultuur,</hi> Groningen enz. <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1931</corr></choice>, p. 83 vv. Hij geeft Ovinks standpunt weer aan de hand van diens <hi rend="italic">Zekerheid der menschelijke kennis, 1928,</hi> p.558 v. Ovink legt hier - en in het algemeen - sterke nadruk op de beperktheid van het menselijk kenvermogen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-kerkelijk-dogma.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. Henri Bergson, <hi rend="italic">LEvolution créatrice,</hi> Parijs 1913<hi rend="superscript">16</hi> p. 386.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="16" xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte" decls="#bibl-noordmans2.de-theologische-ruimte">
<pb n="196" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De theologische ruimte<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onder deze voorlopig enigszins raadselachtige titel,</seg> <seg n="2.1.2">waarvan de zin zich,</seg> <seg n="2.1.3">naar ik hoop,</seg> <seg n="2.1.4">aan het slot van dit artikel wel opgeklaard zal hebben,</seg> <seg n="2.1.5">wil ik,</seg> <seg n="2.1.6">op verzoek der redactie,</seg> <seg n="2.1.7">iets zeggen over probleemstellingen in de <hi rend="italic">ethische</hi> groep van theologen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik zal daarbij opzettelijk geen volledigheid betrachten,</seg> <seg n="2.2.2">omdat een doorkijk in één richting meestal meer oriënterend is dan een zien naar alle kanten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer ik de meest algemene trek moest noemen,</seg> <seg n="3.1.2">waarmee de jongste ontwikkeling van denkbeelden in deze groep kan getekend worden,</seg> <seg n="3.1.3">dan zou ik willen zeggen dat men,</seg> <seg n="3.1.4">door ervaring geleerd,</seg> <seg n="3.1.5">het gevaar van een te lange theologische verbindingslijn heeft ingezien.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Men houde mij deze militaire uitdrukking ten goede.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Een heel fijn uitgesponnen kennisleer,</seg> <seg n="3.3.2">lange zedekundige prolegomena,</seg> <seg n="3.3.3">algemeen gehouden wijsgerige bespiegelingen zijn als inleiding op de geloofsleer niet in trek.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Als bij generaal commando heeft een terugtocht op de basis der theologie plaatsgevonden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Men ziet in,</seg> <seg n="3.5.2">dat al dit voorwerk,</seg> <seg n="3.5.3">hoe goed ook bedoeld,</seg> <seg n="3.5.4">buitengewoon veel gelegenheid biedt aan wereld en mens om de zin van Gods Woord te vervalsen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Twee grote vragen zijn er in de <hi rend="italic">pars formalis</hi> overgebleven,</seg> <seg n="3.6.2">waarover men graag ingelicht zou willen zijn.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Men zou willen weten wat men onder <hi rend="italic">Woord</hi> heeft te verstaan en hoe men zich <hi rend="italic">Geest</hi> moet denken.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Maar deze vragen raken tegelijk zozeer de materie der theologie,</seg> <seg n="3.8.2">dat men die cok onder die hoofden zou kunnen samenvatten.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarom acht ik het onbillijk wanneer men de meerderheid van de theologen dezer groep nog 'Religionswissenschaftler' zou willen noemen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ze wensen zeer uitgesproken theologen te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het lijkt mij dat,</seg> <seg n="5.1.2">in formeel opzicht,</seg> <seg n="5.1.3">hier de grens loopt tussen vrijzinnigen en ethischen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het gevaar,</seg> <seg n="5.2.2">dat de theologische <hi rend="italic">methode</hi> zelfstandig zal worden tegenover haar Voorwerp en zo tot een afgod zal uitgroeien,</seg> <seg n="5.2.3">wordt door de ethischen levendiger gevoeld en ze zijn veel spoediger bereid daartegenover het verwijt van onwetenschappelijkheid op zich te nemen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze zien duidelijker,</seg> <seg n="5.3.2">dat het christelijk dogma,</seg> <seg n="5.3.3">wat Dilthey noemt,</seg> <seg n="5.3.4"><hi rend="italic">van eigen verbuiging</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.f1" rend="superscript">a</ref> is en dat we het niet aan onze humanistische regels mogen onderwerpen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik ben overtuigd dat een grenswijziging naar die zijde slechts dan meer dan schijn kan zijn als er op dit punt toenadering komt.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wanneer <pb n="197" ed="VW"/>beide elkaar vinden in de overtuiging,</seg> <seg n="5.5.2">dat een ongelimiteerde vrijheid om over het dogma te redeneren,</seg> <seg n="5.5.3">beter ingeruild wordt voor de vrijheid om er uit te profeteren.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dat het hiertoe,</seg> <seg n="5.6.2">althans partieel,</seg> <seg n="5.6.3">zou kunnen komen,</seg> <seg n="5.6.4">acht ik niet geheel uitgesloten.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het bijeenzijn van de beide genoemde richtingen in één vereniging vindt precies zijn rechtvaardiging in die mogelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Aan de rechtse grens van de ethische groep ontmoet men hetzelfde vraagstuk,</seg> <seg n="6.1.2">maar nu is de verhouding omgekeerd.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De kwestie is dan of we zo aan het Woord zijn gebonden,</seg> <seg n="6.2.2">dat alle redenering ophoudt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De mystieke formule daarvoor is:</seg> <seg n="6.3.2">het Woord zal het doen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De <hi rend="italic">kerkelijke</hi> betekenis daarvan is,</seg> <seg n="6.4.2">dat de bijbel op vergaderingen een bovennatuurlijke functie verkrijgt,</seg> <seg n="6.4.3">die het humanisme,</seg> <seg n="6.4.4">dat in iedere exegese schuilt,</seg> <seg n="6.4.5">buiten werking stelt.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">- Het heeft ook een <hi rend="italic">theologische</hi> zin,</seg> <seg n="6.5.2">als men de speculatieve bearbeiding van de dogmatiek,</seg> <seg n="6.5.3">ook als ze met theologische middelen plaats heeft,</seg> <seg n="6.5.4">principieel uitsluit.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Men zet dan iemand regelrecht onder de tucht van de tekst naar zijn wettische betekenis en beschikt over het gezag van de Geest door middel van het letterlijk gehanteerde bijbelwoord.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Men breekt zich met het woord tegelijk de geest uit de bijbel.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hier komt nu op zijn beurt de ethische in verzet.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij wenst de vrijheid te behouden met Paulus en Johannes theoloog te zijn.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij wil althans over de betekenis van woord en geest in kerk en theologie bezinning toegelaten zien.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Beide staan in het centrum van de theologische discussie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De terugtocht van de omtrek naar het middelpunt heeft de aandacht juist op die twee gericht.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ook in het hart van de theologie kan het humanisme zich nestelen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De vraag is of het hier zo menselijk toegaat,</seg> <seg n="7.7.2">dat men zich met de literarische middelen van correct bijbelgebruik verzekeren kan van het gezag van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dat zijn grenskwesties die links en rechts bestaan.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men ziet,</seg> <seg n="8.2.2">ze hangen nauw samen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ook rechts acht ik grenswijziging in de naaste toekomst niet geheel uitgesloten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het gaat niet om de ontkenning van tucht en gezag.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">We zullen ze hard nodig hebben in de toekomst.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het is waar dat de ethische het te veel aan ruimte in het theologische gesprek met links veelal aangenamer vindt dan het te weinig in zijn contact met zijn rechtse buurman.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Maar dat is niet geheel op zijn 'credit' bij te schrijven.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Niemand in deze groep mag de stelling vergeten,</seg> <seg n="8.8.2">die men gerust een van de ethische axioma's kan noemen,</seg> <seg n="8.8.3">dat vrijheid bestaat in gebondenheid.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Dat geldt zowel theologisch als kerkelijk.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">In verband met de bezinning op de betekenis,</seg> <seg n="8.10.2">die aan Woord en Geest toekomt,</seg> <seg n="8.10.3">is als van zelf gegeven de noodzakelijkheid om na te denken over de plaats die in theologie en kerk toekomt aan gezag en tucht.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hier komt mijn titel in het zicht:</seg> <seg n="9.1.2"><hi rend="italic">de theologische ruimte.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik gebruik dit woord naar analogie van de mathematische en de natuurkundige.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Absolute vrijheid van beweging in het platte vlak kan minder waard zijn dan een zeer gebondene,</seg> <seg n="9.3.2">onder toevoeging van de derde dimensie.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En de natuurkundige <pb n="198" ed="VW"/>ruimte schept weer mogelijkheden,</seg> <seg n="9.4.2">waarvan de mathematische slechts bij benadering rekenschap weet te geven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Soortgelijke verschillen bestaan er ook voor de theologische overweging.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wanneer we de onbeperkte vrijheid om over het Woord Gods te redeneren beperken,</seg> <seg n="10.2.2">dan is dat geen plagerij.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Iedereen heeft kunnen zien,</seg> <seg n="10.3.2">dat er een manier van theologiseren is,</seg> <seg n="10.3.3">waarbij men literator wordt of historicus of filosoof,</seg> <seg n="10.3.4">alleen maar geen theoloog.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Men mist dan blijkbaar de rechte dimensie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">In de laatste bestaat de literarische,</seg> <seg n="10.5.2">historische en filosofische tucht,</seg> <seg n="10.5.3">die men daarbuiten mist.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zij wordt geoefend door het Woord.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">En toch is men er vrijer.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Want juist door die zelfverloochening krijgt men toegang tot het rijk van de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Door het verhelderde inzicht in deze dingen doen zich de verschillende vragen op,</seg> <seg n="11.1.2">die betrekking hebben op het wezen van Woord en Geest in de theologie.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ze vallen niet helemaal binnen de omtrek van de ethische groep.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Gelukkig niet!</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer men de absolute paradox aanvaardt blijft er van het onderscheid tussen woord en geest niet veel over.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ze gaan dan in elkaar over.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het woord heeft zijn afbeeldende functie dan verloren en dient slechts om daar,</seg> <seg n="12.3.2">waar het luid wordt,</seg> <seg n="12.3.3">de aanwezigheid van geest te verraden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ik heb daartegen steeds mijn bezwaren gehad.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De paradox kan zuiverend werken,</seg> <seg n="12.5.2">maar ze kan toch niet bedoeld zijn als de uiteindelijke vorm van het christelijk dogma.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Naast de geest moet het woord zijn plaats behouden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik wijs nu op een heel andere verbinding van woord en geest,</seg> <seg n="13.1.2">waarbij het eerste de leiding heeft en de tweede in het gedrang dreigt te komen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">- De betekenis van het enkele bijbelwoord blijft een theologische vraag,</seg> <seg n="13.2.2">die men niet met een gebaar ter zijde kan schuiven.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Bijna iedere preek kiest een tekst.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dagelijks sterven er protestantse christenen,</seg> <seg n="13.4.2">vertrouwend op de waarheid van een geïsoleerde uitspraak van de bijbel.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het woord 'fetisch' is hier niet op zijn plaats.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Niemand van ons zou het willen gebruiken.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">We worden voor de vraag geplaatst op welke wijze woord en geest hier in verbinding staan.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Heb ik de toespraak van de Geest in één tekst?</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Of pas in een hele perikoop?</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Maar deze indelingen zijn zuiver mensenwerk.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Hoever gaat de eis van wat prof. Kohnstamm,</seg> <seg n="13.11.2">in deel 3 van zijn <hi rend="italic">Schepper en schepping,</hi></seg> <seg n="13.11.3">de totaliteitsbeschouwing noemt?<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Of moeten we deze beschouwing literarisch noemen en moeten we hierover in een andere,</seg> <seg n="13.12.2">meer theologische ruimte nadenken?</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Misschien bestaat hier een verhouding van woord en geest,</seg> <seg n="13.13.2">waarbij de totaliteits-beschouwing niet toepasselijk is en het schriftwoord gelijkenis vertoont met het gebroken brood in het Avondmaal.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Waarbij dan woord en sacrament van gelijke beweging worden.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Zulk een sacramentele beschouwing is volstrekt niet a priori uitgesloten.</seg></s> <pb n="199" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="13.16"><seg n="13.16.1">Wanneer ik prof. Kohnstamm goed begrepen heb,</seg> <seg n="13.16.2">dan wil hij deze kant niet uit.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Hij grijpt terug op de levende Heer achter de Schrift en geeft van daaruit het woord zijn geestelijke betekenis.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Van Hem krijgt het zijn gezag.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">Prof. van der Leeuw zou liever op de kerk terug gaan om de tucht van het woord te verklaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1">Maar van beiden heb ik niet de indruk,</seg> <seg n="13.20.2">dat ze op dit punt de gehele nood van de door de schriftkritiek geschapen situatie hebben aangevoeld.</seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1">We komen bij de verklaring van het schriftgezag niet geheel uit,</seg> <seg n="13.21.2">als we daarbij denken in de lijn van traditie en kerk.</seg></s> <s n="13.22"><seg n="13.22.1">Ook niet zonder rest als we het beproeven met de categorieën,</seg> <seg n="13.22.2">die gelden in de directe geloofsverhouding tot Christus.</seg></s> <s n="13.23"><seg n="13.23.1">De locus <hi rend="italic">de sacra scriptura is van eigen verbuiging.</hi></seg></s> <s n="13.24"><seg n="13.24.1"><hi rend="italic">Het</hi> is vooral prof. Haitjema</seg> <seg n="13.24.2">- ik sprak reeds van grenskwesties</seg> <seg n="13.24.3">- die het in die richting zoekt<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"> </corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.f3" rend="superscript">c</ref><s n="13.25"><seg n="13.25.1">Afgezien van de vraag,</seg> <seg n="13.25.2">of zijn oplossing te aanvaarden is,</seg> <seg n="13.25.3">ligt daarin een te waarderen pogen.</seg></s> <s n="13.26"><seg n="13.26.1">Na de vleeswording des Woords wordt dan de canonisering der Heilige Schrift gezien als een afzonderlijke heilsdaad Gods.</seg></s> <s n="13.27"><seg n="13.27.1">Zij mag niet opgelost worden in de pneumatologie of christologie.</seg></s> <s n="13.28"><seg n="13.28.1">En evenmin in de leer van de kerk.</seg></s> <s n="13.29"><seg n="13.29.1">De gemeente houdt een eigen aparte verhouding tot de Schrift,</seg> <seg n="13.29.2">die moet worden verklaard.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Van hieruit zal zeker een tegenwicht gevonden kunnen worden tegenover het scholastisch gevaar,</seg> <seg n="14.1.2">dat ons dreigt,</seg> <seg n="14.1.3">als we het kerkelijke,</seg> <seg n="14.1.4">het gepredikte woord,</seg> <seg n="14.1.5">min of meer los gedacht van de Schrift,</seg> <seg n="14.1.6">verabsoluteren.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men is vrij algemeen een beetje geschrokken van Barths dogmatiek.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik geloof dat behalve een zekere haast,</seg> <seg n="14.3.2">waarvan dit systematisch debuut van de bekende schrijver getuigde,</seg> <seg n="14.3.3">toch ook,</seg> <seg n="14.3.4">en voor een nog groter deel,</seg> <seg n="14.3.5">de verklaring daarvan moet gezocht worden in het ontbreken van veel gedachtengangen,</seg> <seg n="14.3.6">die in de theologische ruimte niet thuis behoren.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Prof. Kohnstamm ziet hier een gevaarlijke afstand van het moderne denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.f4" rend="superscript">d</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-theologische-ruimte.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ik zou het niet gewenst achten daaraan in alle opzichten tegemoet te komen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Maar in een opzicht is het zeker heilzaam,</seg> <seg n="15.1.2">dat op dit scholastisch gevaar gewezen wordt en is het gelukkig dat het door velen wordt gevoeld.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">In de prediking als kerkelijke verkondiging is de spanning tussen woord en geest sterker dan bij het bijbelwoord.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het gevaar om hier stenen voor brood te geven is groter.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Woord en geest vormen hier niet meer een sacramentele eenheid,</seg> <seg n="15.4.2">evenals in het schriftwoord,</seg> <seg n="15.4.3">dat voor de zielen in stukken gebroken is.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En het valt ook nog niet weer samen in de ongenaakbare eenheid van woord en geest in de paradox,</seg> <seg n="15.5.2">die de prediking en de theologie doet stilstaan.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Woord en geest treden voor het theologisch bewustzijn,</seg> <seg n="15.6.2">in verband met prediking en bekering,</seg> <seg n="15.6.3">duidelijk uiteen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het Woord loopt gevaar <hi rend="italic">slechts</hi> woord te blijven,</seg> <seg n="15.7.2">alleen geschikt voor scholastieke bearbeiding.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Daaraan moet echter niet tegemoet gekomen worden door een treden uit <pb n="200" ed="VW"/>de theologische ruimte,</seg> <seg n="16.1.2">zodat men zijn dogmatiek aannemelijk maakt met redeneringen,</seg> <seg n="16.1.3">die in een andere dimensie thuis horen en zijn geloofsleer doet aanzwellen door psychologische of historische stof.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De oude beproefde methode is:</seg> <seg n="16.2.2">het bijbelwoord als zelfstandige grootheid naast het gepredikte woord te behandelen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het zal verhinderen dat we in de dogmatiek de zaak,</seg> <seg n="16.3.2">de Geest uit het oog verliezen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit is voor mij ook de verklaring van het feit,</seg> <seg n="17.1.2">dat in de dialectische theologie de exegese voorlopig zoveel beter gelukt dan de dogmatiek.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het is gemakkelijker pneumatische exegese te geven dan een pneumatische dogmatiek te schrijven<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="17.3"><seg n="17.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> gelovig gemeentelid exegetiseert pneumatisch,</seg> <seg n="17.3.2">evenals Jezus en Paulus,</seg> <seg n="17.3.3">met het oog op de zaak;</seg> <seg n="17.3.4">niet grammatisch,</seg> <seg n="17.3.5">maar in de theologische ruimte.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">- Slechts enkele uitverkorenen is het gegeven speculatief te zijn in die ruimte en de Geest daarbij niet uit het oog te verliezen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="196" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Wilhelm Dilthey, <hi rend="italic">Weltanschauung und Analyse des Menschen seit Renaissance und Reformation, Ges. Schriften,</hi> dl. 2, p. 137.</p></note>
<pb n="198" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige,</hi> p. 16, noot 2.</p></note>
<pb n="199" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Het Woord Gods in de moderne</hi> cultuur, Groningen enz. <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1931</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Ph. Kohnstamm, a.w., p. XI.</p></note>
<pb n="200" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Voor het eerst gepubliceerd in <hi rend="italic">Vox Th.</hi> 3, (1931/32) nr. 3, p. 65-69 (pag.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Kohnstamm, p. 16: " ... de structurele of totaliteitsbeschouwing van de Schrift, zelf uitvloeisel van de moderne theorie van <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">het '</corr></choice>begrijpen"' . . ., waarvan de consequentie "niet in abstracte, maar alleen in concreto, door het gebruik dat men van de Schrift maakt, kan worden getoond."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Bij G. van der Leeuw zijn in de werken over kerk en liturgie <hi rend="italic">(Liturgiek, 1940; Sacramentstheologie,</hi> 1949) tal van plaatsen aan te wijzen, die deze weergave bevestigen; doch zij stammen van na 1931. Men bedenke, dat Noordmans en Van der Leeuw binnen de Ethische Vereniging een regelmatig contact met elkaar hadden. De meest indringende uitlatingen van Noordmans over deze materie vindt men in <hi rend="italic">GG.,</hi> p. 354-374.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-theologische-ruimte.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Kohnstamm, p. XI: Kohnstamm noemt hier - refererend aan Barths <hi rend="italic">Die Christliche Dogmatik im Entwurf 1</hi> (1927) - Barths dogmatiek "de jongste repristinatie der scholastiek". Op tal van plaatsen van het boek treedt Kohnstamm met Barth in discussie, tegenover wie hij zijn afwijzing reeds in deel 1, p. XIV (tweede bladzijde van het voorbericht) kenbaar maakt.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="17" xml:id="noordmans2.woord-en-geest" decls="#bibl-noordmans2.woord-en-geest">
<pb n="201" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Woord en Geest<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.woord-en-geest.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het onderwerp is zo breed,</seg> <seg n="2.1.2">dat het vrijwel de gehele geloofsleer omvat.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het kan betrekking hebben op de leer aangaande God,</seg> <seg n="2.2.2">de Triniteit,</seg> <seg n="2.2.3">waar het dan gaat over de verhouding van de tweede en de derde Persoon in Gods heilig Wezen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">- Of wij kunnen onder deze titel behandelen sommige vragen uit de <hi rend="italic">locus de Sacra Scriptura;</hi></seg> <seg n="2.3.2">hoe de letter der Schrift bij de uitlegging moet worden verklaard uit de mening des Geestes,</seg> <seg n="2.3.3">waarvan zij de uitdrukking is.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">- Bij de prediking herhaalt zich dat en komt het er op aan zich er rekenschap van te geven in hoeverre datgene,</seg> <seg n="2.4.2">wat de dienaar des Woords te zeggen heeft,</seg> <seg n="2.4.3">al of niet samenvalt met het spreken van de levende God zelf.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">- Zo is het ook bij de toeëigening van het gepredikte Evangelie,</seg> <seg n="3.1.2">waarbij het uitwendige woord te onderscheiden is van de inwendige werking des <choice><sic>Geesles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Geestes</corr></choice>.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">- Zo weer bij de <hi rend="italic">locus de ecclesia,</hi></seg> <seg n="3.2.2">als gehandeld wordt over de geestelijke gaven in het algemeen en de ambtelijke verkondiging van de boodschap van Jezus Christus.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">- Zelfs bij de <hi rend="italic">leer der laatste dingen</hi> zal de christen moeten bedenken dat het Woord als Wet en ook als Evangelie ten dele zijn bestaan te danken heeft aan het ontstaan van de zonde en zich moeten afvragen in hoeverre datgene wat ten dele is,</seg> <seg n="3.3.2">zal te niet gedaan worden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wij zullen hier natuurlijk niet over dat alles iets kunnen zeggen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Al te dogmatisch wil ik ook in dit artikel niet schrijven.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ik stel mij voor over mijn onderwerp een en ander te zeggen,</seg> <seg n="4.3.2">dat verband houdt met sommige vragen,</seg> <seg n="4.3.3">die na de oorlog bij uitstek actueel zijn geworden en die veelal onder het hoofd 'humanisme en christendom' worden samengevat.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daarbij gaat het er om,</seg> <seg n="4.4.2">hoe wij de verhouding van Woord en Geest moeten zien.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Is de Geest een verbreding,</seg> <seg n="4.5.2">een uitvloeiing van het Woord,</seg> <seg n="4.5.3">zodat de betekenis van dat Woord vager wordt en als zodanig door het leven kan worden geabsorbeerd?</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Kan het Woord op die wijze tenslotte onder andere categorieën worden ondergebracht,</seg> <seg n="4.6.2">zoals licht,</seg> <seg n="4.6.3">kracht,</seg> <seg n="4.6.4">enz.?</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">In één woord:</seg> <seg n="4.7.2">kan het Woord overgaan in Geest?</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Kan het zijn scherpe belijning,</seg> <seg n="4.8.2">zijn eigenlijke <hi rend="italic">betekenis</hi> verliezen en iets anders worden,</seg> <seg n="4.8.3">dat minder tegenover ons staat en daarmee voor ons meer aanvaardbaar wordt,</seg> <seg n="4.8.4">zodat wij minder moeite hebben het te laten gelden?</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Zullen wij het Woord op die wijze in ons kunnen opnemen als ons persoonlijk eigendom,</seg> <seg n="4.9.2">als ons levensbeginsel en zal dat de weg worden om anderen er in te betrekken en elkaar te leren vinden?</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Wordt op deze wijze een kerk gevormd en Gods Koninkrijk voorbereid?</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zulke vragen zijn niet van gisteren of eergisteren maar zij worden weer <pb n="202" ed="VW"/>gesteld met een naïviteit,</seg> <seg n="5.1.2">die alleen te verklaren is uit de grote verlegenheid,</seg> <seg n="5.1.3">waarin wij ons bevinden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het christendom of liever het Evangelie schijnt zo onbegrepen en tegengesproken tegenover de tegenwoordige wereld te staan,</seg> <seg n="5.2.2">dat het geboden lijkt alles na te laten wat deze toestand zou kunnen verergeren.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Is het dan niet de aangewezen weg om te trachten een sfeer te scheppen,</seg> <seg n="5.3.2">een mentaliteit aan te kweken,</seg> <seg n="5.3.3">waarin allen elkaar kunnen ontmoeten,</seg> <seg n="5.3.4">die van goeden wille zijn?</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En zal daartoe niet het aangewezen middel blijken:</seg> <seg n="5.4.2">het laten zien van een overgang,</seg> <seg n="5.4.3">een continuïteit tussen Woord en Geest?</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dan zouden misschien degenen,</seg> <seg n="5.5.2">die het moeilijk hebben met de scherpe betekenis,</seg> <seg n="5.5.3">de ergernis gevende zin van het Woord Gods,</seg> <seg n="5.5.4">de <hi rend="italic">begrippen</hi> uit de bijbel,</seg> <seg n="5.5.5">zich kunnen verzoenen met de geestelijke uitvloeisels daarvan,</seg> <seg n="5.5.6">zoals die in allerlei vormen geacht worden te kunnen worden hersteld en teruggeroepen,</seg> <seg n="5.5.7">ook waar zij,</seg> <seg n="5.5.8">door verwaarlozing van een overmoedig geslacht,</seg> <seg n="5.5.9">in vergetelheid zijn gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dit ligt te meer voor de hand omdat er,</seg> <seg n="6.1.2">onder het besef van onze ogenblikkelijke nood,</seg> <seg n="6.1.3">zich bewustzijnslagen bevinden,</seg> <seg n="6.1.4">waaruit men voor dat doel kan putten,</seg> <seg n="6.1.5">in verband met historische toestanden in het verleden,</seg> <seg n="6.1.6">waarvan die lagen de sedimenten zijn.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daar is allereerst het stoïsche logosbegrip,</seg> <seg n="7.1.2">dat zeer verwant is met dat van het pneuma.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De stoïsche levensleer,</seg> <seg n="7.2.2">met haar immanente redelijkheid,</seg> <seg n="7.2.3">is in ons werelddeel altijd op de achtergrond van het christendom blijven staan,</seg> <seg n="7.2.4">gereed om naar voren te komen,</seg> <seg n="7.2.5">zodra de historie even stokte,</seg> <seg n="7.2.6">en bereid om degenen op te vangen,</seg> <seg n="7.2.7">die vermoeid schenen van de spanningen die de prediking in de kerk opwekte.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Met name in de zedeleer is het gebod Gods vaak zeer gebrekkig tot uiting gekomen en heeft men zich min of meer behaaglijk aangevlijd tegen de vaste regels,</seg> <seg n="7.3.2">die in overeenstemming met de natuur van de mens schenen te kunnen worden afgeleid.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">In de sferen,</seg> <seg n="7.4.2">die op de verschillende levensgebieden heersen,</seg> <seg n="7.4.3">voelde men zich thuis en men was daardoor weinig bereid om,</seg> <seg n="7.4.4">als Abram,</seg> <seg n="7.4.5">naar een roeping van het Woord Gods,</seg> <seg n="7.4.6">dat aan die rust een einde maakt te luisteren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Datgene,</seg> <seg n="7.5.2">waaraan men zich hield,</seg> <seg n="7.5.3">verdiende meer de naam van geest,</seg> <seg n="7.5.4">dan van Woord.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Deze geest bestond dan uit een stelsel van gelijkblijvende levenshoudingen,</seg> <seg n="7.6.2">waarvan de juistheid ook met het verstand kon worden ingezien.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De christelijke kerk vóór de Reformatie heeft zich door de plaats,</seg> <seg n="8.1.2">die zij aan de natuurlijke theologie toekende,</seg> <seg n="8.1.3">nauw aangesloten bij de oudheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De genade werd als een toegift beschouwd.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1"><hi rend="italic">Gratia naturam non tollit,</hi></seg> <seg n="8.3.2"><hi rend="italic">sed perficit</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.woord-en-geest.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De concessie die daardoor aan het heidendom wordt gedaan,</seg> <seg n="8.4.2">mag men niet overdrijven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wat op grond van het Evangelie geleerd wordt,</seg> <seg n="8.5.2">stelt datgene wat wij door onze aanleg weten,</seg> <seg n="8.5.3">verre in de schaduw.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Niettemin leert iedere ontmoeting tussen rooms en protestant,</seg> <seg n="8.6.2">met name tussen rooms en <pb n="203" ed="VW"/>gereformeerd,</seg> <seg n="8.6.3">dat hier weer een van die bewustzijnslagen aanwezig is,</seg> <seg n="8.6.4">waarover ik sprak,</seg> <seg n="8.6.5">en die,</seg> <seg n="8.6.6">omdat zij tot ons eigen verleden behoren,</seg> <seg n="8.6.7">steeds actief kunnen worden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dit is te meer het geval,</seg> <seg n="8.7.2">nu dat verleden in de roomse theologie naast ons voortleeft en als zodanig krachtig meewerkt om de bij ons verdrongen voorstellingen weer te actualiseren.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Rome beschouwt het protestantisme min of meer als een Woord-complex en zou dit willen wegwerken door ons het natuurlijke en het stabiele van ons geloof weer meer tot bewustzijn te brengen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Bij de roomsen gaat de Heilige Geest soms bijna schuil in de genade.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.woord-en-geest.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">En de genade loopt gevaar gevat te worden in fysische categorieën.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Zij wordt dan een kracht of een leven,</seg> <seg n="8.11.2">dat de mens wordt ingegoten,</seg> <seg n="8.11.3">zodat een duidelijk horen van het Woord minder nodig wordt.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Het Woord is dan geen instrument van de Persoon des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="8.12.2">maar vervloeit tot geest,</seg> <seg n="8.12.3">wordt verzakelijkt in een leven,</seg> <seg n="8.12.4">waarin het Woord een duurzaamheid verkrijgt,</seg> <seg n="8.12.5">die de kerk administreert ten bate van de gelovigen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ook uit deze schatkameren worden ons zekerheden en vastigheden aangereikt,</seg> <seg n="9.1.2">om ons te hulp te komen in de nood,</seg> <seg n="9.1.3">waarin wij door het Woord dat ons roept,</seg> <seg n="9.1.4">gebracht worden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Er is echter nog een derde waarop hier gewezen moet worden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">In de negentiende eeuw heeft de protestantse theologie bijna over het hele veld een secularisering ondergaan,</seg> <seg n="10.2.2">een vergeestelijking van het Woord,</seg> <seg n="10.2.3">en in verband daarmee een verzakelijking van de Geest,</seg> <seg n="10.2.4">die in beide opzichten Rome dikwijls verre achter zich liet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Bij Schleiermacher is er voor de persoon des Heiligen Geestes in de geloofsleer eigenlijk geen plaats.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.woord-en-geest.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het is de geest der gemeente,</seg> <seg n="10.4.2">die ontstaat door de werking,</seg> <seg n="10.4.3">die Christus op haar uitoefent.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De verschijning van Christus is de enige bovennatuurlijke grondslag van het christendom.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- In verband met het op de voorgrond komen van het Woord tegenover de sacramenten bij de Reformatie,</seg> <seg n="10.6.2">verloopt het genadeleven echter meer in het bewustzijn dan bij Rome.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De verzakelijking is minder sacramenteel.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De Heilige Geest wordt verzakelijkt in de heiliging der gemeente,</seg> <seg n="10.8.2">die een regelrechte voortzetting is van Christus' zelfbewustzijn.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Wat bij Rome in de levens der heiligen plaatsvindt,</seg> <seg n="10.9.2">dat wordt hier uitgebreid tot de hele gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De theologie van Schleiermacher is in de eeuw,</seg> <seg n="11.1.2">als wier kerkvader hij gold,</seg> <seg n="11.1.3">principieel zelden ongewijzigd overgenomen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daarvoor was de invloed der reformatoren te sterk.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar wel moet men zeggen dat haar invloed buitengewoon groot is geweest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Er is in de vorige eeuw in de theologie en in de prediking,</seg> <seg n="11.4.2">wat men zou kunnen noemen,</seg> <seg n="11.4.3">een eclips van Woord en Geest <pb n="204" ed="VW"/>beide,</seg> <seg n="11.4.4">voorzover het spreken en het handelen Gods,</seg> <seg n="11.4.5">volgens de bijbelse openbaring,</seg> <seg n="11.4.6">op de achtergrond werd geschoven.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat de Vader in Christus <hi rend="italic">spreekt</hi> en dat Christus door de Heilige Geest <hi rend="italic">troost</hi> verstond men niet in zijn directe,</seg> <seg n="11.5.2">ingrijpende betekenis.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het natuurlijk bewustzijn,</seg> <seg n="11.6.2">ons eigen denken,</seg> <seg n="11.6.3">onze zondige wil maakten zich meester van wat Christus aan de gemeente had geschonken.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En zo werden alle bijbelse noties vervaagd of vervangen door begrippen uit de oude natuurlijke theologie of de moderne geesteswetenschappen.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Men leende bij de filosofische ethiek en paste de bijbelse gegevens daarbij aan.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Het Evangelie dat in de vorm van Woord en Geest bestaat,</seg> <seg n="11.9.2">werd op die wijze een levensbeschouwing;</seg> <seg n="11.9.3">de kerk een sociologisch begrip;</seg> <seg n="11.9.4">het geloof een ervaring.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze drie beschouwingen,</seg> <seg n="12.1.2">de levensleer der Stoa,</seg> <seg n="12.1.3">de natuurlijke theologie der Roomse Kerk en de geesteswetenschappelijke denkwijze van het nieuw-protestantisme,</seg> <seg n="12.1.4">hebben alle een goede staat van dienst en zij hebben daarom een zeker recht om zich aan te bieden als wij in verlegenheid komen en ons niet meer weten te redden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij zijn in het bezit van goede getuigschriften.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wanneer dan ook heden ten dage veel sprake is van christendom en humanisme,</seg> <seg n="12.3.2">dan hangt dat gesprek ongetwijfeld samen met genoemd aanbod.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De steun die ons hier wordt aangeboden is ons,</seg> <seg n="12.4.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="12.4.3">nader dan de uitkomst,</seg> <seg n="12.4.4">die Woord en Geest ons kunnen brengen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Die steun ligt meer onder ons bereik.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij hebben echter niet onze eigen,</seg> <seg n="13.1.2">maar Gods weg te gaan.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dat is de weg,</seg> <seg n="13.2.2">waarop het kruis door Christus gedragen is.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wanneer woord en geest met een kleine letter geschreven moeten worden om aan te duiden wat de componenten van ons Evangelie zijn,</seg> <seg n="13.3.2">dan is dat een bewijs,</seg> <seg n="13.3.3">dat wij het volle Evangelie niet meer horen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het Woord,</seg> <seg n="14.1.2">zoals het Oude Testament daarvan spreekt,</seg> <seg n="14.1.3">en zoals Jezus in het Nieuwe Testament het Woord heet,</seg> <seg n="14.1.4">komt regelrecht van God.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">'De Heere spreekt!',</seg> <seg n="14.2.2">zeggen de profeten,</seg> <seg n="14.2.3">als zij optreden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zij hebben een opdracht.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zij leiden die niet af uit hun eigen politieke of kerkelijke opvattingen,</seg> <seg n="14.4.2">maar spreken op grond van een onmiddellijk tot hen gekomen boodschap.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En zo heet ook het Evangelie een blijde boodschap,</seg> <seg n="14.5.2">die aan alle creaturen gepredikt moet worden.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Jezus' optreden is niet te verklaren uit de ontwikkeling van het joodse godsdienstige denken,</seg> <seg n="14.6.2">maar Hij is door de Vader gezonden,</seg> <seg n="14.6.3">toen het zijn tijd was.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Ook al zou men de 'volheid des tijds' willen opvatten als:</seg> <seg n="14.7.2">'toen de tijd er rijp voor was',</seg> <seg n="14.7.3">dan is Jezus' komst daaruit toch niet af te leiden.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De rijpheid van de tijd heeft eerder hierin bestaan,</seg> <seg n="14.8.2">dat de zonde meer tot openbaring was gekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.woord-en-geest.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Maar uit die zonde wordt Jezus niet geboren.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hij wordt uit God geboren.</seg></s> <pb n="205" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="14.11"><seg n="14.11.1">Wanneer wij daarom onze tijd zouden willen te hulp komen en tegemoet komen,</seg> <seg n="14.11.2">door terug te grijpen op wat uit de oudheid en de Europese christenheid in de historie is aangeslibd of zich in ons bewustzijn heeft vastgelegd,</seg> <seg n="14.11.3">dan zou dat een soort noodlanding betekenen.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">De <hi rend="italic">wijze</hi> van de Stoa en <hi rend="italic">de persoonlijkheid</hi> uit het Duitse idealisme zullen ons niet kunnen redden.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Wanneer de <hi rend="italic">science</hi> ons te gronde richt zal de <hi rend="italic">sagesse</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.woord-en-geest.f3" rend="superscript">c</ref> ons er niet uit kunnen helpen,</seg> <seg n="14.13.2">ook al is zij christelijk getint.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">De wijze en de persoonlijkheid zijn figuren die zich door een zekere concentratie in de natuur en het geestesleven zoeken te handhaven.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Zij trachten zich vrij te houden van de nood en de zonde om zich heen.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">- God volgt een heel andere weg.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Hij heeft Jezus Christus tot zonde voor ons gemaakt en ons daarin de redding gebracht.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">In het Evangelie is de wijsheid tot dwaasheid geworden en is God zelf het centrum van een menselijke persoonlijkheid geworden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Voor het Woord Gods is derhalve een toestand van nood en zonde geen beletsel om tot ons te komen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Eer is de tijd er dan rijp voor.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar om dat Woord te horen hebben wij dan niet naar ons zelf of naar de wereld,</seg> <seg n="15.3.2">doch naar God het oor te richten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het Woord Gods is absoluut uit het gehoor.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het kan niet bedacht worden,</seg> <seg n="15.5.2">niet ingezien,</seg> <seg n="15.5.3">niet afgeleid,</seg> <seg n="15.5.4">maar alleen gehoord.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het is geen zaak van levensbeschouwing en wordt niet gevonden door een pragmatische levenshouding.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het wordt gepredikt door profeten en apostelen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij kunnen ons daarom het Woord Gods,</seg> <seg n="16.1.2">zoals het tot ons komt door de Heilige Schrift,</seg> <seg n="16.1.3">nooit scherp genoeg laten afbakenen van wat verder in deze wereld woord of rede heet.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer wij het daarmee vermengen,</seg> <seg n="16.2.2">gaat de kracht van het Evangelie verloren.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het inzicht dat dit zo is,</seg> <seg n="17.1.2">is in de kerk op allerlei wijze weer doorgebroken.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het is nauwelijks nodig dit aan de hand van de geschiedenis der nieuwere theologie en de jongste kerkgeschiedenis aan te wijzen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">En in de dialectische theologie én bij de nieuwere kerkelijke actie kan men opmerken een zeker radicalisme,</seg> <seg n="17.3.2">dat bedoelt het Woord Gods te zuiveren van de aanhangsels,</seg> <seg n="17.3.3">die zich daaraan hebben vastgehecht.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Men zou het kunnen vergelijken met de werkzaamheid van een architect,</seg> <seg n="17.4.2">die een domkerk bevrijdt van huizen,</seg> <seg n="17.4.3">die men in de loop der eeuwen daartegenaan heeft gebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit valt ons bijzonder op als wij ter hand nemen bijv. een dogmatiek als van Bavinck.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Deze uitnemende kerkleraar schrijft daar,</seg> <seg n="18.2.2">dat de roeping Gods allereerst tot ons komt,</seg> <seg n="18.2.3">"niet zozeer door duidelijke woorden als wel door zaken (res),</seg> <seg n="18.2.4">door natuur,</seg> <seg n="18.2.5">geschiedenis,</seg> <seg n="18.2.6">omgeving,</seg> <seg n="18.2.7">leidingen en ervaringen."</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Deze zakelijke roeping is een getuigenis van Christus als <hi rend="italic">Logos,</hi></seg> <seg n="18.3.2">waardoor Hij zijn eigen werk der genade voorbereidt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hij trad daarom zelf eerst op in <pb n="206" ed="VW"/>de volheid der tijden.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">"Toen de wereld God door haar wijsheid niet heeft gekend,</seg> <seg n="18.5.2">heeft het God behaagd door de dwaasheid der prediking zalig te maken,</seg> <seg n="18.5.3">die geloven" (1 Kor. <choice><sic>1 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">1 : 21</corr></choice>).</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">En verder:</seg> <seg n="18.6.2">"Deze roeping doet die door de natuur en geschiedenis niet te niet,</seg> <seg n="18.6.3">maar neemt ze in zich op en bevestigt ze."</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Hier hebben wij dus letterlijk de leer van Thomas over de verhouding van natuur en genade.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Bavinck komt daarmee echter zelf in strijd door ze met de woorden van Paulus als wijsheid en dwaasheid tegenover elkaar te plaatsen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Wijsheid en dwaasheid is een tegenstelling,</seg> <seg n="18.9.2">die parallel loopt met die tussen zonde en genade.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Natuur en genade is geen bijbelse tegenstelling.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Onze tijd doet ons de betekenis van het Woord,</seg> <seg n="19.1.2">dat ons roept,</seg> <seg n="19.1.3">weer duidelijker verstaan.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wij nemen het Woord Gods minder gemakkelijk zakelijk als woord (zonder hoofdletter).</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Datzelfde geldt nu ook van de Geest.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Bij het Woord behoort de Heilige Geest als de derde Persoon in de goddelijke Drieëenheid.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">En hier blijkt dan wel heel duidelijk hoe onbijbels iedere verzakelijking is.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Bavinck zou er wel niet aan denken tussen geest en Geest een zekere <choice><sic>continuïïteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">continuïteit</corr></choice> te stellen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Een rijk geestesleven kan onmogelijk voorbereiding zijn voor het ontvangen van de gave des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Anders zou die Geest niet de naam van Trooster kunnen dragen.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het zijn de armen van geest aan wie het Koninkrijk der hemelen is beloofd.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Zoals het genadige Woord niet tegenover de natuur,</seg> <seg n="20.8.2">maar tegenover de zonde staat,</seg> <seg n="20.8.3">zo komt ook de Geest niet tot de rijken maar tot de armen;</seg> <seg n="20.8.4">niet tot de levenden,</seg> <seg n="20.8.5">maar tot de doden,</seg> <seg n="20.8.6">om ze levend te maken.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">De Geest die op Pinksteren is uitgestort is de Geest der opstanding.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="203" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.woord-en-geest.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Vgl. J. Koopmans, <hi rend="italic">Het oudkerkelijk dogma</hi> in <hi rend="italic">de</hi> Reformatie, Wageningen 1938, p. 102 vv.</p></note>
<pb n="204" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.woord-en-geest.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Rom.5:20.*</p></note>
<pb n="205" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.woord-en-geest.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Ik denk aan Jacques Maritain,* met name aan zijn werk <hi rend="italic">Distinguer pour unir. Om les Degrés du savoir,</hi> Parijs 1932<hi rend="superscript">3</hi>.</p></note>
<pb n="206" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.woord-en-geest.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <choice><sic>VoxTh</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Vox Th</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi> 17 (1946/47) nr. 2, p. 33-37 (pag.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.woord-en-geest.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De bekende uitdrukking stamt uit <hi rend="italic">STh.,</hi> qu. 1, 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.woord-en-geest.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Dat is reeds duidelijk, als men de inhoudsopgave van de <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> opslaat: in het derde deel komt de Heilige Geest als Geest der kerk, d.i. in tamelijk ondergeschikte zin, aan de orde (§ 121-125).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="18" xml:id="noordmans2.kruis-en-schepping" decls="#bibl-noordmans2.kruis-en-schepping">
<pb n="207" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kruis en schepping<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.kruis-en-schepping.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Van de artikelen van ons christelijk geloof is er geen enkel,</seg> <seg n="2.1.2">dat tegenwoordig zo duidelijk aan de orde van de dag wordt gesteld als het eerste,</seg> <seg n="2.1.3">de belijdenis van de Vader,</seg> <seg n="2.1.4">de Almachtige,</seg> <seg n="2.1.5">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dat is de oude vraag,</seg> <seg n="2.2.2">uit de eerste dagen der kerk,</seg> <seg n="2.2.3">naar de verhouding van Evangelie en schepping.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Zo vaak wij ze tegenkomen moeten wij er aan denken,</seg> <seg n="3.1.2">dat we van God de Vader geen andere kennis hebben dan door openbaring.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij moeten niet denken dat de Vader de eigenlijke God is,</seg> <seg n="3.2.2">die wij op allerlei gewone manieren toch wel kennen,</seg> <seg n="3.2.3">terwijl wij dan voor Christus en de Heilige Geest op de bijbel zouden zijn aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zo wordt er wel vaak gedacht en gesproken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men zegt dan:</seg> <seg n="4.2.2">ik geloof wel in een God en bedoelt daarmee dan de Vader.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar met Christus en de Geest heeft men dan zijn moeite.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daarin moet men geloven door de bijbel en in dat boek staan dingen,</seg> <seg n="4.4.2">die zo moeilijk aan te nemen zijn.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Met de Vader is dat anders.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hem kent men uit de natuur en het geweten en het besef van zijn bestaan staat in het hart gegrift.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze gedachte is onbijbels.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat er een Vader in de hemelen is,</seg> <seg n="5.2.2">is geen vanzelfsprekende zaak en dat Hij de Schepper genoemd wordt wil niet zeggen,</seg> <seg n="5.2.3">dat wij Hem uit de schepping en Jezus Christus uit de bijbel moeten leren kennen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Juist omgekeerd.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het betekent dat de Vader-Schepper dezelfde is als de Vader-van-Jezus en dat wij dus de bijbel nodig hebben om iets van Hem te weten te komen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Als wij belijden:</seg> <seg n="6.1.2">ik geloof in God de Vader,</seg> <seg n="6.1.3">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="6.1.4">dan spreken wij over dezelfde die wij aanroepen,</seg> <seg n="6.1.5">als wij het <hi rend="italic">Onze Vader</hi> bidden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Als men geloofsbelijdenis doet,</seg> <seg n="7.1.2">dan moet men zich geen andere voorstelling maken dan wanneer men het gebed uitspreekt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Belijdenis en gebed behoren bij elkaar.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De Schepper-des-hemels is geen ander dan de Vader-in-de-hemelen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">In het eerste geval mag men niet denken aan de Vader van alle mensen,</seg> <seg n="7.4.2">omdat Hij ze allemaal geschapen heeft,</seg> <seg n="7.4.3">terwijl wij dan in het laatste op onze bijzondere verhouding tot God,</seg> <seg n="7.4.4">door Jezus,</seg> <seg n="7.4.5">zouden letten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dan zou Jezus ons van de Schepper scheiden en werden we dualist.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">En zulke dualisten zijn er veel meer dan men denkt.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Als de bijvoeging in het eerste artikel ons op die gedachte zou brengen,</seg> <seg n="7.7.2">dan deden wij beter haar weg te laten.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Schepping is een bijbels,</seg> <seg n="7.8.2">een christelijk begrip,</seg> <pb n="208" ed="VW"/><seg n="7.8.3">even goed als verzoening en heiliging.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het is een zaak van belijdenis en gebed.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hetzelfde geldt van de <hi rend="italic">samenvoeging</hi> van Vader en Schepper.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dat de Schepper van hemel en aarde onze Vader is,</seg> <seg n="8.2.2">kunnen wij zelf evenmin zomaar vaststellen als dat Jezus onze Zaligmaker is.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het moet door de Heilige Geest aan onze harten bezegeld worden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En zo ook,</seg> <seg n="8.4.2">dat onze Vader uit het allervolmaaktste gebed de Schepper is,</seg> <seg n="8.4.3">dat is niet een teruggaan van een nieuwtestamentische waarheid op een <hi rend="italic">vanouds,</hi></seg> <seg n="8.4.4">ook aan de heidenen bekende,</seg> <seg n="8.4.5">maar men leert het uit het Evangelie:</seg> <seg n="8.4.6">de Vader,</seg> <seg n="8.4.7">die de vogelen des hemels voedt,</seg> <seg n="8.4.8">zonder dat ze zaaien of maaien,</seg> <seg n="8.4.9">en die de leliën des velds bekleedt,</seg> <seg n="8.4.10">ofschoon ze niet arbeiden en niet spinnen,</seg> <seg n="8.4.11">Die is waard Schepper te heten.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar Jezus zegt dat niet van de vogels en de bloemen,</seg> <seg n="9.1.2">evenmin als Paulus in 1 Kor. 9 : 9 v. aan de ossen gedacht wil hebben.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het staat er om de kleingelovigen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En die zaaien en maaien wèl en ze arbeiden en spinnen wèl.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En ze hebben soms <hi rend="italic">geen</hi> eten en <hi rend="italic">geen</hi> drinken en <hi rend="italic">geen</hi> kleren.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dat God de Schepper is kan men niet zien,</seg> <seg n="9.5.2">zoals de heidenen menen,</seg> <seg n="9.5.3">evenmin als dat Hij Onze Vader is.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is een geloofsartikel uit de kerk en geen wet uit de natuur of een stelling uit de school.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Als Jezus zegt dat zijn discipelen de vogelen des hemels <hi rend="italic">zeer veel</hi> te boven gaan en dat de Vader hen <hi rend="italic">veel meer</hi> kleden zal dan de leliën des velds,</seg> <seg n="10.1.2">dan is daarmee niet bedoeld,</seg> <seg n="10.1.3">dat zij zoveel voortreffelijker schepselen zijn in biologische zin.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat is een stelling uit de dierkunde,</seg> <seg n="10.2.2">die de christelijke dogmatiek vaak in den brede uitwerkt tot haar eigen schade.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">- Jezus bedoelt er mee dat zijn discipelen in het Koninkrijk der hemelen thuis horen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Men kent het antwoord van het schoolkind,</seg> <seg n="10.4.2">dat op de les aan Frederik de Grote op de vraag of de mens in het delfstoffen-,</seg> <seg n="10.4.3">het planten- of het dierenrijk thuishoorde,</seg> <seg n="10.4.4">ten antwoord gaf:</seg> <seg n="10.4.5">in het Godsrijk.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De Schepper,</seg> <seg n="10.5.2">naar wie Jezus in Mattheüs 6 heenwijst,</seg> <seg n="10.5.3">moet niet gedacht worden als de stoïsche Voorzienigheid,</seg> <seg n="10.5.4">wier zorgen men vanzelfsprekend deelt met de vogels en de bloemen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Jezus zegt het er zelf bij:</seg> <seg n="10.6.2">dat is het heidense geloof.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Die kennen dat evengoed en nog beter dan de christenen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Bij Plutarchus<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.kruis-en-schepping.n2" rend="superscript">2</ref> kan men er meer over vinden dan bij Paulus.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De Schepper,</seg> <seg n="11.1.2">die in de bergrede,</seg> <seg n="11.1.3">de gelijkenissen,</seg> <seg n="11.1.4">de Twaalf artikelen bedoeld is,</seg> <seg n="11.1.5">dat is de God van het Koninkrijk.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het is de Vader uit het gebed,</seg> <seg n="11.2.2">dat als tweede bede heeft:</seg> <seg n="11.2.3">Uw koninkrijk kome!</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De kleingelovigen,</seg> <seg n="11.3.2">die Jezus aanspoort om in Hem te geloven,</seg> <seg n="11.3.3">moeten het wagen met dat Koninkrijk,</seg> <seg n="11.3.4">zoals de moordenaar aan het kruis dat doet,</seg> <seg n="11.3.5">als hij Jezus vraagt:</seg> <seg n="11.3.6">gedenk mijner,</seg> <seg n="11.3.7">als Gij in uw Koninkrijk zult gekomen zijn.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">- Dat is inderdaad <hi rend="italic">veel meer</hi> dan hereboer wezen in het rijk der voorzienigheid.</seg></s> <pb n="209" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="11.5"><seg n="11.5.1">De waarheid der schepping is geen toon in een harmonie,</seg> <seg n="11.5.2">geen cijfer in een rekenkunstige reeks,</seg> <seg n="11.5.3">geen secunde in een oneindige tijd.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Door het geloof verstaan wij dat de wereld door het Woord Gods is toebereid (Hebr. 1 1 : 3).</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De Schepping ligt rondom het Kruis,</seg> <seg n="12.1.2">hoe verlaten dit ook schijnt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het Kruis staat midden in de Schepping.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De Schepping is een plek licht rondom het Kruis.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Als wij dat gezien hebben blijkt er toch nog wel gelijkenis te zijn tussen de leliën,</seg> <seg n="13.1.2">de vogelen en de gelovigen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het gras des velds,</seg> <seg n="13.2.2">dat heden is en morgen in de oven geworpen wordt!</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">En worden niet twee muskens om een penningske verkocht?</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">En is Jezus niet verkocht voor dertig zilveren penningen?</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">- Maar dan wordt het Godsrijk niet in het dierenrijk getrokken,</seg> <seg n="13.5.2">doch het planten- en dierenrijk in het Godsrijk.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Dan is er ook plaats voor het <hi rend="italic">zeer veel</hi> en het <hi rend="italic">veel meer</hi> van Jezus' woorden in Mattheüs 6.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dan is het dualisme in de goede richting overwonnen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En het kerklied zingt:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Kom Schepper Geest!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="209" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.kruis-en-schepping.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <choice><sic>A WCC.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">AWCC.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> 10</hi> (1933/34) nr. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.kruis-en-schepping.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie beneden p. 382, noot 7.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="19" xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip" decls="#bibl-noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip">
<pb n="210" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Schepping als kritisch begrip<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Voor kerk en theologie,</seg> <seg n="2.1.2">staat en politiek,</seg> <seg n="2.1.3">hangt er veel van af,</seg> <seg n="2.1.4">hoe men zich de schepping denkt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het naast ligt ons de ruimtelijke opvatting.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Symbool daarvan is de bol of sfeer en haar heerlijkheid bestaat dan in de harmonie der sferen,</seg> <seg n="2.3.2">waarover men in de oudheid gaarne sprak,</seg> <seg n="2.3.3">en die hoorbaar moest zijn voor de volmaakte geest.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze prachtige voorstelling,</seg> <seg n="3.1.2">waarbij de geest een orgeltoon is,</seg> <seg n="3.1.3">die door een machtige ruimte,</seg> <seg n="3.1.4">een wereldprestant,</seg> <seg n="3.1.5">wordt voortgebracht,</seg> <seg n="3.1.6">zal altijd een grote bekoring blijven behouden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De kerkvaders hebben er dikwijls de tol aan betaald.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">- Toch weten ze beter.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De geest gaat niet uit van de ruimte,</seg> <seg n="3.4.2">maar uit de engte.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hij is een schreeuw der ziel als die van het hijgend hert,</seg> <seg n="3.5.2">der jacht ontkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Niet de harmonie des levens,</seg> <seg n="3.6.2">maar het lelijke kruis is het beginsel waaruit de geest geboren wordt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De kerk heeft dat niet altijd in het oog gehouden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij viel telkens uit de kritische in de ruimtelijke opvatting der schepping terug.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Rome maakte van de wereld een huis met twee verdiepingen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De benedenruimte voor de staat,</seg> <seg n="5.2.2">het bovenhuis voor de kerk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En zo alles navenant.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De scherp-kritische opvatting van Augustinus raakte in vergetelheid.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">- De mens als schepsel werd als een natuurlijk wezen gezien;</seg> <seg n="5.5.2">daar kwamen dan andere gaven als toegift bovenop.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De filosofische deugden regeerden het burgerlijke leven.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hogerop golden de theologische:</seg> <seg n="5.7.2">geloof,</seg> <seg n="5.7.3">hoop en liefde.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De Tien geboden waren voor de leken;</seg> <seg n="5.8.2">de raadgevingen van het Evangelie voor de geestelijken.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Beneden stond de oude cultuur intact;</seg> <seg n="5.9.2">daarop verhieven zich de koepels en torens der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze ruimtelijke opvatting van de verhouding tussen schepping en Evangelie klinkt in allerlei toonaarden door.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De zonde is dan een dissonant in een harmonie.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het Evangelie werkt 'medisch' en doktert aan het lichaam der schepping.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu is dat in de oude kerk nooit zo erg als het lijkt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dat de kerk de bovenbouw vormt,</seg> <seg n="7.2.2">daarin ligt een stevig stuk kritiek opgesloten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De kerkvaders zijn in die kritiek lang niet mals en ook in de middeleeuwen werd zij stevig gehanteerd.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">- Maar anders wordt het als men onder protestanten die ruimtelijke indeling weer opneemt.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De Hervorming kent de onderscheiding van beneden en boven in de schepping niet.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zij ziet haar niet ruimtelijk,</seg> <seg n="7.6.2">maar geestelijk.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dit geldt tenminste van de gereformeerden.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Bij hen dringt <pb n="211" ed="VW"/>het Evangelie kritisch-scheppend op de wereld in.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hun kerk neemt de mensen niet zoals ze zijn,</seg> <seg n="7.9.2">een kunst die Rome vaak zo meesterlijk oefent.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Zij dokteren niet aan het leven,</seg> <seg n="7.10.2">maar zoeken het in het bad der wedergeboorte tot vernieuwing te brengen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">De machtige proef van Calvijn met Genève is er het klassieke voorbeeld van.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Maar ook nu nog kan een vergelijking tussen een rooms en een gereformeerd zendingsveld dit duidelijk illustreren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer men nu in de wereld van Calvijn de ruimtelijke indeling weer wil invoeren,</seg> <seg n="8.1.2">dan moet de kerk <hi rend="italic">binnen</hi> de staat een plaats krijgen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Voor bovenbouw is geen gelegenheid meer.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Die kennen wij niet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De kerk moet zich dan op haar eigen terrein houden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Van kritiek op de staat heeft zij zich te onthouden,</seg> <seg n="8.5.2">als zij de kritische verhouding voor de ruimtelijke wil inruilen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De staat regelt dan de schepping;</seg> <seg n="8.6.2">en daarna krijgt de kerk een afdeling om het Evangelie te bedienen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze plaats hoort men dezer dagen vaak aan de kerk toewijzen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Die is dan meestal niet oneervol.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Enkele malen hoorde ik de schepping op drieërlei plan verdelen en telkens stond de kerk op het hoogste plan.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar dat neemt niet weg,</seg> <seg n="9.4.2">dat men haar bij de staat inbouwt,</seg> <seg n="9.4.3">naar de ruimtelijke opvatting der schepping.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De kerk zou daar denatureren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Deze verdeling in drieën vond ik ook in een artikel van mr. Van den Helm,</seg> <seg n="10.1.2">in nr. 27 van dit blad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij onderscheidt daar drie krachten,</seg> <seg n="10.2.2">die werken in drie sferen en ziet 'de drievoudige menselijke sfeer als onderdeel ener Schepping' en die wil hij in onderling verband ge-'rangschikt' zien.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Nu ga ik hier op dat stuk niet in.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het dient mij hier enkel voor illustratie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het is een mengsel van de ruimtelijke en de kritische opvatting.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Een indeling in drieën behoeft niet ruimtelijk te zijn.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Pascal gaf zijn beroemde onderscheiding van de drie rijken,</seg> <seg n="10.7.2">dat van de stof,</seg> <seg n="10.7.3">dat van de geest en dat van de liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van de verwijzing geschat aan de hand van de inhoud van de noot</note> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Tussen deze drie dacht hij zich een absoluut-kritische verhouding.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De wereld der stof was niets in die van de geest;</seg> <seg n="10.9.2">en deze niets in het rijk der liefde.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">- In het stuk van mr. Van den Helm meende ik echter ook rustige nevenschikking van ras,</seg> <seg n="10.10.2">moraliteit en godsdienst op te merken.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Voor deze rangschikking of nevenschikking wil ik hier nog even de aandacht vragen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Is zij mogelijk in een wereld,</seg> <seg n="11.2.2">waarin de wolf nog niet met het lam verkeert en de luipaard niet bij de geitebok nederligt?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zouden wij in onze tijd het kunnen wagen een stuk van de kritische verhouding af te zweren en er een evenredig deel van de ruimtelijke opvatting voor in de <pb n="212" ed="VW"/>plaats te nemen?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Of zullen wij omgekeerd de laatste resten of bijna-de-laatste resten van onze harmonie-aanbidding moeten opgeven om het vollediger te wagen met de kritiek van het kruis?</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">- Zal het mogelijk zijn om met mr. Van den Helm te spreken</seg> <seg n="11.5.2">- "aan het belangstellend publiek waardevolle maatstaven in handen (te) geven",</seg> <seg n="11.5.3">welke dat publiek dan verder verstandig en rustig gebruikt,</seg> <seg n="11.5.4">als er vragen van ras,</seg> <seg n="11.5.5">nattigheid of zaligheid aan de orde komen?</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Zijn wij op weg naar de idylle,</seg> <seg n="11.6.2">naar de politieke pastoraal?</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik mag het lijden,</seg> <seg n="12.1.2">al heb ik moeite het mij voor te stellen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik wil ook mijn best doen het mij voor te stellen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ik kan het ook op één conditie!</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dat aan het loket,</seg> <seg n="12.4.2">waar de maatstaven aan het publiek worden uitgereikt,</seg> <seg n="12.4.3">zullen verschijnen de navolgende personen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Voor het ras de vader en moeder uit <hi rend="italic">Tristram Shandy.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Voor de nettigheid de vader uit <hi rend="italic">Jantje zag eens pruimen hangen</hi> en de moeder uit <hi rend="italic">Cornelis had een glas gebroken.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En voor de zaligheid de stichter van de <hi rend="italic">Maatschappij tot nut van 't Algemeen.'</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">In dat geval voorzie ik geen ongelukken.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Men kreeg dan misschien iets van de harmonie der sferen te horen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Anders zou het verlopen als te zamen moesten compareren:</seg> <seg n="13.1.2">Cesare Borgia voor de afstammingswil;</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n7" rend="superscript">7</ref><seg n="13.1.3">Savonarola voor de gerechtigheid;</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n8" rend="superscript">8</ref><seg n="13.1.4">en Calvijn voor de ere Gods.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De oordelen Gods,</seg> <seg n="13.2.2">die dan tegen elkaar op zouden lopen,</seg> <seg n="13.2.3">zouden ons horen en zien doen vergaan.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dan zou het blijken welk een wanhopig-kritisch begrip ik hanteer,</seg> <seg n="13.3.2">als ik de schepping noem.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Maar dat zou er een beter besef van bijbrengen,</seg> <seg n="13.4.2">dan wanneer wij er een departement van menselijke zaken van maken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="211" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>P.H.W.G. van den Helm, <hi rend="italic">Hoe staan wij tegenover het rassenvraagstuk, in A WCC 10</hi> (1933/34) nr. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. Blaise Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> éd. Léon Brunschvicg, Parijs zj., nr. 460 v.(P.544 v.) en nr. 793 (p. 695 vv.).</p></note>
<pb n="212" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">A WCC 10</hi> (1933/34) nr. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zinspeling op de berijming-1773 van Psalm 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Van den Helm: "Wie tot deze erkenning komt (nl. dat er drie drijvende krachten in de mens zijn: zelfbehoud, <choice><sic>zelfbandhaving</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zelfhandhaving</corr></choice>, zelfopoffering), ziet de drievoudige menselijke sfeer als onderdeel ener Schepping, waarin het geestelijke het culturele, en het culturele het stoffelijke moet beheersen. Dus een microcosmische hiërarchie, geplaatst in een macrocosmische hiërarchie." Van den Helm was een tijdlang met M. van Rhijn redactiesecretaris van het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Laurence Sterne, <hi rend="italic">The life and opinions of Tristram Shandy, Gentleman,</hi> 1759-1767. Vooral de vader treedt op de voorgrond, een quasi-wetenschappelijke fantast, die alles volgens plan wil regelen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De vader uit Hiëronymus van Alphens genoemde gedicht beloont Jantje, die weerstand biedt aan de verleiding om pruimen te plukken, rijkelijk door aan de boom te schudden en zo Jantje de begeerde pruimen te geven. De moeder, uit het tweede genoemde gedicht, vergeeft haar zoon Cornelis, die eerlijk opbiecht, dat hij een glas gebroken heeft. "Die altoos wil de waarheid spreken, / Wordt wel beloond. / Die leugens zoekt voor zijn gebreken, / Wordt nooit verschoond", zo eindigt het laatste vers. Vgl. Hiëronymus van Alphen, <hi rend="italic">Proeve van kleine gedigten voor kinderen, in Spectrum van de Nederlandse letterkunde,</hi> red. M. C. A. van der Heijden, dl. 16, p. 1 10 v. en 96 v.</p></note>
<pb n="213" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="213" ed="VW"/>De stichter van de 'Maatschappij tot Nut van 't Algemeen' was Jan Nieuwenhuyzen (1724-1806), doopsgezind predikant te Monnikendam. De Maatschappij heeft in tal van streken van ons land voor velen bijna de rol <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">van '</corr></choice>kerk'vervuld, en wel één in de geest van de achttiende-eeuwse idealen, waarin rede, moraal en kennis de dogma's varen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Cesare Borgia (1475-1507), zoon van paus Alexander VI, diende Machiavelli tot voorbeeld in zijn Il principe vanwege zijn voor de Renaissance kenmerkende machtswil.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.schepping-als-kritisch-begrip.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De prediking van Savonarola (1452-1498) was niet alleen gericht tegen de lichtzinnigheid van Florence, maar beoogde ook de stad te reformeren tot een centrum van vernieuwing van het christelijk geloof in Italië. Na de verdrijving van de Medici uit de stad probeerde hij de stedelijke wetgeving theocratisch te béinvloeden en het leven der bevolking, privé en openbaar, naar de eisen van het Evangelie gestalte te geven.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="20" xml:id="noordmans2.herschepping" decls="#bibl-noordmans2.herschepping">
<pb n="214" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Herschepping<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Beknopte dogmatische handleiding voor godsdienstige toespraken en besprekingen</hi></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Woord vooraf<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het meeste van wat hier zou kunnen staan,</seg> <seg n="4.1.2">vindt men in de <hi rend="italic">inleiding.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Nu moet ik nog zeggen,</seg> <seg n="4.2.2">dat de lezer in deze <hi rend="italic">handleiding</hi> niet alles zal vinden,</seg> <seg n="4.2.3">wat men gewoonlijk in een dogmatiek aantreft.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ten dele,</seg> <seg n="4.3.2">omdat de bespreking van de opgenomen stof dan nog beknopter had moeten zijn.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar ook,</seg> <seg n="4.4.2">wijl bij de door mij gevolgde methode sommige punten vanzelf wegvallen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De grootste afwijkingen van de traditionele manier vindt men in de hoofdstukken over God de Vader en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Bij dat over Jezus Christus zijn de gewone schema's behouden,</seg> <seg n="5.2.2">hoewel ik er een eigen gebruik van gemaakt heb.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daarom zou er reden geweest zijn om het eerste en het derde Artikel 't uitvoerigst te behandelen,</seg> <seg n="5.3.2">vooral ook omdat dit heden ten dage zo nodig is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daardoor zou echter de juiste verhouding tussen de stukken gestoord zijn en zo liet ik het na.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De plaats waar ik over de kerk had kunnen schrijven,</seg> <seg n="6.1.2">heb ik slechts aangeduid.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Als onderstelling is zij het hele boek door aanwezig.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een opzettelijke behandeling zou het karakter van deze publikatie hebben gewijzigd.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Inleiding</seg></s></head>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het was mijn opdracht iets te schrijven,</seg> <seg n="8.1.2">dat enige steun zou kunnen geven aan degenen die,</seg> <seg n="8.1.3">buiten het gewone kerkelijk verband,</seg> <seg n="8.1.4">een godsdienstige toespraak hebben te houden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Bovendien zou het geschikt moeten zijn om als leidraad te dienen bij besprekingen in kringen of groepen,</seg> <seg n="8.2.2">waarin men zich bezighoudt met de voornaamste onderwerpen van de Evangelieverkondiging.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Daardoor heeft dit boek een enigszins gemengd karakter gekregen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In de inleidende hoofdstukken zijn de eisen,</seg> <seg n="8.4.2">die aan een toespraak gesteld moeten worden,</seg> <seg n="8.4.3">iets meer in het oog gehouden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Terwijl de drie grotere afdelingen,</seg> <seg n="8.5.2">die dan volgen en die de eigenlijke stof bevatten,</seg> <seg n="8.5.3">meer een eenvoudige uiteenzetting van de belijdenis der kerk geven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Beide sluiten echter regelrecht bij elkaar aan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze leidraad wil bijbelstudie en meditatie niet vervangen;</seg> <seg n="9.1.2">integendeel,</seg> <seg n="9.1.3">daartoe aanleiding geven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij wil een kerkelijke sfeer helpen scheppen en naar de kerkelijke regel wijzen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In engere zin 'stichtelijk' willen deze hoofdstukken dan ook niet zijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dat element moet in de toespraak of de <pb n="215" ed="VW"/>bespreking vanzelf ontstaan.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Mijn taak was het,</seg> <seg n="9.5.2">voor zover ik kon,</seg> <seg n="9.5.3">er voor te zorgen,</seg> <seg n="9.5.4">dat in dit boek iets te vinden zou zijn omtrent de grote lijnen,</seg> <seg n="9.5.5">die <hi rend="italic">altijd en overal en voor allen</hi> moeten gelden voor christelijke prediking en <hi rend="italic">gesprek:</hi></seg> <seg n="9.5.6"><hi rend="italic">een dogmatiek</hi> voor kringleiders en groepen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat klinkt goed kerkelijk;</seg> <seg n="10.1.2">bijna te kerkelijk.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Moet hier niet een brug tussen kerk en school gebouwd worden en zullen wij dan niet beginnen met alles te vermijden,</seg> <seg n="10.2.2">wat in de kerk wel,</seg> <seg n="10.2.3">doch in de school niet verstaan wordt?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Is het woord <hi rend="italic">dogma</hi> bijv. hier geen contrabande en moet verder niet alles worden vermeden,</seg> <seg n="10.3.2">wat in deze lijn ligt?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">- Ik ben niet van plan hier op te komen voor het gebruik van onbegrepen,</seg> <seg n="10.4.2">kerkelijke vaktermen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De Heilige Geest wil in ieders eigen taal spreken en Paulus vindt het beter vijf woorden te zeggen zó,</seg> <seg n="10.5.2">dat men het verstaat,</seg> <seg n="10.5.3">dan tienduizend in een vreemde taal.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar ik ben er niet zeker van dat iedere kerkelijke uitdrukking door vertaling in de schooltaal aan duidelijkheid wint.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Men moet ook de taal der kerk leren verstaan,</seg> <seg n="10.7.2">de moedertaal onzer ziel of het vaderwoord Gods.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Dat is nu nog niet altijd hetzelfde als het argot der theologen,</seg> <seg n="10.8.2">maar kerk en theologie hebben toch meer met elkaar te maken dan bijv. kerk en natuurwetenschap.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Als ik het woord 'dogma' vertaal door <hi rend="italic">regel of wet,</hi></seg> <seg n="10.9.2">en een scholier verbindt daaraan de gedachten,</seg> <seg n="10.9.3">die een zijner vakken hem oplevert,</seg> <seg n="10.9.4">dan gaan belangrijke elementen uit dit kerkelijk begrip verloren.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Meestal zal het beter zijn,</seg> <seg n="10.10.2">dat hij de taal der kerk leert spreken en kerkelijk leert denken.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1"><hi rend="italic">Mag men voor de toespraak een regel opstellen?</hi></seg></s></head>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zulk een dogma of regel heeft in de kerk voor de prediking steeds gegolden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Daarmee hebben wij echter een hachelijk ding gezegd.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De godsdienstige toespraak is een boodschap van God,</seg> <seg n="12.3.2">door een mens overgebracht.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En in verband daarmee klinkt het woord <hi rend="italic">regel</hi> bijna oneerbiedig.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Moeten wij God niet laten zeggen wat Hij wil?</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En mag men daarom een spreker aan banden leggen?</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">- Wanneer wij zulks toch doen,</seg> <seg n="12.7.2">dan betekent het,</seg> <seg n="12.7.3">dat wij vooronderstellen dat de Evangelieverkondiging niet in-het-wilde-weg plaats heeft.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Wij sluiten ons tot op zekere hoogte bij vroegere sprekers aan.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Wij stellen ons in 't gelid en beseffen,</seg> <seg n="12.9.2">dat het houden van een toespraak geen eenzaam werk is.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Wij voelen ons verbonden aan een geestelijke orde,</seg> <seg n="12.10.2">die ons niet toelaat,</seg> <seg n="12.10.3">iedere opwellende gedachte uit te spreken.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Er is een zekere strengheid in die regel.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Iemand die gaat spreken,</seg> <seg n="12.12.2">zonder zich van die geestelijke tucht iets aan te trekken,</seg> <seg n="12.12.3">misgaat zich.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Wij hebben een opdracht en zijn verantwoordelijk voor de nauwkeurige kwijting daarvan.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">De kerk erkent deze dingen reeds door voor de rede een tekst als uitgangspunt te nemen en de preek te beschouwen als uitlegging daarvan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head><pb n="216" ed="VW"/><s n="13.1"><seg n="13.1.1"><hi rend="italic">Wie een godsdienstige toespraak houdt,</hi></seg> <seg n="13.1.2"><hi rend="italic">spreekt in de kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daarin ligt reeds opgesloten dat ieder,</seg> <seg n="14.1.2">die een christelijke toespraak houdt,</seg> <seg n="14.1.3">onverschillig of hij het doet in een gebouw of op de hei,</seg> <seg n="14.1.4">in de kerk spreekt.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik weet wel dat het onderscheid maakt of wij een vaste opdracht hebben om te spreken,</seg> <seg n="14.2.2">een ambt,</seg> <seg n="14.2.3">of dat dit niet het geval is.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar Jezus zegt dat waar twee of drie in zijn naam vergaderd zijn,</seg> <seg n="14.3.2">Hij altijd in het midden is (Matth. 18 : 20).</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is dus niet zo gemakkelijk de kerk te ontlopen,</seg> <seg n="14.4.2">als men wel eens denkt.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En het is ook niet zeker dat iemand,</seg> <seg n="14.5.2">die op de hei in een tent toevallig eens spreekt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="14.5.3">het altijd beter zal doen dan wie het,</seg> <seg n="14.5.4">na jarenlange studie en ervaring,</seg> <seg n="14.5.5">ambtelijk,</seg> <seg n="14.5.6">in een gebouw doet.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar dat hij ook in de kerk spreekt,</seg> <seg n="14.6.2">is zeker.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Al is er maar één toehoorder,</seg> <seg n="14.7.2">dan zijn er toch drie:</seg> <seg n="14.7.3">Christus,</seg> <seg n="14.7.4">de hoorder en de spreker.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">De toespraak draagt een sociaal karakter</hi></seg></s></head>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het dogma of de regel voor onze toespraak draagt dus een sociaal karakter.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wij houden geen monologen,</seg> <seg n="16.2.2">maar spreken omdat er anderen zijn,</seg> <seg n="16.2.3">die vóór ons gesproken hebben.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Wij <hi rend="italic">delen</hi> samen het Woord van God,</seg> <seg n="16.3.2">zoals aan de avondmaalstafel het brood gebroken wordt om het uit te delen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dit gemeenschappelijke mag nooit uit het oog verloren worden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Wanneer iemand zich aan deze regel had mogen onttrekken,</seg> <seg n="16.5.2">dan zou het Jezus zijn.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En toch heeft niemand zich er ooit strenger aan gehouden.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij leerde wel 'als machthebbende' (Matth. 7 : 29),</seg> <seg n="16.7.2">maar toch deed Hij niet anders dan wet en profeten vervullen (Matth. 5 : 17).</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het Evangelie is geen vrije fantasie,</seg> <seg n="16.8.2">maar een strenge uitlegging van het Oude Testament.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Niet alleen Jezus' woorden,</seg> <seg n="16.9.2">maar ook zijn daden vormen een commentaar daarop.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Eén voor één,</seg> <seg n="16.10.2">zelfs aan het kruis,</seg> <seg n="16.10.3">breekt hij de oude teksten open en onthult en vervult de ware zin daarvan.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">- En zo doet ook weer de Heilige Geest,</seg> <seg n="16.11.2">als Hij het apostolisch onderwijs uit dat van Jezus neemt.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Een spreker heeft niets te zeggen,</seg> <seg n="16.12.2">als hij zich aan deze gemeenschap,</seg> <seg n="16.12.3">deze successie,</seg> <seg n="16.12.4">onttrekt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><hi rend="italic">De kerk als onderstelling</hi></seg></s></head>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Met de toespraak bevinden wij ons dus altijd <hi rend="italic">in</hi> de kerk.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het is van groot belang,</seg> <seg n="18.2.2">dat op te merken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Men kan ook opzettelijk <hi rend="italic">over</hi> de kerk spreken.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Zij neemt een afzonderlijke plaats in,</seg> <seg n="18.4.2">in de geloofsleer.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar ze is tevens de grote vooronderstelling van iedere christelijke toespraak.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het heeft zelfs lang geduurd voor ze apart behandeld werd in de dogmatiek.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Zij was <hi rend="italic">conditio sine qua non.</hi></seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Bijbellezen,</seg> <seg n="18.8.2">bidden,</seg> <seg n="18.8.3">geloven,</seg> <seg n="18.8.4">hopen,</seg> <seg n="18.8.5">liefhebben,</seg> <seg n="18.8.6">alles had plaats in de kerk.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Daardoor voelde men minder behoefte om over haar te spreken.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Pas na de Kerkhervorming was men genoodzaakt haar begrip <pb n="217" ed="VW"/>scherper te bepalen.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Maar tevens bleek toen,</seg> <seg n="18.11.2">hoe moeilijk dit was.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Nog altijd heeft men daar de handen vol mee.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Schijnbaar is het christelijk leven in de nieuwere tijd losser van de kerk geworden.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Zelfs meende men een ondogmatisch christendom te kunnen hebben.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar dat is onmogelijk.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Iedere goede toespraak wordt <hi rend="italic">in de kerk</hi> gehouden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1"><hi rend="italic">Wij zijn aan een regel gebonden</hi></seg></s></head>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dat ons daarmee een regel gegeven is,</seg> <seg n="21.1.2">behoeft nauwelijks aangewezen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In de kerk zijn apostelen,</seg> <seg n="21.2.2">profeten,</seg> <seg n="21.2.3">martelaars (gez. 399).</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Kerkvaders en reformatoren,</seg> <seg n="21.3.2">grote doctoren en innige mystieken hebben er geleerd.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Buitengewoon begenadigde predikers als Augustinus,</seg> <seg n="21.4.2">Luther,</seg> <seg n="21.4.3">Bossuet,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="21.4.4">hebben er gepredikt vóór ons.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Daarom behoeven wij niet te zwijgen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De kerk is geen kerkhof.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Maar dat zal wel beslag op ons leggen.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wij zullen het als een zegen gevoelen dat er een middel bestaat om in deze heilige gemeenschap niet geheel uit de toon te vallen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Het woord dogma of regel zullen wij niet met minachting uitspreken.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Voor ons zal het vanzelfsprekend zijn,</seg> <seg n="21.10.2">dat er zoiets bestaat.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1"><hi rend="italic">Deze regel heeft gezag</hi></seg></s></head>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dit sociaal karakter van de prediking is er een van zeer bijzondere aard.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het wijst niet alleen op overeenstemming met andere,</seg> <seg n="23.2.2">zodat de regel of het dogma de doorsnee van de gangbare opvattingen in een bepaalde tijd zou aangeven.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zo sociaal,</seg> <seg n="23.3.2">in de gewone zin,</seg> <seg n="23.3.3">is het niet.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het is geen waterpas van alle toespraken onder elkaar.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Wanneer wij de roeping voelen om met reformatoren en kerkvaders samen te stemmen,</seg> <seg n="23.5.2">dan doen wij dat op dezelfde manier,</seg> <seg n="23.5.3">waarop zij dat deden met apostelen en profeten.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De sociale lijn van onze regel is een opklimmende.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Wie dogma zegt,</seg> <seg n="23.7.2">zegt ook gezag.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">De regel die onze toespraken bepaalt,</seg> <seg n="23.8.2">komt van boven af en vindt ten slotte hierin zijn grond,</seg> <seg n="23.8.3">dat God het gezegd heeft.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">In de overeenstemming met het Woord van God gaat het sociale over in het autoritaire.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">Kerk</hi> en school</seg></s></head>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De bezinning op de regel voor de christelijke toespraak is dus een heel andere dan de wetenschappelijke overweging.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dat dit vergeten werd,</seg> <seg n="25.2.2">heeft aan de kerk veel kwaad gedaan.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het verband tussen de stukken van een toespraak is een geheel ander dan bij welk leervak ook.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Sommige dingen,</seg> <seg n="25.4.2">die in geen enkele wetenschap thuis horen,</seg> <seg n="25.4.3">hebben een vaste plaats in de preek.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Zo bijv. de zonde,</seg> <seg n="25.5.2">die in geen enkel wijsgerig systeem wil passen,</seg> <seg n="25.5.3">maar die in <pb n="218" ed="VW"/>de dogmatiek een grote rol speelt.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Eigenlijk kunnen wij dat zeggen van alles wat in de christelijke toespraak voorkomt.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Ik denk aan schepping,</seg> <seg n="25.7.2">vleeswording,</seg> <seg n="25.7.3">opstanding,</seg> <seg n="25.7.4">voleinding.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Dat zijn vaste stukken in de prediking en de geloofsleer,</seg> <seg n="25.8.2">maar in de wijsbegeerte zijn ze moeilijk te plaatsen.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">God zelf,</seg> <seg n="25.9.2">wiens kennis het onderwerp is van de hele theologie,</seg> <seg n="25.9.3">moet eerst veranderd worden om op een echte schoolcursus besproken te kunnen worden.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Men noemt Hem dan het Absolute of het eeuwig Goed.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">- Op de samenhang der dingen,</seg> <seg n="25.11.2">die in een toespraak thuis horen,</seg> <seg n="25.11.3">heeft dat grote invloed.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Wanneer ze niet bij elkaar schijnen te passen zoals dat in een of ander leervak het geval dan is dat nog geen bewijs,</seg> <seg n="25.12.2">dat er voor het geloof geen verband bestaat.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">In de Evangelieverkondiging kunnen ze dan toch wel samengaan,</seg> <seg n="25.13.2">bijv. dat God één is en drie;</seg> <seg n="25.13.3">dat Christus God is en mens;</seg> <seg n="25.13.4">dat de mens gepredestineerd is en tegelijk verantwoordelijk;</seg> <seg n="25.13.5">dat hij een kind van God is en toch zondaar;</seg> <seg n="25.13.6">dat hij het goede wil en het kwade doet;</seg> <seg n="25.13.7">dat Gods koninkrijk er is en toch komen moet.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Dat is een punt van groot belang.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Het dogma heeft zijn 'eigen verbuiging'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Als wij een boodschap van Christus overbrengen,</seg> <seg n="25.16.2">dan spreken wij in de kerk en moeten dus kerkelijk spreken en denken.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">En als wij 't niet kunnen,</seg> <seg n="25.17.2">moeten wij 't leren.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Wij mogen de opdracht niet ondergeschikt maken aan eigen inzicht.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Wij zijn niet in de school,</seg> <seg n="25.19.2">het laboratorium;</seg> <seg n="25.19.3">wij nemen geen proeven,</seg> <seg n="25.19.4">wij behandelen geen grammatica,</seg> <seg n="25.19.5">wij doen niet aan psychologie of logica.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">Wij zijn ook niet bezig met het sociale vraagstuk of de politiek.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daarmee wil ik niet zeggen,</seg> <seg n="26.1.2">dat er uit een ander gebied niets in de toespraak mag voorkomen of dat deze enkel een aaneenrijging van bijbelteksten moet zijn.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De bedoeling is,</seg> <seg n="26.2.2">dat de dingen in de preek een eigen samenhang hebben en dat geen enkele wetenschap het recht heeft,</seg> <seg n="26.2.3">daarin storing te brengen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De wetenschap mag hier alleen maar <hi rend="italic">dienen.</hi></seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Regeren in de kerk,</seg> <seg n="26.4.2">Heer-zijn,</seg> <seg n="26.4.3">dat doet Jezus Christus.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De school-leerling in ons mag de rol van Martha vervullen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De ziel zèlve moet de houding van Maria aannemen (Luk. 10).</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Wanneer wij namens Jezus spreken mogen wij niet de indruk maken alsof wij af en toe eens even in een leerboek kijken of Hij wel helemaal op de hoogte is van de laatste stand der wetenschap.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Eer zoeken wij zo te spreken,</seg> <seg n="26.8.2">dat er in ons woord een echo te beluisteren valt van dat der reformatoren,</seg> <seg n="26.8.3">kerkvaders,</seg> <seg n="26.8.4">apostelen,</seg> <seg n="26.8.5">profeten.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">In die orde plaatsen wij onze argumenten,</seg> <seg n="26.9.2">als ik ze zo noemen mag.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het is een <hi rend="italic">opklimmende argumenta</hi>tie,</seg> <seg n="26.10.2">waarin de reden van ons spreken van boven afkomt.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Wetenschappelijk verband is veel meer <hi rend="italic">horizontaal,</hi></seg> <seg n="26.11.2">ofschoon er ook geen leervak is,</seg> <seg n="26.11.3">waarin niet van tijd tot tijd uit de preek geleend wordt.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Maar in de preek lenen wij aanhoudend.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Wij verkondigen wat anderen gezegd hebben en het verband dat wij leggen is er een van woorden,</seg> <seg n="26.13.2">meer dan van begrippen.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">De wetenschap,</seg> <seg n="26.14.2">die het naast aan de preek ligt,</seg> <seg n="26.14.3">is de exegese,</seg> <seg n="26.14.4">de uitlegging van wat <hi rend="italic">sommigen éénmaal</hi> gezegd hebben,</seg> <seg n="26.14.5">en niet de psychologie of de logica,</seg> <seg n="26.14.6">die <pb n="219" ed="VW"/>ons willen duidelijk maken,</seg> <seg n="26.14.7">hoe <hi rend="italic">ieder altijd</hi> voelt of denkt.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Voor de prediker is het geen bezwaar,</seg> <seg n="26.15.2">dat er een aantal mensen tussen hem en God instaan,</seg> <seg n="26.15.3">waarover Rousseau zo klaagde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Wanneer dat niet het geval was,</seg> <seg n="26.16.2">zou hij niet kunnen spreken.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Hoe wij tot het geloof in zulk een opklimmend verband komen,</seg> <seg n="26.17.2">blijft tenslotte een geheim.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Maar wij mogen geen bewijs zoeken,</seg> <seg n="26.18.2">dat zulk een geheim geheel zou oplossen.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Elk woord van Gods openbaring is een ander en met elk ander woord komt de Spreker dichterbij.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">Wanneer wij het ene woord uit het andere konden afleiden,</seg> <seg n="26.20.2">was openbaring niet nodig.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">Wel is er verband tussen de woorden Gods,</seg> <seg n="26.21.2">maar die samenhang is theologisch van aard.</seg></s> <s n="26.22"><seg n="26.22.1">De aanduiding daarvan vereist weer een woord van God.</seg></s> <s n="26.23"><seg n="26.23.1">Dat is door geen wetenschap te vervangen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="27.1"><seg n="27.1.1"><hi rend="italic">Het woordverband wijst op gezag,</hi></seg> <seg n="27.1.2"><hi rend="italic">evenals het persoonsverband</hi></seg></s></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hier blijkt dus dat,</seg> <seg n="28.1.2">evengoed als de sociale zijde van de prediking en het dogma naar gezag heenwijst,</seg> <seg n="28.1.3">de argumenterende kant dit ook doet.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De opklimmende argumentatie gaat van gezag tot gezag en komt eindelijk bij het autos eva<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n7" rend="superscript">7</ref>.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De spreuk van Pythagoras' leerlingen komt in de toespraak tot haar recht.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dit geldt niet enkel van iedere Evangelieverkondiging afzonderlijk,</seg> <seg n="29.1.2">maar eveneens voor allen met elkaar.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Daarom is het niet goed om op elk afzonderlijk punt van de kerkleer gezag te erkennen,</seg> <seg n="29.2.2">en die punten dan later in een wetenschappelijk verband van eigen vinding te plaatsen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Wanneer wij in de kerk,</seg> <seg n="29.3.2">in opdracht van God,</seg> <seg n="29.3.3">zijn Woord spreken en ons daarbij richten naar het profetisch en apostolisch onderwijs,</seg> <seg n="29.3.4">dan mogen wij dat onderwijs niet vooraf naar onze spraakregels veranderen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Evenmin als wij na afloop van een toespraak in een schoolboek kunnen kijken of het uitkomt.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Wij kunnen met de prediking,</seg> <seg n="29.5.2">ook na afloop de kerk niet ontlopen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Wij volgen bij ons spreken de grammatica van de geloofsregel tot het einde toe.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="11">
<head rend="after-blank"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het dogma</seg></s></head>
<div type="marginal" n="12">
<head><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">Wij moeten een beetje thuis zijn in de spraakkunst der kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Wie een christelijke toespraak wil houden,</seg> <seg n="32.1.2">mag zich niet geheel vreemd voelen in de wereld van al die sprekers-namens-God,</seg> <seg n="32.1.3">die samen het geluid in de kerk hebben bepaald.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men wordt een valse toon in het concert,</seg> <seg n="32.2.2">als dat het geval is.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Behalve van de bijbel moet men enige kennis hebben van de uitlegging,</seg> <seg n="32.3.2">die de kerk daarvan gegeven heeft,</seg> <seg n="32.3.3">en van de schatten die zij er uit gedolven heeft.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zelfs Bach had een theologische bibliotheek en men kan <pb n="220" ed="VW"/>in zijn scheppingen de dogmatische lijn duidelijk beluisteren.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Zijn muzikale preek luistert naar een regel.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Daarom stel ik mij voor om in dit hoofdstuk een luisterreis door de kerk te doen,</seg> <seg n="32.6.2">voor wij aan spreken gaan denken.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">En dan doen wij dat niet bij enkele verkondigers van het Evangelie afzonderlijk,</seg> <seg n="32.7.2">maar daar,</seg> <seg n="32.7.3">waar het geluid van velen samenklinkt in het dogma of de spreekregel.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Ik wil trachten er iets van te laten zien,</seg> <seg n="32.8.2">hoe de kerk haar eigen machtig woord heeft verbogen en vervoegd.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="33.1"><seg n="33.1.1"><hi rend="italic">Het dogma zelf wordt niet gepreekt</hi></seg></s></head>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Daarmee is niet bedoeld,</seg> <seg n="34.1.2">dat de kerkleer zelf gepredikt zou moeten worden.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Dat zou wel het geval zijn,</seg> <seg n="34.2.2">als het een wetenschappelijke stelling was.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dan moest die meegedeeld en uitgewerkt.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dat gebeurt in een goede toespraak nooit.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Wij preken nooit over de drieëenheid of over de godheid van Christus.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Wij spreken het Woord Gods.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het dogma moet ons echter waarschuwen als wij de weg van alle trouwe predikers verlaten.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het is de enige die slapen mag in de kerk en het wordt pas wakker als de goede prediker met Homerus even inslaapt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="14">
<head rend="after-blank"><s n="35.1"><seg n="35.1.1"><hi rend="italic">Betekenis van het woord 'dogma'</hi></seg></s></head>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Het woord 'dogma' had in de oudheid een politieke en een filosofische betekenis.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">In de eerste zin betekende het:</seg> <seg n="36.2.2">"bevel" en in de tweede:</seg> <seg n="36.2.3">"theoretische of praktische grondbegrippen",</seg> <seg n="36.2.4">"waarvan een rechtschapen mens er geen enkel mag loslaten".</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De sceptici gaven er de ongunstige betekenis aan van "een mening zonder grond".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">In de christelijke kerk treedt de praktische betekenis terug.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Men verstaat er onder:</seg> <seg n="37.2.2">leerregels,</seg> <seg n="37.2.3">die door kerkelijke beslissingen of algemene instemming gelding hebben gekregen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Dat past dus volkomen in de sfeer,</seg> <seg n="37.3.2">waarin de toespraak gehouden wordt.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Immers in de kerk en onder de preek bevat het persoonsverband en het woordverband,</seg> <seg n="37.4.2">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="37.4.3">een element van gezag.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="38.1"><seg n="38.1.1"><hi rend="italic">Het dogma en de welsprekendheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Het kan zijn nut hebben de regels,</seg> <seg n="39.1.2">die de kerk voor het spreken geeft,</seg> <seg n="39.1.3">te vergelijken met die,</seg> <seg n="39.1.4">welke in de retorica gelden.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">In de toespraak hebben ze betrekking op de inhoud en het is goed zich dat in te scherpen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De vraag <hi rend="italic">wat</hi> er gezegd wordt is belangrijker dan die,</seg> <seg n="39.3.2"><hi rend="italic">hoe</hi> het gezegd wordt.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De grote Europese leermeester in de welsprekendheid,</seg> <seg n="39.4.2">Cicero,</seg> <seg n="39.4.3">vatte de spreekregels <pb n="221" ed="VW"/>samen onder de titel 'loci';</seg> <seg n="39.4.4">bronnen waar men hulpmiddelen voor de vorm kon vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Het is merkwaardig dat,</seg> <seg n="39.5.2">als dit woord in de kerk gebruikt wordt,</seg> <seg n="39.5.3">het ook weer op de inhoud betrekking krijgt en hetzelfde wil zeggen als dogma.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De kerk heeft een Zender en het komt er op aan zijn opdracht goed over te brengen.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De grootste zorg der kerk is steeds geweest daarvoor te waken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="16">
<head rend="after-blank"><s n="40.1"><seg n="40.1.1"><hi rend="italic">De orde in de dogmatiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De onderwerpen,</seg> <seg n="41.1.2">waarover wij spreken,</seg> <seg n="41.1.3">staan met elkaar in een zekere orde.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">En ook aan deze orde heeft de kerk haar aandacht gewijd.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De samenhang van de dingen is hier <hi rend="italic">ook</hi> aan de bijbel ontleend.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">God zelf is het middelpunt en daarin mag geen verandering gebracht worden.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">In de negentiende eeuw heeft men dezelfde stof soms in de vorm van een <hi rend="italic">ethiek</hi> gegeven.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Men groepeerde dan alles om de wording der menselijke persoonlijkheid.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Zulk een vrijheid hebben wij niet.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het is ook niet zo,</seg> <seg n="41.8.2">dat in de bijbel <choice><sic>defeiten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">de feiten</hi></corr></choice> gereed liggen en dat wij voor het verband moeten zorgen en daarmee de vrije hand zouden hebben.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">De regel voor de toespraak is gegeven in een <hi rend="italic">wereld</hi> en niet in enkele afzonderlijke gebeurtenissen of uitspraken.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Van deze wereld van de bijbel hebben wij geen volledige kennis.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De bijbel is het 'fragment der fragmenten'.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Het is een uitstekende landtong,</seg> <seg n="42.3.2">een schiereiland der eeuwigheid,</seg> <seg n="42.3.3">en daarom is de stof niet naar willekeur te groeperen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De pogingen van enkelingen,</seg> <seg n="42.4.2">om er een geheel van te maken,</seg> <seg n="42.4.3">zullen minder waarde hebben dan de arbeid der kerk in zijn geheel.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Daarom is het zo wenselijk daarvan enige indruk te hebben.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="17">
<head rend="after-blank"><s n="43.1"><seg n="43.1.1"><hi rend="italic">De orde in de dogmatiek kunnen wij in de toespraak niet bewaren</hi></seg></s></head>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dat wil niet zeggen,</seg> <seg n="44.1.2">dat wij nu in iedere toespraak een korte samenvatting van de christelijke waarheid zouden moeten geven.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De preek werd dan een grammofoon.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Evenmin als het bijzondere dogma brengen wij ook het geheel.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Wij spreken telkens over een woord Gods,</seg> <seg n="44.4.2">naar de regel der kerk.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Maar daarmede is nog niet genoeg gezegd.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">De dogmatiek is,</seg> <seg n="44.6.2">evenmin als de kerk,</seg> <seg n="44.6.3">een kerkhof.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">De leerstukken zijn niet dood.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">In ieder bijbelwoord en in iedere toespraak spreekt de hele waarheid Gods.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Alles groepeert zich met het oog op dat éne,</seg> <seg n="44.9.2">dat na gezegd moet worden.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">In de preek behoort het geheel van de dogmatiek scheef getrokken te worden.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Anders kan het niet <hi rend="italic">werken.</hi></seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1"><hi rend="italic">Alles</hi> richt zich op dat éne en telkens zullen de verschillende stukken zich in een andere orde scharen.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">De autoriteit regeert ook in de samenhang en de vele waarheden stellen zich in het gelid naar gelang van de opdracht,</seg> <seg n="44.13.2">die van het Hoofd der gemeente tot de spreker uitgaat.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="18">
<head><pb n="222" ed="VW"/><s n="45.1"><seg n="45.1.1"><hi rend="italic">De waarheden van het Evangelie zijn beloften</hi></seg></s></head>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Het gezag van het geheel dat zich op een punt samentrekt,</seg> <seg n="46.1.2">is niet schrikaanjagend.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Wij hebben geen opdracht de mensen bang te maken.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Als ik het heel kort mag zeggen:</seg> <seg n="46.3.2">daar waar de hele christelijke waarheid zich op één punt concentreert,</seg> <seg n="46.3.3">ontstaat telkens een belofte.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Zondag 7 van de Heidelbergse catechismus noemt het ook zo.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De Twaalf artikelen van de Apostolische geloofsbelijdenis zijn twaalf beloften.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Daarom is het houden van een christelijke toespraak zulk een vriendelijk werk.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">"Hoe liefelijk zijn op de bergen de voeten desgenen die het goede boodschapt" (Jes. 52 : 7).</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Het is goed dat woord 'belofte' in gedachte te houden.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Het woord 'waarheid' kan zo streng klinken.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">De spreker in de kerk is geen leedbidder.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Hij zegt de mensen de dood niet aan,</seg> <seg n="46.11.2">maar het leven.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Het is niet nodig dat hij al te plechtig doet of kijkt.</seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">In het woord 'belofte' zit alles in.</seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Het wil zeggen,</seg> <seg n="46.14.2">dat men niet <hi rend="italic">alles</hi> zegt;</seg> <seg n="46.14.3">er zit <hi rend="italic">toekomst</hi> achter;</seg> <seg n="46.14.4">en er schuilt een Persoon achter.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">Daarin komt het eigenaardig gezag van Gods Woord uit.</seg></s> <s n="46.16"><seg n="46.16.1">De kracht van het Evangelie,</seg> <seg n="46.16.2">zei Luther,</seg> <seg n="46.16.3">zit in de persoonlijke voornaamwoorden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="46.17"><seg n="46.17.1">En vader Brummelkamp,</seg> <seg n="46.17.2">een van de vrome figuren uit de negentiende eeuw,</seg> <seg n="46.17.3">zei,</seg> <seg n="46.17.4">dat hij soms,</seg> <seg n="46.17.5">als hij de preekstoel beklom,</seg> <seg n="46.17.6">van plan was de mensen de waarheid eens goed te zeggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="46.18"><seg n="46.18.1">Maar dat hij,</seg> <seg n="46.18.2">als hij boven was en ze zag zitten,</seg> <seg n="46.18.3">altijd maar weer begon met hen te troosten.</seg></s> <s n="46.19"><seg n="46.19.1">Wie een christelijke toespraak houdt,</seg> <seg n="46.19.2">heeft zijn zak vol beloften,</seg> <seg n="46.19.3">al zal hij meestal maar op één daarvan de volle aandacht vestigen.</seg></s> <s n="46.20"><seg n="46.20.1">Hoe jonger het hart,</seg> <seg n="46.20.2">hoe groter behoefte aan zulk een belofte.</seg></s> <s n="46.21"><seg n="46.21.1">Zulk een hart is leger dan men denkt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="19">
<head><s n="47.1"><seg n="47.1.1"><hi rend="italic">God is een fontein van beloften</hi></seg></s></head>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Als wij de naam van God niet mochten noemen was onze preek een geopend graf.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Er zijn kelen,</seg> <seg n="48.2.2">die een geopend graf zijn (Rom. 3 : 13);</seg> <seg n="48.2.3">ze hebben niets te beloven.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar God is "een overvloedige fontein van alle goed".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Op zichzelf is de theologie niet een veelvoud.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Ze is eenvoudig.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">God is een "eenvoudig Wezen".</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">In de filosofie hebben wij al dadelijk drie onderwerpen:</seg> <seg n="48.7.2">God,</seg> <seg n="48.7.3">wereld en mens.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Die kunnen elkaar daar eigenlijk niet leren kennen en hoe meer men zich in hun wezen verdiept,</seg> <seg n="48.8.2">hoe vreemder ze elkaar worden.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">In de theologie gaat het zo niet.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Daar is God alléén.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Dat is het verschil tussen kerk en school.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">- Daarom moeten wij ons gewaarschuwd,</seg> <seg n="48.12.2">houden dat,</seg> <seg n="48.12.3">als wij in de toespraak te veel over de wereld-op-zich-zelf of de mens-op-zich-zelf gaan praten,</seg> <seg n="48.12.4">dat we dan buiten de tekst zijn.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Wij moeten alles in Gods licht zien.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Wij kennen daar geen mens,</seg> <seg n="48.14.2">die een spring-in-'t-veld is buiten God,</seg> <seg n="48.14.3">geheel vrij,</seg> <seg n="48.14.4">en die met God moet kennis maken.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">Als zijn hart <pb n="223" ed="VW"/>leeg is,</seg> <seg n="48.15.2">is het leeg van God;</seg> <seg n="48.15.3">zijn gedachten cirkelen om God;</seg> <seg n="48.15.4">hij is schuldig aan God;</seg> <seg n="48.15.5">hij zondigt tegen God;</seg> <seg n="48.15.6">hij gelooft in God;</seg> <seg n="48.15.7">hoopt op God;</seg> <seg n="48.15.8">leeft,</seg> <seg n="48.15.9">beweegt zich,</seg> <seg n="48.15.10">en is in God.</seg></s> <s n="48.16"><seg n="48.16.1">- God is één en toch een fontein van alle goed,</seg> <seg n="48.16.2">van beloften.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="20">
<head rend="after-blank"><s n="49.1"><seg n="49.1.1"><hi rend="italic">Er is meervoud in God</hi></seg></s></head>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">God is één.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Maar als wij over God spreken,</seg> <seg n="50.2.2">houden wij geen mystieke oefeningen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Wij fixeren Gods éénheid niet.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Wij luisteren naar het spreken van God.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">In den beginne al was er een Woord bij God en dat Woord is in de wereld gekomen.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Het Woord is meer dan een idee.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Er is een Woord,</seg> <seg n="50.7.2">dat bij God is en dat komen kan.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Het zweeft niet boven ons,</seg> <seg n="50.8.2">maar komt tot ons en woont onder ons.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Dat is het meervoud in God.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Hij is niet een eeuwig zwijgen,</seg> <seg n="50.10.2">maar Hij spreekt,</seg> <seg n="50.10.3">Hij komt,</seg> <seg n="50.10.4">Hij troost.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">Hij is de God der beloften.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Wij begrijpen de eenheid Gods niet als een eenheid van de daad,</seg> <seg n="50.12.2">zoals de Joden.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">Dan is er alleen oneindige zedelijke richting in de wereld.</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Maar God kan volgens het Evangelie telkens anders.</seg></s> <s n="50.15"><seg n="50.15.1">De eenheid Gods is gebroken.</seg></s> <s n="50.16"><seg n="50.16.1">Als spreken niet genoeg is,</seg> <seg n="50.16.2">dan komt Hij;</seg> <seg n="50.16.3">als komen niet genoeg is,</seg> <seg n="50.16.4">dan troost Hij.</seg></s> <s n="50.17"><seg n="50.17.1">Dat meervoud moet in iedere toespraak te merken zijn.</seg></s> <s n="50.18"><seg n="50.18.1">Als de preek te strak wordt,</seg> <seg n="50.18.2">te star en te streng,</seg> <seg n="50.18.3">dan deugt het niet.</seg></s> <s n="50.19"><seg n="50.19.1">Wij zijn geen Mohammedanen.</seg></s> <s n="50.20"><seg n="50.20.1">God openbaart zich als Vader,</seg> <seg n="50.20.2">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="50.21"><seg n="50.21.1">De hele bijbel doet Hem zo kennen.</seg></s> <s n="50.22"><seg n="50.22.1">Wie de bijbel maar opent ziet hem in drie delen vallen:</seg> <seg n="50.22.2">het Oude Testament,</seg> <seg n="50.22.3">de Evangeliën en de Handelingen met de Brieven.</seg></s> <s n="50.23"><seg n="50.23.1">Wie bidt spreekt tot de Vader,</seg> <seg n="50.23.2">in Jezus' naam,</seg> <seg n="50.23.3">en de Geest bidt in hem.</seg></s> <s n="50.24"><seg n="50.24.1">Chesterton heeft de drievuldigheid Gods vergeleken bij een open Engelse haard,</seg> <seg n="50.24.2">waarvan straling en huiselijkheid uitgaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="50.25"><seg n="50.25.1">De gehele bijbel is de openbaring van wat in 1 Johannes 4 : 16 staat:</seg> <seg n="50.25.2">God is liefde.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="21">
<head rend="after-blank"><s n="51.1"><seg n="51.1.1"><hi rend="italic">De leer der </hi><choice><sic>driëenheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">drieëenheid</hi></corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Deze openheid Gods brengt rijkdom en overvloed in de prediking.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Een spreker die niet mag handelen over deze gebroken éénheid Gods,</seg> <seg n="52.2.2">voelt aan alle kanten zijn armoede.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Als men dan nog een 'boeketje dogmatiek' wil geven,</seg> <seg n="52.3.2">moet men 't hebben over het <hi rend="italic">bestaan</hi> van God en meer zulke abstracte dingen.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Men moet de mensen trachten te bewegen tot het geloof in waarheden die geen beloften zijn,</seg> <seg n="52.4.2">maar verstandsplichten.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Zulke dingen horen in de geloofsleer niet thuis.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Heel anders is het met de belijdenis der drieëenheid of triniteit.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Reeds als ik Vader,</seg> <seg n="53.2.2">Zoon en Heilige Geest noem,</seg> <seg n="53.2.3">komt mij rijkdom en goedheid tegemoet en dan heeft de bestaansvraag haar betekenis verloren.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">De christenheid is er dan ook allereerst op uit geweest om deze regel voor de prediking zuiver te formuleren.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Dit dogma is 't eerst vastgesteld.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">De kerk <pb n="224" ed="VW"/>ging daarbij uit van een <hi rend="italic">preek van God zelf,</hi></seg> <seg n="53.5.2">van het Woord,</seg> <seg n="53.5.3">van Jezus Christus.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Om de belijdenis van Christus zuiver te houden heeft zij het dogma van de triniteit uitgesproken.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Daarin werd de hele bijbelse openbaring,</seg> <seg n="53.7.2">van de schepping tot Pinksteren in één grootse figuur vastgelegd.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Alle 'genade en waarheid',</seg> <seg n="53.8.2">waarvan het Woord van God vol was (Joh. 1 : 14),</seg> <seg n="53.8.3">is daarin genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Dit is vooral het werk geweest van de Oosterse kerk,</seg> <seg n="54.1.2">de kerk in het oostelijk deel van het Romeinse rijk,</seg> <seg n="54.1.3">die door haar wijsgerige scholing in staat was te zorgen,</seg> <seg n="54.1.4">dat de school de waarheid der kerk niet bedierf.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="22">
<head rend="after-blank"><s n="55.1"><seg n="55.1.1"><hi rend="italic">De leer van Christus</hi></seg></s></head>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">De leer der drieëenheid kunnen wij niet preken,</seg> <seg n="56.1.2">evenmin als enig ander dogma.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Ze is een regel voor onze toespraak.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Ze zet de verkondiger van het Evangelie midden in de bijbel,</seg> <seg n="56.3.2">tussen profeten en apostelen en onder kerkvaders of reformatoren,</seg> <seg n="56.3.3">en zegt dan tot hem:</seg> <seg n="56.3.4">spreek nu maar zoals gij wilt.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Reeds vroeger heb ik gezegd,</seg> <seg n="56.4.2">dat de toespraak het dogma scheef trekt.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Wij preken niet voorzichtig alles tegelijk,</seg> <seg n="56.5.2">maar één ding met kracht.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Zo is ook het dogma van de triniteit gebouwd.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Het is geen gelijkzijdige driehoek,</seg> <seg n="57.2.2">maar een uitbeelding van openbaring,</seg> <seg n="57.2.3">prediking,</seg> <seg n="57.2.4">belofte,</seg> <seg n="57.2.5">uitstorting.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">De Zoon is het centrum,</seg> <seg n="57.3.2">de preek,</seg> <seg n="57.3.3">de toespraak.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Wij prediken Jezus Christus,</seg> <seg n="57.4.2">die gekomen is om zondaren zalig te maken.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Wij zien dat in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="57.5.2">waar over Jezus veel meer gezegd wordt dan over de Vader en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Er is geen zuivere evenredigheid in de behandeling.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">In de openbaring van Jezus Christus is de daling,</seg> <seg n="57.7.2">het komen,</seg> <seg n="57.7.3">het lijden.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Dat is het eigenlijke lichaam van de openbaring en de prediking.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Daarbij vergeleken blijft de belijdenis van de Vader en de Heilige Geest spiritueel.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">In het dogma van de triniteit zijn zij de vleugelen,</seg> <seg n="57.10.2">zich strekkende van de wand tot de wand,</seg> <seg n="57.10.3">van de schepping tot de voleinding,</seg> <seg n="57.10.4">terwijl in het midden de indaling van de Zoon wordt aanschouwd.</seg></s> <s n="57.11"><seg n="57.11.1">Zo heeft Luther het bezongen en heeft Bach het in zijn voorspelen gecomponeerd:</seg> <seg n="57.11.2"><hi rend="italic">Vom Himmel hoch da komm Ich her.</hi></seg></s> <s n="57.12"><seg n="57.12.1">En daarnaast <hi rend="italic">Gott Vater in Ewigkeit en Komm,</hi></seg> <seg n="57.12.2"><hi rend="italic">Schöpfer-Geist</hi>.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="58.1"><seg n="58.1.1"><hi rend="italic">Het christologisch dogma</hi></seg></s></head>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Daarom heeft de oude kerk een afzonderlijk,</seg> <seg n="59.1.2">in onderdelen uitgewerkt dogma gewijd aan de openbaring in Jezus Christus.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">"Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond" (Joh. 1 : 14).</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Zulk een sterke historiciteit is er niet in de openbaring van Vader en Geest.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Van deze beiden kan men niet zeggen,</seg> <seg n="59.4.2">dat zij <hi rend="italic">komen èn gaan.</hi></seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Daarom is er een afzonderlijke regel voor de prediking van de Zoon ontstaan,</seg> <seg n="59.5.2">waarin van Jezus' godheid en mensheid wordt gesproken en het Woord en het vlees uiteen worden gehouden.</seg></s><pb n="225" ed="VW"/> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">- Dat is voor de toespraak van groot belang,</seg> <seg n="59.6.2">omdat zij ook <hi rend="italic">woord is</hi> en met <hi rend="italic">mensen</hi> te doen heeft,</seg> <seg n="59.6.3">woord en vlees moet verbinden.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Het woord mag geen woord blijven;</seg> <seg n="59.7.2">geen 'words' hebben wij nodig.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Het moet de grond het mensenhart raken en op de praktijk inwerken.</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">Het gemoed en het leven mogen er niet buiten blijven.</seg></s> <s n="59.10"><seg n="59.10.1">- En toch mogen woord en vlees niet vermengd worden.</seg></s> <s n="59.11"><seg n="59.11.1">Ze moeten gescheiden blijven.</seg></s> <s n="59.12"><seg n="59.12.1">En daarvoor heeft de kerk in haar <hi rend="italic">christologie</hi> met alle macht zoeken te waken.</seg></s> <s n="59.13"><seg n="59.13.1">Ze zet de spreker naast Jezus in de evangeliën en toont hem dan <hi rend="italic">tegelijk:</hi></seg> <seg n="59.13.2">de heerlijkheid van de zoon van God èn de ellende,</seg> <seg n="59.13.3">die Hij rondom zich en aan zichzelf te zien geeft.</seg></s> <s n="59.14"><seg n="59.14.1">Hier is allereerst ruimte voor beloften.</seg></s> <s n="59.15"><seg n="59.15.1">Er is er een die ze geven,</seg> <seg n="59.15.2">en een die ze ontvangen kan.</seg></s> <s n="59.16"><seg n="59.16.1">Er moet altijd zoveel afstand blijven in de toespraak,</seg> <seg n="59.16.2">dat er een klacht en een belofte heen en weer kan.</seg></s> <s n="59.17"><seg n="59.17.1">Reeds de bergrede,</seg> <seg n="59.17.2">die de armen van geest en de treurigen zaligspreekt,</seg> <seg n="59.17.3">geeft ons de vorm van de christologie,</seg> <seg n="59.17.4">die de kerk te Chalcedon in 451 vaststelde.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="24">
<head rend="after-blank"><s n="60.1"><seg n="60.1.1"><hi rend="italic">Gevaren voor de Christusprediking</hi></seg></s></head>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Dat de prediking Christus zo veel meer aanschouwelijk maakt en Hem verder in de geschiedenis trekt dan de Vader en de Heilige Geest,</seg> <seg n="61.1.2">brengt gevaren mee,</seg> <seg n="61.1.3">waartegen de kerkelijke regel in de christologie altijd gestreden heeft.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Men kon het zo voorstellen alsof de grens tussen God en mens door Jezus min of meer was uitgewist en er nu een derde,</seg> <seg n="61.2.2">godmenselijk type was ontstaan,</seg> <seg n="61.2.3">dat zich in een kerk op aarde geestelijk-biologisch uitbreidde.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Zo mogen wij niet preken.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Er moet afstand blijven;</seg> <seg n="61.4.2">ruimte voor de beloften.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">De twintigste eeuw is ook hard bezig de negentiende-eeuwse waan van een zekere godmenselijkheid te verstoren.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Men kan wel weer een echte preek kwijt worden.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">Er bestaat behoefte aan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="25">
<head rend="after-blank"><s n="62.1"><seg n="62.1.1"><hi rend="italic">De Zoon blijft met de Vader en de Geest verbonden</hi></seg></s></head>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Het beste middel om tegen zulke gevaren te waken is,</seg> <seg n="63.1.2">er aan te denken,</seg> <seg n="63.1.3">dat de leer van Christus uit het hart van het trinitarisch dogma gesneden is.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Vragen als deze:</seg> <seg n="63.2.2">of Jezus bestaan heeft,</seg> <seg n="63.2.3">of Hij wonderen kon doen,</seg> <seg n="63.2.4">komen dan in een ander licht te staan.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Ik wil de moeilijkheden die de wetenschap hier oproept niet wegcijferen.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Ze bestaan voor ons in een of andere vorm.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Maar ze staan lang niet zo op de voorgrond als een halve eeuw en iets langer geleden.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">De geloofsruimte is veel holler geworden;</seg> <seg n="63.6.2">wij zijn lang niet meer zo familiaar met Jezus als een vroeger geslacht.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Deze dingen vormen in de meeste gevallen geen beletsel meer voor geloof.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Wij doen goed in de toespraak onze kracht niet te zoeken in het oplossen van zulke moeilijkheden.</seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Wij prediken Christus van de triniteit uit,</seg> <seg n="63.9.2">die,</seg> <seg n="63.9.3">bij Jezus' doop en bij onze doop,</seg> <seg n="63.9.4">de schildering van de hemelse altaardeuren ons te zien geeft.</seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">Wij <pb n="226" ed="VW"/>spreken om te leren <hi rend="italic">geloven</hi> in Jezus Christus,</seg> <seg n="63.10.2">zoals wij in de Vader en de Heilige Geest geloven.</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">Daarvoor zijn ook de evangeliën geschreven (Joh. 20: 31).</seg></s> <s n="63.12"><seg n="63.12.1">Wij vragen in de preek ook niet of God bestaat.</seg></s> <s n="63.13"><seg n="63.13.1">En voor die vraag is toch niet minder aanleiding dan voor die naar het bestaan van Jezus Christus.</seg></s> <s n="63.14"><seg n="63.14.1">En met een bewijs voor Jezus' historisch bestaan waren wij weinig gevorderd met het geloof in Christus.</seg></s> <s n="63.15"><seg n="63.15.1">Deze dingen staan tenslotte gelijk.</seg></s> <s n="63.16"><seg n="63.16.1">Christus is,</seg> <seg n="63.16.2">evenals de Vader,</seg> <seg n="63.16.3">ouder dan het oudste stukje natuur en,</seg> <seg n="63.16.4">evenals de Heilige Geest,</seg> <seg n="63.16.5">echter dan het echtste stukje Schrift.</seg></s> <s n="63.17"><seg n="63.17.1">Wij moeten ons onder de toespraak telkens herinneren,</seg> <seg n="63.17.2">dat wij in de kerk spreken,</seg> <seg n="63.17.3">in de wereld van het dogma.</seg></s> <s n="63.18"><seg n="63.18.1">Dan zullen wij van de historische Jezus tot Vader,</seg> <seg n="63.18.2">Zoon en Geest inkeren,</seg> <seg n="63.18.3">zoals het Evangelie van 't begin tot 't einde zelf ook doet.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="26">
<head rend="after-blank"><s n="64.1"><seg n="64.1.1"><hi rend="italic">Wat de Latijnse kerk hieraan toevoegde</hi></seg></s></head>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Wanneer men nu vraagt wat de Westerse kerk aan de dogmatiek van de Oosterse toevoegde,</seg> <seg n="65.1.2">dan krijgt men soms ten antwoord dat zij een leer van de mens heeft opgesteld.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Dat kan niet juist zijn.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Er is geen dogma van de mens;</seg> <seg n="65.3.2">wij prediken hem niet en wij geloven niet in hem.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">De Latijnse kerk heeft de leer van de menselijke vrijheid,</seg> <seg n="65.4.2">die de Griekse als een wijsgerige leer naast de kerkelijke Godsleer had laten staan,</seg> <seg n="65.4.3">afgebroken.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Daardoor kreeg zij gelegenheid de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="65.5.2">Zoon en Heilige Geest verder te ontwikkelen.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Men kan kortweg zeggen,</seg> <seg n="65.6.2">dat ze de leer <hi rend="italic">van de kerk heeft</hi> uitgewerkt,</seg> <seg n="65.6.3">van de geloofsruimte,</seg> <seg n="65.6.4">waarin de werkingen van de Triniteit openbaar worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="27">
<head rend="after-blank"><s n="66.1"><seg n="66.1.1"><hi rend="italic">Het wezen der kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Oppervlakkig gezien was dat niet het geval.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">In Augustinus' tijd ging het over de vraag of een mens voor een deel aan zijn eigen zaligheid kon meewerken en of er naast de genade nog ruimte voor verdienste overbleef.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Zo kon het schijnen alsof hier een antropologische en niet een theologische kwestie aan de orde was.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">- Dat is onjuist.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Het ging er om of de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="67.5.2">Zoon en Heilige Geest de beschikbare plaats in de geloofsruimte met een beschouwing over de mens zou moeten delen.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Dan zou echter het dogma,</seg> <seg n="67.6.2">en daarmee ook de preek of de toespraak,</seg> <seg n="67.6.3">in stukken uiteenvallen,</seg> <seg n="67.6.4">zoals dat in de filosofie met de stof gebeurt.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Men kreeg een stuk over God en een ander over de mens en die twee kon men dan nimmer weer verenigen.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">De bijbel wil,</seg> <seg n="67.8.2">dat God zal zijn 'alles in allen'.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">In de kerk gaat het om God alléén;</seg> <seg n="67.9.2">Jezus alléén.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">Dat onderscheidt haar van de school,</seg> <seg n="67.10.2">waar men van meer principes uitgaat.</seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">En daarom allereerst moet men zeggen,</seg> <seg n="67.11.2">dat de strijd om de genade,</seg> <seg n="67.11.3">die Augustinus voerde,</seg> <seg n="67.11.4">om de kerk ging.</seg></s> <s n="67.12"><seg n="67.12.1">Kerk dat wil zeggen:</seg> <seg n="67.12.2">een ruimte waarin God alles is.</seg></s> <s n="67.13"><seg n="67.13.1">Een preek is een rede,</seg> <seg n="67.13.2">waarin God alles is.</seg></s> <pb n="227" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="67.14"><seg n="67.14.1">Een dogma is een regel,</seg> <seg n="67.14.2">waarin Gods Woord de enige maatstaf is.</seg></s> <s n="67.15"><seg n="67.15.1">Zo is de leer der kerk de noodzakelijke aanvulling van de belijdenis der triniteit.</seg></s> <s n="67.16"><seg n="67.16.1">En de bijzondere kenmerken van het dogma,</seg> <seg n="67.16.2">het sociale en het gezag,</seg> <seg n="67.16.3">ziet men ook duidelijk aan de kerk naar voren komen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="28">
<head rend="after-blank"><s n="68.1"><seg n="68.1.1"><hi rend="italic">De complete figuur van het dogma</hi></seg></s></head>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Men kan zeggen dat daarmee in beginsel het dogma voltooid is:</seg> <seg n="69.1.2">Vader,</seg> <seg n="69.1.3">Zoon,</seg> <seg n="69.1.4">Heilige Geest en kerk.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Kerk is daarbij niet een van de aardse sociale vormen,</seg> <seg n="69.2.2">zodat ze in de filosofische ethiek zou thuis horen.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Het blijft bij het dogma gaan om God-alléén en met Hem hebben wij in de toespraak uitsluitend te rekenen.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Kerk is een plaats,</seg> <seg n="69.4.2">waar men gedoopt wordt in de naam des Vaders,</seg> <seg n="69.4.3">des Zoons en des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Ze is geen plek op aarde naast gezin of staat,</seg> <seg n="69.5.2">geen mooie kamer voor de geest,</seg> <seg n="69.5.3">in ons leven.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Ze verschaft geen bestaansmogelijkheid in het vlak van deze wereld,</seg> <seg n="69.6.2">maar hogerop,</seg> <seg n="69.6.3">in het geloof.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Voor het eeuwige leven,</seg> <seg n="69.7.2">zo zei Augustinus reeds,</seg> <seg n="69.7.3">werd men christen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">Pas bij wijze van toegift geeft de kerk ook een aardse levensmogelijkheid,</seg> <seg n="69.8.2">naar het woord van Jezus:</seg> <seg n="69.8.3">Zoekt eerst het koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid en al deze dingen zullen u toegeworpen worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="29">
<head rend="after-blank"><s n="70.1"><seg n="70.1.1"><hi rend="italic">De Twaalf artikelen</hi></seg></s></head>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Als wij nu vragen naar een korte samenvatting van de beloften van het Evangelie,</seg> <seg n="71.1.2">een compendium van het dogma,</seg> <seg n="71.1.3">dan vinden wij die in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Daar vindt men de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="71.2.2">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="71.2.3">met enkele artikelen over de kerk en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Ze zijn het symbool gebleven voor de hele kerk.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Toch moet men onderscheid maken tussen het Symbool en het dogma.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Het symbool is een samenvatting van en een regel voor de <hi rend="italic">geloofsbelijdenis.</hi></seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Daarin komt iets uit van de overvloed Gods.</seg></s> <s n="71.7"><seg n="71.7.1">Het dient een belijden met de mond als het hart gelooft ter rechtvaardigheid (Rom. 10 : 10).</seg></s> <s n="71.8"><seg n="71.8.1">Het dogma dient meer de juistheid en de acribie van de prediking.</seg></s> <s n="71.9"><seg n="71.9.1">Het zijn,</seg> <seg n="71.9.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="71.9.3">de bepalingen die de kerk maakte om de prediking van Christus,</seg> <seg n="71.9.4">van de Vader en van de Heilige Geest zuiver te stellen en,</seg> <seg n="71.9.5">door de leer der genade,</seg> <seg n="71.9.6">ruimte te houden in het mensenleven voor de beloften Gods,</seg> <seg n="71.9.7">zodat er een kerk op aarde kon zijn.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="30">
<head><pb n="228" ed="VW"/><choice><sic>,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"/></choice><s n="72.1"><seg n="72.1.1">De christelijke onderwijzing</seg></s></head>
<div type="marginal" n="31">
<head><s n="73.1"><seg n="73.1.1"><hi rend="italic">Christelijke ascese</hi></seg></s></head>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Het oudkerkelijk dogma heeft zich verder ontplooid aan de hand van de <hi rend="italic">christelijke onderwijzing,</hi></seg> <seg n="74.1.2">in verband met de zendingstaak der Latijnse kerk.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">De leer der drieëenheid en de christologie ondergingen weinig verandering.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Naarmate echter de geschiedenis der kerk langer werd,</seg> <seg n="74.3.2">kwam het er op aan zich rekenschap te geven van de band,</seg> <seg n="74.3.3">die haar leden met Christus verbond.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Men dacht er over na,</seg> <seg n="74.4.2">langs welke weg de beloften van het Evangelie het eigendom der gelovigen werden en hoe men die in het leven kon vasthouden of terugkrijgen,</seg> <seg n="74.4.3">als men ze verloren had.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">- De eerste christenen stonden als 't ware voor de poort der eeuwigheid.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Er was weinig afstand tussen hun geloof en de beloften.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Vandaar ook dat in Paulus' brieven alles zo klaar en krachtig is.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Het geloof,</seg> <seg n="74.8.2">de hoop,</seg> <seg n="74.8.3">de liefde,</seg> <seg n="74.8.4">de blijdschap en de goede moed zijn alle sterk en helder.</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">De aandacht is geheel op de hemelse dingen betrokken en men voelt weinig behoefte,</seg> <seg n="74.9.2">bij het geloof op gemoedelijke gesteldheden in de ziel te letten.</seg></s> <s n="74.10"><seg n="74.10.1">Men had ook niet nodig er veel over na te denken hoe het christelijk leven hier op aarde moest ingericht worden.</seg></s> <s n="74.11"><seg n="74.11.1">Enkele praktische opmerkingen,</seg> <seg n="74.11.2">aan 't eind van zijn brieven,</seg> <seg n="74.11.3">vindt Paulus voldoende.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Langzamerhand kwam daarin verandering.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Men begon ook op meer aardse wijze in Jezus belang te stellen.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Het gemoed nam deel aan zijn mensheid,</seg> <seg n="75.3.2">waarin de nederigheid en de armoede naar voren werden gebracht.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Zo ontstond er een levenssfeer in de kerk,</seg> <seg n="75.4.2">die wel duidelijk van de hooghartige sfeer van het politieke leven onderscheiden was,</seg> <seg n="75.4.3">maar die toch een zeker eigen cachet aan het <hi rend="italic">aardse</hi> leven kon geven.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Men was niet meer alleen christen voor het eeuwige leven,</seg> <seg n="75.5.2">maar ook <hi rend="italic">in dit leven.</hi></seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Men kan dit ascese noemen,</seg> <seg n="75.6.2">in de meest algemene zin.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="32">
<head rend="after-blank"><s n="76.1"><seg n="76.1.1"><hi rend="italic">Zonder ascese kan de kerk niet bestaan</hi></seg></s></head>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Met ascese bedoel ik hier niet een bijzonderheid in het leven van monniken en heiligen,</seg> <seg n="77.1.2">zoals de roomse kerk die kent.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Ik denk aan een eigenaardigheid van het leven van alle kerkleden.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Zodra de kerk zich inricht voor eeuwen in plaats van voor de eeuwigheid,</seg> <seg n="77.3.2">moet er ascese optreden.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Men accepteert dan het leven,</seg> <seg n="77.4.2">maar onder reserve.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Men vergeet niet dat de geschiedenis der kerk op Christus' wederkomst is gericht en dat het leven onder het gericht der eeuwigheid staat.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">De kerk kan niet bloeien op een natuurlijke wortel.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Zij kan niet staan op de grondslag van bloed of ras.</seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">Zij is de natie dergenen die uit alle volkeren zijn uitverkoren en die een pinkstertaal verstaan,</seg> <seg n="77.8.2">die in alle talen en tongen luidt.</seg></s> <s n="77.9"><seg n="77.9.1">Zij wordt van boven geprojecteerd<pb n="229" ed="VW"/> hier op aarde en deze projectie is een beeld van het vaderland,</seg> <seg n="77.9.2">waarvan de kaart niet kan getekend worden.</seg></s> <s n="77.10"><seg n="77.10.1">Deze burgerschap der nederigheid heeft de kerkvader Augustinus getekend in zijn <hi rend="italic">Stad Gods</hi> en hij heeft haar geplaatst tegenover de burgerschap van de hoogmoed,</seg> <seg n="77.10.2">die een zuiver aardse oorsprong heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="77.11"><seg n="77.11.1">De kerk mag deze tekening nooit uitwissen.</seg></s> <s n="77.12"><seg n="77.12.1">In de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> staat,</seg> <seg n="77.12.2">dat Jezus Christus,</seg> <seg n="77.12.3">onze Heer,</seg> <seg n="77.12.4"><hi rend="italic">geleden heeft</hi> onder Pontius Pilatus en niet,</seg> <seg n="77.12.5">dat Hij <hi rend="italic">gestreden</hi> heeft.</seg></s> <s n="77.13"><seg n="77.13.1">Het oor van Malchus,</seg> <seg n="77.13.2">dat Petrus afsloeg,</seg> <seg n="77.13.3">heeft Hij geheeld.</seg></s> <s n="77.14"><seg n="77.14.1">De kerk is een schaduw van het vrederijk uit Jesaja 11 en alles wat in haar geloofd wordt heeft betrekking op <hi rend="italic">de raad des vredes</hi> van Vader,</seg> <seg n="77.14.2">Zoon en Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">In de Oosterse kerk werd het leven,</seg> <seg n="78.1.2">voor zover men het moest aanvaarden,</seg> <seg n="78.1.3">niet ernstig genomen.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Men liet en laat het aan de nationale zede over.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Het geloofsleven behoudt een symbolisch karakter en blijft in de cultus verscholen.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">In de Westerse zendingskerk was dit niet het geval.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Het geloof nam hier ook in de kerk de vorm van <hi rend="italic">leven</hi> aan en dat leven moest dus zijn geloofskarakter duidelijk openbaren.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Deze eigenaardigheid van het leven in de kerk bedoel ik,</seg> <seg n="78.6.2">als ik van ascese spreek.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Zij maakt tot op zekere hoogte ook het aardse leven tot een mogelijkheid.</seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1">Wanneer de kerk in de eeuwen een plaats zal behouden,</seg> <seg n="78.8.2">moet zij met deze ascese ernst maken.</seg></s> <s n="78.9"><seg n="78.9.1">Zij kan zich niet zo in de schepping nestelen,</seg> <seg n="78.9.2">dat haar levensvormen met die der schepping samenvallen en dat ze haar grenzen met de wereld in elk opzicht gemeen heeft.</seg></s> <s n="78.10"><seg n="78.10.1">Jezus heeft wel geboden het Evangelie te prediken tot aan de einden der aarde,</seg> <seg n="78.10.2">maar daarmee bedoelde Hij niet een koninkrijk van deze wereld op te richten,</seg> <seg n="78.10.3">maar tot bekering te roepen degenen,</seg> <seg n="78.10.4">die Hij had uitverkoren uit de wereld.</seg></s> <s n="78.11"><seg n="78.11.1">In de toespraak mogen deze dingen niet vergeten worden.</seg></s> <s n="78.12"><seg n="78.12.1">Wij spreken in de kerk en als wij het over het menselijk leven hebben dan denken wij aan het ascetische leven.</seg></s> <s n="78.13"><seg n="78.13.1">De grenzen van dat leven worden in onze tijd door velen uitgewist en puriteinse soberheid als een overwonnen standpunt behandeld.</seg></s> <s n="78.14"><seg n="78.14.1">Terwijl het kerkelijk publiek zich uitleeft,</seg> <seg n="78.14.2">tonen sommige politieke leiders de betekenis van vrijwillige versobering weer te begrijpen.</seg></s> <s n="78.15"><seg n="78.15.1">Zij verwijten de kerk openlijk haar achterstand in het ascetische en caritatieve leven.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="33">
<head rend="after-blank"><s n="79.1"><seg n="79.1.1"><hi rend="italic">Geloof,</hi></seg> <seg n="79.1.2"><hi rend="italic">hoop en liefde</hi></seg></s></head>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Wanneer men dit leven der kerk met enkele trefwoorden wil aanduiden,</seg> <seg n="80.1.2">dan kan men niet beter doen dan geloof,</seg> <seg n="80.1.3">hoop en liefde te noemen.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Paulus spreekt er over in 1 Korinthe 12 en 13,</seg> <seg n="80.2.2">als hij handelt over de geestelijke gaven.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Maar ook Augustinus gebruikt ze en dan in enigszins andere zin.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Bij hem zijn het geen bijzondere charismata (geestesgaven),</seg> <seg n="80.4.2">maar hij vat onder die hoofden het hele christelijk geloof,</seg> <seg n="80.4.3">het kerkelijk leven,</seg> <seg n="80.4.4">samen;</seg> <seg n="80.4.5">in zijn <hi rend="italic">Handboekje (Enchiridion)</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Dat is een gemeentelijk werkje,</seg> <seg n="80.5.2">waarin naast de <pb n="230" ed="VW"/><hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> ook het <hi rend="italic">Onze Vader</hi> en de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> behandeld worden.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Wel is deze uitbreiding van de apostolische geloofsbelijdenis slechts een aanduiding,</seg> <seg n="80.6.2">want aan het geloof worden meer dan honderd capita gewijd,</seg> <seg n="80.6.3">aan de hoop drie en aan de liefde zes.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Het is nog <hi rend="italic">bijna alleen</hi> een uitlegging van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="80.7.2">de geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">Maar toch is het merkwaardig dat hier,</seg> <seg n="80.8.2">al is het nog zo kort,</seg> <seg n="80.8.3"><hi rend="italic">gebed en gebod</hi> ook besproken worden.</seg></s> <s n="80.9"><seg n="80.9.1">Dat wijst er op dat,</seg> <seg n="80.9.2">nu de kerk zich in de eeuwen inricht,</seg> <seg n="80.9.3">ook het gemoed en het leven in de prediking betrokken worden.</seg></s> <s n="80.10"><seg n="80.10.1">Het ascetisch leven der kerk,</seg> <seg n="80.10.2">dat iets meer is dan wachten op de eeuwigheid,</seg> <seg n="80.10.3">wordt met de woorden:</seg> <seg n="80.10.4">geloof,</seg> <seg n="80.10.5">hoop en liefde gedoopt.</seg></s> <s n="80.11"><seg n="80.11.1">Dat zijn de zgn. theologische deugden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="34">
<head rend="after-blank"><s n="81.1"><seg n="81.1.1"><hi rend="italic">De catechismus naast de geloofsbelijdenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Daarmee heeft de <hi rend="italic">catechismus</hi> of christelijke onderwijzing haar intrede gedaan.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Hij is nog zeer beknopt en onvolledig.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Maar in beginsel is hij aanwezig.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Daarin is dan naast het symbool,</seg> <seg n="82.4.2">de samenvatting van wat men gelooft,</seg> <seg n="82.4.3">ook aandacht geschonken aan het ascetische leven der kerk,</seg> <seg n="82.4.4">aan gebed en gebod.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">Men ziet dat de kerk zich haar aardse dienstplicht gaat indenken.</seg></s> <s n="82.6"><seg n="82.6.1">Zij moet de lampen brandende houden,</seg> <seg n="82.6.2">totdat de Bruidegom komt.</seg></s> <s n="82.7"><seg n="82.7.1">Gebed en gebod zijn niet meer het onderwerp van min of meer bijkomstige aansporingen,</seg> <seg n="82.7.2">zoals in Paulus' brieven,</seg> <seg n="82.7.3">maar worden in de christelijke onderwijzing opgenomen.</seg></s> <s n="82.8"><seg n="82.8.1">Zij behouden die plaats in alle eeuwen en vormen een bestanddeel van de stof van toespraak of preek.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="35">
<head rend="after-blank"><s n="83.1"><seg n="83.1.1"><hi rend="italic">De leer der genade</hi></seg></s></head>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Aan het 'ascetische' in het leven der kerk zijn grote gevaren verbonden.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Het moet geloofsleven blijven,</seg> <seg n="84.2.2">ook al krijgt dat geloof een zekere historische duur,</seg> <seg n="84.2.3">zodat het ook gemoeds- en levensvormen aanneemt.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Daarom is juist in dezelfde tijd,</seg> <seg n="84.3.2">toen de christelijke onderwijzing zich begon te ontwikkelen,</seg> <seg n="84.3.3">de strijd om de genade in de kerk gevoerd.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">De asceten in de kerk begingen twee fouten.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Ten eerste verzetten zij zich tegen het bestel van God,</seg> <seg n="85.2.2">dat de wederkomst van Christus,</seg> <seg n="85.2.3">de oprichting van het Koninkrijk (Hand. 1 : 6),</seg> <seg n="85.2.4">zich liet wachten.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Zij wilden een directe verhouding tot de eeuwigheid bewaren,</seg> <seg n="85.3.2">zoals de eerste christelijke gemeente,</seg> <seg n="85.3.3">en daarom weigerden zij om <hi rend="italic">te leven</hi> in de eigenlijke zin van het woord.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">- En in de tweede plaats,</seg> <seg n="85.4.2">meenden zij de kracht,</seg> <seg n="85.4.3">die er nodig was om met hun sterk gereduceerd leven gereed te komen,</seg> <seg n="85.4.4">in zichzelf wel te hebben.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">De christelijke ascese leek als twee druppels water op de heidense.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">Daartegen kwam nu de leer der genade op. Wie genade noemt,</seg> <seg n="85.6.2">erkent dat er een zekere toeleiding nodig is.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Genade is een verlenging van de geloofsband;</seg> <seg n="85.7.2">een meegaan van Vader,</seg> <seg n="85.7.3">Zoon en Heilige Geest in de tijd,</seg> <seg n="85.7.4">of een <pb n="231" ed="VW"/>inwoning in het gemoed;</seg> <seg n="85.7.5">een leiding in het leven;</seg> <seg n="85.7.6">een kracht voor de arbeid;</seg> <seg n="85.7.7">een goddelijke zucht in het gebed.</seg></s> <s n="85.8"><seg n="85.8.1">Alleen als de kerk van genade wist kon ze het wagen haar historisch leven van geloof,</seg> <seg n="85.8.2">hoop en liefde te beginnen.</seg></s> <s n="85.9"><seg n="85.9.1">Genade is een woord,</seg> <seg n="85.9.2">waarin de hele werking der triniteit,</seg> <seg n="85.9.3">die de geloofsruimte der kerk vult,</seg> <seg n="85.9.4">wordt samengevat.</seg></s> <s n="85.10"><seg n="85.10.1">Waar zij aanwezig is zal men kunnen leven,</seg> <seg n="85.10.2">zonder zijn geloof te verliezen.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Maar tevens ligt daarin opgesloten,</seg> <seg n="86.1.2">dat geloof,</seg> <seg n="86.1.3">hoop en liefde geen mensenwerk zijn.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">De kerkelijke ascese is geen werk van kloosterlingen,</seg> <seg n="86.2.2">die zich tegen de leer der genade,</seg> <seg n="86.2.3">zoals in Augustinus' dagen,</seg> <seg n="86.2.4">verzetten,</seg> <seg n="86.2.5">maar van mensen midden in de praktijk van het leven,</seg> <seg n="86.2.6">die daar het leven zo voeren,</seg> <seg n="86.2.7">dat het tegelijk geloven blijft;</seg> <seg n="86.2.8">geen uitleven in de tijd,</seg> <seg n="86.2.9">maar inkeer tot de eeuwigheid.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">In deze tegenstelling van tijd en eeuwigheid,</seg> <seg n="86.3.2">leven en inkeer,</seg> <seg n="86.3.3">genade en ascese,</seg> <seg n="86.3.4">ligt een spanning besloten,</seg> <seg n="86.3.5">die uit de christelijke kerk nooit mag wijken.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">In de rooms-katholieke kerk werkt ze anders dan onder de protestanten.</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">Het verschil tussen beide confessies ligt juist in de opvatting van genade,</seg> <seg n="86.5.2">ascese,</seg> <seg n="86.5.3">werk,</seg> <seg n="86.5.4">leven,</seg> <seg n="86.5.5">duur,</seg> <seg n="86.5.6">gemoed.</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">- Maar nergens mag die spanning ontbreken en in iedere toespraak zal ze aanwezig moeten zijn.</seg></s> <s n="86.7"><seg n="86.7.1">De prediking brengt de mensen tot het Evangelie om ze te leren leven in de beoefening van geloof,</seg> <seg n="86.7.2">hoop en liefde.</seg></s> <s n="86.8"><seg n="86.8.1">Maar die beoefening is ascetisch.</seg></s> <s n="86.9"><seg n="86.9.1">Er zit inkeer in tot de eeuwigheid.</seg></s> <s n="86.10"><seg n="86.10.1">Het laatste van het geloof blijft:</seg> <seg n="86.10.2">"Ik geloof in het eeuwige leven."</seg></s> <s n="86.11"><seg n="86.11.1">Daarvoor zijn wij christenen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="36">
<head rend="after-blank"><s n="87.1"><seg n="87.1.1"><hi rend="italic">De sacramenten</hi></seg></s></head>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Dat de genade iets van God is dat meegaat in het leven en een geleiding is van goddelijke tegenwoordigheid en kracht,</seg> <seg n="88.1.2">een verlenging van de band des geloofs voor de duur van het leven,</seg> <seg n="88.1.3">dat komt bijzonder uit in de leer van de sacramenten.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Daarbij denken wij,</seg> <seg n="88.2.2">protestanten,</seg> <seg n="88.2.3">uitsluitend aan doop en avondmaal,</seg> <seg n="88.2.4">ofschoon de christelijke kerk er meerdere kent.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Het sacrament is een teken of zegel,</seg> <seg n="88.3.2">waardoor de beloften van het Evangelie bevestigd worden.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Maar op de een of andere wijze,</seg> <seg n="88.4.2">hetzij meer realistisch,</seg> <seg n="88.4.3">hetzij meer spiritualistisch,</seg> <seg n="88.4.4">wordt het ook als drager van de goddelijke genade gedacht.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">De goddelijke tegenwoordigheid wordt voorondersteld en God vergezelt in het sacrament de kerk door de eeuwen,</seg> <seg n="88.5.2">totdat het in de voleinding zijn geheimenis volkomen zal openbaren.</seg></s> <s n="88.6"><seg n="88.6.1">Ook hier is de genade de samenvatting van de drieëenheid,</seg> <seg n="88.6.2">als de doop plaats heeft in de naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="88.6.3"><choice><sic>terwij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">terwijl</corr></choice> in het Heilig Avondmaal het middelpunt,</seg> <seg n="88.6.4">de openbaring in Christus,</seg> <seg n="88.6.5">en daarin weer het centrum van Christus' werk,</seg> <seg n="88.6.6">het kruis,</seg> <seg n="88.6.7">naar voren komt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="37">
<head><pb n="232" ed="VW"/><s n="89.1"><seg n="89.1.1"><hi rend="italic">De christelijke onderwijzing of catechismus is hiermee compleet</hi></seg></s></head>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Zoals ik vroeger van het compleet-zijn van het dogma in de Twaalf artikelen heb gesproken,</seg> <seg n="90.1.2">zo doe ik het hier voor de catechismus of de christelijke onderwijzing.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Daartoe behoort de behandeling van geloof,</seg> <seg n="90.2.2">gebed en gebod en van de genade en de sacramenten.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Bij ons,</seg> <seg n="90.3.2">protestanten</seg> <seg n="90.3.3">- ik denk aan de Heidelbergse catechismus</seg> <seg n="90.3.4">- is de leer der genade,</seg> <seg n="90.3.5">die alles verbindt,</seg> <seg n="90.3.6">meer een beschouwing van het geloof.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Dat hangt samen met de bezwaren,</seg> <seg n="90.4.2">die de kerkhervormers hadden tegen de wijze waarop in de roomse kerk de genade werd gedacht en in verband daarmee ook de sacramenten werden beschouwd.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Men vond die te zakelijk en herstelde daarom in de genadeleer het persoonlijke.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Men legde er de nadruk op,</seg> <seg n="90.6.2">dat de genade een belofte voor het geloof blijft.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Ook al duurt de geschiedenis der kerk langer dan men gedacht had.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">Men wilde het geloof niet in het leven der eeuwen zien opgaan en betrok geloof,</seg> <seg n="90.8.2">hoop en liefde weer sterker op de eeuwigheid.</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">- In de protestantse christelijke onderwijzing wordt dus zelden naar de natuur van de genade gevraagd.</seg></s> <s n="90.10"><seg n="90.10.1">Zij blijft de sfeer der kerk en de dampkring,</seg> <seg n="90.10.2">waarin de christen ademt.</seg></s> <s n="90.11"><seg n="90.11.1">Wij zien haar minder dan de katholiek als een soort wezen of kracht.</seg></s> <s n="90.12"><seg n="90.12.1">In onze catechismus vragen wij naar het begrip van Vader,</seg> <seg n="90.12.2">Zoon,</seg> <seg n="90.12.3">Geest,</seg> <seg n="90.12.4">geloof,</seg> <seg n="90.12.5">gebed,</seg> <seg n="90.12.6">gebod,</seg> <seg n="90.12.7">sacrament.</seg></s> <s n="90.13"><seg n="90.13.1">Maar als wij dan iets algemeens zoeken dat alles verbindt,</seg> <seg n="90.13.2">dan noemen wij Christus of het geloof.</seg></s> <s n="90.14"><seg n="90.14.1">Wij denken ons niet God en de ziel,</seg> <seg n="90.14.2">met de genade er tussen in.</seg></s> <s n="90.15"><seg n="90.15.1">De kerk is onze middelaarster niet.</seg></s> <s n="90.16"><seg n="90.16.1">En ook de eeuwen kunnen ons van Christus niet scheiden (Rom. 8 : 38).</seg></s> <s n="90.17"><seg n="90.17.1">Wij laten de theologie niet,</seg> <seg n="90.17.2">als de filosofie,</seg> <seg n="90.17.3">in drieën verdelen:</seg> <seg n="90.17.4">God,</seg> <seg n="90.17.5">wereld,</seg> <seg n="90.17.6">mens op deze wijze:</seg> <seg n="90.17.7">God,</seg> <seg n="90.17.8">genade (kerk),</seg> <seg n="90.17.9">ziel.</seg></s> <s n="90.18"><seg n="90.18.1">Het geloof houdt een directe verhouding tot Christus.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="38">
<head rend="after-blank"><s n="91.1"><seg n="91.1.1"><hi rend="italic">Dogmatiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Naast de catechismus kent de christelijke onderwijzing ook nog een andere vorm:</seg> <seg n="92.1.2">de dogmatiek.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">De naam is betrekkelijk jong,</seg> <seg n="92.2.2">maar de zaak is al heel oud en komt ook onder allerlei andere namen voor in de kerk.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Dit is een meer schoolse manier om van het christelijk geloof een uiteenzetting te geven.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">De geloofsbelijdenis of het symbool en de catechismus zijn goed kerkelijk en het gevaar dat de vorm te veel invloed zal krijgen op de stof,</seg> <seg n="92.4.2">is hier gering.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Maar de dogmatiek is een mengvorm,</seg> <seg n="92.5.2">een poging om met de middelen der school de leer der kerk te formuleren.</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">Dit was soms nodig,</seg> <seg n="92.6.2">als men het Evangelie wilde verdedigen tegen ongelovigen of wilde onderwijzen aan de universiteit.</seg></s> <s n="92.7"><seg n="92.7.1">Het spreekt vanzelf,</seg> <seg n="92.7.2">dat het apologetisch of het didactisch belang dan invloed kreeg op de orde en de behandeling der stof.</seg></s> <s n="92.8"><seg n="92.8.1">Heel duidelijk was dat al te zien bij de kerkvader Origenes (derde eeuw na Chr.) en daarom kon de kerk zijn goed bedoelde dogmatiek niet accepteren.</seg></s> <pb n="233" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="92.9"><seg n="92.9.1">Hij handelde over <choice><sic>God wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">God,</corr></choice></seg><choice><sic>God wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="92.9.2"><choice><sic>God wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereld</corr></choice>,</seg> <seg n="92.9.3">mens,</seg> <seg n="92.9.4">bijbel.</seg></s> <s n="92.10"><seg n="92.10.1">De bijbel is dus toevoegsel bij een overigens filosofische indeling.</seg></s> <s n="92.11"><seg n="92.11.1">Deze schoolse indeling bracht hem vrij ver van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="92.11.2">die de inhoud van de bijbel weergeven.</seg></s> <s n="92.12"><seg n="92.12.1">- Men kan het boek ook lezen naar zijn apologetisch-polemische opzet.</seg></s> <s n="92.13"><seg n="92.13.1">Dan handelt het 1. over God en de geesten,</seg> <seg n="92.13.2">2. over de val van sommige geesten en 3. over de terugbrenging naar het vaderland der geesten.</seg></s> <s n="92.14"><seg n="92.14.1">Dat was tegen de platonisten gericht;</seg> <seg n="92.14.2">een verchristelijking van platonische filosofie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f5" rend="superscript">e</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Dit eerste voorbeeld van christelijke dogmatiek is een beetje afschrikwekkend.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Zo erg is het lang niet altijd geweest.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Augustinus <choice><sic>(t 430)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">(† 430)</corr></choice> doet het veel beter.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Hij heeft in zijn <hi rend="italic">Stad Gods</hi> een dogmatiek gegeven.</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">Ofschoon hij ook onder invloed staat van de school (van Plato),</seg> <seg n="93.5.2">is de geest der kerk bij hem veel sterker.</seg></s> <s n="93.6"><seg n="93.6.1">Hij is de leraar der genade,</seg> <seg n="93.6.2">der kerk.</seg></s> <s n="93.7"><seg n="93.7.1">De hoofdfiguur is bij hem niet,</seg> <seg n="93.7.2">als bij Origenes,</seg> <seg n="93.7.3">de platonische voorstelling van de val en de terugkeer der geesten,</seg> <seg n="93.7.4">voor wie Christus dan de geleidegeest op de terugtocht wordt.</seg></s> <s n="93.8"><seg n="93.8.1">In Augustinus' boek wordt de hoofdlijn aangegeven door de gang van Christus zelf,</seg> <seg n="93.8.2">volgens de <hi rend="italic">Twaalf artikelen;</hi></seg> <seg n="93.8.3">de vernedering en de verhoging,</seg> <seg n="93.8.4">die éénmaal plaats heeft en niet telkens.</seg></s> <s n="93.9"><seg n="93.9.1">En op die verlossingsweg volgen de geesten hem in de geschiedenis der kerk,</seg> <seg n="93.9.2">van de schepping tot de voleinding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="39">
<head rend="after-blank"><s n="94.1"><seg n="94.1.1"><hi rend="italic">Scholastiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Een grote invloed kreeg de school op de christelijke onderwijzing in de middeleeuwen.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Men begon met bloemlezingen of citatenverzamelingen (sententiae) uit de kerkvaders bijeen te brengen.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Hier is de orde natuurlijk nog vrij los.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Maar langzamerhand bracht men er systeem in.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">Men voegde datgene,</seg> <seg n="95.5.2">wat er in de scholen bekend gebleven was van de oude cultuurwetenschap,</seg> <seg n="95.5.3">samen met wat men uit de oude christelijke letterkunde putte.</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">Een wijsgerige leer van God kwam vóór de leer der triniteit te staan.</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">En de filosofische deugden:</seg> <seg n="95.7.2">wijsheid,</seg> <seg n="95.7.3">gerechtigheid,</seg> <seg n="95.7.4">dapperheid en matigheid kregen een plaats vóór de theologische:</seg> <seg n="95.7.5">geloof,</seg> <seg n="95.7.6">hoop en liefde.</seg></s> <s n="95.8"><seg n="95.8.1">In 't algemeen gingen hier wereldleer en kerkleer een innig verbond aan.</seg></s> <s n="95.9"><seg n="95.9.1">Zij stonden tot elkaar in een verhouding van onder- en bovenbouw en</seg> <seg n="95.9.2">- meer modern ook van methode en stof.</seg></s> <s n="95.10"><seg n="95.10.1">Wanneer men de verhouding van beide billijk wil schatten,</seg> <seg n="95.10.2">moet men er aan denken,</seg> <seg n="95.10.3">dat men niet alleen de oude wijsgeren steeds beter leerde kennen,</seg> <seg n="95.10.4">maar dat ook de kerkelijke overlevering steeds rijker ging vloeien.</seg></s> <s n="95.11"><seg n="95.11.1">Men had schuren nodig om de christelijke oogst te bergen.</seg></s> <s n="95.12"><seg n="95.12.1">Deze bearbeiding der kerkelijke stof noemen wij de Scholastiek.</seg></s> <s n="95.13"><seg n="95.13.1">Een paar namen daaruit,</seg> <seg n="95.13.2">Petrus Lombardus <choice><sic>(t 1164)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">(† 1164)</corr></choice> en Thomas Aquinas <choice><sic>(t 1274)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">(† 1274)</corr></choice>,</seg> <seg n="95.13.3">mag ieder wel kennen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="40">
<head><pb n="234" ed="VW"/><s n="96.1"><seg n="96.1.1"><hi rend="italic">Kerk en school</hi></seg></s></head>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Deze verbinding van kerk en school was voor de latere tijd,</seg> <seg n="97.1.2">en is ook voor onze tijd nog,</seg> <seg n="97.1.3">van grote invloed.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">In de kerkleer,</seg> <seg n="97.2.2">zoals die in handboeken voor dogmatiek wordt uiteengezet,</seg> <seg n="97.2.3">treft men</seg> <seg n="97.2.4">- anders dan in symbolen of catechismussen</seg> <seg n="97.2.5">- meestal veel stof aan,</seg> <seg n="97.2.6">die niet aan de bijbel ontleend is,</seg> <seg n="97.2.7">maar aan de cultuurwetenschappen.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">De wetenschappelijke beschouwingen hebben hier niet stilgestaan en zo komen wij soms met de opvattingen van onze hedendaagse scholarchen en scholieren in conflict.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Dan is er strijd tussen school en school en moet het oude vaak voor het nieuwe wijken.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Men zal daarmee in de toespraak moeten rekenen.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">- Maar er kan ook strijd zijn tussen kerk en school,</seg> <seg n="97.6.2">Plato en de apostelen,</seg> <seg n="97.6.3">Spinoza en Christus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="97.6.4">en dan is het een ander geval.</seg></s> <s n="97.7"><seg n="97.7.1">Men mag dan geen duimbreed wijken.</seg></s> <s n="97.8"><seg n="97.8.1">In onze tijd is de dogmatiek bezig zich uit de inspanning in het schoolse garen los te maken.</seg></s> <s n="97.9"><seg n="97.9.1">De kerk moet weer eens op eigen wieken drijven.</seg></s> <s n="97.10"><seg n="97.10.1">Zij heeft zich niet te schamen voor de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="97.10.2">Zoon en Heilige Geest en de beoefening van geloof,</seg> <seg n="97.10.3">hoop en liefde.</seg></s> <s n="97.11"><seg n="97.11.1">Ze heeft in haar dogmatiek ook <hi rend="italic">wetenschappelijke ascese</hi> te oefenen.</seg></s> <s n="97.12"><seg n="97.12.1">Ze moet kerk en niet school zijn en in iedere toespraak zal men dat moeten merken.</seg></s> <s n="97.13"><seg n="97.13.1">En met haar onderscheiding van de school komt ook het verschil met cultuur en staat weer duidelijker uit.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="41">
<head rend="after-blank"><s n="98.1"><seg n="98.1.1"><hi rend="italic">Gods wezen en zijn openbaring in drie personen</hi></seg></s></head>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Wanneer de dogmatiek,</seg> <seg n="99.1.2">als vorm van christelijke onderwijzing,</seg> <seg n="99.1.3">bestanddelen van Godsleer opneemt,</seg> <seg n="99.1.4">die niet behoren tot de bijbelse openbaring als Vader,</seg> <seg n="99.1.5">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="99.1.6">dan loopt zij gevaar onchristelijke elementen op te nemen.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Dit kan heel gemakkelijk gebeuren als men Gods wezen en eigenschappen afzonderlijk bespreekt,</seg> <seg n="99.2.2">zonder die 'deugden',</seg> <seg n="99.2.3">zoals de bijbel ze noemt,</seg> <seg n="99.2.4">te verbinden met de bespreking van Gods persoonsopenbaring.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Wij behoeven niet te zwijgen over Gods alomtegenwoordigheid (Ps. 139),</seg> <seg n="99.3.2">Gods eeuwigheid (Ps. 90),</seg> <seg n="99.3.3">Gods heiligheid (Jes. 6),</seg> <seg n="99.3.4">Gods almacht (Ps. 33),</seg> <seg n="99.3.5">maar het is toch goed ze niet te zeer in het afgetrokkene te bespreken,</seg> <seg n="99.3.6">buiten verband met de heilsopenbaring.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">Het Nieuwe Testament is vol van Kerstmis,</seg> <seg n="99.4.2">Pasen en Pinksteren,</seg> <seg n="99.4.3">maar de psalmen en profeten spreken eigenlijk over dezelfde dingen.</seg></s> <s n="99.5"><seg n="99.5.1">Het Nieuwe Testament is verborgen in het Oude.</seg></s> <s n="99.6"><seg n="99.6.1">- Het christelijk jaar wordt bepaald door de kerkelijke feestdagen,</seg> <seg n="99.6.2">maar de tijd tussen Pinksteren en Kerstmis,</seg> <seg n="99.6.3">waarin de predikanten de zgn. 'vrije stoffen' behandelen,</seg> <seg n="99.6.4">blijft een stuk van het kerkelijk jaar.</seg></s> <s n="99.7"><seg n="99.7.1">Men behandelt dan geen <hi rend="italic">natuurlijke godsdienst,</hi></seg> <seg n="99.7.2">maar christelijke waarheid,</seg> <seg n="99.7.3">ook als men uit het Oude Testament preekt.</seg></s> <s n="99.8"><seg n="99.8.1">- Zo mag ook de dogmatiek,</seg> <seg n="99.8.2">die regel stelt voor de prediking,</seg> <seg n="99.8.3">geen filosofisch Godsbeeld naast het bijbelse inlassen.</seg></s> <s n="99.9"><seg n="99.9.1">Daarom moet men steeds,</seg> <seg n="99.9.2">als men op weg is wat heel abstract over God <pb n="235" ed="VW"/>te gaan spreken in een toespraak,</seg> <seg n="99.9.3">er aan denken,</seg> <seg n="99.9.4">dat men in de kerk is en niet in de school.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="42">
<head rend="after-blank"><s n="100.1"><seg n="100.1.1"><hi rend="italic">De mens en de zondaar</hi></seg></s></head>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Een tweede fout,</seg> <seg n="101.1.2">waartoe de scholastische dogmatiek aanleiding kan geven is deze,</seg> <seg n="101.1.3">dat men zwaar en lang over <hi rend="italic">de mens</hi> gaat handelen,</seg> <seg n="101.1.4">zo maar in het algemeen,</seg> <seg n="101.1.5">in plaats dat men de zondaar in al zijn schuilhoeken opzoekt.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">'De mens' kan men aantreffen in dierkundige en zedekundige handboeken.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Maar de zondaar vertoont zich niet zo openlijk in het veld.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">Hij versteekt zich,</seg> <seg n="102.3.2">zoals een beroemd Frans prediker het uitdrukte,</seg> <seg n="102.3.3">"in de plooien van het terrein".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Men moet hem opjagen om hem onder schot te krijgen.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Men kan in de evangeliën lezen,</seg> <seg n="102.5.2">hoe Jezus dat deed (Matth. 19 : 16-22).</seg></s> <s n="102.6"><seg n="102.6.1">De scholastiek,</seg> <seg n="102.6.2">en ook wel de dogmatiek,</seg> <seg n="102.6.3">geeft soms aanleiding om dat te vergeten.</seg></s> <s n="102.7"><seg n="102.7.1">Zij gaat dan eerst heel breedvoerig over schepping,</seg> <seg n="102.7.2">engelen en mensen handelen,</seg> <seg n="102.7.3">om dan eindelijk tot de zonde en Christus te komen.</seg></s> <s n="102.8"><seg n="102.8.1">Een catechismus</seg> <seg n="102.8.2">- zie de Heidelberger</seg> <seg n="102.8.3">- doet dat niet gemakkelijk.</seg></s> <s n="102.9"><seg n="102.9.1">Hij begint met de ellende en de zonde en komt dan dadelijk tot Christus.</seg></s> <s n="102.10"><seg n="102.10.1">Hier heeft de school geen invloed.</seg></s> <s n="102.11"><seg n="102.11.1">- Een uitvoerige beschouwing over het rijk der geesten,</seg> <seg n="102.11.2">engelen en mensen,</seg> <seg n="102.11.3">zoals die in menige dogmatiek staat,</seg> <seg n="102.11.4">past eigenlijk beter bij het platonisme dan bij de kerkleer.</seg></s> <s n="102.12"><seg n="102.12.1">De kerk heeft dat in Origenes reeds afgekeurd.</seg></s> <s n="102.13"><seg n="102.13.1">De volgorde in zo'n dogmatiek doet meer denken aan een tuimeling in het rijk der ideeën of geesten dan aan de bijbelse Godsopenbaring,</seg> <seg n="102.13.2">waarin de zondaar wegkruipt voor God (Gen. 3) en waarin God hem roept.</seg></s> <s n="102.14"><seg n="102.14.1">Zo begint de bijbel.</seg></s> <s n="102.15"><seg n="102.15.1">Er is niets gigantisch in de val;</seg> <seg n="102.15.2">het is een zielige geschiedenis en het is het beste maar gauw naar Gods stem te luisteren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="43">
<head rend="after-blank"><s n="103.1"><seg n="103.1.1"><hi rend="italic">De zedeleer en de tien geboden</hi></seg></s></head>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Eindelijk moet in verband met de schoolse behandeling van de geloofsleer nog op een derde punt gewezen worden.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Vroeger heb ik er op gewezen,</seg> <seg n="104.2.2">dat de catechismusvorm van de christelijke onderwijzing het zedelijke insluit.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">De christen heeft aanwijzing nodig voor zijn wandel op aarde,</seg> <seg n="104.3.2">zolang de kerk niet opgaat in de voleinding.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Ook Calvijn geeft,</seg> <seg n="104.4.2">in zijn beroemde <hi rend="italic">Christelijke Onderwijzing of Institutie,</hi></seg> <seg n="104.4.3">midden in zijn bespreking van de rechtvaardiging door het geloof,</seg> <seg n="104.4.4">een plaats aan opmerkingen <hi rend="italic">over het christelijk leven.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Het schaadt de eeuwigheidsspanning in zijn boek niet.</seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">De behandeling van het kruisdragen en de eeuwigheidsmeditatie past wel bij de ascetische levenshouding der kerk.</seg></s> <pb n="236" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="104.7"><seg n="104.7.1">In de schoolse dogmatiek is dat echter niet altijd het geval.</seg></s> <s n="104.8"><seg n="104.8.1">Daar werd deze zedelijke stof vaak,</seg> <seg n="104.8.2">zoals bij Thomas Aquinas,</seg> <seg n="104.8.3">en na de Kerkhervorming later weer,</seg> <seg n="104.8.4">door de leer van de mens aangetrokken en kwam in het midden van de dogmatiek terecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="104.9"><seg n="104.9.1">De zonden werden dan bij de mens 'les défauts de ses qualités'.</seg></s> <s n="104.10"><seg n="104.10.1">En Christus werd door deze leer van deugden en gebreken,</seg> <seg n="104.10.2">waarbij Hij niet past,</seg> <seg n="104.10.3">naar achteren in de dogmatiek verdrongen,</seg> <seg n="104.10.4">waar de incarnatie en de sacramenten werden behandeld,</seg> <seg n="104.10.5">terwijl de bespreking der triniteit een eilandje vormde in de behandeling der Godsleer aan het begin,</seg> <seg n="104.10.6">Zo lichtte uit het midden van de geloofsleer niet,</seg> <seg n="104.10.7">als in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi>,</seg> <seg n="104.10.8">het aangezicht Gods,</seg> <seg n="104.10.9">maar dat des mensen.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Daarmee is niet bedoeld dat aanwijzingen voor het leven geen plaats mogen krijgen in de dogmatiek en de toespraak.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Ze staan immers ook in de bijbel en de catechismus.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Maar ze vormen er geen deel van een leer van de mens;</seg> <seg n="105.3.2">het zijn geen afgetrokken regels;</seg> <seg n="105.3.3">ze leren niet volgens de natuur te leven.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">Het zijn <hi rend="italic">geboden</hi> van God,</seg> <seg n="105.4.2">die thuis horen in een verbond,</seg> <seg n="105.4.3">dat God met de zondaren sluit,</seg> <seg n="105.4.4">en die in een bepaalde verhouding tot het Evangelie staan.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">Ze geven geen deugden,</seg> <seg n="105.5.2">waarvan de keerzijde een ondeugd is,</seg> <seg n="105.5.3">maar de <hi rend="italic">wet heet genade of Evangelie,</hi></seg> <seg n="105.5.4">als men ze omkeert.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">Men moet Romeinen 7 en 8 lezen om te zien,</seg> <seg n="105.6.2">hoe deze geboden de zondaar en Christus niet van elkaar afhouden,</seg> <seg n="105.6.3">maar door de dood heen naar elkaar toe trekken.</seg></s> <s n="105.7"><seg n="105.7.1">Dan zijn er daarna geen menselijke deugden,</seg> <seg n="105.7.2">maar genadegaven Gods.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Deze zedelijkheid heeft Paulus getekend in Filippenzen 2 : 5<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>11 en daar ziet men dat ze ook in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen past.</hi></seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="44">
<head rend="after-blank"><s n="107.1"><seg n="107.1.1">De geloofsbelijdenis</seg></s></head>
<div type="marginal" n="45">
<head><s n="108.1"><seg n="108.1.1"><hi rend="italic">Pastorale dogmatiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Het eigenlijke dogma is,</seg> <seg n="109.1.2">zoals wij gezien hebben,</seg> <seg n="109.1.3">een regel voor de prediking en als zodanig is er weinig uitwendige heerlijkheid aan.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Anders wordt het wanneer "het lied dat er in slaapt".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f8" rend="superscript">h</ref> wakker wordt en zijn toon laat horen.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">Dat gebeurt,</seg> <seg n="109.3.2">als de hele kerk in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> haar geloof in de drieënige God uitspreekt.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Zo'n belijdenis hoort eigenlijk in het middelpunt van een plechtige dienst.</seg></s> <s n="109.5"><seg n="109.5.1">Wij maken er ook nog een liturgisch gebruik van.</seg></s> <s n="109.6"><seg n="109.6.1">Het hoort bij het zingen van een <hi rend="italic">Te Deum</hi> (gez. 399).</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Anders staat het reeds met de christelijke onderwijzing,</seg> <seg n="110.1.2">waarover ik het laatst gesproken heb en die gaarne de catechismusvorm aanneemt.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Daarin is dan iets gemeenzaams,</seg> <seg n="110.2.2">als de onderwijzer de waarheid voor de eenvoudigen uitlegt.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">De toon is hartelijk en gemoedelijk.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Een derde geval doet zich voor,</seg> <pb n="237" ed="VW"/><seg n="110.4.2">als het dogma zaak van de gemeente zelf wordt.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Niet van de kerk als eredienst;</seg> <seg n="110.5.2">niet van de kerk als opvoedingsinstituut;</seg> <seg n="110.5.3">maar van de kerk als geheel der gelovigen,</seg> <seg n="110.5.4">als gemeente.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Als het onderwerp van gesprek wordt en maatstaf en regel voor de prediking dus door het gehoor kan worden opgesteld.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Dat is het ideaal van een protestantse gemeente en de vrucht van zulke gemeentelijke bezinning op het Evangelie is de geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="111.1.2">zoals de evangelische kerken er vele hebben opgesteld.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">De prediker heeft daarbij de leiding en daarom noem ik dat:</seg> <seg n="111.2.2">pastorale dogmatiek.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="46">
<head rend="after-blank"><s n="112.1"><seg n="112.1.1"><hi rend="italic">Geloofsbelijdenis als correctie van de christelijke onderwijzing</hi></seg></s></head>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Een geloofsbelijdenis is een korte dogmatiek.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Ook naar de vorm.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Zij zingt niet en onderwijst niet,</seg> <seg n="113.3.2">maar redeneert.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Maar omdat de gemeente het subject is van de belijdenis,</seg> <seg n="113.4.2">kunnen de fouten der grote dogmatieken van de doctoren hier minder gemakkelijk insluipen.</seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">Deze dogmatiek wordt in de kerk gemaakt en niet in de school.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Dat is de eerste inzet van de Kerkhervorming geweest.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Zij bracht een grote vereenvoudiging,</seg> <seg n="114.2.2">een verkerkelijking van de dogmatiek,</seg> <seg n="114.2.3">waarbij veel vreemde stof weer werd afgestoten en Christus en de zondaar,</seg> <seg n="114.2.4">die in de scholastiek uiteen gehouden werden,</seg> <seg n="114.2.5">weer bijeen konden komen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="47">
<head rend="after-blank"><s n="115.1"><seg n="115.1.1"><hi rend="italic">De rechtvaardiging door het geloof en de predestinatie</hi></seg></s></head>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Daarbij komen twee gedachtenreeksen naar voren,</seg> <seg n="116.1.2">waarover wij tot nog toe niet gesproken hebben,</seg> <seg n="116.1.3">de rechtvaardiging door het geloof en de predestinatie of voorbeschikking.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Beide door Paulus in de brief aan de Romeinen uitvoerig uiteengezet.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">De eerste is vooral het hart van de lutherse dogmatiek geworden en de tweede dat van de gereformeerde.</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">De 'rechtvaardiging door het geloof' is een uitdrukking van Paulus (Rom. 5 : 1) en betekent dat de zondige mens een kind van God wordt,</seg> <seg n="116.4.2">niet doordat hij die titel eerst verdient door zijn gehoorzaamheid en hem dan krijgt,</seg> <seg n="116.4.3">maar zó,</seg> <seg n="116.4.4">dat hij eerst als kind wordt aangenomen en dan,</seg> <seg n="116.4.5"><hi rend="italic">omdat</hi> hij een kind Gods is,</seg> <seg n="116.4.6">natuurlijk ook iets van gehoorzaamheid leert.</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">Luther vond die gehoorzaamheid in dit verband zo onbetekenend en vanzelfsprekend beide,</seg> <seg n="116.5.2">dat hij Rom. 3 : 28 vertaalde met 'door het geloof <hi rend="italic">alleen'</hi> (sola fide),</seg> <seg n="116.5.3">wat er niet stond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">-Predestinatie of voorbeschikking wil zeggen,</seg> <seg n="117.1.2">dat een zondaar in de kerk niet een grootheid is naast God,</seg> <seg n="117.1.3">maar dat hij alles,</seg> <seg n="117.1.4">wat hij is,</seg> <seg n="117.1.5">heeft te danken aan Gods vrije keuze.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">De vrije geesten uit de schoolse dogmatiek kent de leer <pb n="238" ed="VW"/>der predestinatie niet.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Onze zaligheid berust niet op een wilsbesluit van een mens,</seg> <seg n="117.3.2">maar op dat van God.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Deze beide leerstukken kan men de meest bijbelse van de dogmatiek noemen.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Van de drieëenheid en de christologie kan men niet goed zeggen dat ze in de bijbel staan.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">De predestinatie en de rechtvaardiging door het geloof staan er voluit,</seg> <seg n="118.3.2">uitgewerkt,</seg> <seg n="118.3.3">in.</seg></s> <s n="118.4"><seg n="118.4.1">Hier toont de kerkelijke waarheid haar meest bijbelse zijde.</seg></s> <s n="118.5"><seg n="118.5.1">Het is geen wonder dat de protestantse dogmatiek ontstaan is uit een commentaar op de brief aan de Romeinen en dat haar karakter daardoor wordt bepaald.</seg></s> <s n="118.6"><seg n="118.6.1">De bijbel is bij de protestanten niet alleen daarom zo op de voorgrond gekomen,</seg> <seg n="118.6.2">omdat men zijn gezag tegenover dat van de kerk wilde plaatsen,</seg> <seg n="118.6.3">maar ook wijl die kanten van het dogma,</seg> <seg n="118.6.4">die bij de Hervorming naar voren kwamen,</seg> <seg n="118.6.5">juist in de bijbel nadrukkelijk staan uitgewerkt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="48">
<head rend="after-blank"><s n="119.1"><seg n="119.1.1"><hi rend="italic">De predestinatie geeft niet aan 'de mens' maar aan 'ons' een bestemming</hi></seg></s></head>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Door de leer der voorbeschikking wordt de dogmatiek zeer vereenvoudigd.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Niet alleen doet zij veel schoolse stof wegvallen en maakt zij de methode minder wetenschappelijk,</seg> <seg n="120.2.2">maar ze stemt de toon ook lager.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">Zij is de wortel der echt kerkelijke ascese,</seg> <seg n="120.3.2">die geen opzettelijk maar een vanzelfsprekend karakter draagt.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">Wij hebben geen leer van de mens en van zijn vermogens nodig om te geloven aan onze bestemming voor de zaligheid.</seg></s> <s n="120.5"><seg n="120.5.1">De predestinatie heeft betrekking op de zondaar en het geheim van diens bestemming ligt niet in zijn natuurlijke aanleg,</seg> <seg n="120.5.2">maar in de weg die Christus gegaan is volgens de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="120.6"><seg n="120.6.1">De eerste,</seg> <seg n="120.6.2">die het paradijs der zaligheid heeft gezien,</seg> <seg n="120.6.3">was de moordenaar aan het kruis.</seg></s> <s n="120.7"><seg n="120.7.1">De predestinatie brengt Christus en de zondaar,</seg> <seg n="120.7.2">die in de schoolse dogmatiek gescheiden raken,</seg> <seg n="120.7.3">weer vlak bijeen.</seg></s> <s n="120.8"><seg n="120.8.1">In de schepping is geen grond te vinden,</seg> <seg n="120.8.2">waarom God ons tot de zaligheid zou hebben bestemd.</seg></s> <s n="120.9"><seg n="120.9.1">De <hi rend="italic">zondaar</hi> wordt door God vóórverordineerd en een leer van de zondaar kent de kerk niet.</seg></s> <s n="120.10"><seg n="120.10.1">Zij kan die ook van de school niet lenen.</seg></s> <s n="120.11"><seg n="120.11.1">De zonde hoort in geen enkele wetenschap thuis.</seg></s> <s n="120.12"><seg n="120.12.1">Daarom moet de gemeente hier noodgedwongen wel zuiver bijbels zijn.</seg></s> <s n="120.13"><seg n="120.13.1">Ze laat de hele antropologie vallen en trekt zich op Gods predestinatie terug.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">De predestinatie brengt orde in ons bestaan (Rom 8 : 29 v.);</seg> <seg n="121.1.2">maar die orde is niet begripmatig;</seg> <seg n="121.1.3">ze volgt niet uit het <hi rend="italic">wezen</hi> van de mens.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Ze is ook niet deterministisch;</seg> <seg n="121.2.2">ze berust niet op de band tussen oorzaak en gevolg.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Zij brengt vast verband in tijd en toeval,</seg> <seg n="121.3.2">die ons wedervaren;</seg> <seg n="121.3.3">zij verbindt het onverbindbare;</seg> <seg n="121.3.4">zij betrekt de zonde op Christus en Christus op de zonde.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Door haar worden vele eersten de laatsten en vele laatsten de eersten.</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Zij leidt ons lot niet uit ons wezen af en onze zaligheid niet uit onze deugden.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">Zij vindt haar grond in Gods goedheid en wie haar wil leren kennen,</seg> <seg n="121.6.2">moet haar zoeken in de beloften van het Evangelie.</seg></s> <s n="121.7"><seg n="121.7.1">De school weet niets van haar.</seg></s> <pb n="239" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="121.8"><seg n="121.8.1">De predestinatie laat zich als zodanig niet prediken.</seg></s> <s n="121.9"><seg n="121.9.1">Maar achter iedere toespraak moet zij aanwezig zijn.</seg></s> <s n="121.10"><seg n="121.10.1">Dan maakt zij het mogelijk om <choice><sic>de-menshier-en-nu</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de-mens-hier-en-nu</corr></choice> toe te spreken;</seg> <seg n="121.10.2">om 'ons' in het Evangelie te betrekken.</seg></s> <s n="121.11"><seg n="121.11.1">Deze toevallige scholier hier op de hei,</seg> <seg n="121.11.2">in de barak,</seg> <seg n="121.11.3">in de tent;</seg> <seg n="121.11.4">deze stormvogel,</seg> <seg n="121.11.5">deze padvinder,</seg> <seg n="121.11.6">deze bakvis,</seg> <seg n="121.11.7">wat doet die hier in de kerk?</seg></s> <s n="121.12"><seg n="121.12.1">Vanwaar?</seg></s> <s n="121.13"><seg n="121.13.1">Waarheen?</seg></s> <s n="121.14"><seg n="121.14.1">Waarom?</seg></s> <s n="121.15"><seg n="121.15.1">Waartoe?</seg></s> <s n="121.16"><seg n="121.16.1">Levensvragen en geen antwoord.</seg></s> <s n="121.17"><seg n="121.17.1">Een hart en geen grond.</seg></s> <s n="121.18"><seg n="121.18.1">Diepte,</seg> <seg n="121.18.2">eeuwigheid.</seg></s> <s n="121.19"><seg n="121.19.1">- En wanneer dit alles nog slechts neutraal was,</seg> <seg n="121.19.2">existentie,</seg> <seg n="121.19.3">zoals men het tegenwoordig noemt.</seg></s> <s n="121.20"><seg n="121.20.1">Maar de bijbel noemt het zonde.</seg></s> <s n="121.21"><seg n="121.21.1">Hier kan alleen Gods vrije verkiezing redden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="49">
<head rend="after-blank"><s n="122.1"><seg n="122.1.1"><hi rend="italic">De rechtvaardiging door het geloof geeft ons vrede</hi></seg></s></head>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Ook het 'sola fide' zit los in ons leven en zelfs los in de kerk.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">De school vreet het daarom altijd van alle kanten aan.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Zij verklaart het uit Luthers <hi rend="italic">Zeitgeschichte,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="123.3.2">terwijl het in werkelijkheid in de eeuwigheid verankerd ligt.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">De aanvaarding van de belofte,</seg> <seg n="123.4.2">van onze kant,</seg> <seg n="123.4.3">is even los van voorwaarden in ons leven,</seg> <seg n="123.4.4">als de roeping en de verkiezing van Gods kant het zijn.</seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Jezus zegt dat Hij niet gekomen is om te roepen rechtvaardigen,</seg> <seg n="123.5.2">maar zondaars tot bekering.</seg></s> <s n="123.6"><seg n="123.6.1">De toestand der wereld om ons heen geeft ons ook geen voldoende grond voor het geloof.</seg></s> <s n="123.7"><seg n="123.7.1">Noch onze conditie dus,</seg> <seg n="123.7.2">noch onze situatie kunnen het rechtvaardigen,</seg> <seg n="123.7.3">als wij ons voor kinderen van God houden en vrede hebben in onze harten.</seg></s> <s n="123.8"><seg n="123.8.1">Het 'sola fide' moet er dwars door heen slaan.</seg></s> <s n="123.9"><seg n="123.9.1">Het geloof is het ongedetermineerde,</seg> <seg n="123.9.2">het onszelf en God verrassende (Matth. 8: 10) goede werk,</seg> <seg n="123.9.3">dat ons tot gerechtigheid wordt gerekend (Rom. 4 : 3).</seg></s> <s n="123.10"><seg n="123.10.1">Het staat even vreemd onder de toestanden der ziel,</seg> <seg n="123.10.2">als het Evangelie onder de wereldgebeurtenissen.</seg></s> <s n="123.11"><seg n="123.11.1">Het is een geschiedenis in onze levensgeschiedenis.</seg></s> <s n="123.12"><seg n="123.12.1">Daarom kan men ook hiervan slechts bijbels-kerkelijke kennis hebben.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Het behoeft ons dus niet te verwonderen dat de pastorale dogmatiek,</seg> <seg n="124.1.2">de lering der geloofsbelijdenissen van de protestantse gemeente,</seg> <seg n="124.1.3">een reactie tegen de school (scholastiek) te zien geeft.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">De predestinatie en het 'sola fide' beide hebben geen aansluiting bij het humanisme.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Maar ze geven in iedere tijd en niet het minst in onze tijd,</seg> <seg n="124.3.2">waarin het wezen van de mens weer eens 't best met een groot vraagteken schijnt te kunnen worden aangeduid,</seg> <seg n="124.3.3">houvast aan de zielen.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Onze bestemming en onze zaligheid hangen van God en het geloof af en zo kunnen wij dan toch vrede hebben,</seg> <seg n="124.4.2">al schijnt de hele wereld zich op te maken tot de oorlog.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="50">
<head rend="after-blank"><s n="125.1"><seg n="125.1.1"><hi rend="italic">Zo komt Christus weer in het middelpunt</hi></seg></s></head>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Wij zagen dat de schoolse lering de neiging heeft,</seg> <seg n="126.1.2">Christus uit het middelpunt van de geloofsleer te dringen.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">In de scholastiek wordt Christus van <pb n="240" ed="VW"/>de triniteit gescheiden.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">Hij wordt in de sacramenten getrokken.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">De kerk komt dan alleen op zakelijke wijze met Hem in aanraking en niet door een persoonlijk geloof.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">In de dagen van de ergste aflaathandel was Hij tot koopwaar geworden.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Nu kan het schijnen dat,</seg> <seg n="127.1.2">als men de oude protestantse geloofsbelijdenissen beziet,</seg> <seg n="127.1.3">het oude kerkelijke dogma van de drieëenheid wat op de achtergrond gekomen is en dat er alleen sprake is van geloof,</seg> <seg n="127.1.4">bekering,</seg> <seg n="127.1.5">wet,</seg> <seg n="127.1.6">zonde,</seg> <seg n="127.1.7">genade;</seg> <seg n="127.1.8">dingen die te pas komen bij de rechtvaardiging door het geloof.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Het lijkt wel of de gemeente,</seg> <seg n="127.2.2">de gelovigen zelf,</seg> <seg n="127.2.3">nu ze aan het dogmatiseren gaat,</seg> <seg n="127.2.4">van de bespiegelingen der kerk niet meer wil weten.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Nu is inderdaad de pastorale dogmatiek minder speculatief dan die der oude symbolen.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">Maar wat de zaak zelf betreft,</seg> <seg n="127.4.2">is er van een terzijde-schuiven van de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="127.4.3">Zoon en Geest geen sprake.</seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">Het Woord,</seg> <seg n="127.5.2">de preek,</seg> <seg n="127.5.3"><hi rend="italic">de toespraak</hi> komt weer meer naar voren tegenover het sacrament.</seg></s> <s n="127.6"><seg n="127.6.1">De verhouding tot Christus wordt in de predestinatie en de rechtvaardiging door het geloof weer veel persoonlijker en minder zakelijk.</seg></s> <s n="127.7"><seg n="127.7.1">Christus krijgt weer een aangezicht en het midden van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="127.7.2">waarin Christus beleden wordt,</seg> <seg n="127.7.3">komt weer onder de volle aandacht.</seg></s> <s n="127.8"><seg n="127.8.1">Juist de lutherse kerk,</seg> <seg n="127.8.2">de kerk van het 'sola fide',</seg> <seg n="127.8.3">is ook de kerk van de christologie.</seg></s> <s n="127.9"><seg n="127.9.1">Daarover hebben haar theologen veel nagedacht.</seg></s> <s n="127.10"><seg n="127.10.1">Maar de protestantse prediking laat Christus in verband blijven met de Vader en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="127.11"><seg n="127.11.1">Calvijn gaf zijn beroemde <hi rend="italic">Institutie</hi> in de symboolvorm:</seg> <seg n="127.11.2">Vader,</seg> <seg n="127.11.3">Zoon,</seg> <seg n="127.11.4">Geest en kerk.</seg></s> <s n="127.12"><seg n="127.12.1">Wel kan men ze ook een uitvoerig belijdenisschrift noemen en zijn de predestinatie en de rechtvaardiging door het geloof de schering van het geheel,</seg> <seg n="127.12.2">zoals dat past in de pastorale dogmatiek,</seg> <seg n="127.12.3">maar daaruit blijkt,</seg> <seg n="127.12.4">dat de gemeente niet anders leert dan de kerk.</seg></s> <s n="127.13"><seg n="127.13.1">De protestantse gemeenteleer reikt aan de oude kerkleer de hand over de school heen.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Wie in de kerk spreekt moet er aan denken,</seg> <seg n="128.1.2">dat hij de aandacht op Christus moet richten.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Men mag die aandacht niet laten afleiden door dingen,</seg> <seg n="128.2.2">waarmee Christus te maken heeft.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Christus duikt in geen zaak,</seg> <seg n="128.3.2">die met Hem verbonden is,</seg> <seg n="128.3.3">onder.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">In geen sacrament,</seg> <seg n="128.4.2">in geen vereniging,</seg> <seg n="128.4.3">in geen partij,</seg> <seg n="128.4.4">in geen staat.</seg></s> <s n="128.5"><seg n="128.5.1">Hij houdt een aangezicht in de kerk.</seg></s> <s n="128.6"><seg n="128.6.1">Hij komt tot ons door zijn Evangelie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="51">
<head rend="after-blank"><s n="129.1"><seg n="129.1.1"><hi rend="italic">Wij kunnen Christus echter niet aanschouwelijk maken</hi></seg></s></head>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Als wij zeggen dat Christus tot ons komt in zijn Evangelie,</seg> <seg n="130.1.2">dan ligt daarin reeds opgesloten,</seg> <seg n="130.1.3">dat wij niet wandelen door aanschouwen,</seg> <seg n="130.1.4">maar door geloof (2 Kor. 5 : 7).</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Wij kunnen de historische Christus ook niet aanschouwelijk maken.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Er zijn in de negentiende eeuw heel wat 'Levens' van Jezus geschreven,</seg> <seg n="130.3.2">maar zij hebben niet zo iets kunnen doen als de kerk door haar prediking bereikt.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">Ook in de literatuur is het beeld van Jezus talloze <pb n="241" ed="VW"/>malen getekend.</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">Maar het valt meestal,</seg> <seg n="130.5.2">zoals bijv. bij <choice><sic>Freiissen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Frenssen</corr></choice>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="130.5.3">heel weinig bevredigend uit.</seg></s> <s n="130.6"><seg n="130.6.1">Beter wordt het als Dostojewski ons in zijn <hi rend="italic">De </hi><choice><sic>ldioot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Idioot</hi></corr></choice> een Christus-type schenkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="130.7"><seg n="130.7.1">Dan is er reeds geestelijke bemiddeling aanwezig en de aanschouwing is niet direct.</seg></s> <s n="130.8"><seg n="130.8.1">Wij hebben de Heilige Geest nodig om ons tot Hem toe te leiden.</seg></s> <s n="130.9"><seg n="130.9.1">Christus staat voor ons,</seg> <seg n="130.9.2">'gekleed in zijn <choice><sic>evangelies Reeds</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">evangelie'.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s><choice><sic>evangelies Reeds</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25"> </corr></choice><s n="130.10"><seg n="130.10.1"><choice><sic>evangelies Reeds</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">Reeds</corr></choice> de evangeliën geven geen directe aanschouwing,</seg> <seg n="130.10.2">maar zijn geschreven om ons te doen <hi rend="italic">geloven,</hi></seg> <seg n="130.10.3">dat Jezus de Christus is (Joh. <choice><sic>20 : 3 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">20 : 31</corr></choice>) en dat wordt ons niet door vlees en bloed,</seg> <seg n="130.10.4">direct geopenbaard,</seg> <seg n="130.10.5">maar door de Vader die in de hemelen is (Matth. 16 : 17).</seg></s> <s n="130.11"><seg n="130.11.1">Wij kennen de Christus vooral ook door Paulus' brieven,</seg> <seg n="130.11.2">geschreven in de taal des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="130.12"><seg n="130.12.1">Wij hebben geen historische of mystieke kennis van Hem als wij in Hem geloven,</seg> <seg n="130.12.2">maar een geestelijke kennis.</seg></s> <s n="130.13"><seg n="130.13.1">Christus is gekruisigd en zijn persoon is voor ons verbroken en de Heilige Geest neemt stuk voor stuk uit het zijne om het ons te geven.</seg></s> <s n="130.14"><seg n="130.14.1">Christus staat dan wel in het middelpunt,</seg> <seg n="130.14.2">maar niet zo,</seg> <seg n="130.14.3">dat wij zijn beeld als geheel kunnen oproepen.</seg></s> <s n="130.15"><seg n="130.15.1">Wij <hi rend="italic">geloven</hi> in Hem.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Bij de toespraak moet men daaraan denken.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Spreken over Hem is geen literair werk,</seg> <seg n="131.2.2">geen artistieke bezigheid,</seg> <seg n="131.2.3">maar een nederig dienende arbeid,</seg> <seg n="131.2.4">waarbij wij ons door de Geest moeten laten leiden.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Een <hi rend="italic">indruk,</hi></seg> <seg n="131.3.2">door die Geest bezegeld,</seg> <seg n="131.3.3">kan beslissend zijn voor het leven van de hoorder.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Daaraan moeten wij zelfs denken,</seg> <seg n="132.1.2">als wij in de christelijke onderwijzing gebed en gebod toelaten,</seg> <seg n="132.1.3">zodat het geloof en de kerk enige duur en enige uitgebreidheid krijgen,</seg> <seg n="132.1.4">omdat 'de Bruidegom vertoeft'.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Van het 'christelijke' moet men altijd weer tot Christus zelf inkeren.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">Alle 'ascetische' literatuur,</seg> <seg n="132.3.2">stichtelijke lectuur van allerlei gading,</seg> <seg n="132.3.3">brengt daarom enig gevaar mee,</seg> <seg n="132.3.4">hoe nodig en onontbeerlijk de ascese ook is voor de kerk.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">Men kan van het 'christelijke' niet uitgaan;</seg> <seg n="132.4.2">het biedt geen fundament voor toespraak of geloof.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Eer doet dat nog Gods verkiezing,</seg> <seg n="132.5.2">waar we niets van af weten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="52">
<head rend="after-blank"><s n="133.1"><seg n="133.1.1"><hi rend="italic">De pastorale dogmatiek heeft eigenlijk geen leer van de mens</hi></seg></s></head>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Zo komt het dat in de pastorale dogmatiek,</seg> <seg n="134.1.2">evenmin als in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="134.1.3">een leer van de mens voorkomt.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Er wordt natuurlijk wel over 'ons' gesproken.</seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">Hoe zou het anders.</seg></s> <s n="134.4"><seg n="134.4.1">Maar dat is dan naar aanleiding van tijd en toeval,</seg> <seg n="134.4.2">van zonde of schuld,</seg> <seg n="134.4.3">van nood of dood.</seg></s> <s n="134.5"><seg n="134.5.1">Wij spreken dan over de mens met het oog op God.</seg></s> <s n="134.6"><seg n="134.6.1">Hij is geen zelfstandige figuur.</seg></s> <s n="134.7"><seg n="134.7.1">Geen vrije geest,</seg> <seg n="134.7.2">als ziel geen 'christin van nature',</seg> <seg n="134.7.3">geen 'beste burger'.</seg></s> <s n="134.8"><seg n="134.8.1">Wij behoeven hem niet uit te nodigen zijn waarde te gevoelen (zoals in het vroegere,</seg> <seg n="134.8.2">nu verdwenen gezang 31<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n23" rend="superscript">23</ref>).</seg></s> <s n="134.9"><seg n="134.9.1">Hij is er toch wel;</seg> <seg n="134.9.2">voor wie preekt men anders?</seg></s> <s n="134.10"><seg n="134.10.1">Maar hij heeft in de gemeente en dus in de dogmatiek geen pretenties.</seg></s> <s n="134.11"><seg n="134.11.1">- Wij komen,</seg> <seg n="134.11.2">als wij over God spreken,</seg> <seg n="134.11.3">ook wel over hem te spreken.</seg></s> <s n="134.12"><seg n="134.12.1">Jezus is <pb n="242" ed="VW"/>immers op aarde gekomen om zondaren zalig te maken.</seg></s> <s n="134.13"><seg n="134.13.1">Maar over zondaren als zodanig spreekt men niet te luid.</seg></s> <s n="134.14"><seg n="134.14.1">Men mag over hen spreken,</seg> <seg n="134.14.2">als men over God spreekt;</seg> <seg n="134.14.3">dat is de heerlijkheid van het Evangelie.</seg></s> <s n="134.15"><seg n="134.15.1">Men behoeft over hen niet te zwijgen.</seg></s> <s n="134.16"><seg n="134.16.1">Jezus bemoeit zich juist met hen.</seg></s> <s n="134.17"><seg n="134.17.1">- Maar men spreekt dan over de mens <hi rend="italic">bij gelegenheid,</hi></seg> <seg n="134.17.2">als men over God spreekt.</seg></s> <s n="134.18"><seg n="134.18.1">Anders is het beter over hem te zwijgen.</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">Zo wordt dan de leer van de mens behandeld</seg> <seg n="135.1.2">- bijv. bij Calvijn</seg> <seg n="135.1.3">- naar aanleiding van de bespreking van God de Vader en dan weer bij Jezus Christus en nog eens bij de Heilige Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Maar telkens weer anders.</seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">De leer van de mens rukt de leer van God niet in stukken,</seg> <seg n="135.3.2">zoals in de scholastiek,</seg> <seg n="135.3.3">maar de trinitarische behandeling doet de leer van de mens in stukken vallen.</seg></s> <s n="135.4"><seg n="135.4.1">Hij komt voor als schepsel,</seg> <seg n="135.4.2">als verlorene en als gelovige;</seg> <seg n="135.4.3">driemaal telkens anders.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Hetzelfde gebeurt in de toespraak,</seg> <seg n="136.1.2">waarvoor de belijdenis een regel is.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Wij nemen de mens waar hij te vinden is,</seg> <seg n="136.2.2">maar altijd met het oog op God.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">Vandaag zo,</seg> <seg n="136.3.2">morgen weer anders,</seg> <seg n="136.3.3">maar altijd om hem tegenover God te stellen.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="53">
<head rend="after-blank"><s n="137.1"><seg n="137.1.1">De orde in de geloofsbelijdenis</seg></s></head>
<div type="marginal" n="54">
<head><s n="138.1"><seg n="138.1.1"><hi rend="italic">Actueel spreken sluit ordelijk denken niet uit</hi></seg></s></head>
<p><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Wanneer dan een toespraak zich moet richten naar tijd en toeval,</seg> <seg n="139.1.2">gelegenheid en behoefte,</seg> <seg n="139.1.3">en wij dus onze dogmatiek niet mogen afdraaien als een grammofoonplaat,</seg> <seg n="139.1.4">dan is er achter ons spreken toch orde nodig.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">Wij moeten ons enigszins thuis voelen in de bijbel,</seg> <seg n="139.2.2">het symbool,</seg> <seg n="139.2.3">de catechismus,</seg> <seg n="139.2.4">de geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="139.2.5">de dogmatiek,</seg> <seg n="139.2.6">om het woord te kunnen brengen dat er nodig is.</seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">Daarom vragen wij hier naar de orde,</seg> <seg n="139.3.2">die er moet heersen in deze stof;</seg> <seg n="139.3.3">naar de samenhang tussen de beloften,</seg> <seg n="139.3.4">die wij aan ons gehoor hebben over te brengen.</seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">Onder de toespraak behoeven wij daaraan niet telkens te denken.</seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">Ik heb vroeger al gezegd,</seg> <seg n="139.5.2">dat de preek de dogmatiek scheef trekt.</seg></s> <s n="139.6"><seg n="139.6.1">Maar achter onze woorden moeten de gedachten in een zeker gelid staan;</seg> <seg n="139.6.2">ze kunnen anders niet aantreden.</seg></s> <s n="139.7"><seg n="139.7.1">Wij hebben iets gehoord over God,</seg> <seg n="139.7.2">Vader,</seg> <seg n="139.7.3">Zoon,</seg> <seg n="139.7.4">Geest,</seg> <seg n="139.7.5">geloof,</seg> <seg n="139.7.6">hoop,</seg> <seg n="139.7.7">liefde,</seg> <seg n="139.7.8">gebed en gebod,</seg> <seg n="139.7.9">genade en sacrament,</seg> <seg n="139.7.10">Christus en de zondaar,</seg> <seg n="139.7.11">rechtvaardiging,</seg> <seg n="139.7.12">voorbeschikking enz.</seg></s> <s n="139.8"><seg n="139.8.1">Hoe is nu het <hi rend="italic">verband</hi> tussen deze regels voor de prediking?</seg></s> <s n="139.9"><seg n="139.9.1">Men moet,</seg> <seg n="139.9.2">als men in de kerk spreekt</seg> <seg n="139.9.3">- en dat doen wij zelfs op de hei</seg> <seg n="139.9.4">- het verband kennen,</seg> <seg n="139.9.5">zoals de gemeente het ziet,</seg> <seg n="139.9.6">anders maken wij er weer een schoolles van.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="55">
<head><pb n="243" ed="VW"/><s n="140.1"><seg n="140.1.1"><hi rend="italic">De trinitarische indeling</hi></seg></s></head>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Nu is het wel waar,</seg> <seg n="141.1.2">dat vóór alle artikelen van de apostolische geloofsbelijdenis een <hi rend="italic">ik geloof</hi> staat en dat daardoor alles bijeen gehouden wordt.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Ook in de Heidelbergse catechismus is het geloof de draad.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">Maar daarmee hebben wij nog geen indeling.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">- Men zou kunnen denken aan de predestinatie,</seg> <seg n="141.4.2">het besluit dat de keten des heils (Rom. 8 : 29 v.) samenbindt.</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">Maar dat is een verborgenheid,</seg> <seg n="141.5.2">die ons geen klare dispositie brengt.</seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">- Wij doen het best met,</seg> <seg n="141.6.2">bij onze toespraak,</seg> <seg n="141.6.3">ons steeds voor de geest te houden,</seg> <seg n="141.6.4">dat wij daarmee staan midden in de openbaring van Vader,</seg> <seg n="141.6.5">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="141.7"><seg n="141.7.1">In de gewone preek begint men ook in de naam des Vaders,</seg> <seg n="141.7.2">des Zoons en des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="141.8"><seg n="141.8.1">De hoorders zijn gedoopt in de naam des Vaders,</seg> <seg n="141.8.2">des Zoons en des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="141.9"><seg n="141.9.1">God heeft zich in de bijbel zo <choice><sic>bekend akt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bekend gemaakt</corr></choice>.</seg></s> <s n="141.10"><seg n="141.10.1">Het is de verdeling in drieën van de grote preek,</seg> <seg n="141.10.2">die God zelf tegen de wereld houdt,</seg> <seg n="141.10.3">als Hij zijn Zoon zendt.</seg></s> <s n="141.11"><seg n="141.11.1">Een preek,</seg> <seg n="141.11.2">waarin Hij met zichzelf betaalt,</seg> <seg n="141.11.3">met wat Hij is.</seg></s> <s n="141.12"><seg n="141.12.1">- Ik heb vroeger al gezegd,</seg> <seg n="141.12.2">dat wij daar ook in voorkomen,</seg> <seg n="141.12.3">maar wij bepalen die verdeling niet.</seg></s> <s n="141.13"><seg n="141.13.1">Wij mogen de dingen achter onze toespraak niet zó in 't gelid zetten:</seg> <seg n="141.13.2">God,</seg> <seg n="141.13.3">wereld,</seg> <seg n="141.13.4">mens.</seg></s> <s n="141.14"><seg n="141.14.1">Het is alles God;</seg> <seg n="141.14.2">en God is alles en in alles in de belijdenis.</seg></s> <s n="141.15"><seg n="141.15.1">Pas daarna leren wij ook het wezen van de andere dingen kennen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="56">
<head rend="after-blank"><s n="142.1"><seg n="142.1.1"><hi rend="italic">Zelfs de predestinatie moet trinitarisch worden gezien</hi></seg></s></head>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Dit geldt zelfs van de predestinatie,</seg> <seg n="143.1.2">waarover ik in het vorige hoofdstuk sprak,</seg> <seg n="143.1.3">en die de verborgenste zijde van onze belijdenis uitmaakt.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Zij is de keerzijde van de triniteit,</seg> <seg n="143.2.2">de grond der openbaring.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Predestinatie is niet een stukje van de voorzienigheid Gods alleen,</seg> <seg n="143.3.2">die wij in verband brengen met God de Vader,</seg> <seg n="143.3.3">maar zij houdt ook verband met Christus.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">Door en in Christus doet God zijn keuze uit de zondaren.</seg></s> <s n="143.5"><seg n="143.5.1">Daar zijn de evangeliën vol van.</seg></s> <s n="143.6"><seg n="143.6.1">- En zo ook met de Heilige Geest.</seg></s> <s n="143.7"><seg n="143.7.1">Het geloof is een gave en de werking van de Heilige Geest is onweerstaanbaar.</seg></s></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">Daarom moet men de voorbeschikking niet deterministisch bezien,</seg> <seg n="144.1.2">van het begin naar het einde,</seg> <seg n="144.1.3">als een keten van oorzaken en gevolgen.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Zij werkt trinitarisch.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">Zij gaat uit van Vader,</seg> <seg n="144.3.2">Zoon en Geest en kan er driemaal telkens anders uitzien,</seg> <seg n="144.3.3">evenals wij dat vroeger bij de leer van de mens hebben gezien.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">Zij heeft drie positieve kanten:</seg> <seg n="144.4.2">schepping,</seg> <seg n="144.4.3">rechtvaardiging en heiliging.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">En drie negatieve:</seg> <seg n="144.5.2">val,</seg> <seg n="144.5.3">ongeloof,</seg> <seg n="144.5.4">zonde tegen de Heilige Geest.</seg></s> <s n="144.6"><seg n="144.6.1">Ook in het niet-uitverkoren-zijn is een toeneming.</seg></s> <s n="144.7"><seg n="144.7.1">Het is een raadsel van verzet,</seg> <seg n="144.7.2">waarvan de hoogste exponent ligt in de verharding.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="57">
<head><pb n="244" ed="VW"/><s n="145.1"><seg n="145.1.1"><hi rend="italic">Ook over de wereld kan men niet van één gezichtspunt uit spreken</hi></seg></s></head>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Ook de wereld kan men niet als een ondeelbaar iets behandelen.</seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Pascal sprak over drie rijken:</seg> <seg n="146.2.2">dat van de stof,</seg> <seg n="146.2.3">dat van de geest en dat van de liefde.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Het eerste is dan telkens onmachtig ten opzichte van het volgende en het volgende omvat steeds het vorige.</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">De bijbelse indeling is weer anders.</seg></s> <s n="146.5"><seg n="146.5.1">De wereld ziet er telkens anders uit,</seg> <seg n="146.5.2">van de Vader,</seg> <seg n="146.5.3">de Zoon of de Heilige Geest uit gezien.</seg></s> <s n="146.6"><seg n="146.6.1">Het is het werk van één God,</seg> <seg n="146.6.2">maar wij hebben moeite die eenheid vast te houden.</seg></s> <s n="146.7"><seg n="146.7.1">Vanzelfsprekend is ze zeker niet.</seg></s> <s n="146.8"><seg n="146.8.1">In onze toespraak moeten wij daarmee rekenen.</seg></s> <s n="146.9"><seg n="146.9.1">Vooral in onze tijd met haar bruut scheppingsgeloof en terugkerend heidendom moet men de verschillen niet trachten uit te wissen.</seg></s> <s n="146.10"><seg n="146.10.1">Jonge en oude mensen laboreren aan de breuk tussen wat zij van de Vader <hi rend="italic">zien</hi> en van Jezus hebben <hi rend="italic">gehoord.</hi></seg></s> <s n="146.11"><seg n="146.11.1">Zij zouden met de Heilige Geest "met een boekje in een hoekje" willen vluchten,</seg> <seg n="146.11.2">maar zij kunnen dat niet en mogen het niet.</seg></s> <s n="146.12"><seg n="146.12.1">In de belijdenis der triniteit ligt de éénheid,</seg> <seg n="146.12.2">maar die éénheid is in een wereldbeschouwing zo maar niet waar te maken;</seg> <seg n="146.12.3">alleen de geloofsbelijdenis kan ze vast houden.</seg></s> <s n="146.13"><seg n="146.13.1">- Als wij over 'wereld' spreken,</seg> <seg n="146.13.2">moeten we ons telkens goed rekenschap geven,</seg> <seg n="146.13.3">waar we het over hebben.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="58">
<head rend="after-blank"><s n="147.1"><seg n="147.1.1"><hi rend="italic">De samenhang ligt in God zelf</hi></seg></s></head>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Zo moeten de moeilijkheden tenslotte in de toespraak zelf worden opgelost.</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">Wij hebben de antwoorden niet bij de hand. De afgrond roept tot de afgrond bij het gedruis van Gods watergoten (Ps. 42 : 8) en een menselijke stem overschreeuwt ze niet.</seg></s> <s n="148.3"><seg n="148.3.1">God zelf moet spreken in de toespraak.</seg></s> <s n="148.4"><seg n="148.4.1">Wie durft er dan een te houden?</seg></s> <s n="148.5"><seg n="148.5.1">En toch worden ze gehouden en dat is goed.</seg></s> <s n="148.6"><seg n="148.6.1">- In die toespraak zelf en niet in een wereldbeschouwing worden de kloven gedempt.</seg></s> <s n="148.7"><seg n="148.7.1">In het Evangelie spreekt de Vader,</seg> <seg n="148.7.2">de Schepper,</seg> <seg n="148.7.3">mee en de schepping is reeds niet zonder de Zoon.</seg></s> <s n="148.8"><seg n="148.8.1">"In den beginne (Gen. 1 en Joh. 1) was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God."</seg></s> <s n="148.9"><seg n="148.9.1">- Zo is het ook telkens met Christus en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="148.10"><seg n="148.10.1">Hier is het verband ons veel meer eigen en bekend,</seg> <seg n="148.10.2">althans zo menen wij,</seg> <seg n="148.10.3">dan bij de Schepper en Jezus.</seg></s> <s n="148.11"><seg n="148.11.1">De band tussen Jezus en de Geest los te maken,</seg> <seg n="148.11.2">voelen wij dadelijk als ongeoorloofd.</seg></s> <s n="148.12"><seg n="148.12.1">De evangeliën en de Handelingen horen bij elkaar.</seg></s> <s n="148.13"><seg n="148.13.1">Lukas heeft ook de Handelingen geschreven.</seg></s> <s n="148.14"><seg n="148.14.1">Pinksteren hoort voor ons bij Pasen en Christus in de kerk.</seg></s> <s n="148.15"><seg n="148.15.1">Het trinitarisch verband houdt hier meestal onze dogmatiek wel samen,</seg> <seg n="148.15.2">ofschoon er tussen de kerk en het Evangelie een klove gaapt als nergens elders.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="59">
<head><pb n="245" ed="VW"/><s n="149.1"><seg n="149.1.1"><hi rend="italic">Tussen het werk van de Vader en dat van de Zoon schijnt de afstand veel groter dan tussen het werk van de Zoon en dat van de Heilige Geest</hi></seg></s></head>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">Veel moeilijker lijkt het ons om trinitarisch te spreken over de verhouding van schepping en verlossing.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">Reeds in de bijbel schijnt er een halve eeuwigheid te liggen tussen Genesis 1 en Mattheüs 1 of Lukas 1.</seg></s> <s n="150.3"><seg n="150.3.1">De wereld van Genesis lijkt apart genomen te kunnen worden,</seg> <seg n="150.3.2">zodat Jezus dan later op die wereld komt.</seg></s> <s n="150.4"><seg n="150.4.1">Hier krijgt dan de school een kans om allerlei van die wereld en de mens te zeggen,</seg> <seg n="150.4.2">voordat de bijbel aan het woord kan komen.</seg></s> <s n="150.5"><seg n="150.5.1">Zij gaat aan het werk zonder het licht van de profetie.</seg></s> <s n="150.6"><seg n="150.6.1">Het wordt dan moeilijk om het Evangelie,</seg> <seg n="150.6.2">dat als een oliedruppel op de wetenschap drijft,</seg> <seg n="150.6.3">bij de schepping te doen aansluiten.</seg></s> <s n="150.7"><seg n="150.7.1">Het geloof in God de Vader lijkt vanzelfsprekend;</seg> <seg n="150.7.2">bijna wetenschappelijk houdbaar te maken;</seg> <seg n="150.7.3">terwijl het geloof in Jezus Christus vol moeilijkheden zit.</seg></s> <s n="150.8"><seg n="150.8.1">Onze tijd is bezig deze waan te verstoren.</seg></s> <s n="150.9"><seg n="150.9.1">Hij ziet de moeilijkheden van het geloof in de Vader weer.</seg></s> <s n="150.10"><seg n="150.10.1">De schepping,</seg> <seg n="150.10.2">die de wetenschap behandelt,</seg> <seg n="150.10.3">is de eigenlijke schepping niet.</seg></s> <s n="150.11"><seg n="150.11.1">Zij is een abstractie.</seg></s> <s n="150.12"><seg n="150.12.1">In de <hi rend="italic">ware</hi> schepping komen wij de zonde en het lijden en de dood tegen,</seg> <seg n="150.12.2">die bij de Jezus der <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> passen.</seg></s> <s n="150.13"><seg n="150.13.1">De schepping is vol ergernissen evenals het Evangelie.</seg></s> <s n="150.14"><seg n="150.14.1">Uit zichzelf levert zij heidendom op en niet het geloof aan de Vader.</seg></s> <s n="150.15"><seg n="150.15.1">De mensen zetten zich er tegen in en proclameren de hoogmoed tot hoofddeugd.</seg></s> <s n="150.16"><seg n="150.16.1">Van de schepping uit wordt het Evangelie dan gezuiverd van zijn nederigheid.</seg></s> <s n="150.17"><seg n="150.17.1">Wanneer wij de schepping niet trinitarisch benaderen,</seg> <seg n="150.17.2">kunnen wij er in de toespraak niets mee aanvangen.</seg></s> <s n="150.18"><seg n="150.18.1">De band tussen de Vader en de Zoon moet even strak getrokken worden als tussen de Zoon en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="150.19"><seg n="150.19.1">Dat brengt een grote wijziging in het begrip schepping,</seg> <seg n="150.19.2">waarmee wij ons in het volgende hoofdstuk zullen bezighouden.</seg></s> <s n="150.20"><seg n="150.20.1">Wij zullen het bijbels begrip moeten hebben en niet dat van de school.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="60">
<head rend="after-blank"><s n="151.1"><seg n="151.1.1"><hi rend="italic">Schepping is een kritisch begrip</hi></seg></s></head>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Wanneer wij de schepping niet als een afgesloten geheel nemen,</seg> <seg n="152.1.2">maar ze nauw met Christus verbinden,</seg> <seg n="152.1.3">zoals wij het Evangelie met de Heilige Geest in verband brengen,</seg> <seg n="152.1.4">dan wordt ze niet een duistere chaos of eigenheerlijke Griekse kosmos,</seg> <seg n="152.1.5">maar een plek licht rondom het kruis.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">En in die plek wordt dan de zonde openbaar.</seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">Het licht is het eerste en voornaamste.</seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Ik geloof in God de Vader,</seg> <seg n="152.4.2">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="152.5"><seg n="152.5.1">Maar "door het geloof verstaan wij dat de wereld door het Woord Gods is toebereid" (Hebr.11 : 3).</seg></s> <s n="152.6"><seg n="152.6.1">Het is geen wetenschappelijke waarheid,</seg> <seg n="152.6.2">waarvan wij zo maar kunnen uitgaan.</seg></s> <s n="152.7"><seg n="152.7.1">Waar we tegen aan kijken,</seg> <seg n="152.7.2">dat is <hi rend="italic">de zonde.</hi></seg></s> <s n="152.8"><seg n="152.8.1">Schepping is een kritisch begrip.</seg></s> <s n="152.9"><seg n="152.9.1">Zo leert de bijbel ons haar zien.</seg></s> <s n="152.10"><seg n="152.10.1">- Wij kunnen vragen:</seg> <seg n="152.10.2">"Waar is die zonde vandaan gekomen?"</seg></s> <s n="152.11"><seg n="152.11.1">En wij krijgen geen antwoord.</seg></s> <s n="152.12"><seg n="152.12.1">Alleen dit,</seg> <seg n="152.12.2">wat <pb n="246" ed="VW"/>Augustinus kreeg als hij de dingen ondervroeg:</seg> <seg n="152.12.3">"Hij heeft ons geschapen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f11" rend="superscript">k</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="152.13"><seg n="152.13.1">Dat antwoord is een openbaring,</seg> <seg n="152.13.2">het laat de zonde zien.</seg></s> <s n="152.14"><seg n="152.14.1">God heeft de dingen goed geschapen;</seg> <seg n="152.14.2">meer zegt ons de bijbel niet.</seg></s> <s n="152.15"><seg n="152.15.1">De conclusie te trekken ligt aan ons.</seg></s> <s n="152.16"><seg n="152.16.1">En ook die conclusie wil de bijbel nog wel voor ons trekken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="61">
<head rend="after-blank"><s n="153.1"><seg n="153.1.1"><hi rend="italic">Bij het spreken over de schepping moeten wij dicht bij het kruis blijven</hi></seg></s></head>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">Wij moeten dus in de toespraak de schepping niet als een quasi-oneindigheid of -eeuwigheid zoeken te benaderen.</seg></s> <s n="154.2"><seg n="154.2.1">De miljoenen jaren van de sterrenkunde en de biologie laten wij rustig zwemmen.</seg></s> <s n="154.3"><seg n="154.3.1">Wij houden ons om en bij aan de ouderwetse zesduizend jaren,</seg> <seg n="154.3.2">waarmee wij,</seg> <seg n="154.3.3">praktisch gesproken,</seg> <seg n="154.3.4">in de bijbel te maken krijgen.</seg></s> <s n="154.4"><seg n="154.4.1">Wij houden ons dicht bij het kruis.</seg></s> <s n="154.5"><seg n="154.5.1">Met die enkele duizenden jaren hebben wij al genoeg te stellen.</seg></s> <s n="154.6"><seg n="154.6.1">De andere kunnen wij aan God overlaten.</seg></s></p>
<p><s n="155.1"><seg n="155.1.1">Hier lag de verzoeking van Pascal,</seg> <seg n="155.1.2">wiens duizelingwekkende denkkracht hem bijna onweerstaanbaar trok naar de oneindigheden en waarschijnlijkheden,</seg> <seg n="155.1.3">waarmee de wetenschap hem in aanraking bracht en die zij later zo methodisch heeft zoeken te beheersen.</seg></s> <s n="155.2"><seg n="155.2.1">Pascal vreesde die duizeling.</seg></s> <s n="155.3"><seg n="155.3.1">Hij zag de klove tussen Vader en Zoon steeds naast zich.</seg></s> <s n="155.4"><seg n="155.4.1">Hij droeg in het verborgen een ascetenkleed om altijd door aan het kruis te worden herinnerd.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="62">
<head rend="after-blank"><s n="156.1"><seg n="156.1.1"><hi rend="italic">De Schrift begint eigenlijk met de val</hi></seg></s></head>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Dat schepping een kritisch begrip is,</seg> <seg n="157.1.2">leert ons de bijbel zelf.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">Hij begint er mee,</seg> <seg n="157.2.2">maar zonder ons er verder iets van te vertellen.</seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">Alleen zegt hij dat alles goed was.</seg></s> <s n="157.4"><seg n="157.4.1">Daarmee hebben wij dan een maatstaf in handen om te zien,</seg> <seg n="157.4.2">dat alles gevallen is.</seg></s> <s n="157.5"><seg n="157.5.1">De bijbel begint ook zelf dadelijk daarop met het verhaal van de val en het Oude Testament doet verder niet anders dan ons van die val te vertellen.</seg></s> <s n="157.6"><seg n="157.6.1">Als de wet van Mozes komt wordt de misdaad nog te meerder (Rom. 5 : 20).</seg></s> <s n="157.7"><seg n="157.7.1">Israël zinkt al maar dieper.</seg></s> <s n="157.8"><seg n="157.8.1">Zo blijkt het dat de belijdenis van de Vader en die van de Zoon,</seg> <seg n="157.8.2">de Schepper en de Verlosser,</seg> <seg n="157.8.3">bijeen behoren.</seg></s> <s n="157.9"><seg n="157.9.1">De God van Jozef is dezelfde als die van Jezus.</seg></s> <s n="157.10"><seg n="157.10.1">Hij doet het goede uit het kwade voortkomen.</seg></s> <s n="157.11"><seg n="157.11.1">Hij schept het licht uit het donker der zonde.</seg></s> <s n="157.12"><seg n="157.12.1">Hij is de God der opstanding achter het kruis.</seg></s> <s n="157.13"><seg n="157.13.1">Als wij dus spreken over God de Vader,</seg> <seg n="157.13.2">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="157.13.3">behoeven wij geen sterrenkunde te doceren,</seg> <seg n="157.13.4">of geologie.</seg></s> <s n="157.14"><seg n="157.14.1">We behoeven ook niet te spreken over de vermogens van de mens,</seg> <seg n="157.14.2">verstand,</seg> <seg n="157.14.3">gevoel en wil,</seg> <seg n="157.14.4">zoals Calvijn nog doet in <hi rend="italic">zijn Institutie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f12" rend="superscript">l</ref><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="157.15"><seg n="157.15.1">Met deze schoolkennis hebben wij hier niet te doen.</seg></s> <s n="157.16"><seg n="157.16.1">De belijdenis van de Vader,</seg> <seg n="157.16.2">die volmaakt is (Matth. 5 : 48) en die alle dingen <pb n="247" ed="VW"/>goed schiep,</seg> <seg n="157.16.3">doet ons denken aan de val van alle dingen en van ons zelf.</seg></s> <s n="157.17"><seg n="157.17.1">Wij staan daarmee midden in het leven van de dag,</seg> <seg n="157.17.2">in de afval aller dagen,</seg> <seg n="157.17.3">in de dagelijkse struikelingen,</seg> <seg n="157.17.4">in de courantenberichten over de wereldgebeurtenissen,</seg> <seg n="157.17.5">die van val tot val verhalen en het moeilijk maken in de Schepper te geloven.</seg></s> <s n="157.18"><seg n="157.18.1">Midden daarin zegt Jezus:</seg> <seg n="157.18.2">"Weest dan gijlieden volmaakt,</seg> <seg n="157.18.3">gelijk uw Vader die in de hemelen is,</seg> <seg n="157.18.4">volmaakt is."</seg></s> <s n="157.19"><seg n="157.19.1">Midden daaruit moet het geloof in de Schepper geboren worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="63">
<head rend="after-blank"><s n="158.1"><seg n="158.1.1"><hi rend="italic">Bij de belijdenis van de Zoon wordt over verlossing uit ellende gesproken</hi></seg></s></head>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Wanneer wij bij het spreken over God de Vader handelen over de val en niet over de adel van de mens,</seg> <seg n="159.1.2">dan komt er vanzelf verband tussen het eerste en het tweede deel der geloofsleer.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">De leer van de Vader en die van de Zoon hangen dan samen.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">De val bereikt zijn diepste punt in het gevallen-zijn,</seg> <seg n="159.3.2">in de ellende,</seg> <seg n="159.3.3">die de Zoon naar de aarde trekt.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Aan de graden van Jezus' vernedering kan men de diepte van de val aflezen.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">In het Nieuwe Testament ontmoeten wij de toestanden,</seg> <seg n="159.5.2">die het resultaat zijn van de val.</seg></s> <s n="159.6"><seg n="159.6.1">Zij worden ons getoond in de verlorenheid van de jongste zoon in Lukas 15;</seg> <seg n="159.6.2">in de melaatsheid van Lazarus in Lukas 16;</seg> <seg n="159.6.3">in de zonde van de tollenaar in Lukas 18.</seg></s> <s n="159.7"><seg n="159.7.1">Wij krijgen ze te zien in de hulpbehoevendheid der doven,</seg> <seg n="159.7.2">blinden,</seg> <seg n="159.7.3">kreupelen,</seg> <seg n="159.7.4">melaatsen,</seg> <seg n="159.7.5">van de duivel bezetenen,</seg> <seg n="159.7.6">gestorvenen,</seg> <seg n="159.7.7">waartussen Jezus zijn heilandswerk doet.</seg></s> <s n="159.8"><seg n="159.8.1">Het Evangelie tekent Jezus tussen tollenaren en zondaren;</seg> <seg n="159.8.2">het laatst tussen twee moordenaren.</seg></s> <s n="159.9"><seg n="159.9.1">- De Zoon moet zijn in de dingen zijns Vaders (Luk. 2 : 49).</seg></s> <s n="159.10"><seg n="159.10.1">Maar welke dingen!</seg></s> <s n="159.11"><seg n="159.11.1">Zo ziet de schepping er uit in de bijbel.</seg></s> <s n="159.12"><seg n="159.12.1">Van een andere schepping weet hij<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f13" rend="superscript">m</ref> niet veel,</seg> <seg n="159.12.2">dan dat zij goed geweest moet zijn.</seg></s> <s n="159.13"><seg n="159.13.1">Maar zij blijft van de Vader.</seg></s> <s n="159.14"><seg n="159.14.1">Ook in haar val is zij van Hem en Hij zendt zijn Zoon daarin.</seg></s> <s n="159.15"><seg n="159.15.1">- De evangeliën laten ons <hi rend="italic">toestanden</hi> zien.</seg></s> <s n="159.16"><seg n="159.16.1">Vergeleken met het Oude Testament is er weinig geschiedenis in.</seg></s> <s n="159.17"><seg n="159.17.1">Een historie van hoogstens drie jaren,</seg> <seg n="159.17.2">in de kronieken der wereld niet eens geboekt.</seg></s> <s n="159.18"><seg n="159.18.1">En dan horen wij de korte geschiedenis van de Zoon,</seg> <seg n="159.18.2">die zijn ure zoekt.</seg></s> <s n="159.19"><seg n="159.19.1">En rondom Hem klinkt het <hi rend="italic">Kyrie Eleison.</hi></seg></s> <s n="159.20"><seg n="159.20.1">De val is voltooid en het scheppingskleed is tot lompen geworden.</seg></s> <s n="159.21"><seg n="159.21.1">Hier is gelegenheid om over verlossing te spreken.</seg></s> <s n="159.22"><seg n="159.22.1">- De wereld is aan deze dingen niet ontgroeid.</seg></s> <s n="159.23"><seg n="159.23.1">De ellende is de wereld niet uit.</seg></s> <s n="159.24"><seg n="159.24.1">Wie over Jezus moet spreken behoeft niet in de eerste plaats te denken aan schone menselijkheid of reine zedeleer.</seg></s> <s n="159.25"><seg n="159.25.1">Jezus is geen hervormer en geen held,</seg> <seg n="159.25.2">geen heros of genie,</seg> <seg n="159.25.3">maar een Heiland,</seg> <seg n="159.25.4">die zijn leven tot een losprijs geeft voor velen (Matth. 20 : 28).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="64">
<head><pb n="248" ed="VW"/><s n="160.1"><seg n="160.1.1"><hi rend="italic">De leer van de Heilige Geest moet trinitarisch en niet antropologisch zijn</hi></seg></s></head>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">Bij de bespreking van het werk van de Heilige Geest gaan wij niet op een ander terrein over.</seg></s> <s n="161.2"><seg n="161.2.1">Wij gaan niet over de mens spreken,</seg> <seg n="161.2.2">na over God gehandeld te hebben.</seg></s> <s n="161.3"><seg n="161.3.1">God blijft ook nu het onderwerp van belijdenis en toespraak.</seg></s> <s n="161.4"><seg n="161.4.1">De Heilige Geest is niet een verbetering van de menselijke geest;</seg> <seg n="161.4.2">Hij is ook geen nieuwe geest,</seg> <seg n="161.4.3">die in de grote massa vaart.</seg></s> <s n="161.5"><seg n="161.5.1">De Heilige Geest is God.</seg></s> <s n="161.6"><seg n="161.6.1">Ook heiliging is een kritisch begrip,</seg> <seg n="161.6.2">evenals schepping.</seg></s> <s n="161.7"><seg n="161.7.1">Zij schept geen heiligen,</seg> <seg n="161.7.2">maar gelovigen,</seg> <seg n="161.7.3">mensen die leven van wat zij niet hebben.</seg></s> <s n="161.8"><seg n="161.8.1">De kerk moet van het Evangelie leven.</seg></s> <s n="161.9"><seg n="161.9.1">Zij heeft geen eigen kapitaal te verteren,</seg> <seg n="161.9.2">dat zij van de Vader meekrijgt in deze wereld,</seg> <seg n="161.9.3">zoals de jongste zoon in de gelijkenis.</seg></s> <s n="161.10"><seg n="161.10.1">De Heilige Geest is het onderpand van onze hemelse erfenis (Ef. 1 : 14).</seg></s> <s n="161.11"><seg n="161.11.1">- Daarom blijven wij in de toespraak,</seg> <seg n="161.11.2">als het over de Heilige Geest gaat,</seg> <seg n="161.11.3">in de volle zin <hi rend="italic">prediken.</hi></seg></s> <s n="161.12"><seg n="161.12.1">Dwz. wij spreken over beloften van God en niet over goederen,</seg> <seg n="161.12.2">deugden of plichten van de mens.</seg></s> <s n="161.13"><seg n="161.13.1">Wij gaan dan niet over op de zedeleer,</seg> <seg n="161.13.2">maar houden ons aan de geloofsleer.</seg></s></p>
<p><s n="162.1"><seg n="162.1.1">Juist hier is de prediking en ook de regel der prediking,</seg> <seg n="162.1.2">de dogmatiek,</seg> <seg n="162.1.3">vaak het diepst in verval gekomen.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">De prediker of schrijver had dan geen oog voor de heerlijkheid van het pinksterevangelie.</seg></s> <s n="162.3"><seg n="162.3.1">Men raakte hier de draad van het Evangelie kwijt en deed alsof de discipelen weer gewone vissers geworden waren.</seg></s></p>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">De prediking,</seg> <seg n="163.1.2">waarvoor het 'derde' artikel,</seg> <seg n="163.1.3">dat van de Heilige Geest,</seg> <seg n="163.1.4">ons de regel geeft,</seg> <seg n="163.1.5">is er een van vertroosting.</seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">Pas nu het werk van Christus volbracht is,</seg> <seg n="163.2.2">kan de uitdeling in de prediking plaats hebben.</seg></s> <s n="163.3"><seg n="163.3.1">Hiermee krijgt de prediking haar kracht,</seg> <seg n="163.3.2">haar gloed.</seg></s> <s n="163.4"><seg n="163.4.1">Ze wordt nu pas in de volle zin belofte en troost.</seg></s> <s n="163.5"><seg n="163.5.1">- Wanneer men,</seg> <seg n="163.5.2">bij de belijdenis van de Heilige Geest,</seg> <seg n="163.5.3">voor Vader,</seg> <seg n="163.5.4">Zoon en Heilige Geest menselijk verstand,</seg> <seg n="163.5.5">gevoel en wil in de plaats gaat stellen en de godheid des Geestes en het scheppende van zijn werk niet in volle heerlijkheid uitbrengt,</seg> <seg n="163.5.6">dan berooft men de prediking van haar kracht.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="65">
<head rend="after-blank"><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Ik geloof in God de Vader</seg></s></head>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Opzettelijk geef ik het opschrift van dit hoofdstuk in de belijdenisvorm,</seg> <seg n="165.1.2">om al <choice><sic>dadelijk.de gedachte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dadelijk de gedachte</corr></choice> af te snijden,</seg> <seg n="165.1.3">dat wij hier met een wetenschappelijke uiteenzetting te doen hebben.</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Juist bij dit artikel is de invloed van de school op de kerk zo groot geweest.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">En nog altijd neemt de leer der schepping in de dogmatiek een plaats in,</seg> <seg n="165.3.2">die niet overeenkomt met een behandeling,</seg> <seg n="165.3.3">die het trinitarisch verband wil bewaren.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="66">
<head><pb n="249" ed="VW"/><s n="166.1"><seg n="166.1.1"><hi rend="italic">Wij kennen de Vader door openbaring</hi></seg></s></head>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">Allereerst moeten wij er aan denken,</seg> <seg n="167.1.2">dat wij van God de Vader geen andere kennis hebben dan door openbaring.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">Wij moeten niet denken,</seg> <seg n="167.2.2">dat de Vader de eigenlijke God is,</seg> <seg n="167.2.3">die wij op allerlei gewone manieren toch wel kennen,</seg> <seg n="167.2.4">terwijl wij dan voor Christus en de Heilige Geest op de bijbel zouden zijn aangewezen.</seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">Zo wordt er wel vaak gedacht en gesproken.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">Men zegt dan:</seg> <seg n="167.4.2">ik geloof wel in een God en bedoelt daar dan mee:</seg> <seg n="167.4.3">God de Vader.</seg></s> <s n="167.5"><seg n="167.5.1">Maar met het geloof in Jezus Christus en de Heilige Geest meent men dan veel meer moeite te hebben.</seg></s> <s n="167.6"><seg n="167.6.1">Daarin moet men geloven door de bijbel en in dat boek staan zulke ongelofelijke dingen.</seg></s> <s n="167.7"><seg n="167.7.1">Met de Vader is dat anders.</seg></s> <s n="167.8"><seg n="167.8.1">Hem kent men uit de natuur en het geweten en het besef van Hem staat in het hart gegrift.</seg></s> <s n="167.9"><seg n="167.9.1">- Deze gedachtengang is onbijbels.</seg></s> <s n="167.10"><seg n="167.10.1">Dat God onze Vader is,</seg> <seg n="167.10.2">is geen natuurlijke,</seg> <seg n="167.10.3">vanzelfsprekende zaak en dat Hij de Schepper is wil niet zeggen,</seg> <seg n="167.10.4">dat wij Hem uit de schepping,</seg> <seg n="167.10.5">en Jezus Christus uit de bijbel moeten leren kennen.</seg></s> <s n="167.11"><seg n="167.11.1">Het wil juist omgekeerd zeggen,</seg> <seg n="167.11.2">dat de Schepper dezelfde is als de Vader van onze Here Jezus Christus,</seg> <seg n="167.11.3">van wie wij in de bijbel lezen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="67">
<head rend="after-blank"><s n="168.1"><seg n="168.1.1"><hi rend="italic">Is God de Vader van alle mensen?</hi></seg></s></head>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1">Dat God de Vader is,</seg> <seg n="169.1.2">onze Vader in de hemelen,</seg> <seg n="169.1.3">is niet in meerdere mate een aangeboren kennis dan dat Jezus onze Verlosser is of de Heilige Geest onze Trooster.</seg></s> <s n="169.2"><seg n="169.2.1">De belijdenis dat Hij <hi rend="italic">onze</hi> Vader is,</seg> <seg n="169.2.2">is iets anders dan dat Hij de Vader van alle mensen is.</seg></s> <s n="169.3"><seg n="169.3.1">Het eerste is een belijdenis of een gebed;</seg> <seg n="169.3.2">het andere is een wijsgerige bewering.</seg></s> <s n="169.4"><seg n="169.4.1">Als de bijvoeging,</seg> <seg n="169.4.2">dat Hij de Schepper is,</seg> <seg n="169.4.3">ons op die gedachte zou brengen,</seg> <seg n="169.4.4">dan deden wij beter haar weg te laten.</seg></s> <s n="169.5"><seg n="169.5.1">Schepping is een bijbels,</seg> <seg n="169.5.2">een christelijk begrip,</seg> <seg n="169.5.3">evengoed als verzoening of heiliging.</seg></s> <s n="169.6"><seg n="169.6.1">- Datzelfde geldt ook van de samenvoeging van Vader en Schepper.</seg></s> <s n="169.7"><seg n="169.7.1">Dat de Schepper van hemel en aarde onze Vader is,</seg> <seg n="169.7.2">kunnen wij zelf evenmin vaststellen als dat Jezus onze zaligmaker is.</seg></s> <s n="169.8"><seg n="169.8.1">Het moet door de Heilige Geest aan onze harten bezegeld worden.</seg></s> <s n="169.9"><seg n="169.9.1">- En omgekeerd,</seg> <seg n="169.9.2">dat de Vader van onze Here Jezus Christus de Schepper van hemel en aarde is,</seg> <seg n="169.9.3">dat is niet een teruggaan van een <hi rend="italic">nieuw</hi>-testamentische belofte op een <hi rend="italic">van ouds,</hi></seg> <seg n="169.9.4">ook aan de heidenen bekende waarheid,</seg> <seg n="169.9.5">maar men leert het pas goed door het Evangelie.</seg></s> <s n="169.10"><seg n="169.10.1">De Vader,</seg> <seg n="169.10.2">die de vogelen des hemels voedt,</seg> <seg n="169.10.3">zonder dat zij zaaien of maaien,</seg> <seg n="169.10.4">en de leliën des velds bekleedt,</seg> <seg n="169.10.5">ofschoon ze niet arbeiden en niet spinnen,</seg> <seg n="169.10.6">die is waard Schepper te heten.</seg></s> <s n="169.11"><seg n="169.11.1">Maar dat Hij met de gelovigen ook zo doet,</seg> <seg n="169.11.2"><hi rend="italic">zien</hi> wij niet.</seg></s> <s n="169.12"><seg n="169.12.1">De schepping is een geloofszaak.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="68">
<head><pb n="250" ed="VW"/><s n="170.1"><seg n="170.1.1"><hi rend="italic">Geloven in de Schepper is geloven in het koninkrijk Gods</hi></seg></s></head>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1">Als Jezus zegt dat de discipelen de vogelen des hemels <hi rend="italic">zeer veel</hi> te boven gaan en dat de Vader hen <hi rend="italic">veel meer</hi> kleden zal dan de leliën des velds,</seg> <seg n="171.1.2">dan is daarmee niet bedoeld dat zij zoveel voortreffelijker schepselen zijn.</seg></s> <s n="171.2"><seg n="171.2.1">Dat is een stelling uit de dierkunde;</seg> <seg n="171.2.2">de mens blijft daarmee in het dierenrijk.</seg></s> <s n="171.3"><seg n="171.3.1">Dit is er mee bedoeld,</seg> <seg n="171.3.2">dat hij in het koninkrijk Gods hoort,</seg> <seg n="171.3.3">dat nabij gekomen is.</seg></s> <s n="171.4"><seg n="171.4.1">Men kent het antwoord van het schoolmeisje,</seg> <seg n="171.4.2">dat op de les aan Frederik de Grote,</seg> <seg n="171.4.3">op diens vraag in welk rijk de mens thuis hoort,</seg> <seg n="171.4.4">ten antwoord gaf:</seg> <seg n="171.4.5">in het Godsrijk!</seg></s> <s n="171.5"><seg n="171.5.1">- De Schepper,</seg> <seg n="171.5.2">waarnaar Jezus in Mattheüs 6 verwijst,</seg> <seg n="171.5.3">moet niet gedacht worden als de voorzienigheid,</seg> <seg n="171.5.4">wier zorgen men deelt met de vogelen en de bloemen.</seg></s> <s n="171.6"><seg n="171.6.1">Jezus zegt het er zelf bij:</seg> <seg n="171.6.2">"Al deze dingen zoeken de heidenen."</seg></s> <s n="171.7"><seg n="171.7.1">Die voorzienigheid kennen de heidenen,</seg> <seg n="171.7.2">bijv. de Stoa,</seg> <seg n="171.7.3">evengoed of nog beter dan de christenen.</seg></s> <s n="171.8"><seg n="171.8.1">Die dingen worden toegeworpen als men eerst het koninkrijk Gods heeft gezocht.</seg></s> <s n="171.9"><seg n="171.9.1">En het is de Heer van dat koninkrijk,</seg> <seg n="171.9.2">die in de bergrede,</seg> <seg n="171.9.3">in de gelijkenissen en in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> als de Schepper is bedoeld.</seg></s> <s n="171.10"><seg n="171.10.1">De kleingelovigen,</seg> <seg n="171.10.2">die Jezus in Mattheüs 6 aanspoort,</seg> <seg n="171.10.3">moeten het wagen met dat koninkrijk,</seg> <seg n="171.10.4">zoals de moordenaar aan het kruis het doet.</seg></s> <s n="171.11"><seg n="171.11.1">Dat is iets anders dan hereboer <choice><sic>wezen. in het rijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wezen in het rijk</corr></choice> der voorzienigheid.</seg></s> <s n="171.12"><seg n="171.12.1">Het scheppingsgeloof is geen toon in een akkoord,</seg> <seg n="171.12.2">geen cijfer in een rekenkunstige reeks,</seg> <seg n="171.12.3">geen secunde in een oneindige tijd.</seg></s> <s n="171.13"><seg n="171.13.1">Het ontstaat vlak onder het kruis,</seg> <seg n="171.13.2">hoe verlaten dat ook schijnt.</seg></s> <s n="171.14"><seg n="171.14.1">- Als wij dat gezien hebben komt er toch nog wel gelijkenis met het gras des velds,</seg> <seg n="171.14.2">dat heden is en morgen in de oven geworpen wordt (Matth. 6 : 30) en met de vogelen des hemels,</seg> <seg n="171.14.3">waarvan er twee voor een penninkje verkocht worden.</seg></s> <s n="171.15"><seg n="171.15.1">Is Jezus niet verkocht voor dertig zilveren penningen?</seg></s> <s n="171.16"><seg n="171.16.1">- Maar dan is er ruimte tussen dierenrijk en Godsrijk.</seg></s> <s n="171.17"><seg n="171.17.1">Er is plaats voor het <hi rend="italic">zeer veel</hi> en het <hi rend="italic">veel meer in</hi> Jezus' woorden.</seg></s> <s n="171.18"><seg n="171.18.1">Dan zingt het kerklied:</seg> <seg n="171.18.2">"Kom,</seg> <seg n="171.18.3">Schepper,</seg> <seg n="171.18.4">Geest."</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="69">
<head rend="after-blank"><s n="172.1"><seg n="172.1.1"><hi rend="italic">De Vader is meer verborgen dan de Zoon</hi></seg></s></head>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1">Niemand heeft ooit God gezien;</seg> <seg n="173.1.2">de eniggeboren Zoon,</seg> <seg n="173.1.3">die in de schoot des Vaders is,</seg> <seg n="173.1.4">die heeft Hem ons verklaard (Joh. 1 : 18).</seg></s> <s n="173.2"><seg n="173.2.1">Het geloof in de Schepper is op zichzelf een hard stuk werk.</seg></s> <s n="173.3"><seg n="173.3.1">Hij is verborgener dan Jezus,</seg> <seg n="173.3.2">want Jezus is in de historie gekomen;</seg> <seg n="173.3.3">Hij heeft onder ons gewoond.</seg></s> <s n="173.4"><seg n="173.4.1">Zolang wij de prediking van het Evangelie hebben,</seg> <seg n="173.4.2">kan het leven het aangezicht van de Zoon niet geheel voor ons verbergen.</seg></s> <s n="173.5"><seg n="173.5.1">Maar als we regelrecht de Vader moeten zoeken,</seg> <seg n="173.5.2">zitten wij dadelijk midden in het heidendom.</seg></s> <s n="173.6"><seg n="173.6.1">"Buiten Christus",</seg> <seg n="173.6.2">zei Calvijn,</seg> <seg n="173.6.3">"is Gods aangezicht voor ons een labyrint."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f14" rend="superscript">n</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n26" rend="superscript">26</ref>Alleen bij het kruis leert men de Vader kennen,</seg> <seg n="173.6.4">de Schepper des hemels en der <pb n="251" ed="VW"/>aarde.</seg></s> <s n="173.7"><seg n="173.7.1">De kennis van de schepping <hi rend="italic">buiten</hi> Christus staat voor Paulus in verband met de openbaring van Gods toorn (Rom. 1 : 18-25);</seg> <seg n="173.7.2">die in Christus met de verzoening <choice><sic>(Rom. 5 : 8 en 9).I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">(Rom. 5 : 8 en 9).</corr></choice></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="70">
<head rend="after-blank"><s n="174.1"><seg n="174.1.1"><hi rend="italic">Het geloof aan de Schepper brengt op zichzelf geen humaniteit,</hi></seg> <seg n="174.1.2"><hi rend="italic">maar ontzetting</hi></seg></s></head>
<p><s n="175.1"><seg n="175.1.1">Men kent het verhaal van het raadsel van de Sfinx,</seg> <seg n="175.1.2">dat voor iedereen dood en verderf betekende,</seg> <seg n="175.1.3">behalve voor Oedipus,</seg> <seg n="175.1.4">die verklaarde dat de mens de oplossing er van was.</seg></s> <s n="175.2"><seg n="175.2.1">Deze sage verhumaniseert het raadsel.</seg></s> <s n="175.3"><seg n="175.3.1">Buiten Jezus Christus bergt het raadsel der schepping enkel ontzetting.</seg></s> <s n="175.4"><seg n="175.4.1">Humaniteit,</seg> <seg n="175.4.2">een kinderlijke verhouding tot de Vader die in de hemelen is,</seg> <seg n="175.4.3">kan men niet krijgen door een dichterlijke beschouwing van de natuur of een zorgvuldige cultivering van het eigene en het gezellige leven.</seg></s> <s n="175.5"><seg n="175.5.1">Het individu heeft geen directe toegang tot het universum der zalige geesten,</seg> <seg n="175.5.2">zoals het Duitse Idealisme en vooral de Romantiek dat meende.</seg></s> <s n="175.6"><seg n="175.6.1">De mislukking van zulk een levenshouding staat voor onze ogen getekend in de levens van Shelley en Keats en in de lotgevallen van de Romantische School in Duitsland.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="175.7"><seg n="175.7.1">Achter alle cultuur buiten Christus om schuilt ontzetting,</seg> <seg n="175.7.2">die soms op het onverwachtst aan de dag treedt.</seg></s> <s n="175.8"><seg n="175.8.1">Ons geslacht weet er van mee te spreken.</seg></s> <s n="175.9"><seg n="175.9.1">Achter het spel komt de revolutie,</seg> <seg n="175.9.2">achter de revolutie de arbeid,</seg> <seg n="175.9.3">achter de arbeid de oorlog,</seg> <seg n="175.9.4">achter de oorlog de ondergang.</seg></s> <s n="175.10"><seg n="175.10.1">Dat is een beschrijving van de schepping buiten Christus èn in het leven van het individu èn in de geschiedenis van het geslacht.</seg></s> <s n="175.11"><seg n="175.11.1">De achttiende,</seg> <seg n="175.11.2">de negentiende en de twintigste eeuw laten er in hun samenhang iets van zien.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="71">
<head rend="after-blank"><s n="176.1"><seg n="176.1.1"><hi rend="italic">Schepping is geen vormen maar scheiden</hi></seg></s></head>
<p><s n="177.1"><seg n="177.1.1">Wanneer wij het woord 'scheppen' uitspreken,</seg> <seg n="177.1.2">denken wij vaak aan schone vormen,</seg> <seg n="177.1.3">aan harmonie,</seg> <seg n="177.1.4">aan een ongebroken geheel.</seg></s> <s n="177.2"><seg n="177.2.1">Door het aanschouwen of doorleven van zulke vormen menen wij dan met God de Vader in aanraking te kunnen komen.</seg></s> <s n="177.3"><seg n="177.3.1">Wij wandelen met hem in de rozentuin.</seg></s></p>
<p><s n="178.1"><seg n="178.1.1">De bijbel laat ons echter iets anders zien.</seg></s> <s n="178.2"><seg n="178.2.1">In den beginne schiep God de hemel en de aarde.</seg></s> <s n="178.3"><seg n="178.3.1">Dat is de eerste grote scheiding.</seg></s> <s n="178.4"><seg n="178.4.1">Het is de daad van een geest;</seg> <seg n="178.4.2">een oordeel.</seg></s> <s n="178.5"><seg n="178.5.1">- Bij de eigenlijke scheppingsdagen herhaalt zich dat.</seg></s> <s n="178.6"><seg n="178.6.1">Licht en duisternis,</seg> <seg n="178.6.2">dag en nacht worden gescheiden.</seg></s> <s n="178.7"><seg n="178.7.1">De wateren boven van de wateren beneden.</seg></s> <s n="178.8"><seg n="178.8.1">De zee van het droge.</seg></s> <s n="178.9"><seg n="178.9.1">Straks bij de schepping van de mens wordt Eva van Adam gescheiden.</seg></s> <s n="178.10"><seg n="178.10.1">En in de oergeschiedenis (Gen. 3-1 1) volgt,</seg> <seg n="178.10.2">naast de lijn der belofte,</seg> <seg n="178.10.3">die toen ook <choice><sic>reeds liep. een geweldige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">reeds liep,</corr></choice></seg><choice><sic>reeds liep. een geweldige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="178.10.4"><choice><sic>reeds liep. een geweldige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">een geweldige</corr></choice> beschrijving van de loop der schepping buiten Christus.</seg></s> <s n="178.11"><seg n="178.11.1">Achter elkaar zien wij op het doek het spel van Adam en Eva,</seg> <seg n="178.11.2">de revolutie van Kaïn,</seg> <seg n="178.11.3">de arbeid van Lamech en zijn zonen,</seg> <seg n="178.11.4">de oorlogsdans voor Ada en Zilla en de <pb n="252" ed="VW"/>ondergang in de zondvloed.</seg></s> <s n="178.12"><seg n="178.12.1">Gevolgd door een mislukte poging om de hemel te bestormen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="72">
<head><s n="179.1"><seg n="179.1.1"><hi rend="italic">Het kruis staat midden in de schepping</hi></seg></s></head>
<p><s n="180.1"><seg n="180.1.1">Jezus is niet van de Vader gescheiden,</seg> <seg n="180.1.2">ook aan het kruis niet.</seg></s> <s n="180.2"><seg n="180.2.1">Dat is waar,</seg> <seg n="180.2.2">niettegenstaande het middelste kruiswoord,</seg> <seg n="180.2.3">waarin Hij klaagt:</seg> <seg n="180.2.4">"Mijn God,</seg> <seg n="180.2.5">mijn God,</seg> <seg n="180.2.6">waarom hebt Gij mij verlaten?"</seg></s> <s n="180.3"><seg n="180.3.1">- Maar de eenheid is hier toch geen schone harmonie,</seg> <seg n="180.3.2">geen schone vorm.</seg></s> <s n="180.4"><seg n="180.4.1">Er is op Golgotha geen engelenzang en geen "gedaante of heerlijkheid" (Jes. 53).</seg></s> <s n="180.5"><seg n="180.5.1">De eenheid moet gezien worden dwars door een diepe gescheidenheid heen,</seg> <seg n="180.5.2">waarin de Vader en de Zoon tegen elkaar over staan.</seg></s> <s n="180.6"><seg n="180.6.1">Dat komt doordat het kruis midden in de schepping staat.</seg></s> <s n="180.7"><seg n="180.7.1">"Ik en de Vader zijn één" (Joh. 10 : 30),</seg> <seg n="180.7.2">zegt Jezus en dat blijft zo.</seg></s> <s n="180.8"><seg n="180.8.1">Schepping en verlossing gaan uit van Vader,</seg> <seg n="180.8.2">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="180.9"><seg n="180.9.1">Zij zijn een gevolg van de raad Gods.</seg></s> <s n="180.10"><seg n="180.10.1">Maar die eenheid is niet zo maar direct uit de wereld rondom ons af te lezen;</seg> <seg n="180.10.2">dat zien wij het duidelijkst bij het kruis.</seg></s> <s n="180.11"><seg n="180.11.1">Schepping is een zaak van geloof en ze moet ons geopenbaard worden.</seg></s> <s n="180.12"><seg n="180.12.1">Dat de Vader de Schepper is,</seg> <seg n="180.12.2">is evengoed een zaak van openbaring als dat Jezus de Christus is (Matth. 16 : 16).</seg></s> <s n="180.13"><seg n="180.13.1">Men kan de Christus in de evangeliën niet zo maar zien;</seg> <seg n="180.13.2">maar evenmin de Vader in de natuur en de cultuur.</seg></s> <s n="180.14"><seg n="180.14.1">Pas dan kan de belijdenis van de kerk,</seg> <seg n="180.14.2">dat de Schepper dezelfde is als de Verlosser,</seg> <seg n="180.14.3">waarheid voor ons worden.</seg></s> <s n="180.15"><seg n="180.15.1">Anders komt het niet uit.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="73">
<head rend="after-blank"><s n="181.1"><seg n="181.1.1"><hi rend="italic">Alleen op die wijze past het eerste artikel bij het tweede</hi></seg></s></head>
<p><s n="182.1"><seg n="182.1.1">Wanneer wij de schepping kritisch opvatten,</seg> <seg n="182.1.2">niet als natuur en niet als cultuur,</seg> <seg n="182.1.3">maar geestelijk daarboven uit,</seg> <seg n="182.1.4">dan pas kan het kruis in de schepping staan;</seg> <seg n="182.1.5">dan hoort het Nieuwe Testament bij het Oude,</seg> <seg n="182.1.6">Christus bij de Vader.</seg></s> <s n="182.2"><seg n="182.2.1">Het eerste van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> geeft niet een humane voorstelling,</seg> <seg n="182.2.2">waarbij wij op vertrouwelijke voet met God zouden komen te staan,</seg> <seg n="182.2.3">terwijl dan de verschrikkingen van het kruis pas in het Evangelie te voorschijn zouden komen.</seg></s> <s n="182.3"><seg n="182.3.1">Het is juist andersom.</seg></s> <s n="182.4"><seg n="182.4.1">De Vader moeten wij uit het Evangelie leren kennen.</seg></s> <s n="182.5"><seg n="182.5.1">En het Evangelie kan niet humaner zijn dan het is,</seg> <seg n="182.5.2">omdat de schepping zo ontzettend is.</seg></s> <s n="182.6"><seg n="182.6.1">De ellende,</seg> <seg n="182.6.2">die wij rondom Jezus zien,</seg> <seg n="182.6.3">in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="182.6.4">is het resultaat van de val,</seg> <seg n="182.6.5">die het Oude Testament ons laat zien.</seg></s> <s n="182.7"><seg n="182.7.1">En van die val zouden wij geen weet hebben,</seg> <seg n="182.7.2">als wij God niet als Schepper kenden.</seg></s> <s n="182.8"><seg n="182.8.1">Als wij niet wisten dat Hij alle dingen goed geschapen heeft;</seg> <seg n="182.8.2">als wij niet kenden wat de Schepper kent:</seg> <seg n="182.8.3">het onderscheid tussen goed en kwaad.</seg></s> <s n="182.9"><seg n="182.9.1">Als God niet een Geest was,</seg> <seg n="182.9.2">die oordeelt van de eerste tot de jongste dag.</seg></s> <s n="182.10"><seg n="182.10.1">De bijbel zegt het zelf,</seg> <seg n="182.10.2">dat de kennis van goed en kwaad het goddelijk geheim is,</seg> <seg n="182.10.3">dat achter de wereld steekt,</seg> <seg n="182.10.4">en dat de zonde op de wereld gekomen was,</seg> <seg n="182.10.5">toen de mensen het geraden hadden.</seg></s> <s n="182.11"><seg n="182.11.1">Toen was de val er.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="74">
<head><pb n="253" ed="VW"/><s n="183.1"><seg n="183.1.1"><hi rend="italic">De zonde gaat niet buiten God om</hi></seg></s></head>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">Als wij naar de oorsprong der zonde vragen,</seg> <seg n="184.1.2">dan mogen wij dat nooit doen om de schuld van ons af te schuiven.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Wie het onderscheid tussen goed en kwaad kent,</seg> <seg n="184.2.2">is schuldig;</seg> <seg n="184.2.3">hij is gevallen.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Goed en kwaad zijn niet twee <hi rend="italic">dingen,</hi></seg> <seg n="184.3.2">waarvan men beurtelings kennis kan nemen.</seg></s> <s n="184.4"><seg n="184.4.1">Het is een scheiding in onze geest,</seg> <seg n="184.4.2">zoals licht en duisternis,</seg> <seg n="184.4.3">dag en nacht.</seg></s> <s n="184.5"><seg n="184.5.1">Daarom moeten wij altijd zeggen:</seg> <seg n="184.5.2">"Ik,</seg> <seg n="184.5.3">ik heb gezondigd."</seg></s> <s n="184.6"><seg n="184.6.1">Er zijn geen twee beginselen in de schepping;</seg> <seg n="184.6.2">er is er slechts één.</seg></s></p>
<p><s n="185.1"><seg n="185.1.1">Maar als wij dat zeggen,</seg> <seg n="185.1.2">hebben wij niet alles gezegd.</seg></s> <s n="185.2"><seg n="185.2.1">Wij kunnen zulk een macht en verderf niet ontketenen,</seg> <seg n="185.2.2">als er in de scheiding tussen goed en kwaad ligt.</seg></s> <s n="185.3"><seg n="185.3.1">Wij zijn ook niet in staat zulk een onheil in de schepping aan te richten als door de zonde is geschied.</seg></s> <s n="185.4"><seg n="185.4.1">De Schepper zelf moet bij de zonde betrokken zijn.</seg></s> <s n="185.5"><seg n="185.5.1">De zonde is meer dan storing,</seg> <seg n="185.5.2">door mensenhand aangesticht.</seg></s> <s n="185.6"><seg n="185.6.1">De machten die daardoor ontketend worden zijn niet door ons zelf in het aanzijn geroepen.</seg></s> <s n="185.7"><seg n="185.7.1">Zoals een schaatser in de winternacht door de druk van zijn voet het ijs doet scheuren,</seg> <seg n="185.7.2">zodat de donder van de breuk,</seg> <seg n="185.7.3">die voor hem uit loopt,</seg> <seg n="185.7.4">hem met schrik vervult,</seg> <seg n="185.7.5">zo is de zonde,</seg> <seg n="185.7.6">waardoor de scheiding tussen goed en kwaad door de schepping trekt.</seg></s> <s n="185.8"><seg n="185.8.1">Gods oordeel drijft de breuk voort en het gaat niet buiten de Schepper om.</seg></s> <s n="185.9"><seg n="185.9.1">Anders kon het kruis ook niet midden in de schepping staan.</seg></s> <s n="185.10"><seg n="185.10.1">- Zo zijn het juist de grote,</seg> <seg n="185.10.2">donkere machten,</seg> <seg n="185.10.3">die in de christelijke belijdenis van de Schepper naar voren komen en die scheiding zouden maken tot in alle eeuwigheid,</seg> <seg n="185.10.4">als God zelf zich niet midden in de breuk gesteld had.</seg></s> <s n="185.11"><seg n="185.11.1">Maar nu kan Paulus zeggen:</seg> <seg n="185.11.2">"Want ik ben verzekerd,</seg> <seg n="185.11.3">dat noch dood noch leven,</seg> <seg n="185.11.4">noch engelen,</seg> <seg n="185.11.5">noch overheden,</seg> <seg n="185.11.6">noch machten,</seg> <seg n="185.11.7">noch tegenwoordige,</seg> <seg n="185.11.8">noch toekomende dingen,</seg> <seg n="185.11.9">noch hoogte,</seg> <seg n="185.11.10">noch diepte,</seg> <seg n="185.11.11">nog enig ander schepsel ons zal kunnen scheiden van de liefde Gods,</seg> <seg n="185.11.12">welke is in Christus Jezus onze Heer" (Rom. 8 : 38 v.).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="75">
<head rend="after-blank"><s n="186.1"><seg n="186.1.1"><hi rend="italic">De verhouding tussen Schepper en Verlosser is niet die tussen Maker en Hersteller</hi></seg></s></head>
<p><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Vaak stelt men het zo voor,</seg> <seg n="187.1.2">dat wij van de schepping moeten spreken als van een compleet,</seg> <seg n="187.1.3">afgedaan werk van God.</seg></s> <s n="187.2"><seg n="187.2.1">Het is klaar,</seg> <seg n="187.2.2">en eigenlijke veranderingen kunnen er niet meer in komen.</seg></s> <s n="187.3"><seg n="187.3.1">Er zijn engelen,</seg> <seg n="187.3.2">mensen,</seg> <seg n="187.3.3">dieren,</seg> <seg n="187.3.4">planten,</seg> <seg n="187.3.5">delfstoffen en daartussen bestaan vaste verhoudingen,</seg> <seg n="187.3.6">die God tegen elke inbreuk verdedigt.</seg></s> <s n="187.4"><seg n="187.4.1">Dat alles is schoon en er heerst een harmonie in het geheel,</seg> <seg n="187.4.2">die men moet trachten te ontdekken.</seg></s> <s n="187.5"><seg n="187.5.1">Dat wij ze niet horen ligt hierin,</seg> <seg n="187.5.2">zo meent men,</seg> <seg n="187.5.3">dat ons oor niet scherp genoeg is.</seg></s> <s n="187.6"><seg n="187.6.1">Alles is ook goed;</seg> <seg n="187.6.2">en ons leven zou volmaakt en gelukkig zijn,</seg> <seg n="187.6.3">als er niet een kleine storing was opgetreden,</seg> <seg n="187.6.4">die wij zonde noemen,</seg> <seg n="187.6.5">met als gevolg een andere <pb n="254" ed="VW"/>storing,</seg> <seg n="187.6.6">de dood.</seg></s> <s n="187.7"><seg n="187.7.1">De eigenlijke vroomheid is dan wat Wordsworth 'natural piety' noemt,</seg> <seg n="187.7.2">waarom hij klaagt:</seg></s></p>
<lg><l n="188.1"><seg n="188.1.1">"Have I not reason to lament</seg></l><l n="188.2"><seg n="188.2.1">What man has made of man?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f15" rend="superscript">o</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="189.1"><seg n="189.1.1">De storing in de schepping wordt dan helemaal vermenselijkt.</seg></s> <s n="189.2"><seg n="189.2.1">En hier bij Wordsworth zien wij dat in een van zijn meest onschuldige,</seg> <seg n="189.2.2">dichterlijke vormen.</seg></s> <s n="189.3"><seg n="189.3.1">De poëzie heeft tot op zekere hoogte een recht om zo te spreken.</seg></s> <s n="189.4"><seg n="189.4.1">Maar erger wordt het,</seg> <seg n="189.4.2">als men op die wijze de bijbel uitlegt en kerkelijk en politiek leven er naar inricht.</seg></s> <s n="189.5"><seg n="189.5.1">Men maakt dan van het Evangelie een episode,</seg> <seg n="189.5.2">terwijl wetenschap,</seg> <seg n="189.5.3">kunst,</seg> <seg n="189.5.4">politiek zich met het eigenlijke serieuze werk in de schepping zouden bezighouden.</seg></s> <s n="189.6"><seg n="189.6.1">Het werk van de Vader,</seg> <seg n="189.6.2">het <hi rend="italic">maken</hi> van de dingen,</seg> <seg n="189.6.3">is dan afgelopen en het komt er slechts op aan de harmonie daarin weer te herstellen.</seg></s> <s n="189.7"><seg n="189.7.1">In afwachting daarvan houdt men toch <hi rend="italic">een bodem</hi> onder de voeten en die is van groter dragende kracht dan het fundament dat Jezus Christus gelegd heeft.</seg></s> <s n="189.8"><seg n="189.8.1">De mens heeft eenmaal bloed <hi rend="italic">in</hi> zijn aderen en dat bepaalt zijn bestaan grondiger dan het bloed van Jezus Christus,</seg> <seg n="189.8.2">dat <hi rend="italic">voor</hi> hem gevloeid heeft.</seg></s></p>
<p><s n="190.1"><seg n="190.1.1">Zo wordt de schepping een natuurlijk ding,</seg> <seg n="190.1.2">dat God eenmaal gemaakt heeft,</seg> <seg n="190.1.3">of een levend wezen,</seg> <seg n="190.1.4">dat Hij geschapen heeft;</seg> <seg n="190.1.5">dat nu gereed en levend buiten Hem bestaat en dat Hij laat herstellen,</seg> <seg n="190.1.6">omdat het beschadigd of ziek geworden is.</seg></s> <s n="190.2"><seg n="190.2.1">Ook in de theologie wordt het vaak zo voorgesteld.</seg></s> <s n="190.3"><seg n="190.3.1">Het werk van de Zoon en van de Heilige Geest,</seg> <seg n="190.3.2">de verlossing en de heiliging,</seg> <seg n="190.3.3">staan dan verre achter bij het werk van de Vader,</seg> <seg n="190.3.4">de schepping,</seg> <seg n="190.3.5">omdat daarin alles reeds gegeven is.</seg></s> <s n="190.4"><seg n="190.4.1">De geschiedenis krijgt geen zelfstandige betekenis en wat daarin tot stand komt,</seg> <seg n="190.4.2">brengt aan het wezen der dingen niets nieuws toe.</seg></s> <s n="190.5"><seg n="190.5.1">Het is slechts herstel.</seg></s></p>
<p><s n="191.1"><seg n="191.1.1">In de roomse dogmatiek hindert dat minder,</seg> <seg n="191.1.2">omdat zij slechts de lagere helft van het menselijk wezen tot de schepping rekent.</seg></s> <s n="191.2"><seg n="191.2.1">De hogere gaven worden beschouwd als genadegaven,</seg> <seg n="191.2.2">die er bijkomen,</seg> <seg n="191.2.3">en daarin ligt een mooie aansluiting aan het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="191.2.4">waar de genadegaven alles zijn.</seg></s> <s n="191.3"><seg n="191.3.1">Daardoor heeft de schepping van de Vader dan dadelijk aansluiting aan de verlossing.</seg></s> <s n="191.4"><seg n="191.4.1">De protestantse geloofsleer heeft deze deling niet.</seg></s> <s n="191.5"><seg n="191.5.1">Daarin heeft zij gelijk.</seg></s> <s n="191.6"><seg n="191.6.1">Zij moet de zonde doortrekken tot de grond van 's mensen wezen.</seg></s> <s n="191.7"><seg n="191.7.1">Zonde is geen verlies van genadegaven,</seg> <seg n="191.7.2">zodat de geschapen mens nog overblijft,</seg> <seg n="191.7.3">maar zonde raakt de schepping zelf.</seg></s></p>
<p><s n="192.1"><seg n="192.1.1">Maar daarom is het hier ook veel gevaarlijker,</seg> <seg n="192.1.2">als men scheppen als maken en vormen beschouwt;</seg> <seg n="192.1.3">een werk dat dan af is,</seg> <seg n="192.1.4">klaar en gereed,</seg> <seg n="192.1.5">zodat <pb n="255" ed="VW"/>de zonde slechts een gebrek kan heten,</seg> <seg n="192.1.6">dat er bij komt.</seg></s> <s n="192.2"><seg n="192.2.1">De kerk heeft altijd gevoeld,</seg> <seg n="192.2.2">dat de eigenlijke zonde,</seg> <seg n="192.2.3">de erfzonde,</seg> <seg n="192.2.4">meer is dan een gebrek.</seg></s> <s n="192.3"><seg n="192.3.1">De zonde gaat even ver als de schepping,</seg> <seg n="192.3.2">zonder haar echter te kunnen vernietigen.</seg></s> <s n="192.4"><seg n="192.4.1">God is geen pottenbakker omdat Hij vaten maakt en boetseert,</seg> <seg n="192.4.2">maar voorzover Hij scheiding maakt tussen het ene en het andere vat (Rom. 9 : 2 l).</seg></s> <s n="192.5"><seg n="192.5.1">Scheppen is scheiden,</seg> <seg n="192.5.2">geen vormen.</seg></s> <s n="192.6"><seg n="192.6.1">God is een Geest en Hij werkt door oordelen.</seg></s> <s n="192.7"><seg n="192.7.1">Aan de schepping van de zedelijke wezens ligt ten grondslag de scheiding tussen goed en kwaad en daarom moet een mens niet zichzelf leren kennen,</seg> <seg n="192.7.2">maar God.</seg></s> <s n="192.8"><seg n="192.8.1">Niet de scheiding tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="192.8.2">maar God zelf,</seg> <seg n="192.8.3">die oordeelt.</seg></s> <s n="192.9"><seg n="192.9.1">Zodra hij zichzelf leert kennen in plaats van God,</seg> <seg n="192.9.2">doorloopt Gods oordeel de hele wereld.</seg></s> <s n="192.10"><seg n="192.10.1">De zonde gaat dan even ver als de schepping en deze laat ons niets anders meer zien dan val.</seg></s> <s n="192.11"><seg n="192.11.1">Schepping is een bijbels,</seg> <seg n="192.11.2">een profetisch,</seg> <seg n="192.11.3">een kritisch begrip.</seg></s> <s n="192.12"><seg n="192.12.1">Zij geeft ons geen bodem om tegenover God te blijven staan,</seg> <seg n="192.12.2">als wij zondigen;</seg> <seg n="192.12.3">geen bloed,</seg> <seg n="192.12.4">om tegenover Hem te blijven leven,</seg> <seg n="192.12.5">als wij gezondigd hebben.</seg></s> <s n="192.13"><seg n="192.13.1">De bezoldiging der zonde is de dood.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="76">
<head rend="after-blank"><s n="193.1"><seg n="193.1.1"><hi rend="italic">Wij moeten het aanknopingspunt niet in de mens zoeken</hi></seg></s></head>
<p><s n="194.1"><seg n="194.1.1">Wanneer er dan na de val gezocht wordt naar een houvast,</seg> <seg n="194.1.2">dan moeten wij dat niet in de mens zoeken.</seg></s> <s n="194.2"><seg n="194.2.1">De aanknopingspunten voor het Evangelie liggen na de val niet in de schepping.</seg></s> <s n="194.3"><seg n="194.3.1">Deze geeft slechts val te zien.</seg></s> <s n="194.4"><seg n="194.4.1">Ze liggen in de beloften,</seg> <seg n="194.4.2">het Evangelie,</seg> <seg n="194.4.3">God zelf.</seg></s> <s n="194.5"><seg n="194.5.1">Anders was het Evangelie niet nodig.</seg></s> <s n="194.6"><seg n="194.6.1">Nu past het werk van de Vader bij dat van de Zoon.</seg></s> <s n="194.7"><seg n="194.7.1">Het drijft alles naar de Zoon toe.</seg></s> <s n="194.8"><seg n="194.8.1">Het is wel waar,</seg> <seg n="194.8.2">dat de mens een taal spreekt,</seg> <seg n="194.8.3">wat het dier niet doet;</seg> <seg n="194.8.4">en zo is er meer te noemen.</seg></s> <s n="194.9"><seg n="194.9.1">Maar deze dingen ziet Paulus in Romeinen 1 niet als zaken,</seg> <seg n="194.9.2">waar het Evangelie zich bij aanpassen kan.</seg></s> <s n="194.10"><seg n="194.10.1">Juist omgekeerd nemen ze alle onschuld weg en brengen Gods toorn over de mensen.</seg></s> <s n="194.11"><seg n="194.11.1">Maar God laat de mens niet in de val.</seg></s> <s n="194.12"><seg n="194.12.1">Dat is zijn vader-ere van den beginne.</seg></s> <s n="194.13"><seg n="194.13.1">Met de val begint dadelijk de belofte.</seg></s> <s n="194.14"><seg n="194.14.1">Dat is het aanknopingspunt.</seg></s> <s n="194.15"><seg n="194.15.1">Op de zondvloed drijft de ark.</seg></s> <s n="194.16"><seg n="194.16.1">Onder de ballingen van de toren van Babel bevindt zich Abraham.</seg></s> <s n="194.17"><seg n="194.17.1">Niet de schepping als vorm,</seg> <seg n="194.17.2">grond,</seg> <seg n="194.17.3">bodem,</seg> <seg n="194.17.4">bloed,</seg> <seg n="194.17.5">taal geeft hier redding,</seg> <seg n="194.17.6">maar de Vader zelf,</seg> <seg n="194.17.7">de Vader van onze Here Jezus Christus,</seg> <seg n="194.17.8">die zich op Golgotha onder het oordeel heeft gesteld,</seg> <seg n="194.17.9">omdat de Vader het wilde.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="77">
<head rend="after-blank"><s n="195.1"><seg n="195.1.1"><hi rend="italic">Het prediken van de schepping als vorm is heidendom</hi></seg></s></head>
<p><s n="196.1"><seg n="196.1.1">In de christelijke toespraak is de wereld een gebroken ding.</seg></s> <s n="196.2"><seg n="196.2.1">De scheur der zonde gaat er door van het ene eind tot het andere.</seg></s> <s n="196.3"><seg n="196.3.1">Als wij van de drieënige God uitgaan,</seg> <seg n="196.3.2">dan kan dat ook niet anders.</seg></s> <s n="196.4"><seg n="196.4.1">Val,</seg> <seg n="196.4.2">ellende en vertroosting,</seg> <seg n="196.4.3">die passen wel bij elkaar.</seg></s> <s n="196.5"><seg n="196.5.1">Die kennen wij door de openbaring van Vader,</seg> <seg n="196.5.2">Zoon en Geest.</seg></s> <s n="196.6"><seg n="196.6.1">Maar een mooie wereld,</seg> <seg n="196.6.2">een edel mens,</seg> <seg n="196.6.3">een schone ziel,</seg> <seg n="196.6.4">die <pb n="256" ed="VW"/>kunnen wij in de preek en de dogmatiek niet gebruiken.</seg></s> <s n="196.7"><seg n="196.7.1">Als wij het werk van de Vader zo beschrijven,</seg> <seg n="196.7.2">is er geen aansluiting aan het Evangelie.</seg></s> <s n="196.8"><seg n="196.8.1">De samenhang in het trinitarisch werk is dan verbroken.</seg></s> <s n="196.9"><seg n="196.9.1">Wij kunnen niet van de schepping als vorm uitgaan.</seg></s> <s n="196.10"><seg n="196.10.1">Dan wordt de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="196.10.2">Zoon en Geest een aanhangsel in de dogmatiek,</seg> <seg n="196.10.3">zoals ze dat in de negentiende eeuw soms geworden is.</seg></s></p>
<p><s n="197.1"><seg n="197.1.1">De vormen der schepping vallen in de praktijk van het leven ook niet mee.</seg></s> <s n="197.2"><seg n="197.2.1">Wij zien ze nu in het licht van het Evangelie,</seg> <seg n="197.2.2">als de val en de breuk beleden zijn,</seg> <seg n="197.2.3">en wij beschouwen ze dan in verband met de verlossing.</seg></s> <s n="197.3"><seg n="197.3.1">Ze zijn dan als stofdeeltjes in een zonnestraal,</seg> <seg n="197.3.2">in wier dwarreling wij ons kunnen verheugen,</seg> <seg n="197.3.3">maar die op zichzelf stof zijn en meer niet.</seg></s> <s n="197.4"><seg n="197.4.1">Of als die oude dingen waarmee de folklore haar kinderspelletje drijft,</seg> <seg n="197.4.2">en die op zichzelf resten zijn van oud heidendom.</seg></s> <s n="197.5"><seg n="197.5.1">Wanneer ze zich weer samenballen tot religie,</seg> <seg n="197.5.2">buiten het Evangelie om,</seg> <seg n="197.5.3">ziet men heidendom voor zich oprijzen en het mooie is er dan wel een beetje af.</seg></s></p>
<p><s n="198.1"><seg n="198.1.1">Zo gaat het bijv. ook met de leer der <hi rend="italic">persoonlijkheid,</hi></seg> <seg n="198.1.2">die men in de negentiende eeuw een tijdlang als centrum van de christelijke leerontwikkeling heeft gebruikt.</seg></s> <s n="198.2"><seg n="198.2.1">Men denkt zich dan een geestelijke,</seg> <seg n="198.2.2">goddelijke kracht in het middelpunt van het menselijk leven.</seg></s> <s n="198.3"><seg n="198.3.1">Hier wordt dan een kern in de schepping aangenomen,</seg> <seg n="198.3.2">waarin de zonde niet is doorgedrongen,</seg> <seg n="198.3.3">een geestelijke norm,</seg> <seg n="198.3.4">die de natuur aan zich moet onderwerpen en die de zonde en de dood op den duur uitdrijft,</seg> <seg n="198.3.5">als zij zich zelf in beweging stelt.</seg></s> <s n="198.4"><seg n="198.4.1">- Op een wat andere manier komt dit op hetzelfde neer als toen Cicero zei:</seg> <seg n="198.4.2">"De goden hebben ons het leven gegeven;</seg> <seg n="198.4.3"><hi rend="italic">goed</hi> te leven,</seg> <seg n="198.4.4">daar moeten wij zelf voor zorgen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="198.5"><seg n="198.5.1">Zolang deze leer der persoonlijkheid midden in een christelijke dogmatiek staat,</seg> <seg n="198.5.2">herkent men haar karakter niet altijd.</seg></s> <s n="198.6"><seg n="198.6.1">Maar als dat autonome wezen zichzelf ernstig gaat nemen en eigen wet gaat stellen aan anderen en ook aan het Evangelie,</seg> <seg n="198.6.2">zoals de twintigste eeuw daarvan getuige is;</seg> <seg n="198.6.3">als het als wereldschepper gaat optreden,</seg> <seg n="198.6.4">dan is het heidendom voor allen duidelijk.</seg></s></p>
<p><s n="199.1"><seg n="199.1.1">Hetzelfde geldt niet minder van de <hi rend="italic">existentie,</hi></seg> <seg n="199.1.2">waarop men zich in onze tijd gaarne terugtrekt,</seg> <seg n="199.1.3">om toch ergens iets te zoeken,</seg> <seg n="199.1.4">waarop men de prediking kan laten stoten.</seg></s> <s n="199.2"><seg n="199.2.1">Deze categorie is minder hoogmoedig dan die der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="199.3"><seg n="199.3.1">Zij stelt de mens in afhankelijkheid van al het bestaande en in samenhang met de wereld en wil hem daar door God laten vinden.</seg></s> <s n="199.4"><seg n="199.4.1">Dan,</seg> <seg n="199.4.2">zo meent men,</seg> <seg n="199.4.3">heeft God de werkelijke mens gevonden,</seg> <seg n="199.4.4">die Hij <hi rend="italic">geschapen</hi> heeft.</seg></s> <s n="199.5"><seg n="199.5.1">Maar in deze existentie is de mens tegelijk demonischer dan als persoonlijkheid.</seg></s> <s n="199.6"><seg n="199.6.1">Hij is massa en volk en zit aan de grond en de arbeid vast.</seg></s> <s n="199.7"><seg n="199.7.1">De dood wordt zijn God en de infame lijder Christus zou hij kunnen vertreden.</seg></s> <pb n="257" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="199.8"><seg n="199.8.1">Al die voorstellingen van de schepping als vorm,</seg> <seg n="199.8.2">waarbij het geen kritisch,</seg> <seg n="199.8.3">bijbels begrip is,</seg> <seg n="199.8.4">dat de val openbaar maakt,</seg> <seg n="199.8.5">en waarbij de zonde niet even ver gaat als de wereld,</seg> <seg n="199.8.6">al deze vormen,</seg> <seg n="199.8.7">en vele andere meer onschuldige,</seg> <seg n="199.8.8">moeten wij lenen van het heidendom,</seg> <seg n="199.8.9">als wij ze willen gebruiken.</seg></s> <s n="199.9"><seg n="199.9.1">Zelfs wanneer men het nazoekt bij vele wetenschappelijke of zedelijke grondbegrippen als substantie,</seg> <seg n="199.9.2">wet,</seg> <seg n="199.9.3">deugd,</seg> <seg n="199.9.4">die moeten dienen om ons de schepping te laten zien als een ongebroken geheel,</seg> <seg n="199.9.5">een vorm,</seg> <seg n="199.9.6">zal men merken,</seg> <seg n="199.9.7">dat het religieuze begrippen zijn,</seg> <seg n="199.9.8">godennamen die in de wetenschap zijn afgekoeld,</seg> <seg n="199.9.9">maar die soms op heimelijke wijze nog de christelijke theologie in verwarring brengen.</seg></s> <s n="199.10"><seg n="199.10.1">Men treft daaronder soms van die stille vooronderstellingen aan,</seg> <seg n="199.10.2">die onder schone namen een neerslag bewaren van heidense religie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="78">
<head rend="after-blank"><s n="200.1"><seg n="200.1.1"><hi rend="italic">Wij kunnen in onze belijdenis schepping niet achter ons laten</hi></seg></s></head>
<p><s n="201.1"><seg n="201.1.1">In belijdenis of toespraak kunnen wij de schepping niet achter ons laten.</seg></s> <s n="201.2"><seg n="201.2.1">Wij kunnen geen grond leggen voor de preek en een soort inventaris maken van wat er bij de mens nog aanwezig is,</seg> <seg n="201.2.2">om dan te trachten daarop te bouwen.</seg></s> <s n="201.3"><seg n="201.3.1">Wij gaan niet van het begrip mens uit.</seg></s> <s n="201.4"><seg n="201.4.1">Die mens is er wel;</seg> <seg n="201.4.2">dat spreekt van zelf.</seg></s> <s n="201.5"><seg n="201.5.1">Maar hij kan niet gepreekt worden.</seg></s> <s n="201.6"><seg n="201.6.1">Iedere ongebroken vorm in de schepping,</seg> <seg n="201.6.2">die wij achter ons laten,</seg> <seg n="201.6.3">achterhaalt ons en verontreinigt het Evangelie.</seg></s> <s n="201.7"><seg n="201.7.1">De schepping gaat met ons mee tot wij op Golgotha gekomen zijn en wat wij dan nog van haar gedaante of heerlijkheid te zeggen hebben,</seg> <seg n="201.7.2">mogen wij uitspreken.</seg></s> <s n="201.8"><seg n="201.8.1">Niet eerder.</seg></s> <s n="201.9"><seg n="201.9.1">Het paradijs ligt vlak rondom het kruis.</seg></s> <s n="201.10"><seg n="201.10.1">En de Adam en Eva die wij zien ingaan en uitgaan,</seg> <seg n="201.10.2">zijn de moordenaar en Maria Magdalena.</seg></s> <s n="201.11"><seg n="201.11.1">Alles wat aan die optocht naar het kruis niet deelneemt,</seg> <seg n="201.11.2">alles wat in de rij der profeten van het Oude Testament en der apostelen van het Nieuwe Testament niet wil staan,</seg> <seg n="201.11.3">maar daarbuiten omgaat,</seg> <seg n="201.11.4">is geen schepping,</seg> <seg n="201.11.5">maar heidendom.</seg></s> <s n="201.12"><seg n="201.12.1">Wanneer wij zeggen dat Christus mens geworden is,</seg> <seg n="201.12.2">dan is daar niet mee bedoeld,</seg> <seg n="201.12.3">dat Hij ons wil laten zien,</seg> <seg n="201.12.4">hoe de <hi rend="italic">oorspronkelijke</hi> wereld geweest is.</seg></s> <s n="201.13"><seg n="201.13.1">De nadruk valt op "de gelijkheid des <hi rend="italic">zondigen vleses"</hi> (Rom. 8 : 3).</seg></s> <s n="201.14"><seg n="201.14.1">Jezus sluit niet aan bij een schepping vóór de val,</seg> <seg n="201.14.2">maar bij die waarin de val,</seg> <seg n="201.14.3">zoals het Oude Testament ons van het begin tot het einde beschrijft,</seg> <seg n="201.14.4">in de <choice><sic>volheids</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">volheid</corr></choice> des tijds voltooid is.</seg></s> <s n="201.15"><seg n="201.15.1">Het is de <choice><sic>ontiedigde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ontledigde</corr></choice> schepping,</seg> <seg n="201.15.2">waarvoor Hij zich ontledigd heeft.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="79">
<head rend="after-blank"><s n="202.1"><seg n="202.1.1"><hi rend="italic">De leer der schepping krijgt daardoor het karakter van een verhaal</hi></seg></s></head>
<p><s n="203.1"><seg n="203.1.1">De schepping blijft intussen in bijzondere zin het werk van de Vader.</seg></s> <s n="203.2"><seg n="203.2.1">Het boek dat haar leert,</seg> <seg n="203.2.2">is het Oude Testament.</seg></s> <s n="203.3"><seg n="203.3.1">Maar dan blijven onze gedachten niet hangen bij Genesis 1 en 2.</seg></s> <s n="203.4"><seg n="203.4.1">De christelijke kerk heeft dat beter begrepen,</seg> <seg n="203.4.2">toen zij in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> met de toevoeging,</seg> <seg n="203.4.3">dat de Vader ook de Schepper des hemels en der aarde is,</seg> <seg n="203.4.4">wilde te kennen geven,</seg> <seg n="203.4.5">dat Hij <pb n="258" ed="VW"/>ook de God van het Oude Testament is.</seg></s> <s n="203.5"><seg n="203.5.1">Zij bedoelde niet te zeggen,</seg> <seg n="203.5.2">dat Hij ook de God der heidenen is.</seg></s> <s n="203.6"><seg n="203.6.1">Het dualisme,</seg> <seg n="203.6.2">dat in het eerste artikel wordt afgeweerd,</seg> <seg n="203.6.3">is niet dat van natuur en geest;</seg> <seg n="203.6.4">ook niet dat van joden en heidenen;</seg> <seg n="203.6.5">ook niet dat van goed en kwaad;</seg> <seg n="203.6.6">maar dat van Oud en Nieuw Testament.</seg></s></p>
<p><s n="204.1"><seg n="204.1.1">Wanneer Paulus in Efeze 1 : 10 zegt,</seg> <seg n="204.1.2">dat Christus alles onder één hoofd vergadert,</seg> <seg n="204.1.3">dan is de bedoeling niet,</seg> <seg n="204.1.4">dat Hij de uiteengevallen stukken van de wereld,</seg> <seg n="204.1.5">de heidense kosmos met zijn vele goden,</seg> <seg n="204.1.6"><hi rend="italic">weer</hi> onder één hoofd brengt,</seg> <seg n="204.1.7">maar dan is daar gedacht aan de scheiding,</seg> <seg n="204.1.8">die door de val ontstaan is,</seg> <seg n="204.1.9">en waardoor hemel en aarde uiteen werden gerukt.</seg></s> <s n="204.2"><seg n="204.2.1">De hereniging zien wij voorgesteld in Matth. 17,</seg> <seg n="204.2.2">waar Jezus spreekt met Mozes en Elia,</seg> <seg n="204.2.3">en wanneer God de 'God der 'levenden',</seg> <seg n="204.2.4">van Abraham,</seg> <seg n="204.2.5">Izak en Jakob wordt genoemd (Luk. 20 : 38).</seg></s> <s n="204.3"><seg n="204.3.1">Het zijn figuren uit de bijbelse geschiedenis,</seg> <seg n="204.3.2">waaraan wij denken,</seg> <seg n="204.3.3">als Christus alles onder één hoofd vergadert.</seg></s> <s n="204.4"><seg n="204.4.1">Daarmee is geen wijsbegeerte van de kosmos bedoeld,</seg> <seg n="204.4.2">maar de voltooiing van de oudtestamentische geschiedenis.</seg></s> <s n="204.5"><seg n="204.5.1">Het zijn de profeten,</seg> <seg n="204.5.2">apostelen,</seg> <seg n="204.5.3">martelaars,</seg> <seg n="204.5.4">waarvan gezang 399 zingt.</seg></s> <s n="204.6"><seg n="204.6.1">Het is geen herstel van wat reeds gereed en gemaakt was en nu weer ineengezet wordt.</seg></s> <s n="204.7"><seg n="204.7.1">Zo ongeestelijk mag men over het werk van de triniteit niet denken.</seg></s> <s n="204.8"><seg n="204.8.1">Er is voortgang,</seg> <seg n="204.8.2">niettegenstaande de zonde.</seg></s> <s n="204.9"><seg n="204.9.1">Het is geschiedenis in de hoogste zin van het woord.</seg></s> <s n="204.10"><seg n="204.10.1">Het wil zeggen,</seg> <seg n="204.10.2">dat de hele oudtestamentische profetie met de apostolische verkondiging een geheel vormt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="80">
<head rend="after-blank"><s n="205.1"><seg n="205.1.1"><hi rend="italic">Scheppen betekent,</hi></seg> <seg n="205.1.2"><hi rend="italic">dat God het kwade ten goede kan denken</hi></seg></s></head>
<p><s n="206.1"><seg n="206.1.1">Wanneer wij scheppen als scheiden zien,</seg> <seg n="206.1.2">dan betekent dat niet,</seg> <seg n="206.1.3">dat er scheiding in God is.</seg></s> <s n="206.2"><seg n="206.2.1">God blijft boven de scheiding staan;</seg> <seg n="206.2.2">Hij oordeelt,</seg> <seg n="206.2.3">maar wordt zelf niet geoordeeld.</seg></s> <s n="206.3"><seg n="206.3.1">Daarom kan Hij ook in de scheiding gaan staan en haar opheffen.</seg></s> <s n="206.4"><seg n="206.4.1">Hij houdt macht over zijn oordelen.</seg></s> <s n="206.5"><seg n="206.5.1">God kan het kwade ten goede denken (Gen. 50 : 20).</seg></s> <s n="206.6"><seg n="206.6.1">De heiden gelooft dat niet;</seg> <seg n="206.6.2">hij is dualist.</seg></s> <s n="206.7"><seg n="206.7.1">Wat eenmaal gemaakt is,</seg> <seg n="206.7.2">kan niet omgevormd,</seg> <seg n="206.7.3">alleen hersteld worden.</seg></s> <s n="206.8"><seg n="206.8.1">En zo is ieder dualist,</seg> <seg n="206.8.2">die bij de leer der schepping in Genesis 1 en 2 blijft staan en haar niet ziet als een graadmeter voor de val,</seg> <seg n="206.8.3">heel het Oude Testament door.</seg></s> <s n="206.9"><seg n="206.9.1">Die in dit verband de profeten,</seg> <seg n="206.9.2">priesters en koningen niet ziet,</seg> <seg n="206.9.3">die in Christus onder één hoofd vergaderd worden;</seg> <seg n="206.9.4">Gods mond,</seg> <seg n="206.9.5">Gods hart en Gods hand,</seg> <seg n="206.9.6">die in Christus tot Gods persoon worden.</seg></s></p>
<p><s n="207.1"><seg n="207.1.1">Ook Calvijn zet in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> de schepping niet in de Schrift,</seg> <seg n="207.1.2">maar de Schrift in de schepping en het laatste hoofdstuk van zijn verhandeling over de schepping gaat hierover,</seg> <seg n="207.1.3">dat God uit het kwade het goede doet voortkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="207.2"><seg n="207.2.1">Dat is de overgang van Oud en Nieuw Testament.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="81">
<head><pb n="259" ed="VW"/><s n="208.1"><seg n="208.1.1"><hi rend="italic">Schepping als criterium van de val</hi></seg></s></head>
<p><s n="209.1"><seg n="209.1.1">Ik heb er reeds op gewezen,</seg> <seg n="209.1.2">dat de bijbel van de schepping nauwelijks meer zegt dan dat zij goed is.</seg></s> <s n="209.2"><seg n="209.2.1">Dat is het criterium.</seg></s> <s n="209.3"><seg n="209.3.1">Verder zijn de oorsprongen,</seg> <seg n="209.3.2">waarvan Genesis verhaalt,</seg> <seg n="209.3.3">niet die van de heidenen,</seg> <seg n="209.3.4">zoals Moeder Aarde,</seg> <seg n="209.3.5">de bodem of het leven,</seg> <seg n="209.3.6">het bloed of de gemeenschap,</seg> <seg n="209.3.7">het volk.</seg></s> <s n="209.4"><seg n="209.4.1">Voor zover die er in voorkomen,</seg> <seg n="209.4.2">tonen ze verwantschap met heidense religie.</seg></s> <s n="209.5"><seg n="209.5.1">Wat de bijbel zelf ons geeft,</seg> <seg n="209.5.2">zijn de oorsprongen van zonde en dood en die van Gods verzoenende openbaring.</seg></s> <s n="209.6"><seg n="209.6.1">Het zijn de val en Gods indaling in de vallende wereld.</seg></s> <s n="209.7"><seg n="209.7.1">Daarvoor interesseert de bijbel zich.</seg></s> <s n="209.8"><seg n="209.8.1">Zo wordt het scheppingsbegrip in het Oude Testament gehanteerd.</seg></s> <s n="209.9"><seg n="209.9.1">Het is kritisch;</seg> <seg n="209.9.2">oordelend en verzoenend.</seg></s> <s n="209.10"><seg n="209.10.1">God gaat zelf midden in het oordeel staan.</seg></s></p>
<p><s n="210.1"><seg n="210.1.1">Met zulk een Vader,</seg> <seg n="210.1.2">de Almachtige,</seg> <seg n="210.1.3">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="210.1.4">kunnen wij voor het licht komen in de toespraak.</seg></s> <s n="210.2"><seg n="210.2.1">Dan weten wij,</seg> <seg n="210.2.2">dat wij in de kerk zijn en niet in de school,</seg> <seg n="210.2.3">waar de schepping als een waar,</seg> <seg n="210.2.4">goed of schoon iets wordt beschouwd;</seg> <seg n="210.2.5">een gegeven ding,</seg> <seg n="210.2.6">waarmee men moet zien klaar te komen,</seg> <seg n="210.2.7">omdat het gereed en gemaakt is.</seg></s> <s n="210.3"><seg n="210.3.1">Slechts hier en daar komt in de school iets van het geweldige clair-obscur der Schrift in het zicht,</seg> <seg n="210.3.2">dat ons met Rembrandt scheppen als scheiden doet zien.</seg></s> <s n="210.4"><seg n="210.4.1">Met zulk een prediking van de schepping kunnen wij iets bieden aan een gevallen,</seg> <seg n="210.4.2">gescheurde,</seg> <seg n="210.4.3">in het boze liggende wereld.</seg></s> <s n="210.5"><seg n="210.5.1">Val,</seg> <seg n="210.5.2">ellende en troost;</seg> <seg n="210.5.3">Vader,</seg> <seg n="210.5.4">Zoon,</seg> <seg n="210.5.5">Geest;</seg> <seg n="210.5.6">dat begint niet,</seg> <seg n="210.5.7">maar eindigt met een:</seg> <seg n="210.5.8">Kom,</seg> <seg n="210.5.9"><hi rend="italic">Schepper Geest.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="82">
<head rend="after-blank"><s n="211.1"><seg n="211.1.1"><hi rend="italic">Het verbond</hi></seg></s></head>
<p><s n="212.1"><seg n="212.1.1">De bijbel werkt de schepping als vormbeginsel niet uit,</seg> <seg n="212.1.2">omdat God meegaat in de val.</seg></s> <s n="212.2"><seg n="212.2.1">Hij blijft ook dan nog Schepper en daarom is Hij de Vader.</seg></s> <s n="212.3"><seg n="212.3.1">Het verhaal van het Oude Testament begint.</seg></s> <s n="212.4"><seg n="212.4.1">In de dogmatiek is dat vastgelegd in de gedachte van het Verbond.</seg></s> <s n="212.5"><seg n="212.5.1">Ofschoon er ook wel gesproken wordt van een eeuwig verbond,</seg> <seg n="212.5.2">wordt daarmee toch meestal bedoeld een regeling van de verhoudingen tussen God en mens gedurende een bepaalde tijd.</seg></s> <s n="212.6"><seg n="212.6.1">Daarmee wordt dan de geschiedenis in de leer der schepping gebracht.</seg></s> <s n="212.7"><seg n="212.7.1">En wanneer men dan een aantal onderverdelingen aanbrengt,</seg> <seg n="212.7.2">wordt de grens tussen schepping en geschiedenis vlottend.</seg></s> <s n="212.8"><seg n="212.8.1">Het wordt een leer van de val,</seg> <seg n="212.8.2">want de lijn beweegt zich naar beneden toe,</seg> <seg n="212.8.3">en tegelijk wordt het een geschiedenis van Gods indaling in de wereld;</seg> <seg n="212.8.4">van de incarnatie.</seg></s> <s n="212.9"><seg n="212.9.1">De hoofdtegenstelling drukken wij uit,</seg> <seg n="212.9.2">als wij spreken van het Oude en het Nieuwe Verbond;</seg> <seg n="212.9.3">het Oude en het Nieuwe Testament.</seg></s></p>
<p><s n="213.1"><seg n="213.1.1">Het karakter van het Oude Verbond is,</seg> <seg n="213.1.2">dat de schepping de val uitdrijft.</seg></s> <s n="213.2"><seg n="213.2.1">Gods oordeel jaagt haar voort tot op Golgotha.</seg></s> <s n="213.3"><seg n="213.3.1">- De aard van het Nieuwe Verbond is,</seg> <seg n="213.3.2">dat God zelf in de ellende gaat staan en de breuk in zichzelf opvangt en heelt.</seg></s> <s n="213.4"><seg n="213.4.1">- In het Oude Testament ontbreekt echter het Nieuwe <pb n="260" ed="VW"/>niet,</seg> <seg n="213.4.2">noch het Oude in het Nieuwe.</seg></s> <s n="213.5"><seg n="213.5.1">"Het Nieuwe Testament is verborgen in het Oude.</seg></s> <s n="213.6"><seg n="213.6.1">Het Oude Testament wordt openbaar in het Nieuwe."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f17" rend="superscript">q</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="213.7"><seg n="213.7.1">Wij kunnen beide ook aanduiden als creatie en incarnatie,</seg> <seg n="213.7.2">schepping en vleeswording;</seg> <seg n="213.7.3">en dan weer zo,</seg> <seg n="213.7.4">dat beide in elkaar grijpen.</seg></s> <s n="213.8"><seg n="213.8.1">Men mag echter de verhouding tussen creatie en incarnatie niet regelrecht nemen.</seg></s> <s n="213.9"><seg n="213.9.1">De schepping in de zin van vorming is niet op de incarnatie aangelegd.</seg></s> <s n="213.10"><seg n="213.10.1">De helden en halfgoden van het heidendom redden de mens niet.</seg></s> <s n="213.11"><seg n="213.11.1">Alleen als wij haar als een kritisch begrip nemen,</seg> <seg n="213.11.2">een oordeel dat de val openbaart,</seg> <seg n="213.11.3">dan komt het uit.</seg></s> <s n="213.12"><seg n="213.12.1">De incarnatie sluit aan bij de val.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="83">
<head rend="after-blank"><s n="214.1"><seg n="214.1.1"><hi rend="italic">Het Oude Testament als boek van de val</hi></seg></s></head>
<p><s n="215.1"><seg n="215.1.1">De stof,</seg> <seg n="215.1.2">die de bijbel ons op die wijze biedt voor de leer van de Schepper,</seg> <seg n="215.1.3">is zeer aanzienlijk.</seg></s> <s n="215.2"><seg n="215.2.1">Het is meer dan men meestal aanneemt.</seg></s> <s n="215.3"><seg n="215.3.1">Dat men soms zo veel moeite heeft om in verband met de schepping wat stof te vinden voor toespraak of christelijke onderwijzing of dogmatiek,</seg> <seg n="215.3.2">komt daarvan,</seg> <seg n="215.3.3">dat men haar als vormbeginsel meent te moeten opzoeken.</seg></s> <s n="215.4"><seg n="215.4.1">Men moet dan spreken over mooie en goede dingen in de wereld.</seg></s> <s n="215.5"><seg n="215.5.1">Daarover is in de bijbel niet veel te vinden.</seg></s> <s n="215.6"><seg n="215.6.1">Men komt dan in de heidense stof terecht.</seg></s> <s n="215.7"><seg n="215.7.1">Jezus zegt,</seg> <seg n="215.7.2">dat de Vader in de hemelen zich bezighoudt met <hi rend="italic">bozen én goeden.</hi></seg></s> <s n="215.8"><seg n="215.8.1">Dat is de schepping,</seg> <seg n="215.8.2">die de bijbel ons leert kennen.</seg></s> <s n="215.9"><seg n="215.9.1">Het is de gebroken,</seg> <seg n="215.9.2">de gevallen schepping.</seg></s> <s n="215.10"><seg n="215.10.1">Die leert het Oude Testament ons uitvoerig kennen.</seg></s> <s n="215.11"><seg n="215.11.1">Daarin is God bezig het kwade ten goede te denken.</seg></s> <s n="215.12"><seg n="215.12.1">Het Oude Testament is het langst en dat is niet zonder betekenis.</seg></s> <s n="215.13"><seg n="215.13.1">Het wil zeggen,</seg> <seg n="215.13.2">dat de eigenlijke stof,</seg> <seg n="215.13.3">waarmee het Evangelie te doen krijgt,</seg> <seg n="215.13.4">daar gevonden kan worden.</seg></s> <s n="215.14"><seg n="215.14.1">De stof is altijd meer dan de vorm.</seg></s> <s n="215.15"><seg n="215.15.1">Maar in dit geval is de stof niet een positief iets,</seg> <seg n="215.15.2">waarbij het Evangelie zich achteraf moet aanpassen,</seg> <seg n="215.15.3">omdat ze nu eenmaal reeds bestaat.</seg></s> <s n="215.16"><seg n="215.16.1">De stof is negatief.</seg></s> <s n="215.17"><seg n="215.17.1">Het is val,</seg> <seg n="215.17.2">zonde,</seg> <seg n="215.17.3">breuk met God,</seg> <seg n="215.17.4">vijandschap,</seg> <seg n="215.17.5">dood.</seg></s> <s n="215.18"><seg n="215.18.1">En over die stof heeft het Evangelie volkomen macht.</seg></s> <s n="215.19"><seg n="215.19.1">God blijft boven de breuk staan.</seg></s> <s n="215.20"><seg n="215.20.1">Hij verzoent de zonde en vernietigt de dood.</seg></s> <s n="215.21"><seg n="215.21.1">Hij neemt de mens er uit weg,</seg> <seg n="215.21.2">zodat er niets overblijft.</seg></s> <s n="215.22"><seg n="215.22.1">De zonde wordt,</seg> <seg n="215.22.2">zegt Luther,</seg> <seg n="215.22.3">niet van de mens afgedaan;</seg> <seg n="215.22.4">dat is heidendom.</seg></s> <s n="215.23"><seg n="215.23.1">De mens wordt uit de zonde weggenomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="84">
<head rend="after-blank"><s n="216.1"><seg n="216.1.1"><hi rend="italic">De oergeschiedenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="217.1"><seg n="217.1.1">Dat scheppen in de bijbel scheiden is en de val openbaart,</seg> <seg n="217.1.2">zien wij reeds duidelijk in <choice><sic>Genesis l- 11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Genesis 1-11</corr></choice>,</seg> <seg n="217.1.3">waar men het dan als vormprincipe meestal zoekt.</seg></s> <s n="217.2"><seg n="217.2.1">Wij horen er niets van de natuur- of rede- of zedewet.</seg></s> <s n="217.3"><seg n="217.3.1">Deze logosleer laat de bijbel aan Egypte over.</seg></s> <s n="217.4"><seg n="217.4.1">Ook niet van cultuur;</seg> <seg n="217.4.2">die laat de bijbel aan <pb n="261" ed="VW"/>Babel over.</seg></s> <s n="217.5"><seg n="217.5.1">Er is sprake van verbanning (Gen. 3);</seg> <seg n="217.5.2">doodslag (4);</seg> <seg n="217.5.3">dood (5);</seg> <seg n="217.5.4">ondergang (6<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>10);</seg> <seg n="217.5.5">verwarring (11).</seg></s> <s n="217.6"><seg n="217.6.1">Uit deze dingen gaat Abraham uit naar het land,</seg> <seg n="217.6.2">dat God hem wijzen zou.</seg></s> <s n="217.7"><seg n="217.7.1">De geschiedenis der kerk begint.</seg></s> <s n="217.8"><seg n="217.8.1">De oergeschiedenis wijst op de diepe achtergrond der prediking.</seg></s> <s n="217.9"><seg n="217.9.1">Daarmee bedoelen wij de grote kosmische noden der mensheid.</seg></s> <s n="217.10"><seg n="217.10.1">Deze zijn zo groot,</seg> <seg n="217.10.2">ze leveren zo veel stof voor iedere toespraak,</seg> <seg n="217.10.3">dat men wel zeer duidelijk gevoelt hier met de schepping bezig te zijn in massale zin,</seg> <seg n="217.10.4">al nemen wij het woord massa hier heel anders dan men gewoonlijk doet.</seg></s> <s n="217.11"><seg n="217.11.1">Wij weten dan ook zeer zeker,</seg> <seg n="217.11.2">dat wij bezig zijn over het werk van de Vader te spreken.</seg></s> <s n="217.12"><seg n="217.12.1">Want als wij ooit behoefte hebben aan een Vader in de hemelen,</seg> <seg n="217.12.2">dan is het in verband met deze dingen.</seg></s></p>
<p><s n="218.1"><seg n="218.1.1">Wij spreken,</seg> <seg n="218.1.2">als wij de schepping in de toespraak mengen of de Vader noemen,</seg> <seg n="218.1.3">dus niet,</seg> <seg n="218.1.4">half verlegen met onze christelijke en kerkelijke houding,</seg> <seg n="218.1.5">over een beetje politiek of een sociale aangelegenheid of een mooie roman.</seg></s> <s n="218.2"><seg n="218.2.1">We doen niet eventjes cultureel om dan met Jezus straks weer uit de toon te vallen.</seg></s> <s n="218.3"><seg n="218.3.1">Wij behoeven ons geen houding te geven.</seg></s> <s n="218.4"><seg n="218.4.1">Met de bijbel hebben wij houding tegenover ieder mens.</seg></s> <s n="218.5"><seg n="218.5.1">Wanneer wij over politiek,</seg> <seg n="218.5.2">maatschappij of moraal spreken,</seg> <seg n="218.5.3">doen wij het in de houding die de bijbel ons geeft,</seg> <seg n="218.5.4">van de grote noden der wereld uit.</seg></s> <s n="218.6"><seg n="218.6.1">In de kerk maken wij geen plannetjes of romannetjes.</seg></s> <s n="218.7"><seg n="218.7.1">Wij spreken over God de Vader,</seg> <seg n="218.7.2">de Almachtige,</seg> <seg n="218.7.3">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="218.8"><seg n="218.8.1">Op die wijze worden de grote noden van ons leven ons ontdekt,</seg> <seg n="218.8.2">maar zó,</seg> <seg n="218.8.3">dat ze ons naar Christus heendrijven.</seg></s> <s n="218.9"><seg n="218.9.1">Achter elke preek moet die achtergrond staan.</seg></s> <s n="218.10"><seg n="218.10.1">Wij behoeven in de toespraak geen uitstapjes te maken om eens even bij de schepping te komen,</seg> <seg n="218.10.2">bij wijze van opfrissing;</seg> <seg n="218.10.3">iets over lente en zonneschijn.</seg></s> <s n="218.11"><seg n="218.11.1">De schepping drijft de preek heel de tijd voort naar haar eindpunt,</seg> <seg n="218.11.2">waar God in de bres des levens staat.</seg></s> <s n="218.12"><seg n="218.12.1">Ook de bijbel spreekt,</seg> <seg n="218.12.2">zoals in Psalm 8, 19, 104,</seg> <seg n="218.12.3">niet over de buitenkant der dingen,</seg> <seg n="218.12.4">als ze de natuur noemt.</seg></s> <s n="218.13"><seg n="218.13.1">Psalm 8 leert de nietigheid van de mens,</seg> <seg n="218.13.2">Psalm 19 de heerlijkheid van Gods wet,</seg> <seg n="218.13.3">Psalm 104 zegt aan het slot dat de zondaars niet meer zullen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="219.1"><seg n="219.1.1">De oergeschiedenis is in elke toespraak.</seg></s> <s n="219.2"><seg n="219.2.1">De arbeid,</seg> <seg n="219.2.2">het zweet des aanschijns,</seg> <seg n="219.2.3">de vreemdelingschap,</seg> <seg n="219.2.4">oorlog en dood,</seg> <seg n="219.2.5">natie en taal.</seg></s> <s n="219.3"><seg n="219.3.1">Niet als roem maar als vloek en nood.</seg></s> <s n="219.4"><seg n="219.4.1">En toch als het werk van de Vader,</seg> <seg n="219.4.2">in verband met het werk van de Zoon en de Geest.</seg></s> <s n="219.5"><seg n="219.5.1">Deze dingen geven gewicht en geweld aan de prediking en zo wordt belet,</seg> <seg n="219.5.2">dat het een moraalpreekje of stichtingstoespraakje wordt.</seg></s> <s n="219.6"><seg n="219.6.1">Zo wordt de toespraak ook geen preek voor een bepaalde sociale of culturele groep.</seg></s> <s n="219.7"><seg n="219.7.1">Want dat is het misselijkste wat er in de kerk kan zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="85">
<head rend="after-blank"><s n="220.1"><seg n="220.1.1"><hi rend="italic">Waar blijft dan het geloof aan de voorzienigheid?</hi></seg></s></head>
<p><s n="221.1"><seg n="221.1.1">Als wij de dingen zo voorstellen kan de vraag zich opdoen,</seg> <seg n="221.1.2">waar het geloof <pb n="262" ed="VW"/>aan de voorzienigheid dan blijft.</seg></s> <s n="221.2"><seg n="221.2.1">Immers schepping en voorzienigheid zijn in de bijbel,</seg> <seg n="221.2.2">de toespraak,</seg> <seg n="221.2.3">de catechismus (Heid. cat.,</seg> <seg n="221.2.4">zondag 9 en 10),</seg> <seg n="221.2.5">de dogmatiek,</seg> <seg n="221.2.6">nauw verbonden.</seg></s> <s n="221.3"><seg n="221.3.1">Bij voorzienigheid denken wij aan gezangen als:</seg> <seg n="221.3.2">"Wer nur den lieben Gott lässt walten" en dergelijke.</seg></s> <s n="221.4"><seg n="221.4.1">Wij denken aan "loof en gras,</seg> <seg n="221.4.2">regen en droogte,</seg> <seg n="221.4.3">vruchtbare en onvruchtbare jaren,</seg> <seg n="221.4.4">spijs en drank,</seg> <seg n="221.4.5">gezondheid en krankheid,</seg> <seg n="221.4.6">rijkdom en armoede" (Heid. cat.,</seg> <seg n="221.4.7">zondag 10).</seg></s> <s n="221.5"><seg n="221.5.1">Is dat niet juist het vocabularium van de hereboer in het rijk der voorzienigheid,</seg> <seg n="221.5.2">die ik in het begin van dit hoofdstuk uit het Evangelie uitschakelde?</seg></s> <s n="221.6"><seg n="221.6.1">Bij dit alles denken wij toch aan behagelijke toestanden,</seg> <seg n="221.6.2">aan gevestigde staat,</seg> <seg n="221.6.3">aan bodem,</seg> <seg n="221.6.4">bestand,</seg> <seg n="221.6.5">bestuur,</seg> <seg n="221.6.6">ook al komen daarin dan nog enkele schommelingen voor,</seg> <seg n="221.6.7">zoals 'vruchtbare en onvruchtbare jaren'?</seg></s> <s n="221.7"><seg n="221.7.1">Is de wereld tenslotte toch niet een soort modelboerderij,</seg> <seg n="221.7.2">de best-mogelijk denkbare,</seg> <seg n="221.7.3">waarin men de dingen niet te tragisch moet nemen?</seg></s> <s n="221.8"><seg n="221.8.1">En zijn niet in het Oude Testament zelfs de grote feesten oogstfeesten geweest?</seg></s> <s n="221.9"><seg n="221.9.1">Gaat het nu wel aan om scheppen in scheiden en voorzienigheid in het ten goede denken van het kwade te doen opgaan?</seg></s> <s n="221.10"><seg n="221.10.1">Zit er niet meer substantie,</seg> <seg n="221.10.2">vorm,</seg> <seg n="221.10.3">bestand,</seg> <seg n="221.10.4">rust,</seg> <seg n="221.10.5">bodem en natuur in de schepping dan wij het hier hebben doen voorkomen?</seg></s> <s n="221.11"><seg n="221.11.1">Ik geef toe,</seg> <seg n="221.11.2">dat deze dingen bestaan,</seg> <seg n="221.11.3">zoals ook de mens bestaat,</seg> <seg n="221.11.4">maar ik voeg er tevens bij dat ze,</seg> <seg n="221.11.5">evenzeer als de mens,</seg> <seg n="221.11.6">zich moeilijk laten prediken.</seg></s> <s n="221.12"><seg n="221.12.1">Ze vormen een zekere lijst rondom de kerk en de preek.</seg></s> <s n="221.13"><seg n="221.13.1">De kerk staat toch ergens in een dorp of stad,</seg> <seg n="221.13.2">zoals de mens meestal ergens woont.</seg></s> <s n="221.14"><seg n="221.14.1">Ze blijven misschien ook een symbolische rand rondom het Evangelie,</seg> <seg n="221.14.2">profetie van zalig leven.</seg></s> <s n="221.15"><seg n="221.15.1">- Maar het zijn zeker niet de meest geëigende dingen voor de toespraak.</seg></s> <s n="221.16"><seg n="221.16.1">Bid- of dankdag voor het gewas en Nieuwjaarswijding staan op de grens van de prediking.</seg></s> <s n="221.17"><seg n="221.17.1">Niemand zal er aan denken de stier van Potter in een kerk te hangen.</seg></s> <s n="221.18"><seg n="221.18.1">En Hermann en Dorothea kunnen daar de Jozef en Maria niet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s></p>
<p><s n="222.1"><seg n="222.1.1">Bovendien ontdekken wij,</seg> <seg n="222.1.2">als wij goed toezien,</seg> <seg n="222.1.3">in zondag 10 dadelijk de scheiding die tussen de paren doorgaat.</seg></s> <s n="222.2"><seg n="222.2.1">Even gaat het goed,</seg> <seg n="222.2.2">met loof en gras;</seg> <seg n="222.2.3">maar dan valt dadelijk de tegenstelling in met regen en droogte.</seg></s> <s n="222.3"><seg n="222.3.1">De val doet zijn intrede,</seg> <seg n="222.3.2">even spoedig als in Genesis 3.</seg></s> <s n="222.4"><seg n="222.4.1">Het is geen idylle,</seg> <seg n="222.4.2">die ons daar getekend wordt,</seg> <seg n="222.4.3">maar harde werkelijkheid.</seg></s> <s n="222.5"><seg n="222.5.1">- Het gaat er mee als met de oogstfeesten in de bijbel;</seg> <seg n="222.5.2">ze lossen zich op in de historie van uittocht en wetgeving en eindigen in Pasen en Pinksteren van het Evangelie.</seg></s> <s n="222.6"><seg n="222.6.1">Het dramatisch karakter van de voorzienigheid blijkt echter reeds in de oergeschiedenis.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="86">
<head rend="after-blank"><s n="223.1"><seg n="223.1.1"><hi rend="italic">In de oergeschiedenis is het rijk van de erfzonde getekend</hi></seg></s></head>
<p><s n="224.1"><seg n="224.1.1">In de oergeschiedenis worden ons getekend,</seg> <seg n="224.1.2">wat men de grote fataliteiten van het menselijk bestaan zou kunnen noemen.</seg></s> <s n="224.2"><seg n="224.2.1">Het zijn die geweldige afmetingen van de val,</seg> <seg n="224.2.2">die met de wil en het bewustzijn van de enkeling in <pb n="263" ed="VW"/>geen verhouding staan.</seg></s> <s n="224.3"><seg n="224.3.1">Met de geschiedenis van de aartsvaders begint pas het meer historische waarin dat wel het geval is.</seg></s> <s n="224.4"><seg n="224.4.1">- Ook wanneer wij dus de schepping beschouwen als een plek licht rondom het kruis,</seg> <seg n="224.4.2">als middel om ons de Vader te openbaren,</seg> <seg n="224.4.3">zodat wij ons in toespraak en onderwijzing niet verliezen in kosmische verten en aeonen,</seg> <seg n="224.4.4">dan behoudt ze toch wel een grote breedte en diepte in de oergeschiedenis.</seg></s> <s n="224.5"><seg n="224.5.1">Ook al zien wij haar niet als vorm,</seg> <seg n="224.5.2">maar als criterium van de val,</seg> <seg n="224.5.3">dan bewaart zij als criterium der erfzonde toch een kosmische maat.</seg></s> <s n="224.6"><seg n="224.6.1">Alleen,</seg> <seg n="224.6.2">wij gaan met dat kosmische niet op heidense manier de kant van het kolossale op,</seg> <seg n="224.6.3">maar eerder naar de menselijke afmetingen,</seg> <seg n="224.6.4">naar de historische zijde.</seg></s> <s n="224.7"><seg n="224.7.1">Wij schuwen de historie niet;</seg> <seg n="224.7.2">het christelijk Godsbegrip is niet bang voor beperking.</seg></s> <s n="224.8"><seg n="224.8.1">Jezus' omwandeling op aarde,</seg> <seg n="224.8.2">éénmaal,</seg> <seg n="224.8.3">wordt op drie jaren gerekend.</seg></s> <s n="224.9"><seg n="224.9.1">Dat is niets vergeleken bij de incarnaties van de Boeddha.</seg></s> <s n="224.10"><seg n="224.10.1">Zo is dan ook aan de christelijke belijdenis van de Schepper,</seg> <seg n="224.10.2">niettegenstaande de oergeschiedenis,</seg> <seg n="224.10.3">een zekere historische beperktheid eigen,</seg> <seg n="224.10.4">die in tegenstelling staat met sommige antieke stelsels.</seg></s> <s n="224.11"><seg n="224.11.1">Augustinus verwierp de wereldperioden en daartegenover stelde hij het <hi rend="italic">éénmaal</hi> der geschiedenis.</seg></s> <s n="224.12"><seg n="224.12.1">Als wij de schepping te veel zien als een stelsel van ordinanties,</seg> <seg n="224.12.2">dan duidt dat op herhaling.</seg></s> <s n="224.13"><seg n="224.13.1">Goed kritisch kan ze slechts met het oog op de historie gedacht worden.</seg></s> <s n="224.14"><seg n="224.14.1">Zo wandelt de schepping met God mee.</seg></s> <s n="224.15"><seg n="224.15.1">Wij mogen Gods openbaring niet op een kosmologisch raam spannen.</seg></s> <s n="224.16"><seg n="224.16.1">Geloof aan de schepping is in de eerste plaats geloof aan een grens.</seg></s> <s n="224.17"><seg n="224.17.1">Het oneindigheidsbegrip uit de natuurwetenschap mogen wij in de toespraak niet toelaten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="87">
<head rend="after-blank"><s n="225.1"><seg n="225.1.1"><hi rend="italic">De geschiedenis der aartsvaders</hi></seg></s></head>
<p><s n="226.1"><seg n="226.1.1">Tegen de achtergrond der oergeschiedenis steekt de periode van Abraham tot Christus af.</seg></s> <s n="226.2"><seg n="226.2.1">Maar ook hier is weer achtergrond èn figuur.</seg></s> <s n="226.3"><seg n="226.3.1">Genesis 12-50 geeft die achtergrond.</seg></s> <s n="226.4"><seg n="226.4.1">Bij de wetgeving op Sinaï begint de nadere historie.</seg></s> <s n="226.5"><seg n="226.5.1">De geschiedenis van Abraham,</seg> <seg n="226.5.2">Izak en Jakob houdt iets algemeens.</seg></s> <s n="226.6"><seg n="226.6.1">Zoals de oergeschiedenis de band vormt tussen openbaring en kosmos,</seg> <seg n="226.6.2">zo verbindt de geschiedenis der aartsvaders haar met de volkerenwereld,</seg> <seg n="226.6.3">de heidenen,</seg> <seg n="226.6.4">de creaturen.</seg></s> <s n="226.7"><seg n="226.7.1">Schepping krijgt nu al engere zin.</seg></s> <s n="226.8"><seg n="226.8.1">Ook deze achtergrond blijft in de toespraak dienen.</seg></s> <s n="226.9"><seg n="226.9.1">Jezus zegt:</seg> <seg n="226.9.2">"Ik heb nog andere schapen,</seg> <seg n="226.9.3">die van deze stal niet zijn" (Joh. 10 : 16).</seg></s> <s n="226.10"><seg n="226.10.1">Abraham is universeel;</seg> <seg n="226.10.2">Jakob beeldt het mensenlot af,</seg> <seg n="226.10.3">Jozef is de held in een moraliteit.</seg></s> <s n="226.11"><seg n="226.11.1">Maar al deze figuren strekken zich niet uit naar algemeenheid,</seg> <seg n="226.11.2">maar naar begrenzing,</seg> <seg n="226.11.3">beperking.</seg></s> <s n="226.12"><seg n="226.12.1">Ze staan onder de kritiek der schepping.</seg></s> <s n="226.13"><seg n="226.13.1">- In die bijbelse vorm mag het algemeen-menselijke wel reliëf geven aan de prediking,</seg> <seg n="226.13.2">zodat straks Jezus des te scherper uitkomt.</seg></s> <s n="226.14"><seg n="226.14.1">- Het slot der patriarchengeschiedenis is zuiver kritisch.</seg></s> <s n="226.15"><seg n="226.15.1">God denkt het kwade ten goede (Gen. 50 : 20).</seg></s> <s n="226.16"><seg n="226.16.1">Hier is niet het stoïsche voorzienigheidsbegrip,</seg> <seg n="226.16.2">maar het bijbelse.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="88">
<head><pb n="264" ed="VW"/><s n="227.1"><seg n="227.1.1"><hi rend="italic">De wetgeving op Sinaï</hi></seg></s></head>
<p><s n="228.1"><seg n="228.1.1">Van deze echt nieuwtestamentische openbaring der voorzienigheid is de wetgeving op Sinaï het uitgangspunt.</seg></s> <s n="228.2"><seg n="228.2.1">Het goede en het kwade worden hier duidelijk uiteengeworpen.</seg></s> <s n="228.3"><seg n="228.3.1">Dat is nodig.</seg></s> <s n="228.4"><seg n="228.4.1">De zonde moet,</seg> <seg n="228.4.2">zegt Paulus,</seg> <seg n="228.4.3">eerst meerder worden (Rom. 5 : 20).</seg></s> <s n="228.5"><seg n="228.5.1">De breuk moet duidelijk zichtbaar worden,</seg> <seg n="228.5.2">vóór God zich daarin gaat stellen.</seg></s> <s n="228.6"><seg n="228.6.1">Dan zal Hij het kwade ten goede denken.</seg></s> <s n="228.7"><seg n="228.7.1">Pas aan het slot van de wet wordt de erfzonde,</seg> <seg n="228.7.2">de begeerlijkheid,</seg> <seg n="228.7.3">de kennis van goed en kwaad uit de oergeschiedenis (Gen. 3),</seg> <seg n="228.7.4">als zonde openbaar.</seg></s> <s n="228.8"><seg n="228.8.1">Anders had ik,</seg> <seg n="228.8.2">zegt Paulus,</seg> <seg n="228.8.3">niet geweten dat ze zonde was (Rom. 7 : 7).</seg></s></p>
<p><s n="229.1"><seg n="229.1.1">Door de wet wordt de scheidslijn tussen Israël en de volkeren,</seg> <seg n="229.1.2">die bij de patriarchen nog onduidelijk is,</seg> <seg n="229.1.3">getrokken.</seg></s> <s n="229.2"><seg n="229.2.1">Voortaan is het duidelijk wat creaturen,</seg> <seg n="229.2.2">schepselen zijn.</seg></s> <s n="229.3"><seg n="229.3.1">Het zijn heidenen.</seg></s> <s n="229.4"><seg n="229.4.1">Zij hebben geen graadmeter voor de val en hun geschapen-zijn is hun een reden tot hoogmoed en niet tot nederigheid.</seg></s> <s n="229.5"><seg n="229.5.1">Zo worden ze rijp voor Gods toorn en niet voor genade (Rom. 1).</seg></s> <s n="229.6"><seg n="229.6.1">Dat hebben de Schriftgeleerden tenminste goed verstaan,</seg> <seg n="229.6.2">toen zij een muur tussen Israël en de volkeren optrokken.</seg></s> <s n="229.7"><seg n="229.7.1">Het is een voortzetting van Abrahams roeping uit Ur der Chaldeeën.</seg></s></p>
<p><s n="230.1"><seg n="230.1.1">De wet is allereerst een regel voor afzondering.</seg></s> <s n="230.2"><seg n="230.2.1">Een schepsel,</seg> <seg n="230.2.2">een heiden,</seg> <seg n="230.2.3">is na de val niet meer goed te noemen en daarin ligt de reden der afzondering.</seg></s> <s n="230.3"><seg n="230.3.1">De wet wil geen <hi rend="italic">herstel</hi> van de oorspronkelijke schepping.</seg></s> <s n="230.4"><seg n="230.4.1">Dan zou zij de heidenen principieel uitsluiten.</seg></s> <s n="230.5"><seg n="230.5.1">Zij wijst <hi rend="italic">vooruit</hi> naar Christus,</seg> <seg n="230.5.2">die haar zal vervullen.</seg></s> <s n="230.6"><seg n="230.6.1">Daarom kan zij later de grote sta-in-de-weg worden.</seg></s></p>
<p><s n="231.1"><seg n="231.1.1">Daarna komt het tweede,</seg> <seg n="231.1.2">voornaamste gebruik van de wet.</seg></s> <s n="231.2"><seg n="231.2.1">Zij belicht het verdere verloop van de val.</seg></s> <s n="231.3"><seg n="231.3.1">Israël,</seg> <seg n="231.3.2">de afgescheidene,</seg> <seg n="231.3.3">doet dezelfde dingen als de heiden (Rom. 2 : 1),</seg> <seg n="231.3.4">die zichzelf een wet is (Rom. 2 : 14).</seg></s> <s n="231.4"><seg n="231.4.1">Maar de wet is nodig om dat duidelijk te maken.</seg></s> <s n="231.5"><seg n="231.5.1">Zij versterkt het kritisch karakter der schepping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="231.6"><seg n="231.6.1">- Van de schepping wist Israël alleen,</seg> <seg n="231.6.2">dat zij goed was.</seg></s> <s n="231.7"><seg n="231.7.1">En de val is kennis van goed en kwaad heel in het algemeen.</seg></s> <s n="231.8"><seg n="231.8.1">De wet wijst dat onderscheid in bijzonderheden aan.</seg></s></p>
<p><s n="232.1"><seg n="232.1.1">Wanneer de wet niet meer doet dan dat,</seg> <seg n="232.1.2">dan wekt zij een angst voor schuld,</seg> <seg n="232.1.3">die het Jodendom kenmerkt.</seg></s> <s n="232.2"><seg n="232.2.1">- Zij doet echter meer.</seg></s> <s n="232.3"><seg n="232.3.1">Zij graaft de bedding voor de komst van Christus.</seg></s> <s n="232.4"><seg n="232.4.1">Zij maakt de aansluiting der schepping aan de verlossing mogelijk.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="89">
<head rend="after-blank"><s n="233.1"><seg n="233.1.1"><hi rend="italic">Wet en profeten</hi></seg></s></head>
<p><s n="234.1"><seg n="234.1.1">Pas als wij de wet zo opvatten,</seg> <seg n="234.1.2">wordt het Oude Testament een eenheid.</seg></s> <s n="234.2"><seg n="234.2.1">Het Nieuwe Testament geeft aan het Oude de naam van 'Wet en Profeten'.</seg></s> <pb n="265" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="234.3"><seg n="234.3.1">Daarmee is aangegeven,</seg> <seg n="234.3.2">dat de wet niet tot het morele gebied beperkt blijft,</seg> <seg n="234.3.3">terwijl de profeten zich dan met de hele schepping zouden bezighouden.</seg></s> <s n="234.4"><seg n="234.4.1">De wet is in de geschiedenis wat het gebod is in de oergeschiedenis.</seg></s> <s n="234.5"><seg n="234.5.1">Zij is functie der schepping zelf,</seg> <seg n="234.5.2">in kritische zin:</seg> <seg n="234.5.3">het woord Gods.</seg></s> <s n="234.6"><seg n="234.6.1">Als zij niet roept,</seg> <seg n="234.6.2">gaat de bodem roepen (Gen. 4 : 10) en gaat het overal spoken.</seg></s> <s n="234.7"><seg n="234.7.1">Dat is het onderscheid tussen Israël en de heidenen.</seg></s></p>
<p><s n="235.1"><seg n="235.1.1">Maar dan moeten de profeten ook niet vóór de wet staan,</seg> <seg n="235.1.2">zoals de bijbelkritiek der negentiende eeuw dat wilde.</seg></s> <s n="235.2"><seg n="235.2.1">Zij kan geen neerslag van de profetie zijn.</seg></s> <s n="235.3"><seg n="235.3.1">Zij staat veel meer direct in verband met de schepping.</seg></s> <s n="235.4"><seg n="235.4.1">De profeten hebben tegenover haar een dienende rol te vervullen.</seg></s> <s n="235.5"><seg n="235.5.1">Zelfs Jezus,</seg> <seg n="235.5.2">die als machthebbende spreekt (Matth. 7 : 29),</seg> <seg n="235.5.3">geeft in Matth. 5 een uitlegging van de Tien geboden.</seg></s> <s n="235.6"><seg n="235.6.1">De profeten zorgen er voor dat de wet haar functie in de schepping houdt,</seg> <seg n="235.6.2">zodat er plaats komt voor de komst van de Zoon en het Oude Testament kan overgaan in het Nieuwe.</seg></s></p>
<p><s n="236.1"><seg n="236.1.1">Bij het licht van Wet en Profeten wordt de zondeval een gebeurtenis,</seg> <seg n="236.1.2">die zich in het volle licht der historie voltrekt.</seg></s> <s n="236.2"><seg n="236.2.1">Men kan ze nu niet meer als een hele of halve mythe behandelen.</seg></s> <s n="236.3"><seg n="236.3.1">Op het toneel,</seg> <seg n="236.3.2">dat met Genesis 11 gereed is,</seg> <seg n="236.3.3">als de volkeren en talen er zijn,</seg> <seg n="236.3.4">zoals wij die thans kennen,</seg> <seg n="236.3.5">zien wij in Genesis 12 het gordijn optrekken.</seg></s> <s n="236.4"><seg n="236.4.1">- Het is een beperkt toneel dat de bijbel ons geeft.</seg></s> <s n="236.5"><seg n="236.5.1">Wat wij daar zien,</seg> <seg n="236.5.2">gebeurt niet overal en het herhaalt zich niet.</seg></s> <s n="236.6"><seg n="236.6.1">Het loopt van de spraakverwarring in Genesis 11 tot Pinksteren,</seg> <seg n="236.6.2">de eenheid van taal,</seg> <seg n="236.6.3">in Handelingen 2.</seg></s> <s n="236.7"><seg n="236.7.1">Er is eenheid van plaats,</seg> <seg n="236.7.2">tijd en handeling,</seg> <seg n="236.7.3">met al de beperking die daarin ligt.</seg></s> <s n="236.8"><seg n="236.8.1">De tijd is Gods tijd en in de volheid daarvan wordt Jezus geboren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="90">
<head rend="after-blank"><s n="237.1"><seg n="237.1.1"><hi rend="italic">De wereld van de Vader</hi></seg></s></head>
<p><s n="238.1"><seg n="238.1.1">Deze wereld moeten wij ons voor de geest brengen,</seg> <seg n="238.1.2">als wij belijden te geloven in God de Vader,</seg> <seg n="238.1.3">de Almachtige,</seg> <seg n="238.1.4">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="238.2"><seg n="238.2.1">Die belijdenis verliest dan het vage,</seg> <seg n="238.2.2">dat er meestal mee verbonden wordt,</seg> <seg n="238.2.3">en dat met het begrip van openbaring zo slecht is overeen te brengen.</seg></s> <s n="238.3"><seg n="238.3.1">Wij zijn daarvan ook uitgegaan,</seg> <seg n="238.3.2">dat wij de Vader door openbaring kennen en dat Hij niet zo maar de Vader van alle mensen is.</seg></s> <s n="238.4"><seg n="238.4.1">Met dit <hi rend="italic">speciale</hi> moeten wij in de geloofsbelijdenis en de toespraak rekening houden.</seg></s> <s n="238.5"><seg n="238.5.1">- Dat wij ook anders over de schepping kunnen spreken,</seg> <seg n="238.5.2">is natuurlijk waar.</seg></s> <s n="238.6"><seg n="238.6.1">Er zijn zon,</seg> <seg n="238.6.2">maan en sterren,</seg> <seg n="238.6.3">vissen en vogelen,</seg> <seg n="238.6.4">viervoetige,</seg> <seg n="238.6.5">- kruipende dieren en de mens.</seg></s> <s n="238.7"><seg n="238.7.1">Daarover hebben wij het op de school.</seg></s> <s n="238.8"><seg n="238.8.1">Maar in de kerk,</seg> <seg n="238.8.2">in de toespraak houden wij ons daarmee niet bezig.</seg></s> <s n="238.9"><seg n="238.9.1">De bijbel vertelt daar verder ook niet van.</seg></s> <s n="238.10"><seg n="238.10.1">Hij heeft het over de schepping als openbaring,</seg> <seg n="238.10.2">met haar eenheid van plaats,</seg> <seg n="238.10.3">tijd en handeling;</seg> <seg n="238.10.4">haar beperking en ontlediging.</seg></s> <s n="238.11"><seg n="238.11.1">Hij toont ons haar als een wereld rondom het kruis.</seg></s> <s n="238.12"><seg n="238.12.1">- Wil men de schepping,</seg> <seg n="238.12.2">waar de school zich mee bezighoudt,</seg> <seg n="238.12.3">ook openbaring noemen,</seg> <seg n="238.12.4">dan is dat een andere <pb n="266" ed="VW"/>spreekwijze.</seg></s> <s n="238.13"><seg n="238.13.1">In de toespraak in de kerk hebben wij daar niet mee te maken.</seg></s> <s n="238.14"><seg n="238.14.1">Wij spreken daar niet over de wet als algemene regel voor de natuur en het gedrag der mensen,</seg> <seg n="238.14.2">maar als gebod;</seg> <seg n="238.14.3">en van Gods openbaring niet als iets dat altijd en overal gebeurt,</seg> <seg n="238.14.4">maar als iets dat eens op een bepaalde plaats is geschied.</seg></s> <s n="238.15"><seg n="238.15.1">Reeds het gebod in Genesis 3 heeft zulk een speciaal karakter.</seg></s> <s n="238.16"><seg n="238.16.1">En Exodus 20-24 heet het bondsboek.</seg></s> <s n="238.17"><seg n="238.17.1">Het regelt de verhouding tussen God en dit éne volk.</seg></s></p>
<p><s n="239.1"><seg n="239.1.1">En dit bijzondere sluit aan bij het geheel eigene,</seg> <seg n="239.1.2">dat aan de openbaring van de Zoon behoort.</seg></s> <s n="239.2"><seg n="239.2.1">Als wij de openbaring in Oude en Nieuwe Testament historisch noemen,</seg> <seg n="239.2.2">dan kan men dat nog weer te algemeen opvatten.</seg></s> <s n="239.3"><seg n="239.3.1">Het is heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="239.3.2">geen cultuurgeschiedenis.</seg></s> <s n="239.4"><seg n="239.4.1">De laatste is een soort bloei van de volkerenwereld,</seg> <seg n="239.4.2">van grote rijkdom en variatie.</seg></s> <s n="239.5"><seg n="239.5.1">De eerste is een reeks feiten zonder culturele betekenis,</seg> <seg n="239.5.2">evenals het kruis.</seg></s> <s n="239.6"><seg n="239.6.1">Het is een ladder,</seg> <seg n="239.6.2">waarlangs God indaalt in de wereld,</seg> <seg n="239.6.3">en de treden daarvan worden gevormd door de verschillende etappes van Israëls val,</seg> <seg n="239.6.4">een val die in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="239.6.5">in de trappen van Christus' vernedering (Fil. 2),</seg> <seg n="239.6.6">in haar ware afmetingen wordt voorgesteld.</seg></s> <s n="239.7"><seg n="239.7.1">De Zoon verenigt dan in wat Hij 'éénmaal' lijdt alles,</seg> <seg n="239.7.2">wat de profeten 'vele malen' (Hebr. 1 : 1) hadden ondergaan.</seg></s> <s n="239.8"><seg n="239.8.1">De laatste rest van het culturele,</seg> <seg n="239.8.2">van het herhaalbare,</seg> <seg n="239.8.3">wordt daar afgelegd.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="91">
<head rend="after-blank"><s n="240.1"><seg n="240.1.1"><hi rend="italic">De schepping als achtergrond</hi></seg></s></head>
<p><s n="241.1"><seg n="241.1.1">Ook als wij de schepping zo op allerlei wijze kritisch beperken,</seg> <seg n="241.1.2">dan blijft zij toch de brede achtergrond van het Evangelie.</seg></s> <s n="241.2"><seg n="241.2.1">Ook op deze wijze geeft zij nog de eigenlijke stof voor de prediking,</seg> <seg n="241.2.2">die anders geen volume zou hebben.</seg></s> <s n="241.3"><seg n="241.3.1">Wat de naam Christus betekent kunnen wij niet uitleggen,</seg> <seg n="241.3.2">als wij niet mogen teruggrijpen op de oudtestamentische ambten van profeet,</seg> <seg n="241.3.3">priester en koning.</seg></s> <s n="241.4"><seg n="241.4.1">De profeet is Gods mond,</seg> <seg n="241.4.2">de priester zijn hart,</seg> <seg n="241.4.3">de koning zijn hand. Nu moet men wel oppassen,</seg> <seg n="241.4.4">dat men daarmee niet weer in de algemene geschiedenis en het heidendom terugvalt.</seg></s> <s n="241.5"><seg n="241.5.1">Israël mocht daarom eerst geen koning hebben en de profeet Samuël verzette zich met alle macht daartegen.</seg></s> <s n="241.6"><seg n="241.6.1">De grootste zonde der koningen was,</seg> <seg n="241.6.2">dat zij wilden zijn als de koningen der volkeren.</seg></s> <s n="241.7"><seg n="241.7.1">Daarom wordt Saul verworpen en voert Elia zijn reuzenstrijd tegen de Baäldienst.</seg></s> <s n="241.8"><seg n="241.8.1">- Het koningschap <choice><sic>zelflis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zelf is</corr></choice> een merksteen van Israëls val en van geen betekenis voor de wereldgeschiedenis.</seg></s> <s n="241.9"><seg n="241.9.1">Het rijk van David gaat in het tienstammenrijk te niet en in Juda wordt het een vazalstaatje.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="92">
<head><s n="242.1"><seg n="242.1.1"><hi rend="italic">De wijsheid en de schepping</hi></seg></s></head>
<p><s n="243.1"><seg n="243.1.1"><hi rend="italic">De rede,</hi></seg> <seg n="243.1.2">die in het Griekse heidendom een zo grote plaats inneemt,</seg> <seg n="243.1.3">ontbreekt bijna geheel in het Oude Testament.</seg></s> <s n="243.2"><seg n="243.2.1">Pas laat komt de wijsheid voor als personificatie van Gods scheppingsgedachten.</seg></s> <s n="243.3"><seg n="243.3.1">Men zou daarin een <pb n="267" ed="VW"/>minder kritisch begrip van schepping kunnen zoeken.</seg></s> <s n="243.4"><seg n="243.4.1">Wie er zich echter rekenschap van geeft,</seg> <seg n="243.4.2">hoe het spreukenboek ingeklemd zit tussen het boek Job en de Prediker,</seg> <seg n="243.4.3">zal daarop niet te grote nadruk leggen.</seg></s> <s n="243.5"><seg n="243.5.1">Voor de schrijver van Job is de voorzienigheid een zo groot raadsel,</seg> <seg n="243.5.2">dat er meer aanleiding is hem een profeet van het lijden te noemen en zijn boek een tegenhanger van Jesaja 53 te achten.</seg></s> <s n="243.6"><seg n="243.6.1">En de Prediker staat zo kritisch tegenover de bestaande ordeningen der schepping,</seg> <seg n="243.6.2">dat hij in zijn scepticisme wel een afbraak te zien geeft van alles wat er aan rede-verering in het Oude Testament te vinden mocht zijn.</seg></s> <s n="243.7"><seg n="243.7.1">- Bovendien klinken dwars door deze chokma-literatuur de tonen van het <choice><sic>psaimboek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">psalmboek</corr></choice>,</seg> <seg n="243.7.2">die <choice><sic>deprofundis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">de profundis</hi></corr></choice></seg> <seg n="243.7.3"><hi rend="italic">-</hi> uit de diepte (Ps. 130) van de val</seg> <seg n="243.7.4">- tot God omhoog roepen.</seg></s> <s n="243.8"><seg n="243.8.1">Wie wil weten,</seg> <seg n="243.8.2">hoe wij het eerste artikel van God de Vader,</seg> <seg n="243.8.3">de Almachtige,</seg> <seg n="243.8.4">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="243.8.5">moeten verstaan,</seg> <seg n="243.8.6">die kan het hier vernemen.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="93">
<head rend="after-blank"><s n="244.1"><seg n="244.1.1">Ik geloof in Jezus Christus</seg></s></head>
<div type="marginal" n="94">
<head><s n="245.1"><seg n="245.1.1"><hi rend="italic">De Zoon Gods als Heiland</hi></seg></s></head>
<p><s n="246.1"><seg n="246.1.1">Wij hebben gezien,</seg> <seg n="246.1.2">dat schepping een kritisch,</seg> <seg n="246.1.3">christelijk begrip is,</seg> <seg n="246.1.4">waardoor wij de val leren kennen,</seg> <seg n="246.1.5">en dat het Oude Testament in het algemeen daarvan de oorkonde is.</seg></s></p>
<p><s n="247.1"><seg n="247.1.1">De eerste indruk die de evangeliën op ons maken is deze,</seg> <seg n="247.1.2">dat Jezus de wereld ziet in dit oudtestamentisch licht.</seg></s> <s n="247.2"><seg n="247.2.1">Hij ontdekt de ellende,</seg> <seg n="247.2.2">waarin de wereld door de val gekomen is.</seg></s> <s n="247.3"><seg n="247.3.1">Hij heeft oog voor de tollenaren en zondaren.</seg></s> <s n="247.4"><seg n="247.4.1">Maar ook voor de lichamelijk kranken,</seg> <seg n="247.4.2">de doven,</seg> <seg n="247.4.3">de blinden,</seg> <seg n="247.4.4">de melaatsen;</seg> <seg n="247.4.5">ook voor de bezetenen en de doden.</seg></s> <s n="247.5"><seg n="247.5.1">Van die kant ziet Jezus allereerst de schepping.</seg></s> <s n="247.6"><seg n="247.6.1">Hij ziet haar als het ware van onderen op,</seg> <seg n="247.6.2">als een vallend voorwerp,</seg> <seg n="247.6.3">dat wij trachten op te vangen.</seg></s> <s n="247.7"><seg n="247.7.1">Wat men ook moge zeggen van Jezus' liefde voor de vogelen des hemels en de leliën des velds,</seg> <seg n="247.7.2">de evangeliën geven geen aanleiding om van Hem een Franciscus van Assisi te maken.</seg></s> <s n="247.8"><seg n="247.8.1">Wanneer Hij spreekt over "de dingen mijns Vaders",</seg> <seg n="247.8.2">dan denkt Hij niet aan de natuur,</seg> <seg n="247.8.3">maar aan mensenwee.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="95">
<head rend="after-blank"><s n="248.1"><seg n="248.1.1"><hi rend="italic">Deze ellende is niet regelrecht waarneembaar</hi></seg></s></head>
<p><s n="249.1"><seg n="249.1.1">Wat de evangeliën ons te zien geven wordt niet door gewone waarneming aanschouwd.</seg></s> <s n="249.2"><seg n="249.2.1">Het is geen stukje economische geschiedenis van het Romeinse rijk in een bepaald land,</seg> <seg n="249.2.2">dat toevallig Palestina heet.</seg></s> <s n="249.3"><seg n="249.3.1">Het is openbaring.</seg></s> <s n="249.4"><seg n="249.4.1">Het wordt ontdekt onder een bepaald licht,</seg> <seg n="249.4.2">dat van het Oude Testament uitstraalt.</seg></s> <s n="249.5"><seg n="249.5.1">De nadering van het koninkrijk Gods brengt het aan de dag.</seg></s> <s n="249.6"><seg n="249.6.1">De kritiek van het Oude Testament op de schepping bereikt haar hoogtepunt in <pb n="268" ed="VW"/>de evangeliën.</seg></s> <s n="249.7"><seg n="249.7.1">Wie de mens is,</seg> <seg n="249.7.2">dat is aan Jezus te zien,</seg> <seg n="249.7.3">als Hij gegeseld en met de doornenkroon voor Pilatus staat.</seg></s> <s n="249.8"><seg n="249.8.1">De Zoon Gods heeft zich dan in de schepping ingegraven tot Hij de volle lijdensfiguur heeft aangenomen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="96">
<head rend="after-blank"><s n="250.1"><seg n="250.1.1"><hi rend="italic">De val heeft niet plaats in het ledige</hi></seg></s></head>
<p><s n="251.1"><seg n="251.1.1">Maar dan blijkt tevens,</seg> <seg n="251.1.2">dat de val niet in het ledige plaats heeft.</seg></s> <s n="251.2"><seg n="251.2.1">Ze is afval van God,</seg> <seg n="251.2.2">zonde tegen God;</seg> <seg n="251.2.3">schuldig worden jegens God.</seg></s> <s n="251.3"><seg n="251.3.1">Ze heeft haar maat aan God.</seg></s> <s n="251.4"><seg n="251.4.1">In de bergrede is Gods volmaaktheid de maatstaf voor de schepping (Matth. 5 : 48).</seg></s> <s n="251.5"><seg n="251.5.1">De schepping kan aan God niet ontvallen,</seg> <seg n="251.5.2">want Hij blijft haar meten met zijn kritiek.</seg></s> <s n="251.6"><seg n="251.6.1">De menselijke ellende is geen ontdekking,</seg> <seg n="251.6.2">die de mens aan zichzelf maakt,</seg> <seg n="251.6.3">maar het is er een die God aan zijn volk maakt.</seg></s> <s n="251.7"><seg n="251.7.1">Zij is niet overal te constateren,</seg> <seg n="251.7.2">maar uit het Nieuwe Testament <choice><sic>aftelezen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">af te lezen</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="252.1"><seg n="252.1.1">Dat is juist het hoopvolle van het Evangelie.</seg></s> <s n="252.2"><seg n="252.2.1">Daar blijkt,</seg> <seg n="252.2.2">dat scheppen geen handeling is die men als afgelopen kan beschouwen.</seg></s> <s n="252.3"><seg n="252.3.1">Dan was de gevallen mens niet te redden.</seg></s> <s n="252.4"><seg n="252.4.1">Het is een oordeel,</seg> <seg n="252.4.2">dat ons omvat houdt en zich steeds majestueuzer openbaart.</seg></s> <s n="252.5"><seg n="252.5.1">Daarom zegt de profeet:</seg> <seg n="252.5.2">"Laat het oordeel zich daarheen wentelen als de wateren" (Amos 5 : 24).</seg></s> <s n="252.6"><seg n="252.6.1">Als het ten volle wordt uitgesproken op Golgotha,</seg> <seg n="252.6.2">dan blijkt-,</seg> <seg n="252.6.3">dat God er zichzelf onder plaatst.</seg></s> <s n="252.7"><seg n="252.7.1">Hij staat zelf in de bres van de scheiding.</seg></s> <s n="252.8"><seg n="252.8.1">Hij is de mens gevolgd in de val;</seg> <seg n="252.8.2">als wij uitgingen,</seg> <seg n="252.8.3">ging Hij in;</seg> <seg n="252.8.4">als wij opstonden,</seg> <seg n="252.8.5">daalde Hij af.</seg></s> <s n="252.9"><seg n="252.9.1">En als de volle ellende openbaar wordt in het Evangelie,</seg> <seg n="252.9.2">zien wij Hem in onze plaats staan.</seg></s></p>
<p><s n="253.1"><seg n="253.1.1">God vangt zijn schepping zelf op. Hij brengt niet alleen voort;</seg> <seg n="253.1.2">dan was Hij de natuur.</seg></s> <s n="253.2"><seg n="253.2.1">Hij oordeelt en heeft lief.</seg></s> <s n="253.3"><seg n="253.3.1">Hij is de Vader.</seg></s> <s n="253.4"><seg n="253.4.1">Zijn handelingen en deugden zijn voor ons geen constante dingen,</seg> <seg n="253.4.2">maar ze openbaren een steeds voller rijkdom.</seg></s> <s n="253.5"><seg n="253.5.1">Zijn macht openbaart zich als liefde;</seg> <seg n="253.5.2">zijn eeuwigheid als 'volheid des tijds';</seg> <seg n="253.5.3">zijn gerechtigheid als heilandsgezindheid.</seg></s> <s n="253.6"><seg n="253.6.1">Hij staat niet alleen boven zijn schepping,</seg> <seg n="253.6.2">maar zijn oordelen omvatten heel haar val.</seg></s> <s n="253.7"><seg n="253.7.1">Hij is ook beneden haar.</seg></s> <s n="253.8"><seg n="253.8.1">Wanneer ze,</seg> <seg n="253.8.2">al maar vallende in de ruimten van zijn oordelen,</seg> <seg n="253.8.3">in de diepten (Ps. 130 : 1) aankomt en vergaat door zijn toorn (Ps. 90 : 7);</seg> <seg n="253.8.4">als zij zich gaat bedden in de hel (Ps. 139 : 8),</seg> <seg n="253.8.5">dan is God ook daar.</seg></s> <s n="253.9"><seg n="253.9.1">Dat is de Zoonsopenbaring.</seg></s> <s n="253.10"><seg n="253.10.1">De Zoon kent de 'revers' van de stof des levens;</seg> <seg n="253.10.2">de onderkant van de planken van het wereldtoneel.</seg></s> <s n="253.11"><seg n="253.11.1">Onder de zondaren en de zieken voelt Hij zich thuis.</seg></s> <s n="253.12"><seg n="253.12.1">Hij peilt de diepten van het door-God-verlaten-zijn;</seg> <seg n="253.12.2">Hij heeft "de toorn Gods tegen de zonde van het ganse menselijk geslacht gedragen" (Heid. Cat.,</seg> <seg n="253.12.3">zondag 15) en is "nedergedaald ter helle" (Twaalf art.).</seg></s> <s n="253.13"><seg n="253.13.1">Zo zien wij de ware verhouding tussen Vader en Zoon,</seg> <seg n="253.13.2">schepping en verlossing.</seg></s> <s n="253.14"><seg n="253.14.1">Wij moeten die niet duidelijk zoeken te maken met behulp van theosofische bespiegelingen.</seg></s> <s n="253.15"><seg n="253.15.1">Dan verdwalen wij uit de kerk naar de school.</seg></s> <s n="253.16"><seg n="253.16.1">Zij kan alleen gepredikt worden van de tegenstelling van Oude en Nieuwe Testament uit.</seg></s> <s n="253.17"><seg n="253.17.1">Zij bestaat in bijbels-trinitarisch licht.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="97">
<head><pb n="269" ed="VW"/><s n="254.1"><seg n="254.1.1"><hi rend="italic">In dat licht moeten wij alle trinitarische verhoudingen zien</hi></seg></s></head>
<p><s n="255.1"><seg n="255.1.1">Hier moet een enkel woord gezegd worden over de begrippen transcendentie en immanentie.</seg></s> <s n="255.2"><seg n="255.2.1">Het eerste legt vast,</seg> <seg n="255.2.2">dat God boven zijn schepping verheven blijft en het tweede,</seg> <seg n="255.2.3">dat Hij "niet ver is van een iegelijk van ons" (Hand. 17 : 27).</seg></s> <s n="255.3"><seg n="255.3.1">Ook hier werkt de school vaak storend op het kerkelijk denken.</seg></s> <s n="255.4"><seg n="255.4.1">De kwestie van transcendentie en immanentie stamt uit de oude wijsbegeerte.</seg></s> <s n="255.5"><seg n="255.5.1">Zij wordt op godsdienstig gebied tot een tegenstelling van deïsme en pantheïsme.</seg></s> <s n="255.6"><seg n="255.6.1">Men tracht dan in de kerkelijke dogmatiek vaak duidelijk te maken dat het trinitarisch dogma hier de ware oplossing brengt.</seg></s></p>
<p><s n="256.1"><seg n="256.1.1">Wanneer wij echter zeggen,</seg> <seg n="256.1.2">dat God <hi rend="italic">boven en in</hi> de schepping bestaat,</seg> <seg n="256.1.3">dan blijft er altijd een rest van de schoolse probleemstelling.</seg></s> <s n="256.2"><seg n="256.2.1">Men doet beter met te spreken van <hi rend="italic">boven en beneden.</hi></seg></s> <s n="256.3"><seg n="256.3.1">Ten opzichte van de val staat God boven zijn schepping;</seg> <seg n="256.3.2">met het oog op haar ellende,</seg> <seg n="256.3.3">in de verlossing,</seg> <seg n="256.3.4">staat Hij beneden haar.</seg></s> <s n="256.4"><seg n="256.4.1">Maar ook daar blijft Hij transcendent.</seg></s> <s n="256.5"><seg n="256.5.1">Doch het is een <choice><sic>trancendentie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">transcendentie</corr></choice> van alles te boven gaande barmhartigheid en helpende tegenwoordigheid.</seg></s> <s n="256.6"><seg n="256.6.1">Zo behoudt de immanentie haar volle goddelijkheid en schenkt tevens een volle evangelische troost.</seg></s> <s n="256.7"><seg n="256.7.1">God vangt ons op in onze val en zo opgevat,</seg> <seg n="256.7.2">blijft de verhouding van schepping en verlossing volkomen bijbels en theologisch.</seg></s></p>
<p><s n="257.1"><seg n="257.1.1">Hetzelfde geldt van Gods alomtegenwoordigheid en andere eigenschappen.</seg></s> <s n="257.2"><seg n="257.2.1">Als wij Psalm 139 lezen in de eigen taal van het Oude Testament en die alomtegenwoordigheid illustreren met de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="257.2.2">tot de nederdaling ter helle toe,</seg> <seg n="257.2.3">dan is het volle Evangelie er in.</seg></s> <s n="257.3"><seg n="257.3.1">Het is dan geen speculatieve eigenschap Gods,</seg> <seg n="257.3.2">maar ze komt voor in iedere preek.</seg></s> <s n="257.4"><seg n="257.4.1">Wij mogen dan zeggen:</seg> <seg n="257.4.2">Gij zult mijn ziel in de hel niet verlaten (Ps. 16 : 10).</seg></s> <s n="257.5"><seg n="257.5.1">Zo wordt de schepping in het Nieuwe Testament tot het koninkrijk.</seg></s> <s n="257.6"><seg n="257.6.1">Dat is heel iets anders dan de natuurlijke,</seg> <seg n="257.6.2">logische en ethische samenhangen,</seg> <seg n="257.6.3">die de oude dogmatiek op stoïsche wijze vaak in de schepping zoekt.</seg></s> <s n="257.7"><seg n="257.7.1">Daarover leert de bijbel ons bitter weinig.</seg></s> <s n="257.8"><seg n="257.8.1">- Er worden ook niet mee bedoeld de culturele kansen der wereld,</seg> <seg n="257.8.2">zoals dat vaak wordt opgevat in de nieuwere dogmatiek.</seg></s> <s n="257.9"><seg n="257.9.1">Het koninkrijk is evenals de schepping een kritisch,</seg> <seg n="257.9.2">christelijk begrip.</seg></s> <s n="257.10"><seg n="257.10.1">Het is het meest kritische uit de bijbel.</seg></s> <s n="257.11"><seg n="257.11.1">Het laat ons de val van zijn voleinding zien;</seg> <seg n="257.11.2">de ellende aan en rondom Jezus in het Evangelie.</seg></s> <s n="257.12"><seg n="257.12.1">Het legt de bijl aan de wortel der bomen (Matth. 3 : 10).</seg></s> <s n="257.13"><seg n="257.13.1">Als het nabij komt,</seg> <seg n="257.13.2">moeten de mensen zich bekeren of ondergaan.</seg></s> <s n="257.14"><seg n="257.14.1">Leven of sterven.</seg></s> <s n="257.15"><seg n="257.15.1">- Maar in dat koninkrijk is tegelijk alle hulp en alle barmhartigheid,</seg> <seg n="257.15.2">waarvan het Evangelie vol is.</seg></s> <s n="257.16"><seg n="257.16.1">Het doet ons zien dat God een Heiland is.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="98">
<head rend="after-blank"><s n="258.1"><seg n="258.1.1"><hi rend="italic">Kruis en opstanding</hi></seg></s></head>
<p><s n="259.1"><seg n="259.1.1">Zo komt het,</seg> <seg n="259.1.2">dat de prediking niet absoluut zakelijk kan zijn.</seg></s> <s n="259.2"><seg n="259.2.1">Mensen die <pb n="270" ed="VW"/>al te zakelijk zijn,</seg> <seg n="259.2.2">kunnen geen christelijke toespraak houden.</seg></s> <s n="259.3"><seg n="259.3.1">Als er gevraagd wordt:</seg> <seg n="259.3.2">wat moet ik nu <hi rend="italic">doen</hi> om zalig te worden?</seg> <seg n="259.3.3">- dan kan daarop in de preek geen antwoord gegeven worden,</seg> <seg n="259.3.4">dat precies op de vraag past.</seg></s> <s n="259.4"><seg n="259.4.1">Paulus antwoordt in zo'n geval:</seg> <seg n="259.4.2">"Geloof in de Here Jezus Christus" (Hand. 16 : 31).</seg></s> <s n="259.5"><seg n="259.5.1">Maar geloven is juist geen doen.</seg></s> <s n="259.6"><seg n="259.6.1">- Zo is het Evangelie ook niet zakelijk in de gewone zin van het woord.</seg></s> <s n="259.7"><seg n="259.7.1">Het is geen wereldbeschouwing,</seg> <seg n="259.7.2">geen zedelijke wereldorde,</seg> <seg n="259.7.3">geen cultuurtheorie.</seg></s> <s n="259.8"><seg n="259.8.1">Het zet de dingen niet zo naast elkaar,</seg> <seg n="259.8.2">dat ze voor ons gezond verstand bij elkaar passen.</seg></s> <s n="259.9"><seg n="259.9.1">De lijnen in het Evangelie snijden elkaar;</seg> <seg n="259.9.2">de gedachten oordelen elkaar.</seg></s> <s n="259.10"><seg n="259.10.1">De figuur van het hele Evangelie is die van kruis en opstanding.</seg></s> <s n="259.11"><seg n="259.11.1">Die beiden staan niet alleen aan het eind,</seg> <seg n="259.11.2">maar men kan daarmee het geheel een naam geven,</seg> <seg n="259.11.3">Jezus heeft "de ganse tijd zijns levens" <choice><sic>geleden.' En de opstanding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">geleden.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s><choice><sic>geleden.' En de opstanding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"> </corr></choice><s n="259.12"><seg n="259.12.1"><choice><sic>geleden.' En de opstanding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">En de opstanding</corr></choice> vergezelt Hem bij zijn omwandeling.</seg></s> <s n="259.13"><seg n="259.13.1">Geraakten en doden zien wij opstaan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="99">
<head rend="after-blank"><s n="260.1"><seg n="260.1.1"><hi rend="italic">Omkeer</hi></seg></s></head>
<p><s n="261.1"><seg n="261.1.1">Zo komt het ook,</seg> <seg n="261.1.2">dat er in de evangeliën zo weinig geschiedenis is.</seg></s> <s n="261.2"><seg n="261.2.1">Men heeft er een <hi rend="italic">Leven van Jezus</hi> van willen maken,</seg> <seg n="261.2.2">maar dat levert niets op. En dat niet,</seg> <seg n="261.2.3">omdat wij van het Evangelie een dogmatiek zouden moeten maken.</seg></s> <s n="261.3"><seg n="261.3.1">Het is allereerst historie.</seg></s> <s n="261.4"><seg n="261.4.1">Maar die historie heeft een heel eigen karakter.</seg></s> <s n="261.5"><seg n="261.5.1">Er is in de evangeliën minder bijbelse geschiedenis dan in het Oude Testament en in de Handelingen der Apostelen.</seg></s> <s n="261.6"><seg n="261.6.1">Een chronologie is er bijkans onmogelijk.</seg></s> <s n="261.7"><seg n="261.7.1">De tijd van de klok staat haast stil.</seg></s> <s n="261.8"><seg n="261.8.1">Het is geen tijd om verder te leven,</seg> <seg n="261.8.2">maar om zich te bekeren.</seg></s> <s n="261.9"><seg n="261.9.1">Geen ure om aan verleden of toekomst te denken,</seg> <seg n="261.9.2">maar om te sterven en op te staan.</seg></s> <s n="261.10"><seg n="261.10.1">Er is omkeer in het Evangelie.</seg></s> <s n="261.11"><seg n="261.11.1">De val heeft zijn geschiedenis en duur,</seg> <seg n="261.11.2">de wederoprichting ook.</seg></s> <s n="261.12"><seg n="261.12.1">Maar wat daartussenin ligt heeft die nauwelijks.</seg></s> <s n="261.13"><seg n="261.13.1">Het leven van Jezus is een openbaring van de ellende der wereld en van de barmhartigheid Gods.</seg></s> <s n="261.14"><seg n="261.14.1">Men kan het Evangelie bijna evengoed een gelijkenis noemen als een geschiedenis.</seg></s> <s n="261.15"><seg n="261.15.1">Zoals de omkeer van de verloren zoon en de liefde van de vader in Lukas 15 de gelijkenis zijn in de gelijkenis,</seg> <seg n="261.15.2">zo zijn kruis en opstanding in het Evangelie de geschiedenis in de geschiedenis.</seg></s> <s n="261.16"><seg n="261.16.1">De tijd nadert hier de eeuwigheid en de eeuwigheid wordt tijd.</seg></s> <s n="261.17"><seg n="261.17.1"><hi rend="italic">Zeitgeschichte</hi> heeft met de evangeliën nauwelijks te maken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="100">
<head rend="after-blank"><s n="262.1"><seg n="262.1.1"><hi rend="italic">Zo alleen kan het Evangelie gepredikt worden</hi></seg></s></head>
<p><s n="263.1"><seg n="263.1.1">Wij kennen allen de moeilijkheden,</seg> <seg n="263.1.2">die het spreken over sommige evangelische stoffen meebrengt.</seg></s> <s n="263.2"><seg n="263.2.1">Wat kan het lastig zijn te spreken over een gelijkenis,</seg> <seg n="263.2.2">een visvangst,</seg> <seg n="263.2.3">een genezing!</seg></s> <s n="263.3"><seg n="263.3.1">Wij hebben telkens moeite om een <pb n="271" ed="VW"/>vertelling,</seg> <seg n="263.3.2">een gebeuren,</seg> <seg n="263.3.3">een wonder op één vlak te brengen.</seg></s> <s n="263.4"><seg n="263.4.1">Het ene schijnt als symbool,</seg> <seg n="263.4.2">het ander als een gewone geschiedenis,</seg> <seg n="263.4.3">het derde als een hemels werk behandeld te moeten worden.</seg></s></p>
<p><s n="264.1"><seg n="264.1.1">Wanneer men met zulk een moeilijkheid te worstelen krijgt is het goed er aan te denken,</seg> <seg n="264.1.2">dat alles in het Evangelie bestemd is om gepredikt te worden.</seg></s> <s n="264.2"><seg n="264.2.1">Het komt alles van boven.</seg></s> <s n="264.3"><seg n="264.3.1">De roeping van Petrus,</seg> <seg n="264.3.2">Jacobus en Johannes draagt geen ander karakter dan die van Paulus.</seg></s> <s n="264.4"><seg n="264.4.1">Het is geen stukje van de geschiedenis van het Joodse volk zonder meer.</seg></s> <s n="264.5"><seg n="264.5.1">Zoals de schepping en de val,</seg> <seg n="264.5.2">de wet en de zonde,</seg> <seg n="264.5.3">de profetie en de Messias alleen gepredikt kunnen worden en in geen enkele wetenschap thuis horen,</seg> <seg n="264.5.4">zo ook het koninkrijk en de ellende,</seg> <seg n="264.5.5">de verlossing en de omkeer,</seg> <seg n="264.5.6">het kruis en de opstanding.</seg></s> <s n="264.6"><seg n="264.6.1">Ze worden ons van boven door God verkondigd en alles in de evangeliën moet onder die voorwaarde worden behandeld.</seg></s> <s n="264.7"><seg n="264.7.1">In de kerk leren wij de schepping en de geschiedenis niet eerst op natuurlijke wijze kennen,</seg> <seg n="264.7.2">om er dan een preekje bij te doen.</seg></s> <s n="264.8"><seg n="264.8.1">Dat is heidense religie.</seg></s> <s n="264.9"><seg n="264.9.1">In de kerk staat alles in de preek.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="101">
<head rend="after-blank"><s n="265.1"><seg n="265.1.1"><hi rend="italic">Dat is de Zoons-openbaring</hi></seg></s></head>
<p><s n="266.1"><seg n="266.1.1">Wanneer wij de wereld en het leven zo leren kennen,</seg> <seg n="266.1.2">dan hebben wij de stem van de Zoon gehoord.</seg></s> <s n="266.2"><seg n="266.2.1">Hij is het Woord,</seg> <seg n="266.2.2">het spreken,</seg> <seg n="266.2.3">het preken van God zelf,</seg> <seg n="266.2.4">zodat de dingen voor ons niet meer bloot-zakelijk zijn</seg> <seg n="266.2.5">- gedane zaken,</seg> <seg n="266.2.6">die geen keer nemen</seg> <seg n="266.2.7">- maar oproepingen tot bekering.</seg></s> <s n="266.3"><seg n="266.3.1">De schepping is dan niet meer een gemaakt ding,</seg> <seg n="266.3.2">dat is zoals het is,</seg> <seg n="266.3.3">maar een koninkrijk,</seg> <seg n="266.3.4">waarin Gods wil moet geschieden,</seg> <seg n="266.3.5">in de hemel en op aarde.</seg></s> <s n="266.4"><seg n="266.4.1">Daarom prediken wij de Zoon ook niet zoals de heidense oudheid Hem predikte,</seg> <seg n="266.4.2">als de doorsnede der schepping,</seg> <seg n="266.4.3">waarop men de redelijke samenhang der dingen kon aflezen,</seg> <seg n="266.4.4">zodat de Vader de oorsprong en de Zoon het begrip der dingen zou zijn.</seg></s> <s n="266.5"><seg n="266.5.1">Hij verklaart het wezen en niet het werk van de Vader.</seg></s> <s n="266.6"><seg n="266.6.1">De christelijke logosleer is een heel andere dan de stoïsche.</seg></s> <s n="266.7"><seg n="266.7.1">De Zoon wordt in de ellende,</seg> <seg n="266.7.2">het zondige vlees,</seg> <seg n="266.7.3">openbaar.</seg></s> <s n="266.8"><seg n="266.8.1">Hij heeft meer te zeggen,</seg> <seg n="266.8.2">dan dat de dingen zijn zoals ze gemaakt zijn.</seg></s> <s n="266.9"><seg n="266.9.1">God regeert in het koninkrijk van de Zoon zijner liefde op andere wijze.</seg></s> <s n="266.10"><seg n="266.10.1">Het eerste wat men er ziet is de ellende en het tweede is de boodschap dat het anders kan en zal.</seg></s> <s n="266.11"><seg n="266.11.1">Hier vangt God zijn gevallen schepsel op in zijn eeuwige armen.</seg></s> <s n="266.12"><seg n="266.12.1">Niet door de rede,</seg> <seg n="266.12.2">maar door de liefde gaat de Zoon uit naar de wereld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="102">
<head rend="after-blank"><s n="267.1"><seg n="267.1.1"><hi rend="italic">Onderscheidingen ten opzichte van Jezus' persoon en werk</hi></seg></s></head>
<p><s n="268.1"><seg n="268.1.1">Wanneer wij bij Gods openbaring in Jezus Christus de sfeer der liefde van het rijk der rede en dat des stofs onderscheiden,</seg> <seg n="268.1.2">naar de beroemde deling van Pascal,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="268.1.3">dan wil dat niet zeggen dat we in de dogmatiek niet een zekere orde zouden mogen brengen ten dienste van de prediking.</seg></s> <s n="268.2"><seg n="268.2.1">Alleen moeten <pb n="272" ed="VW"/>wij toezien,</seg> <seg n="268.2.2">dat wij die regels niet aan de school maar aan de kerk en de Schrift ontlenen,</seg> <seg n="268.2.3">vooral als we woorden gebruiken,</seg> <seg n="268.2.4">die men in de wijsbegeerte het eerst heeft gebruikt.</seg></s></p>
<p><s n="269.1"><seg n="269.1.1">Zulk een onderscheiding is die tussen Christus' persoon en werk.</seg></s> <s n="269.2"><seg n="269.2.1">Bij de persoon wordt dan gelet op de beide naturen,</seg> <seg n="269.2.2">de goddelijke en de menselijke.</seg></s> <s n="269.3"><seg n="269.3.1">Bij het werk op de drie ambten,</seg> <seg n="269.3.2">het profetische,</seg> <seg n="269.3.3">het priesterlijke en het koninklijke.</seg></s> <s n="269.4"><seg n="269.4.1">En eindelijk wordt voor persoon en werk beide,</seg> <seg n="269.4.2">onderscheid gemaakt tussen twee staten of toestanden,</seg> <seg n="269.4.3">de vernedering en de verhoging.</seg></s></p>
<p><s n="270.1"><seg n="270.1.1"><hi rend="italic">De Twaalf artikelen</hi> kennen alleen de laatste indeling,</seg> <seg n="270.1.2">ofschoon die daar ook niet genoemd wordt.</seg></s> <s n="270.2"><seg n="270.2.1">Zij is het meest onmiddellijk aan het Evangelie ontleend en wordt door de loop van het verhaal als het ware aan de hand gedaan.</seg></s> <s n="270.3"><seg n="270.3.1">Zij komt het dichtst bij de bijbelse geschiedenis en bij de prediking als verhalende theologie.</seg></s> <s n="270.4"><seg n="270.4.1">- De eerste onderscheiding,</seg> <seg n="270.4.2">die tussen de twee naturen,</seg> <seg n="270.4.3">ziet er filosofisch uit en is vooral behandeld in de oude Griekse kerk.</seg></s> <s n="270.5"><seg n="270.5.1">- De tweede,</seg> <seg n="270.5.2">die van de drie ambten,</seg> <seg n="270.5.3">heeft een theologisch aspect,</seg> <seg n="270.5.4">en is geliefd geweest bij de reformatoren.</seg></s></p>
<p><s n="271.1"><seg n="271.1.1">In de leer der twee staten komt het openbaringskarakter van het Nieuwe Testament het duidelijkst uit.</seg></s> <s n="271.2"><seg n="271.2.1">Wanneer men de vernedering tegenover de verhoging plaatst,</seg> <seg n="271.2.2">dan ziet men hoe God,</seg> <seg n="271.2.3">die boven zijn schepselen staat,</seg> <seg n="271.2.4">in de ellende ook beneden hen gaat staan en dat Vader en Zoon niet door de rede,</seg> <seg n="271.2.5">het gelijk-teken,</seg> <seg n="271.2.6">maar door de liefde,</seg> <seg n="271.2.7">het anders-zijn,</seg> <seg n="271.2.8">verbonden worden.</seg></s></p>
<p><s n="272.1"><seg n="272.1.1">De leer van de twee naturen zoekt er voor te waken,</seg> <seg n="272.1.2">dat dit <hi rend="italic">boven èn beneden</hi> werkelijk een evangelische zin houdt.</seg></s> <s n="272.2"><seg n="272.2.1">Het moet Jezus als Heiland doen kennen.</seg></s> <s n="272.3"><seg n="272.3.1">Jezus is geen halfgod,</seg> <seg n="272.3.2">die half-boven is,</seg> <seg n="272.3.3">en geen schijnmens,</seg> <seg n="272.3.4">die half-beneden is.</seg></s> <s n="272.4"><seg n="272.4.1">Hij is God èn mens.</seg></s> <s n="272.5"><seg n="272.5.1">Omdat Hij God is kan Hij helpen,</seg> <seg n="272.5.2">omdat Hij mens is kan Hij lijden.</seg></s> <s n="272.6"><seg n="272.6.1">Hij is een Heiland,</seg> <seg n="272.6.2">die ook anders kan zijn dan Hij is.</seg></s> <s n="272.7"><seg n="272.7.1">God die hoog is,</seg> <seg n="272.7.2">kan ook laag zijn;</seg> <seg n="272.7.3">nederig,</seg> <seg n="272.7.4">zegt Augustinus.</seg></s> <s n="272.8"><seg n="272.8.1">De leer van de drie ambten past eigenlijk niet bij de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> en bij de leer der vernedering en der verhoging.</seg></s> <s n="272.9"><seg n="272.9.1">Wat in de drie ambten uiteengelegd is,</seg> <seg n="272.9.2">blijft in de nieuwtestamentische Godsopenbaring verbonden.</seg></s> <s n="272.10"><seg n="272.10.1">Daar is het de Zoon,</seg> <seg n="272.10.2">die alles onder één hoofd verenigt (Ef. 2 : 10).</seg></s> <s n="272.11"><seg n="272.11.1">De drie ambten horen in een catechismus thuis,</seg> <seg n="272.11.2">waar men ze dan ook aantreft.</seg></s> <s n="272.12"><seg n="272.12.1">De catechismus of christelijke onderwijzing houdt rekening met de voortduur der kerk,</seg> <seg n="272.12.2">zoals wij vroeger gezien hebben.</seg></s> <s n="272.13"><seg n="272.13.1">En daarbij wordt dan uit het Nieuwe Testament weer op het Oude Testament teruggegrepen,</seg> <seg n="272.13.2">omdat dáár meer geschiedenis is dan in het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="272.14"><seg n="272.14.1">De reformatoren voelden behoefte aan deze praktische leer over Christus,</seg> <seg n="272.14.2">omdat de leer der sacramenten uit de middeleeuwen het Evangelie te veel op een natuurlijk niveau had neergedrukt.</seg></s> <s n="272.15"><seg n="272.15.1">Men verwierp de naturenleer niet,</seg> <seg n="272.15.2">evenmin als het sacrament,</seg> <seg n="272.15.3">maar men had voor de prediking,</seg> <seg n="272.15.4">die nu meer op de voorgrond kwam,</seg> <seg n="272.15.5">een meer praktische indeling nodig,</seg> <seg n="272.15.6">die op het leven gericht was.</seg></s></p>
<p><pb n="273" ed="VW"/><s n="273.1"><seg n="273.1.1">Daartegenover ontstaat nu echter het gevaar,</seg> <seg n="273.1.2">dat men het korte,</seg> <seg n="273.1.3">het eeuwige,</seg> <seg n="273.1.4">het inslaande van het Evangelie verzwakt door een dispositie,</seg> <seg n="273.1.5">die aan het Oude Testament is ontleend,</seg> <seg n="273.1.6">en dat men van het koninkrijk en de ellende,</seg> <seg n="273.1.7">die het Evangelie predikt,</seg> <seg n="273.1.8">weer terug zal gaan tot de schepping en de val van het Oude Testament.</seg></s> <s n="273.2"><seg n="273.2.1">Een gevaar waaraan het protestantisme niet altijd ontkomen is.</seg></s> <s n="273.3"><seg n="273.3.1">Jezus wordt dan rationalistisch als leraar,</seg> <seg n="273.3.2">piëtistisch en sentimenteel als lijder,</seg> <seg n="273.3.3">of politiek en burgerlijk als koning gepredikt,</seg> <seg n="273.3.4">in een zin die aan het Nieuwe Testament vreemd is.</seg></s> <s n="273.4"><seg n="273.4.1">Daartegen is de zgn. dialectische theologie nu weer een reactie.</seg></s></p>
<p><s n="274.1"><seg n="274.1.1">Zij zoekt weer een grotere spanning tussen tijd en eeuwigheid in de prediking tot uitdrukking te brengen;</seg> <seg n="274.1.2">de afstand tussen God en mens strenger in het oog te houden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="103">
<head><s n="275.1"><seg n="275.1.1"><hi rend="italic">Jezus en Paulus</hi></seg></s></head>
<p><s n="276.1"><seg n="276.1.1">Een andere vraag bij de christologie is deze,</seg> <seg n="276.1.2">of men zich bij de leervorm van de evangeliën,</seg> <seg n="276.1.3">of bij die van Paulus moet aansluiten.</seg></s> <s n="276.2"><seg n="276.2.1">De grootste leraren der kerk hebben daarin geen tegenstelling gezien.</seg></s> <s n="276.3"><seg n="276.3.1">Paulus werkt in zijn prediking juist de hoofdfiguur van het Evangelie,</seg> <seg n="276.3.2">de snijding van kruis en opstanding uit en dat is door de grote theologen steeds als de juiste vertolking erkend.</seg></s> <s n="276.4"><seg n="276.4.1">Predikers als Augustinus,</seg> <seg n="276.4.2">Luther,</seg> <seg n="276.4.3">Calvijn,</seg> <seg n="276.4.4">richten hun woord daarnaar in en voelen hier geen hinderlijke spanning.</seg></s></p>
<p><s n="277.1"><seg n="277.1.1">Maar wel is er verscheidenheid van leertype,</seg> <seg n="277.1.2">als men de christelijke prediking in de volle breedte overziet.</seg></s> <s n="277.2"><seg n="277.2.1">Sommige middeleeuwse predikers en latere protestantse oefenaars hebben zich dichter bij de verhalende gang van de evangeliën aangesloten dan Luther of Calvijn dat deden.</seg></s> <s n="277.3"><seg n="277.3.1">Ze zochten dan minder naar de gelijkenis in de gelijkenis of de geschiedenis in de geschiedenis,</seg> <seg n="277.3.2">zoals Paulus dat doet.</seg></s></p>
<p><s n="278.1"><seg n="278.1.1">Tot ernstige verschillen gaf dat echter geen aanleiding vóór men in Paulus' vertolking van het Evangelie een fout ging zien.</seg></s> <s n="278.2"><seg n="278.2.1">Toen zocht men om de historische Jezus van het Evangelieverhaal achter de theologie van Paulus.</seg></s> <s n="278.3"><seg n="278.3.1">De moderne theologie probeerde het godsdienstige genie in Jezus te benaderen en sommige politieke geesten hebben in de evangeliën de tragische menselijke held gezocht.</seg></s> <s n="278.4"><seg n="278.4.1">Het schema van profeet,</seg> <seg n="278.4.2">priester en koning kan,</seg> <seg n="278.4.3">zoals ik reeds aangaf,</seg> <seg n="278.4.4">aanleiding geven om in deze richting te gaan.</seg></s> <s n="278.5"><seg n="278.5.1">Maar dan is het hoog tijd,</seg> <seg n="278.5.2">om van de catechismus-vorm op het symbool,</seg> <seg n="278.5.3">de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="278.5.4">terug te grijpen,</seg> <seg n="278.5.5">waarin de paulinische versobering der evangeliën ten grondslag ligt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="104">
<head rend="after-blank"><s n="279.1"><seg n="279.1.1"><hi rend="italic">Aanschouwing en geloof</hi></seg></s></head>
<p><s n="280.1"><seg n="280.1.1">In het algemeen mag men in de kerk de aanschouwing niet voor het geloof <pb n="274" ed="VW"/>in de plaats trachten te stellen.</seg></s> <s n="280.2"><seg n="280.2.1">Ook de evangeliën zijn geschreven,</seg> <seg n="280.2.2">opdat wij zòuden <hi rend="italic">geloven,</hi></seg> <seg n="280.2.3">dat Jezus is de Christus (Joh. <choice><sic>20 : 3 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">20 : 31</corr></choice>).</seg></s> <s n="280.3"><seg n="280.3.1">Toen Petrus Jezus als de Christus beleed (Matth. 16 : 16),</seg> <seg n="280.3.2">noemde Jezus dat een openbaring van God en niet van vlees en bloed.</seg></s> <s n="280.4"><seg n="280.4.1">Een aanschouwelijkheid voor vlees en bloed mogen wij daarom aan de Zoon in de prediking niet trachten te geven.</seg></s> <s n="280.5"><seg n="280.5.1">Gedaante of heerlijkheid is er niet bij Hem,</seg> <seg n="280.5.2">die zichzelf vernietigd en vernederd heeft (Fil. 2 : 7, 8).</seg></s> <s n="280.6"><seg n="280.6.1">In die zin mogen wij nooit van Paulus op de evangeliën teruggaan.</seg></s> <s n="280.7"><seg n="280.7.1">Elke begeerte om daar een genie of held te vinden is heidens.</seg></s> <s n="280.8"><seg n="280.8.1">Ook mag men Jezus niet tekenen als een sociaal hervormer;</seg> <seg n="280.8.2">of als de profeet van een natuurlijke vroomheid,</seg> <seg n="280.8.3">wiens ziel 'van nature christinne'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n32" rend="superscript">32</ref> was,</seg> <seg n="280.8.4">of als brenger van een gezindheidsethiek,</seg> <seg n="280.8.5">een zedelijkheid van de binnenkamer des harten.</seg></s> <s n="280.9"><seg n="280.9.1">- Al deze vertolkingen van de evangeliën staan achter bij die van Paulus en maken het Evangelie krachteloos.</seg></s> <s n="280.10"><seg n="280.10.1">Ze zijn te aanschouwelijk,</seg> <seg n="280.10.2">ze passen het Woord Gods te direct op de maatschappij,</seg> <seg n="280.10.3">de wereld en de ziel toe,</seg> <seg n="280.10.4">alsof God en de mens congeniaal waren.</seg></s> <s n="280.11"><seg n="280.11.1">De aanwezigheid van God in Jezus' mensheid blijft een verborgenheid.</seg></s> <s n="280.12"><seg n="280.12.1">Er straalt van Hem geen numineuze of fascinerende goddelijkheid uit.</seg></s> <s n="280.13"><seg n="280.13.1">Dat zijn heidense geloofsvormen.</seg></s> <s n="280.14"><seg n="280.14.1">Ons geloof is minder zinnelijk.</seg></s> <s n="280.15"><seg n="280.15.1">Het ziet God niet <hi rend="italic">in</hi> het leven,</seg> <seg n="280.15.2">maar weet Hem daar <hi rend="italic">beneden.</hi></seg></s> <s n="280.16"><seg n="280.16.1">Als wij ons loslaten vallen wij niet in het ledige.</seg></s> <s n="280.17"><seg n="280.17.1">In Christus heeft God zich vernietigd en vernederd.</seg></s> <s n="280.18"><seg n="280.18.1">Naar zijn mensheid heeft Hij geleden,</seg> <seg n="280.18.2">is gestorven,</seg> <seg n="280.18.3">begraven,</seg> <seg n="280.18.4">nedergedaald ter helle.</seg></s> <s n="280.19"><seg n="280.19.1">Het is beter telkens op deze dorre,</seg> <seg n="280.19.2">aanstotelijke twee-naturenleer terug te gaan,</seg> <seg n="280.19.3">dan te offeren aan een romantische en heidense aanschouwelijkheid.</seg></s> <s n="280.20"><seg n="280.20.1">De troost van het Evangelie blijft er beter bij bewaard.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="105">
<head rend="after-blank"><s n="281.1"><seg n="281.1.1"><hi rend="italic">Profeet,</hi></seg> <seg n="281.1.2"><hi rend="italic">priester en koning</hi></seg></s></head>
<p><s n="282.1"><seg n="282.1.1">Pas als wij dit goed vasthouden is er geen bezwaar tegen,</seg> <seg n="282.1.2">om op de menselijke zijde van Jezus' leven de volle aandacht te vestigen,</seg> <seg n="282.1.3">zoals dat in de Westerse kerk in een of andere vorm altijd is geschied.</seg></s> <s n="282.2"><seg n="282.2.1">Daarbij is het dan wel zeer raadzaam,</seg> <seg n="282.2.2">het schema van de reformatoren te gebruiken en te spreken van Jezus' drieërlei ambt of werk:</seg> <seg n="282.2.3">dat van profeet,</seg> <seg n="282.2.4">dat van priester en dat van koning.</seg></s> <s n="282.3"><seg n="282.3.1">Men blijft daardoor in de bijbelse sfeer.</seg></s> <s n="282.4"><seg n="282.4.1">De profeet is een leraar,</seg> <seg n="282.4.2">maar van een heel bijzonder soort.</seg></s> <s n="282.5"><seg n="282.5.1">Hij leert met het oog op de voleinding der dingen.</seg></s> <s n="282.6"><seg n="282.6.1">- De priester draagt iets op voor God.</seg></s> <s n="282.7"><seg n="282.7.1">Maar wat hij te brengen heeft,</seg> <seg n="282.7.2">de oogstgaven der mensheid,</seg> <seg n="282.7.3">zijn de zonden.</seg></s> <s n="282.8"><seg n="282.8.1">- De koning is de gezalfde voor het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="282.8.2">die in de ure der verzoeking de heerschappij over de aardse koninkrijken afwijst.</seg></s> <s n="282.9"><seg n="282.9.1">- Het gevaar,</seg> <seg n="282.9.2">dat wij met deze leer der drie ambten van het Evangelie op de cultuur zouden overgaan,</seg> <seg n="282.9.3">is daardoor zeer getemperd.</seg></s> <s n="282.10"><seg n="282.10.1">Jezus' leven wordt dan gezien in verband met zijn bijzondere zending in de wereld,</seg> <seg n="282.10.2">niet als een deel van het wereldleven.</seg></s> <s n="282.11"><seg n="282.11.1">De profeet,</seg> <seg n="282.11.2">de priester en de koning zijn in Israël abnormale <pb n="275" ed="VW"/>verschijningen.</seg></s> <s n="282.12"><seg n="282.12.1">Amos ontkent dat hij profeet is (Amos 7 : 14).</seg></s> <s n="282.13"><seg n="282.13.1">De ware oudtestamentische priester is,</seg> <seg n="282.13.2">volgens Hebreeën 5,</seg> <seg n="282.13.3">Melchizedek,</seg> <seg n="282.13.4">een priester zonder geslachtsregister,</seg> <seg n="282.13.5">dus zonder legitimatiepapieren.</seg></s> <s n="282.14"><seg n="282.14.1">En het koningschap in Israël betekende verwerping van God (1 Sam. 8 : 7).</seg></s> <s n="282.15"><seg n="282.15.1">Deze ambten passen dus niet op normale wijze in Israëls geschiedenis.</seg></s> <s n="282.16"><seg n="282.16.1">Ze hangen eerder samen met de verborgen raad Gods.</seg></s> <s n="282.17"><seg n="282.17.1">Dit moet men wel in het oog houden,</seg> <seg n="282.17.2">als men ze gebruikt om Jezus' werk te verklaren.</seg></s> <s n="282.18"><seg n="282.18.1">Men zal er dan niet licht een cultureel gebruik van maken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="106">
<head><s n="283.1"><seg n="283.1.1"><hi rend="italic">De leer der drie ambten steunt de prediking,</hi></seg> <seg n="283.1.2"><hi rend="italic">in onderscheiding van het sacrament</hi></seg></s></head>
<p><s n="284.1"><seg n="284.1.1">Wanneer wij dan vragen,</seg> <seg n="284.1.2">waartoe de onderscheiding der ambten dienen moet,</seg> <seg n="284.1.3">dan wijs ik hier nog eens nadrukkelijk op de behoeften van de prediking.</seg></s> <s n="284.2"><seg n="284.2.1">Ik heb dat boven al eerder opgemerkt.</seg></s> <s n="284.3"><seg n="284.3.1">Wanneer wij alleen de sacramenten hadden,</seg> <seg n="284.3.2">was ze niet nodig.</seg></s> <s n="284.4"><seg n="284.4.1">De twee-naturenleer was dan voldoende.</seg></s> <s n="284.5"><seg n="284.5.1">Maar de prediking moet ook zorgen voor het gemoed en het leven.</seg></s> <s n="284.6"><seg n="284.6.1">In de kerk en op de catechisatie wordt ook gesproken over gebed en gebod,</seg> <seg n="284.6.2">omdat de kerk duur krijgt in de eeuwen.</seg></s> <s n="284.7"><seg n="284.7.1">Wij zeggen als christenen niet alleen met de <hi rend="italic">Twaalf artikelen:</hi></seg> <seg n="284.7.2"><hi rend="italic">ik geloof,</hi></seg> <seg n="284.7.3">maar ook:</seg> <seg n="284.7.4"><hi rend="italic">ik bid en ik leef.</hi></seg></s> <s n="284.8"><seg n="284.8.1">De leer der drie ambten geeft dan gelegenheid om de stof van het Evangelie of van de evangeliën,</seg> <seg n="284.8.2">al is het dan op zeer gebrekkige wijze,</seg> <seg n="284.8.3">over ons leven te verdelen.</seg></s> <s n="284.9"><seg n="284.9.1">In strikte zin heeft het <hi rend="italic">Evangelie</hi> geen duur;</seg> <seg n="284.9.2">het is omkeer.</seg></s> <s n="284.10"><seg n="284.10.1">Maar <hi rend="italic">de evangeliën</hi> hebben wel enige duur en daarin zijn zij een gelijkenis van het leven der kerk.</seg></s> <s n="284.11"><seg n="284.11.1">- Een tweede reden,</seg> <seg n="284.11.2">waarom de leer van de drie ambten de prediking kan dienen,</seg> <seg n="284.11.3">ligt hierin,</seg> <seg n="284.11.4">dat zij kan helpen ons bij de eenvoud van de evangeliën te houden.</seg></s> <s n="284.12"><seg n="284.12.1">De leer der naturen van Christus kan licht speculatief,</seg> <seg n="284.12.2">afgetrokken-wijsgerig worden.</seg></s> <s n="284.13"><seg n="284.13.1">Luther en Melanchton hebben daar last van gehad en hebben daartegenover op de aard van Jezus' werk gewezen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n33" rend="superscript">33</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 33 geschat; de OCR is hier beschadigd</note> <seg n="284.13.2">dat alleen uit het Oude Testament worden verstaan.</seg></s> <s n="284.14"><seg n="284.14.1">Wij herinneren ons,</seg> <seg n="284.14.2"><choice><sic>dat de houdt zich niet met afgetrokken denkbeelden bezig,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28">dat de prediking zich niet met afgetrokken denkbeelden bezig houdt,</corr></choice></seg> <seg n="284.14.3">maar met dingen die in het leven voorkomen.</seg></s> <s n="284.15"><seg n="284.15.1">Er is zaligmakende kracht in alles wat Jezus zegt,</seg> <seg n="284.15.2">lijdt en doet.</seg></s> <s n="284.16"><seg n="284.16.1">En dat kan met behulp van de leer der ambten tot uitdrukking worden gebracht.</seg></s> <s n="284.17"><seg n="284.17.1">Daardoor komt er een goddelijke zakelijkheid in de preek.</seg></s></p>
<p><s n="285.1"><seg n="285.1.1">En in de derde plaats kan deze verdeling van Christus' werk dienen om ons te houden bij de ascese,</seg> <seg n="285.1.2">die de kerk nooit uit het oog mag verliezen.</seg></s> <s n="285.2"><seg n="285.2.1">De verdeling is in het Evangelie zelf heel moeilijk door te voeren,</seg> <seg n="285.2.2">omdat de Zoon het werk van de dienstknechten juist onder één hoofd brengt.</seg></s> <s n="285.3"><seg n="285.3.1">Jezus' profetisch,</seg> <seg n="285.3.2">zijn priesterlijk en zijn koninklijk werk lopen dooreen.</seg></s> <s n="285.4"><seg n="285.4.1">- Maar als we dan van die goddelijke eenvoud in het Evangelie in de prediking een beetje moeten afgaan om uit te weiden over het leven,</seg> <seg n="285.4.2">dan is het veilig om dat te doen aan de hand van het Oude Testament.</seg></s> <s n="285.5"><seg n="285.5.1">Daarin ligt opgesloten,</seg> <pb n="276" ed="VW"/><seg n="285.5.2">dat het een zekere teruggang is,</seg> <seg n="285.5.3">en dat wij ons voelen vastgehouden door de samenvatting in Jezus Christus.</seg></s> <s n="285.6"><seg n="285.6.1">Het is een concessie aan de duur der eeuwen.</seg></s> <s n="285.7"><seg n="285.7.1">Wij houden daarbij in gedachtenis,</seg> <seg n="285.7.2">dat de volheid des tijds de eeuwigheid raakt en dat al het vergankelijke slechts een gelijkenis is.</seg></s> <s n="285.8"><seg n="285.8.1">Dit niet vergeten te hebben was volgens Augustinus het goede in alle instellingen van het Oude Testament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="285.9"><seg n="285.9.1">- Een behandeling van Jezus' onderwijs met verwijzing naar zijn profetisch ambt zal ons vrijwaren voor moraliseren.</seg></s> <s n="285.10"><seg n="285.10.1">Het voorbijgaande van de oudtestamentische priesterschap zal ons bij de bespreking van Jezus' lijden een waarschuwing zijn tegen sacramentalisme en episcopalisme,</seg> <seg n="285.10.2">tegen het zwelgen in mysteriën en plechtig gebaar.</seg></s> <s n="285.11"><seg n="285.11.1">En de regel van het koninklijk ambt zal ons in de toespraak afhouden van een vermenging van christendom en cultuur.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="107">
<head rend="after-blank"><s n="286.1"><seg n="286.1.1"><hi rend="italic">Verschillend gebruik van de dogmatische schema's</hi></seg></s></head>
<p><s n="287.1"><seg n="287.1.1">De onderscheiding van Christus' vernedering en verhoging,</seg> <seg n="287.1.2">die van zijn twee naturen en die van zijn drie ambten hebben elk een eigen betekenis voor de prediking.</seg></s> <s n="287.2"><seg n="287.2.1">In de dogmatiek worden ze soms te veel door elkaar gemengd,</seg> <seg n="287.2.2">zodat er verwarring ontstaat.</seg></s> <s n="287.3"><seg n="287.3.1">Zij moeten gescheiden blijven en geven dan drieërlei regel voor de christelijke toespraak,</seg> <seg n="287.3.2">naar gelang van de gelegenheid.</seg></s></p>
<p><s n="288.1"><seg n="288.1.1">Wanneer het Evangelie gesteld wordt in het schema van Christus' vernedering en verhoging,</seg> <seg n="288.1.2">dan beantwoordt dat het meest aan het symbolisch ritme van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="288.2"><seg n="288.2.1">De grote momenten,</seg> <seg n="288.2.2">die de prediking naar voren brengt,</seg> <seg n="288.2.3">worden er door geordend.</seg></s> <s n="288.3"><seg n="288.3.1">Deze indeling geeft steun aan de prediking op de grote feestdagen,</seg> <seg n="288.3.2">als de heilsfeiten elk afzonderlijk een eigen behandeling krijgen.</seg></s> <s n="288.4"><seg n="288.4.1">- Ze doet ons het Evangelie ook zien als de grote omkeer,</seg> <seg n="288.4.2">waarin God de tijd en het leven doormidden breekt.</seg></s></p>
<p><s n="289.1"><seg n="289.1.1">De leer der twee naturen is de eigenlijke dogmatische tekening,</seg> <seg n="289.1.2">het trekken van de grenslijn tussen God en mens,</seg> <seg n="289.1.3">tegen iedere heidense vermenging;</seg> <seg n="289.1.4">en tegelijk het vasthouden van de verbinding van beide;</seg> <seg n="289.1.5">het veilig stellen van de troost des Evangelies.</seg></s> <s n="289.2"><seg n="289.2.1">Hier slaapt de dogmatiek het diepst onder de preek;</seg> <seg n="289.2.2">ze zal nauwelijks genoemd kunnen worden.</seg></s> <s n="289.3"><seg n="289.3.1">Maar als latente vooronderstelling is de onderscheiding altijd aanwezig.</seg></s></p>
<p><s n="290.1"><seg n="290.1.1">De drie ambten dienen tot ordening van de stof van het Evangelie;</seg> <seg n="290.1.2">van de prediking in haar geheel;</seg> <seg n="290.1.3">van Oud en Nieuw Testament beide;</seg> <seg n="290.1.4">in de toespraak op de feestdagen,</seg> <seg n="290.1.5">maar ook in de feestloze helft van het jaar.</seg></s> <s n="290.2"><seg n="290.2.1">Dit schema dient ook,</seg> <seg n="290.2.2">om de stof der prediking in wijder omtrek op te zoeken.</seg></s> <s n="290.3"><seg n="290.3.1">Niet alleen in het Oude Testament en de evangeliën en de brieven,</seg> <seg n="290.3.2">maar ook in het kerkelijk en maatschappelijk leven.</seg></s> <s n="290.4"><seg n="290.4.1">Maar dan steeds in de geest van de bijbel en de kerkelijke ascese.</seg></s> <s n="290.5"><seg n="290.5.1">- Wanneer men de verschillende onderscheidingen op die wijze gebruikt,</seg> <seg n="290.5.2">zal men er meer nut van hebben dan <pb n="277" ed="VW"/>wanneer men alles vermengt.</seg></s> <s n="290.6"><seg n="290.6.1">Ze blijken dan deel te hebben aan het kritisch karakter van alle kerkelijke begrippen.</seg></s> <s n="290.7"><seg n="290.7.1">Ze geven maatstaf en indeling voor de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="291.1"><seg n="291.1.1">Wij spreken hier eerst over de staten,</seg> <seg n="291.1.2">dan over de naturen en tenslotte over de ambten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="108">
<head rend="after-blank"><s n="292.1"><seg n="292.1.1"><hi rend="italic">Jezus' geboorte</hi></seg></s></head>
<p><s n="293.1"><seg n="293.1.1">Bij Christus' vernedering komt de geboorte het eerst ter sprake.</seg></s> <s n="293.2"><seg n="293.2.1">Dat is niet,</seg> <seg n="293.2.2">zoals in het leven van grote mannen,</seg> <seg n="293.2.3">een merkwaardige datum,</seg> <seg n="293.2.4">overigens zonder betekenis.</seg></s> <s n="293.3"><seg n="293.3.1">Alleen in de cultuurgeschiedenis is het zo'n datum,</seg> <seg n="293.3.2">waarvanaf wij onze jaartelling rekenen.</seg></s> <s n="293.4"><seg n="293.4.1">En de oude kerk heeft met die datum meestal weinig gerekend.</seg></s> <s n="293.5"><seg n="293.5.1">Zij telde de tijden der kerk van Adam af.</seg></s></p>
<p><s n="294.1"><seg n="294.1.1">Jezus' geboorte heeft wèl betekenis;</seg> <seg n="294.1.2">zij is een heilsfeit evenals zijn lijden,</seg> <seg n="294.1.3">dood of opstanding.</seg></s> <s n="294.2"><seg n="294.2.1">Ze is het onderwerp van de viering van het Kerstfeest en die is meer dan een gedachtenisviering.</seg></s></p>
<p><s n="295.1"><seg n="295.1.1">Nu zou men kunnen vragen of Paulus dat niet geweten heeft,</seg> <seg n="295.1.2">omdat hij wel veel over Jezus' kruis en opstanding spreekt,</seg> <seg n="295.1.3">maar niet over de wonderbare geboorte.</seg></s> <s n="295.2"><seg n="295.2.1">En of de oude kerk dat niet verstaan heeft,</seg> <seg n="295.2.2">omdat zij het Kerstfeest zoveel later ging vieren dan het Paas- en Pinksterfeest.</seg></s> <s n="295.3"><seg n="295.3.1">- Om met het laatste te beginnen,</seg> <seg n="295.3.2">moeten wij opmerken,</seg> <seg n="295.3.3">dat de oude kerk ook wel hard gevochten heeft over de datum van het Paasfeest,</seg> <seg n="295.3.4">maar dat een theoloog als Irenaeus,</seg> <seg n="295.3.5">die zo grote betekenis heeft voor de Westerse kerk,</seg> <seg n="295.3.6">heel goed wist,</seg> <seg n="295.3.7">dat Pasen meer is dan het gedateerde feit van Jezus' opstanding.</seg></s> <s n="295.4"><seg n="295.4.1">Het is een goddelijk gebeuren,</seg> <seg n="295.4.2">dat de opvolging der dagen op de kalender verbreekt.</seg></s> <s n="295.5"><seg n="295.5.1">In die zin kent ook Paulus de wonderbare geboorte wel,</seg> <seg n="295.5.2">de vernietiging van Christus,</seg> <seg n="295.5.3">waarover hij spreekt in Filippenzen 2.</seg></s> <s n="295.6"><seg n="295.6.1">Het evangelie van Johannes heeft geen geboorteverhaal,</seg> <seg n="295.6.2">maar wel de verkondiging van de vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="295.7"><seg n="295.7.1">Men moet Lukas 2 lezen in verband met Johannes 1 en omgekeerd.</seg></s> <s n="295.8"><seg n="295.8.1">De heilsfeiten zijn gebeurtenissen,</seg> <seg n="295.8.2">die tegelijk Evangelieverkondiging zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="109">
<head rend="after-blank"><s n="296.1"><seg n="296.1.1"><hi rend="italic">De wonderbare geboorte</hi></seg></s></head>
<p><s n="297.1"><seg n="297.1.1">Er bestaat in de laatste tijd bij sommigen een neiging om de wonderbare geboorte van Jezus niet meer als een geloofsartikel te beschouwen.</seg></s> <s n="297.2"><seg n="297.2.1">Die zou in verband staan met het ascetisch ideaal van volkomenheid in de oude kerk en een miskenning van de plaats,</seg> <seg n="297.2.2">die het geslachtsleven in de schepping inneemt.</seg></s> <s n="297.3"><seg n="297.3.1">- Maar als we zo doen,</seg> <seg n="297.3.2">gaan de belofte en de theologie uit het Kerstfeest weg.</seg></s> <s n="297.4"><seg n="297.4.1">Dat feest is dan een vergissing van de kerk.</seg></s> <s n="297.5"><seg n="297.5.1">- De vraag,</seg> <seg n="297.5.2">of er een wonderbare geboorte is,</seg> <seg n="297.5.3">staat op hetzelfde plan als die andere,</seg> <seg n="297.5.4">of er een wonderbaar lijden en een wonderbaar sterven is.</seg></s> <s n="297.6"><seg n="297.6.1">En deze drie vragen moeten<pb n="278" ed="VW"/> weer beantwoord worden in verband met de belijdenis van Jezus' opstanding en hemelvaart.</seg></s> <s n="297.7"><seg n="297.7.1">Bij al deze dingen moeten wij ons de grondregel der kerk voor ogen houden,</seg> <seg n="297.7.2">die Jezus' godheid en mensheid beide belijdt,</seg> <seg n="297.7.3">zonder ze te vermengen.</seg></s> <s n="297.8"><seg n="297.8.1">Er is geen reden om dit bij Jezus' geboorte alleen niet te doen.</seg></s> <s n="297.9"><seg n="297.9.1">De <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> maken hier ook geen onderscheid.</seg></s> <s n="297.10"><seg n="297.10.1">Op het Kerstfeest moet er plaats blijven voor Luthers lied:</seg> <seg n="297.10.2">"Vom Himmel hoch da komm <choice><sic>l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">I</corr></choice>ch her."</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="110">
<head rend="after-blank"><s n="298.1"><seg n="298.1.1"><hi rend="italic">De vleeswording</hi></seg></s></head>
<p><s n="299.1"><seg n="299.1.1">Wat in Lukas 2 de wonderbare geboorte is,</seg> <seg n="299.1.2">heet in Johannes 1 de vleeswording (Joh. 1 14).</seg></s> <s n="299.2"><seg n="299.2.1">Wij kunnen die meer beperkt opvatten als het aannemen van menselijk vlees en bloed door de Zoon van God.</seg></s> <s n="299.3"><seg n="299.3.1">Of wij kunnen het hele verlossingswerk van Christus daaronder samenvatten.</seg></s> <s n="299.4"><seg n="299.4.1">De kerk heeft het meestal in die meer omvattende zin bedoeld.</seg></s> <s n="299.5"><seg n="299.5.1">De bedoeling is dan,</seg> <seg n="299.5.2">dat het Woord niet alleen 'een menselijke bestaanswijze' heeft aangenomen,</seg> <seg n="299.5.3">maar er wordt ook gelet op de oorspronkelijke eenheid van wat later wordt onderscheiden als persoon en werk.</seg></s> <s n="299.6"><seg n="299.6.1">De incarnatie draagt dan een wonderbaar karakter.</seg></s> <s n="299.7"><seg n="299.7.1">Bij de geboorte in biologische zin staan geest en geloof het verst terug in het mensenleven.</seg></s> <s n="299.8"><seg n="299.8.1">In verband daarmee noemen wij Jezus' geboorte wonderbaar.</seg></s> <s n="299.9"><seg n="299.9.1">Ze is vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="299.10"><seg n="299.10.1">Het is een werk van de Heilige Geest en van het geloof,</seg> <seg n="299.10.2">volgens de woorden der <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="299.11"><seg n="299.11.1">Het is een geloofsgeboorte.</seg></s></p>
<p><s n="300.1"><seg n="300.1.1">Wij zijn hier in iedere zin boven het menselijk-persoonlijke uit.</seg></s> <s n="300.2"><seg n="300.2.1">Wij bevinden ons met onze belijdenis van de vleeswording in het rijk van de Geest.</seg></s> <s n="300.3"><seg n="300.3.1">Alleen op die wijze ontlast het Evangelie ons van de erfenis der menselijke opvolging,</seg> <seg n="300.3.2">die wij erfzonde noemen en die op een sneeuwbal gelijkt,</seg> <seg n="300.3.3">die steeds sneller toeneemt in omvang.</seg></s></p>
<p><s n="301.1"><seg n="301.1.1">Wanneer de vleeswording niet zulk een trinitarisch werk des Geestes is,</seg> <seg n="301.1.2">waaraan alleen het geloof vat kan hebben,</seg> <seg n="301.1.3">dan blijven wij met dit leerstuk hangen in de persoonlijke,</seg> <seg n="301.1.4">ja de biologische sfeer.</seg></s> <s n="301.2"><seg n="301.2.1">Op de een of andere wijze wordt Jezus' verschijning dan voorgesteld als regelrechte voortzetting van de schepping,</seg> <seg n="301.2.2">die er op was aangelegd.</seg></s> <s n="301.3"><seg n="301.3.1">De incarnatie ligt dan in het verlengde van de creatie.</seg></s> <s n="301.4"><seg n="301.4.1">Gereformeerde theologen,</seg> <seg n="301.4.2">die zo spreken,</seg> <seg n="301.4.3">wijzen er dan wel op dat de schepping niet regelrecht leidt tot de vleeswording.</seg></s> <s n="301.5"><seg n="301.5.1">Maar op dit spoor kan men licht verder gaan en menen,</seg> <seg n="301.5.2">dat Jezus ook zonder de val wel gekomen zou zijn of dat Hij de hoogste exponent der schepping is,</seg> <seg n="301.5.3">de ideaalmens,</seg> <seg n="301.5.4">de godmens.</seg></s> <s n="301.6"><seg n="301.6.1">Dat is een heidense gedachte.</seg></s> <s n="301.7"><seg n="301.7.1">- In de schepping,</seg> <seg n="301.7.2">zoals wij die kennen door het Woord Gods,</seg> <seg n="301.7.3">is er maar één ding dat toeneemt:</seg> <seg n="301.7.4">de erfzonde.</seg></s></p>
<p><s n="302.1"><seg n="302.1.1">Wel is Jezus' komst voorbereid.</seg></s> <s n="302.2"><seg n="302.2.1">Maar de vleeswording des Woords kan alleen uit het Oude Testament worden verstaan.</seg></s> <s n="302.3"><seg n="302.3.1">Wij herinneren ons,</seg> <seg n="302.3.2">dat de <pb n="279" ed="VW"/>schepping daar een kritisch begrip is en dat haar geschiedenis een verhaal is van de val.</seg></s> <s n="302.4"><seg n="302.4.1">De vleeswording kan nooit in het verlengde daarvan liggen.</seg></s> <s n="302.5"><seg n="302.5.1">De voltooide val is de ellende.</seg></s> <s n="302.6"><seg n="302.6.1">En de voortgaande zonde is de erfzonde.</seg></s> <s n="302.7"><seg n="302.7.1">De vleeswording is een ander werk Gods.</seg></s> <s n="302.8"><seg n="302.8.1">Een werk uit de diepte,</seg> <seg n="302.8.2">in vernietiging en vernedering,</seg> <seg n="302.8.3">dat uitloopt op de vertroosting des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="302.9"><seg n="302.9.1">Daarom staat in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen:</hi></seg> <seg n="302.9.2">ontvangen van de Heilige Geest.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="111">
<head rend="after-blank"><s n="303.1"><seg n="303.1.1"><hi rend="italic">Vleeswording en verzoening</hi></seg></s></head>
<p><s n="304.1"><seg n="304.1.1">Men kan Gods openbaring voornamelijk op twee manieren opvatten.</seg></s> <s n="304.2"><seg n="304.2.1">Men kan zeggen:</seg> <seg n="304.2.2">openbaring is verlossing,</seg> <seg n="304.2.3">of:</seg> <seg n="304.2.4">openbaring is verzoening.</seg></s> <s n="304.3"><seg n="304.3.1">De oosterse kerk heeft vooral het eerste gedaan,</seg> <seg n="304.3.2">de Westerse het laatste,</seg> <seg n="304.3.3">zonder dat echter beide manieren elkaar uitsluiten.</seg></s> <s n="304.4"><seg n="304.4.1">In de Anglicaanse kerk staat de verlossing ook sterk in het middelpunt van de prediking.</seg></s> <s n="304.5"><seg n="304.5.1">- De roomse kerk spreekt vaak van verlossing als de protestanten van verzoening spreken.</seg></s> <s n="304.6"><seg n="304.6.1">Die kerk ziet in de verlossing soms een voortzetting van de vleeswording,</seg> <seg n="304.6.2">terwijl de protestanten tussen vleeswording en verzoening een minder regelrechte verhouding aannemen.</seg></s> <s n="304.7"><seg n="304.7.1">Voor hen is de vleeswording evenals de schepping een kritisch begrip.</seg></s> <s n="304.8"><seg n="304.8.1">Zij kan niet worden voortgezet,</seg> <seg n="304.8.2">maar openbaart Gods toorn over de zonde en daardoor de noodzakelijkheid der verzoening.</seg></s> <s n="304.9"><seg n="304.9.1">Zij krijgt tot haar tegenhanger de uitstorting van de Heilige Geest,</seg> <seg n="304.9.2">de Trooster.</seg></s></p>
<p><s n="305.1"><seg n="305.1.1">De vleeswording is in zekere zin het meest omvattende en het geweldigste begrip uit de dogmatiek.</seg></s> <s n="305.2"><seg n="305.2.1">Zij geeft naam aan het hele grote hart der <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="305.3"><seg n="305.3.1">Wanneer wij bij de leer over Christus moesten blijven staan en er geen belijdenis van de Heilige Geest volgde,</seg> <seg n="305.3.2">dan zou men alles er onder moeten brengen.</seg></s> <s n="305.4"><seg n="305.4.1">In het tweede Artikel wordt over verzoening ook niet gesproken.</seg></s> <s n="305.5"><seg n="305.5.1">Alles is indalen en opstijgen;</seg> <seg n="305.5.2">vernedering en verhoging;</seg> <seg n="305.5.3">handeling van het Woord met het vlees.</seg></s></p>
<p><s n="306.1"><seg n="306.1.1">Nu echter de vleeswording éénmaal is geschied en niet doorgaat;</seg> <seg n="306.1.2">nu zij wordt voortgezet door wat men haar tegendeel kan noemen,</seg> <seg n="306.1.3">de komst van de Heilige <hi rend="italic">Geest</hi></seg> <seg n="306.1.4"><hi rend="italic">-</hi> Geest is geen vlees</seg> <seg n="306.1.5">- nu is dat voor ons een aanwijzing,</seg> <seg n="306.1.6">dat het nodig is volle aandacht te schenken aan de verzoening en het hele Evangelie ook onder die titel te bezien.</seg></s> <s n="306.2"><seg n="306.2.1">- Verlossing is dan de schakel die beiden verbindt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="112">
<head rend="after-blank"><s n="307.1"><seg n="307.1.1"><choice><sic>Jezus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10"><hi rend="italic">Jezus' </hi></corr></choice><hi rend="italic">geboorte in de prediking</hi></seg></s></head>
<p><s n="308.1"><seg n="308.1.1">De geboorte van Jezus zal dus in de prediking voorkomen in meer bijzondere èn in meer algemene zin.</seg></s> <s n="308.2"><seg n="308.2.1">Als enkel feit is ze het onderwerp van het kerstevangelie.</seg></s> <s n="308.3"><seg n="308.3.1">Onze gereformeerde vaderen hebben echter geweten,</seg> <seg n="308.3.2">dat daarin gevaar voor isolering schuilt.</seg></s> <s n="308.4"><seg n="308.4.1">En de hele christelijke kerk is de kerstfeestviering pas enkele honderden jaren na Jezus' geboorte begonnen.</seg></s> <s n="308.5"><seg n="308.5.1">- De <pb n="280" ed="VW"/>vleeswording des Woords,</seg> <seg n="308.5.2">als trinitarisch werk,</seg> <seg n="308.5.3">staat in het middelpunt van iedere prediking,</seg> <seg n="308.5.4">zoals de artikelen over Jezus Christus in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="308.6"><seg n="308.6.1">Het is de eigenlijke substantie van Gods openbaring,</seg> <seg n="308.6.2">het grote middenpaneel in de triptiek der heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="308.6.3">waarnaast de uitbeelding van schepping en vertroosting,</seg> <seg n="308.6.4">de verkondiging van Vader en Geest,</seg> <seg n="308.6.5">de vleugels zijn.</seg></s> <s n="308.7"><seg n="308.7.1">Zo moet het ook in iedere toespraak zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="113">
<head rend="after-blank"><s n="309.1"><seg n="309.1.1"><hi rend="italic">Woord en vlees</hi></seg></s></head>
<p><s n="310.1"><seg n="310.1.1">Wanneer wij dan in de prediking het Woord tot het vlees,</seg> <seg n="310.1.2">de mens,</seg> <seg n="310.1.3">zoeken te brengen</seg> <seg n="310.1.4">- vleeswording heet ook menswording</seg> <seg n="310.1.5">- dan moeten wij er aan denken dat beiden niet bij elkaar passen.</seg></s> <s n="310.2"><seg n="310.2.1">Het geloof onderstelt een wonderbare geboorte.</seg></s> <s n="310.3"><seg n="310.3.1">"Hij is gekomen tot het zijne,</seg> <seg n="310.3.2">en de zijnen hebben Hem niet aangenomen" (Joh. 1 : 11).</seg></s> <s n="310.4"><seg n="310.4.1">Wanneer wij in verzoeking komen een zekere redelijkheid in de verkondiging te brengen;</seg> <seg n="310.4.2">te veel aanknopingspunten te zoeken,</seg> <seg n="310.4.3">waar die niet zijn;</seg> <seg n="310.4.4">te veel licht te toveren uit het innerlijke van de mens zelf,</seg> <seg n="310.4.5">te veel redelijke godsdienst in zijn geest aan te nemen;</seg> <seg n="310.4.6">te veel christinne-natuur in zijn ziel;</seg> <seg n="310.4.7">te veel vroom gevoel in zijn hart,</seg> <seg n="310.4.8">dan kan dat de prediking schaden.</seg></s> <s n="310.5"><seg n="310.5.1">Woord en vlees in bijbelse zin,</seg> <seg n="310.5.2">dat zijn God en mens,</seg> <seg n="310.5.3">de Heilige en de zondaar,</seg> <seg n="310.5.4">de Schepper en de afvallige.</seg></s> <s n="310.6"><seg n="310.6.1">Het Woord is niet wereldrede.</seg></s> <s n="310.7"><seg n="310.7.1">Dat is een heidense gedachte.</seg></s> <s n="310.8"><seg n="310.8.1">De vleeswording des Woords is een reddend <hi rend="italic">Evangelie.</hi></seg></s> <s n="310.9"><seg n="310.9.1">Meer dan dat de kennis Gods in Christus bevattelijk is,</seg> <seg n="310.9.2">is dit de heerlijkheid der prediking,</seg> <seg n="310.9.3">dat er een kennis is die alle begrip te boven gaat.</seg></s> <s n="310.10"><seg n="310.10.1">Dat het vlees het Woord kan verstaan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="114">
<head rend="after-blank"><s n="311.1"><seg n="311.1.1"><hi rend="italic">Christus' lijden</hi></seg></s></head>
<p><s n="312.1"><seg n="312.1.1">In de volgorde der <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> komt na het 'geboren uit de maagd Maria' het 'die geleden heeft onder Pontius Pilatus' en in Filippenzen 2 staat na vers 7,</seg> <seg n="312.1.2">waar de vernietiging,</seg> <seg n="312.1.3">de menswording,</seg> <seg n="312.1.4">genoemd wordt,</seg> <seg n="312.1.5">vers 8,</seg> <seg n="312.1.6">waar over de vernedering,</seg> <seg n="312.1.7">de kruisdood,</seg> <seg n="312.1.8">gesproken wordt.</seg></s> <s n="312.2"><seg n="312.2.1">Wanneer de vleeswording,</seg> <seg n="312.2.2">de incarnatie,</seg> <seg n="312.2.3">een voortzetting was van de schepping,</seg> <seg n="312.2.4">de creatie,</seg> <seg n="312.2.5">niet in kritische,</seg> <seg n="312.2.6">bijbelse,</seg> <seg n="312.2.7">christelijke zin,</seg> <seg n="312.2.8">maar in creatuurlijke,</seg> <seg n="312.2.9">heidense zin,</seg> <seg n="312.2.10">dan was deze opvolging onbegrijpelijk.</seg></s> <s n="312.3"><seg n="312.3.1">Dan zouden wij na de belijdenis van de menswording een aanbidding van de godmens moeten verwachten.</seg></s> <s n="312.4"><seg n="312.4.1">En dan zou in de apostolische geloofsbelijdenis op de geboorte,</seg> <seg n="312.4.2">het leven van Jezus gevolgd zijn.</seg></s> <s n="312.5"><seg n="312.5.1">Dat leven zou dan als een openbaring van goddelijkheid moeten zijn behandeld;</seg> <seg n="312.5.2">een apotheose van wat in het geheim der geboorte verscholen lag.</seg></s> <s n="312.6"><seg n="312.6.1">- Van dit alles vinden wij niets.</seg></s> <s n="312.7"><seg n="312.7.1">Dat komt,</seg> <seg n="312.7.2">omdat de kerk niet behoeft te geloven in een halfgod,</seg> <seg n="312.7.3">maar mag geloven dat God mens geworden is.</seg></s> <s n="312.8"><seg n="312.8.1">God komt niet in ons leven om verheerlijkt te worden,</seg> <seg n="312.8.2">maar om vernietigd en vernederd te worden.</seg></s> <s n="312.9"><seg n="312.9.1">Zijn gedaante en <pb n="281" ed="VW"/>heerlijkheid (Jes. 53 : 2) is er niet aan Hem te zien.</seg></s> <s n="312.10"><seg n="312.10.1">De hemelen vertellen Gods eer en het uitspansel zijner handen werk,</seg> <seg n="312.10.2">maar hier in het Evangelie is zijn eer in zijn barmhartigheid en lijden.</seg></s> <s n="312.11"><seg n="312.11.1">Daarom gaan de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> van de geboorte dadelijk op het lijden over.</seg></s> <s n="312.12"><seg n="312.12.1">In onze toespraak mogen wij daarom van Jezus geen held of heilige of martelaar maken;</seg> <seg n="312.12.2">nog minder een schone ziel of vroom belijder;</seg> <seg n="312.12.3">en allerminst een sociale of culturele verschijning.</seg></s> <s n="312.13"><seg n="312.13.1">Jezus is de <hi rend="italic">Heiland</hi> der wereld.</seg></s> <s n="312.14"><seg n="312.14.1">Hij is "Gods Zoon",</seg> <seg n="312.14.2">"geworden uit een vrouw,</seg> <seg n="312.14.3">geworden onder de wet" (Gal. 4 : 4).</seg></s> <s n="312.15"><seg n="312.15.1">Hij heeft de toorn Gods tegen de zonde van het ganse menselijk geslacht gedragen (zondag 15).</seg></s> <s n="312.16"><seg n="312.16.1">Hij heeft "de vervloeking,</seg> <seg n="312.16.2">die op mij lag,</seg> <seg n="312.16.3">op zich geladen" (zondag 15).</seg></s> <s n="312.17"><seg n="312.17.1">- Hij is niet de bloem der schepping,</seg> <seg n="312.17.2">maar Hij is zelf God,</seg> <seg n="312.17.3">die zich in onze plaats gesteld heeft;</seg> <seg n="312.17.4">die ons is gevolgd in onze val.</seg></s> <s n="312.18"><seg n="312.18.1">Hij is de Zoon,</seg> <seg n="312.18.2">door wiens persoon en werk wij pas goed weten,</seg> <seg n="312.18.3">dat de Schepper waarlijk een Vader is.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="115">
<head rend="after-blank"><s n="313.1"><seg n="313.1.1"><hi rend="italic">De verhouding van Vader en Zoon in het lijden</hi></seg></s></head>
<p><s n="314.1"><seg n="314.1.1">De verhouding van de Vader en de Zoon in het lijden van Jezus heeft steeds in het middelpunt van de belangstelling der gelovige gemeente gestaan.</seg></s> <s n="314.2"><seg n="314.2.1">Ook dan,</seg> <seg n="314.2.2">als men meer op de verlossing dan op de verzoening de nadruk legde.</seg></s> <s n="314.3"><seg n="314.3.1">Want ook voor het karakter van de verlossing is die verhouding beslissend.</seg></s> <s n="314.4"><seg n="314.4.1">Als wij,</seg> <seg n="314.4.2">zoals hier,</seg> <seg n="314.4.3">het Evangelie niet beschouwen aan de hand van de drie ambten,</seg> <seg n="314.4.4">maar in verband met vernedering en verhoging,</seg> <seg n="314.4.5">dan moet het lijden meer in verband met de verlossing dan met de verzoening worden beschouwd.</seg></s> <s n="314.5"><seg n="314.5.1">En dan valt het te meer op,</seg> <seg n="314.5.2">dat geboorte en lijden vlak naast elkaar staan.</seg></s></p>
<p><s n="315.1"><seg n="315.1.1">Als wij straks over de verzoening spreken,</seg> <seg n="315.1.2">bij het priesterlijk ambt,</seg> <seg n="315.1.3">komt de vraag naar voren,</seg> <seg n="315.1.4">hoe wij in de christelijke toespraak moeten handelen over de verhouding van Vader en Zoon in verband met de betekenis van het lijden,</seg> <seg n="315.1.5">uit een rechterlijk,</seg> <seg n="315.1.6">zedelijk of opvoedkundig oogpunt,</seg> <seg n="315.1.7">omdat de uitlegging van het Evangelie dan meer over het hele leven uitweidt.</seg></s> <s n="315.2"><seg n="315.2.1">Hier,</seg> <seg n="315.2.2">waar lijden en geboorte naast elkaar staan,</seg> <seg n="315.2.3">waar het lijden een trap is in de vernedering der vleeswording,</seg> <seg n="315.2.4">doen wij dat niet.</seg></s> <s n="315.3"><seg n="315.3.1">Wij letten nu meer op de kosmische betekenis van het lijden.</seg></s> <s n="315.4"><seg n="315.4.1">Niet in wijsgerige zin,</seg> <seg n="315.4.2">maar in verband met de schepping,</seg> <seg n="315.4.3">zoals wij die in het vorig hoofdstuk hebben leren kennen en zoals het Oude Testament in zijn geheel ons die leert zien.</seg></s></p>
<p><s n="316.1"><seg n="316.1.1">Dan zien wij,</seg> <seg n="316.1.2">dat een verhoging in de rang der geboorte geen toeneming van zaligheid betekent.</seg></s> <s n="316.2"><seg n="316.2.1">Zelfs God kan de gevallen wereld niet helpen,</seg> <seg n="316.2.2">zonder aan haar lijden deel te nemen.</seg></s> <s n="316.3"><seg n="316.3.1">De vleeswording betekent het diepste lijden dat de wereld kent.</seg></s> <s n="316.4"><seg n="316.4.1">Het is lijden bij uitnemendheid "de ganse tijd zijns levens op de aarde,</seg> <seg n="316.4.2">maar inzonderheid aan het einde zijns levens".</seg></s> <s n="316.5"><seg n="316.5.1">Op een directe wijze is de wereld niet te helpen.</seg></s> <s n="316.6"><seg n="316.6.1">De schepping gaat niet regelrecht over in een koninkrijk Gods;</seg> <seg n="316.6.2">ook niet geleidelijk-regelrecht.</seg></s> <s n="316.7"><seg n="316.7.1">Alleen door <pb n="282" ed="VW"/>het oordeel heen kan de mensheid verlost worden.</seg></s> <s n="316.8"><seg n="316.8.1">Geboorte levert geen grondslag voor zaligheid.</seg></s></p>
<p><s n="317.1"><seg n="317.1.1">In de vleeswording staat God als Lijder tegenover God als Schepper.</seg></s> <s n="317.2"><seg n="317.2.1">De Zoon neemt ook de indirecte gevolgen van de schepping des Vaders op zich.</seg></s> <s n="317.3"><seg n="317.3.1">De oordelen,</seg> <seg n="317.3.2">waardoor de val,</seg> <seg n="317.3.3">de kennis des goeds en des kwaads,</seg> <seg n="317.3.4">wordt voortgedreven tot Golgotha toe.</seg></s> <s n="317.4"><seg n="317.4.1">- En deze indirecte gevolgen der schepping heten in de bijbel eigenlijk pas de schepping.</seg></s> <s n="317.5"><seg n="317.5.1">Daardoor verschilt de prediking des bijbels van alle naturalisme.</seg></s> <s n="317.6"><seg n="317.6.1">Creaturen,</seg> <seg n="317.6.2">schepselen,</seg> <seg n="317.6.3">heten vaak juist de heidenen,</seg> <seg n="317.6.4">de van God afgevallenen.</seg></s> <s n="317.7"><seg n="317.7.1">En de Joden doen dezelfde dingen (Rom. 2 : 1).</seg></s></p>
<p><s n="318.1"><seg n="318.1.1">Die 'stroom van ongerechtigheden' (ps. 65 oude her.) en de oordelen,</seg> <seg n="318.1.2">die daarachter schuilen,</seg> <seg n="318.1.3">heeft de Zoon Gods op zich zien aanlopen (Jes. 53 : 6).</seg></s> <s n="318.2"><seg n="318.2.1">En zo staan de Vader en de Zoon in de bijbel heel anders tegenover elkaar dan in iedere emanatieleer der oudheid.</seg></s> <s n="318.3"><seg n="318.3.1">Het beeld van zon en licht,</seg> <seg n="318.3.2">dat men daar gaarne gebruikt,</seg> <seg n="318.3.3">kan hier niet dienen.</seg></s> <s n="318.4"><seg n="318.4.1">Woord en vlees is een bittere tegenstelling en in verband daarmee krijgt ook de verhouding van schepping en Evangelie,</seg> <seg n="318.4.2">Vader en Zoon,</seg> <seg n="318.4.3">een spanning,</seg> <seg n="318.4.4">die alleen eigen is aan de christelijke verkondiging.</seg></s> <s n="318.5"><seg n="318.5.1">Men mag die er niet uitnemen in de toespraak.</seg></s> <s n="318.6"><seg n="318.6.1">Ook van hier uit blijkt de noodzakelijkheid der christelijke ascese.</seg></s> <s n="318.7"><seg n="318.7.1">Men kan zich aan de schepping niet ongereserveerd overgeven op ieder levensterrein.</seg></s> <s n="318.8"><seg n="318.8.1">Tegenover de Schepper staat altijd de Lijder en de gemeente viert telkens de gedachtenis aan zijn dood.</seg></s> <s n="318.9"><seg n="318.9.1">Die is niet slechts een <hi rend="italic">episode</hi> in de schepping,</seg> <seg n="318.9.2">maar een kosmisch <hi rend="italic">beginsel.</hi></seg></s> <s n="318.10"><seg n="318.10.1">Het Woord is vlees geworden.</seg></s> <s n="318.11"><seg n="318.11.1">- En van Golgotha af moet de schepping gezien worden.</seg></s> <s n="318.12"><seg n="318.12.1">Men ziet dan heel wat meer en ook minder vrolijke dingen dan van Genesis 1 uit.</seg></s> <s n="318.13"><seg n="318.13.1">Naar die ernstige kijk op de wereld moet het leven ingericht worden.</seg></s></p>
<p><s n="319.1"><seg n="319.1.1">Tegelijk zullen wij dan inzien,</seg> <seg n="319.1.2">dat de schepping ruimer is dan wij vaak denken.</seg></s> <s n="319.2"><seg n="319.2.1">Het staat al in Psalm 19.</seg></s> <s n="319.3"><seg n="319.3.1">Tegenover het ruime hemelrond wordt daar des Heren wet gesteld,</seg> <seg n="319.3.2">die het hart bekeert.</seg></s> <s n="319.4"><seg n="319.4.1">Daarin in wijder ruimte.</seg></s> <s n="319.5"><seg n="319.5.1">Bij het vleesgeworden Woord is plaats voor menigeen,</seg> <seg n="319.5.2">voor wie in de schepping buiten de Zoon alle kans schijnt verkeken.</seg></s> <s n="319.6"><seg n="319.6.1">Eigenlijk geldt dat voor ieder.</seg></s> <s n="319.7"><seg n="319.7.1">"Niemand komt tot de Vader dan door mij",</seg> <seg n="319.7.2">zegt Jezus (Joh. 14 : 6).</seg></s> <s n="319.8"><seg n="319.8.1">De christelijke ascese is de enige levensmogelijkheid.</seg></s> <s n="319.9"><seg n="319.9.1">Haar engte is tevens ruimte voor de zondaar.</seg></s></p>
<p><s n="320.1"><seg n="320.1.1">Deze betekenis van Jezus' lijden,</seg> <seg n="320.1.2">met haar algemeen karakter,</seg> <seg n="320.1.3">komt in onze tijd weer sterk naar voren.</seg></s> <s n="320.2"><seg n="320.2.1">De prediker voelt behoefte om haar te verkondigen aan een geslacht,</seg> <seg n="320.2.2">dat met ongekende spanningen in het leven in aanraking komt.</seg></s> <s n="320.3"><seg n="320.3.1">Wij komen minder in verzoeking op het altaar van het humanisme te offeren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="116">
<head><pb n="283" ed="VW"/><s n="321.1"><seg n="321.1.1"><hi rend="italic">Nederdaling ter helle</hi></seg></s></head>
<p><s n="322.1"><seg n="322.1.1">Over Jezus' kruisiging en begrafenis behoeven wij in dit verband niet verder te spreken.</seg></s> <s n="322.2"><seg n="322.2.1">In de orde der vernedering zijn dit de verdere treden,</seg> <seg n="322.2.2">waarlangs Gods Zoon de ladder des levens afdaalt.</seg></s> <s n="322.3"><seg n="322.3.1">De bijzondere betekenis,</seg> <seg n="322.3.2">gelijkenis of belofte,</seg> <seg n="322.3.3">die er in liggen opgesloten,</seg> <seg n="322.3.4">kunnen beter bij de ambten worden besproken.</seg></s> <s n="322.4"><seg n="322.4.1">Iets wat hier wel past,</seg> <seg n="322.4.2">vindt men bijv. in zondag 16,</seg> <seg n="322.4.3">waar gevraagd wordt:</seg> <seg n="322.4.4">"Waarom is Hij begraven geworden."</seg></s> <s n="322.5"><seg n="322.5.1">Dan wordt geantwoord:</seg> <seg n="322.5.2">"om daarmede te betuigen,</seg> <seg n="322.5.3">dat Hij waarlijk gestorven is."</seg></s> <s n="322.6"><seg n="322.6.1">- Daarmee wordt geen bijzondere zin in de begrafenis gezocht dan alleen voor zover zij een verdieping in de dood betekent.</seg></s> <s n="322.7"><seg n="322.7.1">Wij blijven daarmee in de kosmische sfeer.</seg></s></p>
<p><s n="323.1"><seg n="323.1.1">Dat is ook het geval met de nederdaling ter helle.</seg></s> <s n="323.2"><seg n="323.2.1">Die past geheel in het verband dat ons hier bezighoudt.</seg></s> <s n="323.3"><seg n="323.3.1">De oude kerk las meer en iets anders in dit artikel,</seg> <seg n="323.3.2">dan de latere.</seg></s> <s n="323.4"><seg n="323.4.1">Vooral de gereformeerden konden met de kosmische betekenis daarvan niet meer terecht en gaven er een andere zin aan;</seg> <seg n="323.4.2">in aansluiting aan Jezus' hogepriesterlijke werk.</seg></s> <s n="323.5"><seg n="323.5.1">Waar dit artikel pas laat in de apostolische geloofsbelijdenis is opgenomen,</seg> <seg n="323.5.2">bestaat er geen dwingende reden het bijzonder op de voorgrond te plaatsen.</seg></s> <s n="323.6"><seg n="323.6.1">Ik wil er alleen op wijzen,</seg> <seg n="323.6.2">dat de kosmische zin door ons misschien weer beter verstaan wordt.</seg></s> <s n="323.7"><seg n="323.7.1">Dat de dood zijn graden heeft en het graf zijn trappen,</seg> <seg n="323.7.2">ligt in een kritische opvatting van de schepping opgesloten.</seg></s> <s n="323.8"><seg n="323.8.1">En Christus' vernedering gaat dan door tot de laagste trap.</seg></s> <s n="323.9"><seg n="323.9.1">In een tijd van apocalyptische aspecten kan de prediking zich eigenlijk de weelde niet veroorloven,</seg> <seg n="323.9.2">een artikel als dit op non-activiteit te plaatsen.</seg></s> <s n="323.10"><seg n="323.10.1">De wereld is sedert de Renaissance en de Kerkhervorming niet zo humaan geworden,</seg> <seg n="323.10.2">dat zij het diepste en het ergste zou mogen beperken tot de menselijke ziel.</seg></s> <s n="323.11"><seg n="323.11.1">Het leed en de dood zijn ook van kosmische afmetingen.</seg></s> <s n="323.12"><seg n="323.12.1">'Christus in de loopgraven' is geen onderwerp voor de prediking,</seg> <seg n="323.12.2">dat onze tijd niet zou verstaan.</seg></s> <s n="323.13"><seg n="323.13.1">Er bestaat zelfs een hele literatuur in briefvorm,</seg> <seg n="323.13.2">die onder die titel zou kunnen worden samengevat.</seg></s> <s n="323.14"><seg n="323.14.1">Begrip voor 'de nederdaling ter helle' is hier wel aanwezig.</seg></s> <s n="323.15"><seg n="323.15.1">Ze blijft dan een trap in <hi rend="italic">de vernedering,</hi></seg> <seg n="323.15.2"><hi rend="italic">zoals</hi> de reformatoren het hebben opgevat.</seg></s> <s n="323.16"><seg n="323.16.1">Men gaat er dan de spiritualistische kant niet mee op,</seg> <seg n="323.16.2">waartoe de oudchristelijke voorstelling aanleiding zou kunnen geven.</seg></s> <s n="323.17"><seg n="323.17.1">Het artikel geeft enkel uitdrukking aan het geloof aan het bestaan van trappen in het kosmische leed.</seg></s> <s n="323.18"><seg n="323.18.1">- Dat Christus daarin is neergedaald,</seg> <seg n="323.18.2">mag men in onze tijd allerminst uit de prediking weglaten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="117">
<head rend="after-blank"><s n="324.1"><seg n="324.1.1"><hi rend="italic">De opstanding</hi></seg></s></head>
<p><s n="325.1"><seg n="325.1.1">Bij de bespreking van de opstanding in dit verband moeten wij weer in het oog houden,</seg> <seg n="325.1.2">dat zij hier gezien wordt als een trap in de verhoging,</seg> <seg n="325.1.3">zoals in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="325.1.4">en niet hoofdzakelijk met het oog op de verzoening,</seg> <seg n="325.1.5">zoals <pb n="284" ed="VW"/>dat in de Heidelbergse catechismus plaats heeft.</seg></s> <s n="325.2"><seg n="325.2.1">Deze twee beschouwingswijzen sluiten elkaar niet uit.</seg></s> <s n="325.3"><seg n="325.3.1">Ik heb daar telkens reeds op gewezen en wil dat hier nog eens herhalen.</seg></s></p>
<p><s n="326.1"><seg n="326.1.1">Des te meer moet er hier op gewezen worden,</seg> <seg n="326.1.2">dat het geloof in de opstanding van Jezus iets anders is dan het geloof in de onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="326.2"><seg n="326.2.1">Immers men zou kunnen menen,</seg> <seg n="326.2.2">dat in het paasevangelie van de apostolische geloofsbelijdenis Jezus de brenger van de onsterfelijkheid is en dat de christelijke onderwijzing van de catechismus,</seg> <seg n="326.2.3">die met de duur der kerk rekent,</seg> <seg n="326.2.4">pas een goddelijk oordeel in de opstanding ziet,</seg> <seg n="326.2.5">zodat er daarom sprake kan zijn van recht en verzoening.</seg></s></p>
<p><s n="327.1"><seg n="327.1.1">Dit is niet het geval.</seg></s> <s n="327.2"><seg n="327.2.1">Ook in verband met de verlossing is opstanding een kritisch begrip.</seg></s> <s n="327.3"><seg n="327.3.1">Zij volgt niet noodzakelijkerwijze op Jezus' dood,</seg> <seg n="327.3.2">zodat Hij daarom voortleeft.</seg></s> <s n="327.4"><seg n="327.4.1">Dan was er geen verschil tussen het heidense onsterfelijkheidsgeloof en het christelijke.</seg></s> <s n="327.5"><seg n="327.5.1">Het was dan een zuiver zakelijke opvatting van toestanden na de dood.</seg></s> <s n="327.6"><seg n="327.6.1">En in verband met heidense religie,</seg> <seg n="327.6.2">die in de onsterfelijkheid vooral het goddelijke zag,</seg> <seg n="327.6.3">was opstanding dan een vergoddelijking van de mens.</seg></s> <s n="327.7"><seg n="327.7.1">De menswording van God bij de vernedering zou dan hier ombuigen in een vergoddelijking van de mens bij de verhoging.</seg></s> <s n="327.8"><seg n="327.8.1">- Dat is niet de bijbelse verkondiging.</seg></s></p>
<p><s n="328.1"><seg n="328.1.1">Juist daarom is het zo goed Christus' opstanding ook afzonderlijk onder het gezichtspunt van de verlossing te bezien.</seg></s> <s n="328.2"><seg n="328.2.1">Want dan staat voorop,</seg> <seg n="328.2.2">dat vernedering en verhoging tot dezelfde daad Gods behoren.</seg></s> <s n="328.3"><seg n="328.3.1">Dan kan in de vernedering God het subject niet zijn,</seg> <seg n="328.3.2">dat in ons bestaan,</seg> <seg n="328.3.3">onze vloek,</seg> <seg n="328.3.4">ons lijden,</seg> <seg n="328.3.5">onze dood indaalt,</seg> <seg n="328.3.6">zonder dat Hij het in de verhoging ook is.</seg></s> <s n="328.4"><seg n="328.4.1">De opstanding is geen voortleven van de mens,</seg> <seg n="328.4.2">maar een voortgang in Gods arbeid.</seg></s> <s n="328.5"><seg n="328.5.1">De vleeswording is een trinitarisch werk van het begin tot het einde.</seg></s> <s n="328.6"><seg n="328.6.1">Het geschiedt alles voor ons.</seg></s></p>
<p><s n="329.1"><seg n="329.1.1">Aan het kruis blijft God toch God.</seg></s> <s n="329.2"><seg n="329.2.1">En in de opstanding blijft de mens toch mens.</seg></s> <s n="329.3"><seg n="329.3.1">Christus is op beide manieren onze middelaar,</seg> <seg n="329.3.2">zo zeiden de reformatoren.</seg></s></p>
<p><s n="330.1"><seg n="330.1.1">De opstanding heeft dus met de onsterfelijkheidsgedachte niets te maken.</seg></s> <s n="330.2"><seg n="330.2.1">Dat is een vraag uit de filosofie,</seg> <seg n="330.2.2">uit de leer van de mens.</seg></s> <s n="330.3"><seg n="330.3.1">De opstanding is een geloofsartikel.</seg></s> <s n="330.4"><seg n="330.4.1">Dan letten wij op de raad Gods,</seg> <seg n="330.4.2">die de bijbel ons bekend maakt.</seg></s> <s n="330.5"><seg n="330.5.1">Opstanding wil zeggen,</seg> <seg n="330.5.2">dat God na het kruis en de dood,</seg> <seg n="330.5.3">het graf en de hel,</seg> <seg n="330.5.4">nog Schepper is,</seg> <seg n="330.5.5">nu Gods Zoon mens geworden is.</seg></s> <s n="330.6"><seg n="330.6.1">De opstanding staat met de wonderbare geboorte in de prediking.</seg></s> <s n="330.7"><seg n="330.7.1">Evenmin als de laatste slechts een merkwaardige datum is aan het begin van Jezus' leven,</seg> <seg n="330.7.2">is de eerste enkel een Historisch feit aan het einde.</seg></s> <s n="330.8"><seg n="330.8.1">Beide hebben,</seg> <seg n="330.8.2">als trappen in de vleeswording,</seg> <seg n="330.8.3">de wijde betekenis van een Evangelie;</seg> <seg n="330.8.4">het kerst- en het paas-evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="331.1"><seg n="331.1.1">Maar dan mogen wij de betekenis van de opstanding ook niet te nauw met de mens Jezus alleen verbinden,</seg> <seg n="331.1.2">alsof wij in de persoonlijke verhouding van <pb n="285" ed="VW"/>Jezus bijv. tot Petrus,</seg> <seg n="331.1.3">vóór en na de opstanding,</seg> <seg n="331.1.4">in de verloochening van Petrus en in de vergeving van Jezus (Joh. 21),</seg> <seg n="331.1.5">zouden kunnen zien,</seg> <seg n="331.1.6">wat de zin der opstanding is.</seg></s> <s n="331.2"><seg n="331.2.1">De zin van Pasen zou dan bestaan in de persoonlijke vergeving,</seg> <seg n="331.2.2">die Jezus schenkt aan de andere zijde van het graf.</seg></s> <s n="331.3"><seg n="331.3.1">Dat is te aanschouwelijk-menselijk.</seg></s> <s n="331.4"><seg n="331.4.1">Zoals de geboorte in de vleeswording een goddelijke maat krijgt,</seg> <seg n="331.4.2">zo ook de opstanding.</seg></s> <s n="331.5"><seg n="331.5.1">Het is waar,</seg> <seg n="331.5.2">dat wij er geen <hi rend="italic">zakelijke</hi> voortzetting van dit leven en geen vergoddelijking van ons bestaan in mogen zien;</seg> <seg n="331.5.3">geen onsterfelijkheidsleer.</seg></s> <s n="331.6"><seg n="331.6.1">Maar daarom mogen wij de opstanding toch ook niet op menselijke wijze <hi rend="italic">verzedelijken.</hi></seg></s> <s n="331.7"><seg n="331.7.1">Zij berust op een oordeel Gods.</seg></s> <s n="331.8"><seg n="331.8.1">In de oordelen Gods bestaan de dingen niet zakelijk,</seg> <seg n="331.8.2">alsof ze evenzo zouden bestaan als God niet zo oordeelde.</seg></s> <s n="331.9"><seg n="331.9.1">Ze zouden er <choice><sic>niet zij. zonder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">niet zijn zonder</corr></choice> dat goddelijke oordeel.</seg></s> <s n="331.10"><seg n="331.10.1">Maar dat oordeel Gods heeft een te grote maat dan dat het zou kunnen worden weergegeven door het weerzien van Jezus en zijn jongeren na de dood.</seg></s> <s n="331.11"><seg n="331.11.1">De verhouding van de Vader en de Zoon is er bij in het spel.</seg></s> <s n="331.12"><seg n="331.12.1">In verband met de verlossing betekent de opstanding,</seg> <seg n="331.12.2">dat de band tussen de Vader en de Zoon door de verlatenheid aan het kruis niet verbroken,</seg> <seg n="331.12.3">maar bevestigd is.</seg></s> <s n="331.13"><seg n="331.13.1">De scheiding was geen schijn;</seg> <seg n="331.13.2">ze was even <choice><sic>vezenlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wezenlijk</corr></choice> als de ellende der wereld.</seg></s> <s n="331.14"><seg n="331.14.1">Maar de vleeswording omspant haar tegelijk.</seg></s> <s n="331.15"><seg n="331.15.1">God blijft transcendent,</seg> <seg n="331.15.2">ook in de diepste vernedering.</seg></s> <s n="331.16"><seg n="331.16.1">En in die transcendentie blijven Vader en Zoon één.</seg></s></p>
<p><s n="332.1"><seg n="332.1.1">Deze betekenis der opstanding moet in de prediking naar voren komen.</seg></s> <s n="332.2"><seg n="332.2.1">Niet alleen de meer toepasselijke,</seg> <seg n="332.2.2">persoonlijke troost,</seg> <seg n="332.2.3">die in verband met de verzoening besproken wordt,</seg> <seg n="332.2.4">maar ook de goddelijke zin van het oordeel zelf,</seg> <seg n="332.2.5">waardoor Jezus opstaat.</seg></s> <s n="332.3"><seg n="332.3.1">Dat God Hem <hi rend="italic">daarom</hi> verhoogt,</seg> <seg n="332.3.2">omdat Hij zichzelven vernietigd en vernederd heeft (Fil. 2 : 9).</seg></s> <s n="332.4"><seg n="332.4.1">Dat hetzelfde goddelijke oordeel,</seg> <seg n="332.4.2">dat de val voor zich heen drijft,</seg> <seg n="332.4.3">en dat in Christus de Zoon onder de vloek plaatst,</seg> <seg n="332.4.4">nu ook in de verlossing werkzaam is en Christus uit de doden opwekt.</seg></s> <s n="332.5"><seg n="332.5.1">Zo leert de gelovige in de wereld in het groot zien,</seg> <seg n="332.5.2">wat hij ook in zijn eigen leven kan waarnemen,</seg> <seg n="332.5.3">dat de lijdzaamheid bevinding werkt,</seg> <seg n="332.5.4">en de bevinding hoop en dat de hoop niet beschaamt (Rom. 5 : 4, 5).</seg></s> <s n="332.6"><seg n="332.6.1">In Christus wordt al het lijden der wereld veranderd in hoop.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="118">
<head rend="after-blank"><s n="333.1"><seg n="333.1.1"><hi rend="italic">De hemelvaart</hi></seg></s></head>
<p><s n="334.1"><seg n="334.1.1">Bij de hemelvaart is de voorstelbaarheid der heilsfeiten het kleinst.</seg></s> <s n="334.2"><seg n="334.2.1">Maar het waarheidsbesef is er niet geringer om;</seg> <seg n="334.2.2">misschien groter.</seg></s> <s n="334.3"><seg n="334.3.1">Dat Jezus in de hemel is,</seg> <seg n="334.3.2">is het geloofsartikel van de kinderen in de gemeente;</seg> <seg n="334.3.3">kinderen in iedere zin.</seg></s> <s n="334.4"><seg n="334.4.1">- Daarom is het nodig er hier op te wijzen,</seg> <seg n="334.4.2">dat de trappen der vernedering en der verhoging alle uitlopen op het artikel van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="334.5"><seg n="334.5.1">Want door de Heilige Geest zijn wij kinderen der gemeente;</seg> <seg n="334.5.2">die Geest leert ons roepen:</seg> <seg n="334.5.3">Abba,</seg> <seg n="334.5.4">Vader.</seg></s></p>
<p><s n="335.1"><seg n="335.1.1">Alles in de vleeswording is gericht op de uitstorting des Heiligen Geestes.</seg></s> <pb n="286" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="335.2"><seg n="335.2.1">Misschien doen we nog beter te zeggen,</seg> <seg n="335.2.2">dat de vleeswording van het begin tot het einde bestemd is om in het werk des Heiligen Geestes te worden opgenomen.</seg></s> <s n="335.3"><seg n="335.3.1">Op alle punten in het Evangelie verschijnt de Geest.</seg></s> <s n="335.4"><seg n="335.4.1">Jezus' geboorte wordt voorbereid door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="335.5"><seg n="335.5.1">Bij zijn doop daalt de Heilige Geest op Hem neer.</seg></s> <s n="335.6"><seg n="335.6.1">De Geest leidt Jezus weg naar de woestijn voor de verzoeking.</seg></s> <s n="335.7"><seg n="335.7.1">De verlatenheid aan het kruis kan alleen verstaan worden als een tijdelijke afwezigheid van de Geest;</seg> <seg n="335.7.2">een ure van de hoogste aanvechting.</seg></s> <s n="335.8"><seg n="335.8.1">De opstanding kan weer alleen geloofd worden als de Geest,</seg> <seg n="335.8.2">de uitleggen,</seg> <seg n="335.8.3">de harten brandende maakt en de Schriften opent (Luk. 24).</seg></s> <s n="335.9"><seg n="335.9.1">En zo kan de hemelvaart niet worden beleden,</seg> <seg n="335.9.2">als wij de Geest der kinderen niet hebben,</seg> <seg n="335.9.3">Die behoefte aan Geest,</seg> <seg n="335.9.4">inwoning,</seg> <seg n="335.9.5">uitlegging neemt toe met de trappen der vleeswording.</seg></s> <s n="335.10"><seg n="335.10.1">Het Kerstfeest kan het kind in gewone zin schijnbaar wel vieren.</seg></s> <s n="335.11"><seg n="335.11.1">Voor Pasen en Hemelvaart is het kindschap des Geestes wel heel duidelijk de voorwaarde.</seg></s> <s n="335.12"><seg n="335.12.1">Het aanschouwelijke,</seg> <seg n="335.12.2">de voorstelling van de schepping als boetseersel,</seg> <seg n="335.12.3">brengt ons er niet.</seg></s> <s n="335.13"><seg n="335.13.1">De ruimtelijke voorstelling verwart ons.</seg></s> <s n="335.14"><seg n="335.14.1">Bij de hemelvaart,</seg> <seg n="335.14.2">het naast aan het feest des Geestes,</seg> <seg n="335.14.3">aan Pinksteren,</seg> <seg n="335.14.4">is dit het allersterkst.</seg></s> <s n="335.15"><seg n="335.15.1">Hier wordt het Evangelie afgebroken.</seg></s> <s n="335.16"><seg n="335.16.1">De vleeswording is uit.</seg></s> <s n="335.17"><seg n="335.17.1">De uitstorting van de Heilige Geest moet komen.</seg></s> <s n="335.18"><seg n="335.18.1">- De jongeren op de Olijfberg zijn voor ons onduidelijke gestalten.</seg></s> <s n="335.19"><seg n="335.19.1">De discipel lost zich op. Wij vinden hem weer als apostel op het Pinksterfeest.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="119">
<head rend="after-blank"><s n="336.1"><seg n="336.1.1"><hi rend="italic">De vleeswording moet gezien worden als opgenomen in het werk des Geestes</hi></seg></s></head>
<p><s n="337.1"><seg n="337.1.1">De roomse kerk leert,</seg> <seg n="337.1.2">dat de vleeswording doorgaat in de 'heiligen'.</seg></s> <s n="337.2"><seg n="337.2.1">Wij geloven dat niet.</seg></s> <s n="337.3"><seg n="337.3.1">De vleeswording des Woords is éénmaal geschied.</seg></s> <s n="337.4"><seg n="337.4.1">En dit hele goddelijk werk met zijn trappen en graden wordt van het begin tot het einde reeds omspeeld door het licht des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="337.5"><seg n="337.5.1">Wij zagen,</seg> <seg n="337.5.2">dat dit in toenemende mate het geval is.</seg></s> <s n="337.6"><seg n="337.6.1">Jezus zegt zelf:</seg> <seg n="337.6.2">"Het is u nut dat ik wegga;</seg> <seg n="337.6.3">want indien ik niet wegga,</seg> <seg n="337.6.4">zo zal de Trooster tot u niet komen" (Joh. 16 : 7).</seg></s> <s n="337.7"><seg n="337.7.1">Maar die Geest zal van zichzelf niet spreken;</seg> <seg n="337.7.2">"Hij zal het uit het mijne nemen" (Joh. 16 : 14).</seg></s> <s n="337.8"><seg n="337.8.1">De vleeswording wordt opgenomen in het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="337.9"><seg n="337.9.1">- Daarin ligt een tegenstelling opgesloten,</seg> <seg n="337.9.2">die de kerk in de prediking niet altijd voldoende in het oog heeft gehouden.</seg></s> <s n="337.10"><seg n="337.10.1">Het werk des Heiligen Geestes is de voortzetting van de vleeswording.</seg></s> <s n="337.11"><seg n="337.11.1">Maar het Evangelie wordt daardoor natuurlijk niet afgelost.</seg></s> <s n="337.12"><seg n="337.12.1">Het is één trinitarisch werk.</seg></s> <s n="337.13"><seg n="337.13.1">Zoals de creatie niet als iets normaals,</seg> <seg n="337.13.2">buiten de incarnatie om,</seg> <seg n="337.13.3">verstaan kan worden,</seg> <seg n="337.13.4">maar als christelijk begrip moet worden genomen,</seg> <seg n="337.13.5">zo kunnen wij de heilsfeiten ook niet door historisch-grammatische uitlegging vruchtbaar maken in de toespraak.</seg></s> <s n="337.14"><seg n="337.14.1">Zij moeten worden ondergedompeld in de Pinkstergeest,</seg> <seg n="337.14.2">waardoor de discipel tot apostel wordt.</seg></s></p>
<p><s n="338.1"><seg n="338.1.1">De paulinische tegenstelling tussen vlees en geest spreekt daarbij niet mee.</seg></s> <s n="338.2"><seg n="338.2.1">Het is geen kwestie van een vervluchtigen van de heilsfeiten;</seg> <seg n="338.2.2">van <pb n="287" ed="VW"/>vergeestelijken van wat historisch is.</seg></s> <s n="338.3"><seg n="338.3.1">Wij bevinden ons hier in de wereld der oordelen Gods.</seg></s> <s n="338.4"><seg n="338.4.1">Vleeswording is meer dan geboorte;</seg> <seg n="338.4.2">opstanding meer dan onsterfelijkheid;</seg> <seg n="338.4.3">hemelvaart meer dan scheiding van de aarde.</seg></s> <s n="338.5"><seg n="338.5.1">Dat meerdere staat telkens <hi rend="italic">niet in tegenstelling met</hi> de Geest,</seg> <seg n="338.5.2">maar is juist <hi rend="italic">niet te verstaan zonder</hi> de Geest.</seg></s> <s n="338.6"><seg n="338.6.1">Dat blijkt weer heel duidelijk,</seg> <seg n="338.6.2">als wij goed in gedachten houden,</seg> <seg n="338.6.3">dat het Evangelie <hi rend="italic">gepredikt</hi> moet worden.</seg></s> <s n="338.7"><seg n="338.7.1">Het is geen begrip en geen idee,</seg> <seg n="338.7.2">maar een Woord.</seg></s> <s n="338.8"><seg n="338.8.1">De prediking van Jezus' lijden,</seg> <seg n="338.8.2">sterven,</seg> <seg n="338.8.3">opstanding,</seg> <seg n="338.8.4">zal in de toespraak altijd verband houden met de troost,</seg> <seg n="338.8.5">die tot het ambt van de Heilige Geest behoort.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="120">
<head rend="after-blank"><s n="339.1"><seg n="339.1.1"><hi rend="italic">De leer der twee naturen</hi></seg></s></head>
<p><s n="340.1"><seg n="340.1.1">Vroeger heb ik drieërlei dogmatische regel voor de Evangelieprediking onderscheiden.</seg></s> <s n="340.2"><seg n="340.2.1">Die van vernedering en verhoging,</seg> <seg n="340.2.2">die van de goddelijke en de menselijke natuur en die van het profetisch,</seg> <seg n="340.2.3">het priesterlijk en het koninklijk ambt van Jezus.</seg></s> <s n="340.3"><seg n="340.3.1">Ik heb nu de eerste behandeld en zou de tweede moeten bespreken.</seg></s> <s n="340.4"><seg n="340.4.1">Daarvan zie ik echter af,</seg> <seg n="340.4.2">omdat de praktische toepasselijkheid moeilijker is aan te wijzen en ons hier te afgetrokken zou maken.</seg></s> <s n="340.5"><seg n="340.5.1">Deze regel,</seg> <seg n="340.5.2">zo zei ik vroeger reeds,</seg> <seg n="340.5.3">slaapt het diepst onder de prediking.</seg></s> <s n="340.6"><seg n="340.6.1">Ik wil hem hier niet wekken.</seg></s> <s n="340.7"><seg n="340.7.1">Daarin ligt geen weerzin tegen het dogmatisch gebruik daarvan.</seg></s> <s n="340.8"><seg n="340.8.1">Het gebeurt enkel in verband met de aard van dit boek.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="121">
<head rend="after-blank"><s n="341.1"><seg n="341.1.1"><hi rend="italic">De drie ambten van Jezus</hi></seg></s></head>
<p><s n="342.1"><seg n="342.1.1">Men heeft in de laatste tijd vaak bezwaar gemaakt tegen de verdeling van Jezus' werk over de drie ambten.</seg></s> <s n="342.2"><seg n="342.2.1">Dit zou juist kunnen zijn als het hier een vinding van een of ander dogmaticus gold.</seg></s> <s n="342.3"><seg n="342.3.1">Maar dat is niet het geval.</seg></s> <s n="342.4"><seg n="342.4.1">Ten grondslag ligt de behoefte om het Evangelie,</seg> <seg n="342.4.2">als men voor de prediking een geestelijke uitlegging van de heilsfeiten zoekt en een toepassing daarvan op het leven,</seg> <seg n="342.4.3">in verband te zien met het Oude Testament.</seg></s> <s n="342.5"><seg n="342.5.1">Deze behoefte aan uitweiding over het leven bestaat,</seg> <seg n="342.5.2">zoals ik meermalen aanwees,</seg> <seg n="342.5.3">ofschoon zij haar gevaren meebrengt.</seg></s> <s n="342.6"><seg n="342.6.1">Wel mag men niet zover gaan dat men kerkleer en geloofsleer gaat scheiden,</seg> <seg n="342.6.2">zodat de eerste de eigenlijke christologie en de laatste de leer der drie ambten tot onderwerp zou hebben,</seg> <seg n="342.6.3">waarbij de geloofsleer dan op de ervaring zou zijn aangewezen.</seg></s> <s n="342.7"><seg n="342.7.1">Dat is onjuist.</seg></s> <s n="342.8"><seg n="342.8.1">De leer der drie ambten dient juist om de geestelijke toeëigening in de kerk ook kritisch,</seg> <seg n="342.8.2">bijbels,</seg> <seg n="342.8.3">christelijk te houden.</seg></s> <s n="342.9"><seg n="342.9.1">Anders zou het Evangelie in het zedelijk leven,</seg> <seg n="342.9.2">het gemoeds- of het cultuurleven kunnen verzanden.</seg></s> <s n="342.10"><seg n="342.10.1">Daarom buigt de christologie terug naar het Oude Testament als profetie van de voleinding der eeuwen.</seg></s></p>
<p><s n="343.1"><seg n="343.1.1">De leer der drie ambten wil dan steun geven aan de prediking,</seg> <seg n="343.1.2">voorzover deze,</seg> <seg n="343.1.3">wat ik weer zou willen noemen,</seg> <seg n="343.1.4">een ascetisch karakter draagt.</seg></s> <s n="343.2"><seg n="343.2.1">Dat is <pb n="288" ed="VW"/>niet bedoeld als 'stichtelijk' in engere zin.</seg></s> <s n="343.3"><seg n="343.3.1">Maar zo,</seg> <seg n="343.3.2">dat ascese wil zijn,</seg> <seg n="343.3.3">ook in de preek,</seg> <seg n="343.3.4">een kuise uitbreiding van het Evangelie over de breedten van het leven en een peiling van het gemoed,</seg> <seg n="343.3.5">met terughouding,</seg> <seg n="343.3.6">zodat men zich altijd blijft herinneren,</seg> <seg n="343.3.7">dat de prediking in haar grote lijn regelrecht naar de voleinding heenwijst,</seg> <seg n="343.3.8">die ook volgens de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> direct in het verlengde van de vleeswording ligt.</seg></s> <s n="343.4"><seg n="343.4.1">Dat is die grote,</seg> <seg n="343.4.2">kosmisch-goddelijke trappengang,</seg> <seg n="343.4.3">die vastligt in de leer der twee staten van Christus.</seg></s> <s n="343.5"><seg n="343.5.1">- Die terughouding,</seg> <seg n="343.5.2">die herinnering brengen het ascetische in de prediking,</seg> <seg n="343.5.3">dat in de leer der ambten van Christus tot uitdrukking komt.</seg></s> <s n="343.6"><seg n="343.6.1">Christus is profeet,</seg> <seg n="343.6.2">priester,</seg> <seg n="343.6.3">koning.</seg></s> <s n="343.7"><seg n="343.7.1">Maar Hij is dat alles zo,</seg> <seg n="343.7.2">dat het intuïtieve,</seg> <seg n="343.7.3">het sacrale,</seg> <seg n="343.7.4">het heroïsche,</seg> <seg n="343.7.5">dat daaraan in de profane cultuur eigen is,</seg> <seg n="343.7.6">er uit geweerd blijft.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="122">
<head rend="after-blank"><s n="344.1"><seg n="344.1.1"><hi rend="italic">Het profetisch ambt</hi></seg></s></head>
<p><s n="345.1"><seg n="345.1.1">Het profetisch ambt staat voorop.</seg></s> <s n="345.2"><seg n="345.2.1">Wel staat in het Oude Testament de wet vóór de profeten,</seg> <seg n="345.2.2">als men de volgorde der beide grote openbaringshelften in dat boek moet noemen,</seg> <seg n="345.2.3">en horen wet en priester bijeen,</seg> <seg n="345.2.4">maar daarbij mag niet vergeten worden,</seg> <seg n="345.2.5">dat Abraham en Mozes profeten zijn en dat de historische boeken profetie heten.</seg></s> <s n="345.3"><seg n="345.3.1">- In het Nieuwe Testament graaft Jezus' profetie de baan voor zijn priesterlijke lijdensgang.</seg></s> <s n="345.4"><seg n="345.4.1">- Wil men de hele bijbel nemen,</seg> <seg n="345.4.2">dan vormen de evangeliën weer het priesterlijke midden tussen het Oude Testament met zijn profetie en het koninklijke in de Handelingen en de Brieven,</seg> <seg n="345.4.3">waar de eerstelingen en de onderpanden des eeuwigen levens als gebonden schoven in de kerk voor de heiligen worden omhoog gezet.</seg></s> <s n="345.5"><seg n="345.5.1">Zoals de arbeid van de Zoon het massieve middenstuk vormt,</seg> <seg n="345.5.2">zwaar van passiviteit,</seg> <seg n="345.5.3">tussen het in geestelijke activiteit zich bewegende werk van Vader en Geest,</seg> <seg n="345.5.4">zo weer het priesterlijke tussen het profetische en het koninklijke.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="123">
<head rend="after-blank"><s n="346.1"><seg n="346.1.1"><hi rend="italic">Het publiek karakter der profetie</hi></seg></s></head>
<p><s n="347.1"><seg n="347.1.1">De gedachte dat er een bijzondere openbaring is,</seg> <seg n="347.1.2">komt ook buiten de bijbel wel voor.</seg></s> <s n="347.2"><seg n="347.2.1">Maar dan is het een geheimleer,</seg> <seg n="347.2.2">een mysterie,</seg> <seg n="347.2.3">dat op conditie van geheimhouding aan enkele leerlingen wordt meegedeeld.</seg></s> <s n="347.3"><seg n="347.3.1">De aard van de bijbelse profetie is echter,</seg> <seg n="347.3.2">dat ze een publieke handeling is.</seg></s> <s n="347.4"><seg n="347.4.1">Ze is gericht tot de schare,</seg> <seg n="347.4.2">de armen van geest,</seg> <seg n="347.4.3">aan wie het Evangelie gepredikt wordt.</seg></s> <s n="347.5"><seg n="347.5.1">Jezus is de vriend van tollenaren en zondaren.</seg></s> <s n="347.6"><seg n="347.6.1">Logisch moet dus ook het profetisch ambt voorop staan,</seg> <seg n="347.6.2">omdat het karakter der prediking er door bepaald wordt.</seg></s> <s n="347.7"><seg n="347.7.1">En het moet gezien worden in oudtestamentisch licht,</seg> <seg n="347.7.2">omdat de profetie daar ook tot het volk gericht was.</seg></s></p>
<p><s n="348.1"><seg n="348.1.1">Dit openbare hangt samen met het absoluut karakter der profetie.</seg></s> <s n="348.2"><seg n="348.2.1">Het is de raad Gods,</seg> <seg n="348.2.2">die in de profetie wordt onthuld.</seg></s> <s n="348.3"><seg n="348.3.1">Profetie is geen geniaal inzicht in een of ander gebied der schepping;</seg> <seg n="348.3.2">geen werkzaamheid van een <pb n="289" ed="VW"/>functie van de menselijke geest.</seg></s> <s n="348.4"><seg n="348.4.1">Ze is een mededeling van God aan zijn dienstknechten om die aan de wereld bekend te maken.</seg></s> <s n="348.5"><seg n="348.5.1">Zij heeft ook geen betrekking op iets,</seg> <seg n="348.5.2">wat in een of ander opzicht bijkomstig zou moeten heten.</seg></s> <s n="348.6"><seg n="348.6.1">Ze bedoelt het meest centrale:</seg> <seg n="348.6.2">onze zaligheid,</seg> <seg n="348.6.3">onze eeuwige verhouding tot God.</seg></s></p>
<p><s n="349.1"><seg n="349.1.1">Deze verbinding van algemeenheid en volstrektheid maakt,</seg> <seg n="349.1.2">dat de profetie één geheel uitmaakt.</seg></s> <s n="349.2"><seg n="349.2.1">De profeten en de Zoon staan in één rij in de wereldkerk der openbaring en daarbuiten is geen waarheid of zaligheid.</seg></s> <s n="349.3"><seg n="349.3.1">De openbaring in Christus geeft de volheid der profetie.</seg></s> <s n="349.4"><seg n="349.4.1">In Hem woont al de volheid der Godheid lichamelijk (Kol. 2 : 9) en van wat daarbuiten is hebben wij niets te hopen of te vrezen.</seg></s> <s n="349.5"><seg n="349.5.1">En wat vóór en na Christus in de kerk geleerd en gepredikt wordt,</seg> <seg n="349.5.2">dat is inzicht en uitzicht.</seg></s> <s n="349.6"><seg n="349.6.1">De profetie is van één Christus en de Schrift is van één uitlegging.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="124">
<head rend="after-blank"><s n="350.1"><seg n="350.1.1"><hi rend="italic">De profetie raakt ons bestaan</hi></seg></s></head>
<p><s n="351.1"><seg n="351.1.1">De profetische waarheid is heel persoonlijk.</seg></s> <s n="351.2"><seg n="351.2.1">Daarbij vergeleken is elke andere een gemeenplaats.</seg></s> <s n="351.3"><seg n="351.3.1">Jezus wordt er zelf het slachtoffer van en Hij legt haar uit met zijn leven en sterven.</seg></s> <s n="351.4"><seg n="351.4.1">De profeten in het Oude Testament spraken vergelijkenderwijze allen nog van zichzelf af,</seg> <seg n="351.4.2">hoe moeilijk zij het vaak ook hadden.</seg></s> <s n="351.5"><seg n="351.5.1">Maar Jezus ziet alles op zich aanlopen (Jes. 53).</seg></s> <s n="351.6"><seg n="351.6.1">Zijn belijdenis voor Kajafas is zijn eigen doodvonnis.</seg></s> <s n="351.7"><seg n="351.7.1">Het hemelse brood (Joh. 6),</seg> <seg n="351.7.2">de goede herder (Joh. 10),</seg> <seg n="351.7.3">dat is Hij zelf.</seg></s> <s n="351.8"><seg n="351.8.1">Zo is Hij ook de zoon uit de gelijkenis van de boze landlieden en de bruidegom uit die van de wijze en dwaze maagden.</seg></s> <s n="351.9"><seg n="351.9.1">Van Hem profeteren alle psalmen,</seg> <seg n="351.9.2">die Hij meezingt in de paasnacht.</seg></s> <s n="351.10"><seg n="351.10.1">Een kus betekent zijn dood en een zalving zijn begrafenis.</seg></s> <s n="351.11"><seg n="351.11.1">Zijn eten wijst op zijn verbroken lichaam,</seg> <seg n="351.11.2">zijn drinken op zijn vergoten bloed.</seg></s> <s n="351.12"><seg n="351.12.1">Iedere waarheid loopt Hem onder de voet en anderen vinden langs die weg de hemel.</seg></s> <s n="351.13"><seg n="351.13.1">In Hem ontmoet de profeet zijn eigen Woord en Hij is het zelf.</seg></s></p>
<p><s n="352.1"><seg n="352.1.1">In zoverre is het profetisch ambt een andere naam voor de vleeswording.</seg></s> <s n="352.2"><seg n="352.2.1">Maar dit mysterie is,</seg> <seg n="352.2.2">als het als profetisch werk wordt beschreven,</seg> <seg n="352.2.3">meer met woord en daad omkleed,</seg> <seg n="352.2.4">in gelijkenis of wonder weerspiegeld.</seg></s> <s n="352.3"><seg n="352.3.1">En zo laat zijn inhoud zich,</seg> <seg n="352.3.2">zolang de voleinding toeft,</seg> <seg n="352.3.3">gemakkelijker in de wachtende kerk uitdragen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="125">
<head rend="after-blank"><s n="353.1"><seg n="353.1.1"><hi rend="italic">De gelijkenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="354.1"><seg n="354.1.1">De gelijkenis is een geopenbaarde verborgenheid,</seg> <seg n="354.1.2">zoals alle profetie,</seg> <seg n="354.1.3">en draagt een tweeslachtig karakter.</seg></s> <s n="354.2"><seg n="354.2.1">Eigenlijk is in het Evangelie alles gelijkenis,</seg> <seg n="354.2.2">alles wonder.</seg></s> <s n="354.3"><seg n="354.3.1">In <hi rend="italic">het Evangelie</hi> is alles één daad.</seg></s> <s n="354.4"><seg n="354.4.1">Maar in de drie ambten treden de delen van het werk een weinig uit elkaar ten dienste der kerk en zo <pb n="290" ed="VW"/>ontstaan <hi rend="italic">de evangeliën</hi> in het meervoud.</seg></s> <s n="354.5"><seg n="354.5.1">- De gelijkenis is de typische leervorm der evangeliën.</seg></s> <s n="354.6"><seg n="354.6.1">In de bergrede (Matth. 5-7) en de strafrede (Matth. 23) spreekt Jezus meer op de manier van de oudtestamentische profeten.</seg></s> <s n="354.7"><seg n="354.7.1">Hij spreekt vrijuit en vaak streng.</seg></s> <s n="354.8"><seg n="354.8.1">Mattheüs 23 bijv. herhaalt het zevenvoudige 'wee u' uit Jesaja 5.</seg></s> <s n="354.9"><seg n="354.9.1">De gelijkenis staat in de plaats van het gezicht bij de profeten.</seg></s> <s n="354.10"><seg n="354.10.1">Maar ze is,</seg> <seg n="354.10.2">anders dan het visioen,</seg> <seg n="354.10.3">bezonnen en nuchter.</seg></s> <s n="354.11"><seg n="354.11.1">En toch is het wezen van het Evangelie,</seg> <seg n="354.11.2">de raad Gods met zondaren,</seg> <seg n="354.11.3">er met vol openbaringsgehalte uitgesproken.</seg></s> <s n="354.12"><seg n="354.12.1">De gelijkenissen zijn de laatste omhulling van de vleeswording zelf.</seg></s> <s n="354.13"><seg n="354.13.1">Het Woord staat er voor ons,</seg> <seg n="354.13.2">gekleed in zijn gelijkenis.</seg></s> <s n="354.14"><seg n="354.14.1">De gelijkenis bergt een geheim dat op ontsluiering wacht tot de komst van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="354.15"><seg n="354.15.1">Een geheim dat we in de evangeliën telkens tegenkomen,</seg> <seg n="354.15.2">bijv. bij de belijdenis van Petrus (Matth. 16).</seg></s> <s n="354.16"><seg n="354.16.1">Daarom doen de gelijkenissen meer oosters aan dan de bergrede.</seg></s> <s n="354.17"><seg n="354.17.1">De oudtestamentische leerwijze schijnt hier verlaten en het mysteriënwezen,</seg> <seg n="354.17.2">de verberging van de leer voor het volk,</seg> <seg n="354.17.3">overgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="355.1"><seg n="355.1.1">Het verschil is echter dat deze verberging hier ook een gelijkenis is.</seg></s> <s n="355.2"><seg n="355.2.1">Het is niet om een geheimleer te doen,</seg> <seg n="355.2.2">maar om de openbaring,</seg> <seg n="355.2.3">de profetie van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="355.3"><seg n="355.3.1">Die 'zal u in al de waarheid leiden',</seg> <seg n="355.3.2">zegt Jezus (Joh. 16 : 13).</seg></s> <s n="355.4"><seg n="355.4.1">In de vorm der gelijkenissen omspeelt de Heilige Geest weer de vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="355.5"><seg n="355.5.1">Straks op Pinksteren wordt die Geest op alle vlees uitgestort en dan komt de vleeswording,</seg> <seg n="355.5.2">die in de gelijkenissen verborgen ligt,</seg> <seg n="355.5.3">tot volle openbaarheid.</seg></s> <s n="355.6"><seg n="355.6.1">- Ook het absolute van de vleeswording ligt verborgen in de gelijkenissen.</seg></s> <s n="355.7"><seg n="355.7.1">Wat bijv. bij Paulus met moeite,</seg> <seg n="355.7.2">in paradoxale rede,</seg> <seg n="355.7.3">in Romeinen 9-11,</seg> <seg n="355.7.4">over verkiezing en verwerping gezegd wordt,</seg> <seg n="355.7.5">dat vinden wij in rustige verhaaltrant veel absoluter uitgesproken in de gelijkenis van de boze landlieden en in die van de arbeiders in de wijngaard.</seg></s> <s n="355.8"><seg n="355.8.1">Hier staat het ook onder de volle spanning der komende voleinding,</seg> <seg n="355.8.2">terwijl bij Paulus de wachtende houding der kerk reeds meespreekt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="126">
<head rend="after-blank"><s n="356.1"><seg n="356.1.1"><hi rend="italic">Het wonder</hi></seg></s></head>
<p><s n="357.1"><seg n="357.1.1">Men heeft de wonderen gezien als bewijzen voor Jezus' godheid en als legitimatie van zijn zending.</seg></s> <s n="357.2"><seg n="357.2.1">En anderen hebben weer ten sterkste ontkend dat ze zo moeten worden opgevat.</seg></s> <s n="357.3"><seg n="357.3.1">Beide opvattingen zijn eenzijdig.</seg></s> <s n="357.4"><seg n="357.4.1">Helpen zonder meer is in deze wereld onvoldoende.</seg></s> <s n="357.5"><seg n="357.5.1">Jezus is geen filantroop.</seg></s> <s n="357.6"><seg n="357.6.1">Hij is de Heiland,</seg> <seg n="357.6.2">Immanuël,</seg> <seg n="357.6.3">God-met-ons.</seg></s> <s n="357.7"><seg n="357.7.1">Jezus helpt de mensen door ze uit de gevallen schepping in het Koninkrijk der hemelen over te brengen.</seg></s> <s n="357.8"><seg n="357.8.1">De wonderen dragen ook het karakter van gelijkenissen.</seg></s> <s n="357.9"><seg n="357.9.1">Ze zijn gelijkenissen-in-actie.</seg></s> <s n="357.10"><seg n="357.10.1">Niet om het bezit van hand of voet,</seg> <seg n="357.10.2">oog of oor is het in de evangeliën te doen.</seg></s> <s n="357.11"><seg n="357.11.1">Jezus zegt bij gelegenheid:</seg> <seg n="357.11.2">"Werpt ze van u,</seg> <seg n="357.11.3">houwt ze af,</seg> <seg n="357.11.4">rukt ze uit."</seg></s> <s n="357.12"><seg n="357.12.1">Het koninkrijk Gods staat voorop.</seg></s> <s n="357.13"><seg n="357.13.1">Wanneer God met de mens meegaat in de val,</seg> <seg n="357.13.2">als Hij ook beneden ons blijkt te staan,</seg> <seg n="357.13.3">dan is Hij dezelfde <pb n="291" ed="VW"/>als toen Hij schiep in den beginne,</seg> <seg n="357.13.4">maar toch <hi rend="italic">niet</hi> dezelfde.</seg></s> <s n="357.14"><seg n="357.14.1">Zijn oordeel wordt vergeving,</seg> <seg n="357.14.2">zijn gerechtigheid wordt hulp.</seg></s> <s n="357.15"><seg n="357.15.1">De Zoon is niet tevergeefs door de Vader in de wereld gezonden en heeft zich niet voor niets tegenover Hem gesteld.</seg></s> <s n="357.16"><seg n="357.16.1">De val gaat niet buiten God om.</seg></s> <s n="357.17"><seg n="357.17.1">Verlossing is geen herstel,</seg> <seg n="357.17.2">maar herschepping.</seg></s> <s n="357.18"><seg n="357.18.1">God spreekt tegen zichzelf in,</seg> <seg n="357.18.2">evenals Jezus in het verhaal van de Kananese vrouw (Matth. 15 : 28).</seg></s> <s n="357.19"><seg n="357.19.1">Daarom zijn de wonderen ook meer dan gewone genezingen.</seg></s> <s n="357.20"><seg n="357.20.1">Het zijn gelijkenissen.</seg></s> <s n="357.21"><seg n="357.21.1">Om te bewijzen,</seg> <seg n="357.21.2">dat Hij de zonden kan vergeven,</seg> <seg n="357.21.3">geneest Jezus de geraakte (Matth. 9).</seg></s> <s n="357.22"><seg n="357.22.1">De genezing is de gelijkenis der schuldvergeving (Joh. 5 : 14).</seg></s> <s n="357.23"><seg n="357.23.1">Daarmee is niet een vergeestelijking van de wonderverhalen bedoeld.</seg></s> <s n="357.24"><seg n="357.24.1">Ze zijn zo gebeurd,</seg> <seg n="357.24.2">evenals Jezus' geboorte,</seg> <seg n="357.24.3">zijn lijden,</seg> <seg n="357.24.4">opstanding,</seg> <seg n="357.24.5">historisch zijn.</seg></s> <s n="357.25"><seg n="357.25.1">Maar de wonderen delen in de verborgenheid van de vleeswording en in het symbolisch karakter van alles in het Evangelie.</seg></s> <s n="357.26"><seg n="357.26.1">Ze zijn gericht op de voleinding.</seg></s> <s n="357.27"><seg n="357.27.1">Wanneer men ze,</seg> <seg n="357.27.2">in de toespraak,</seg> <seg n="357.27.3">in verband met Jezus' profetisch ambt beschouwt,</seg> <seg n="357.27.4">dan moet men dat ascetisch doen.</seg></s></p>
<p><s n="358.1"><seg n="358.1.1">Men moet zich herinneren,</seg> <seg n="358.1.2">dat ze in de vleeswording thuis horen,</seg> <seg n="358.1.3">en men mag er niet de kant van de antroposofie of van christian science<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n35" rend="superscript">35</ref> mee opgaan,</seg> <seg n="358.1.4">of ze in verband brengen met magnetisme of mediumschap.</seg></s></p>
<p><s n="359.1"><seg n="359.1.1">Daarom blijft het moeilijk,</seg> <seg n="359.1.2">over een wonder in de evangeliën te preken;</seg> <seg n="359.1.3">even moeilijk als over een gelijkenis,</seg> <seg n="359.1.4">omdat men licht uit het koninkrijk in de schepping terugvalt.</seg></s> <s n="359.2"><seg n="359.2.1">Het wonder is een verborgenheid,</seg> <seg n="359.2.2">waarvan alleen de Heilige Geest de uitleggen is.</seg></s> <s n="359.3"><seg n="359.3.1">Ook hier moet er weer tegen gewaarschuwd worden om niet uit de kerk in de school over te gaan,</seg> <seg n="359.3.2">bij de toespraak.</seg></s> <s n="359.4"><seg n="359.4.1">Het wonder moet niet medisch,</seg> <seg n="359.4.2">maar theologisch worden beschouwd.</seg></s> <s n="359.5"><seg n="359.5.1">Jezus kon het niet doen in de synagoge te Nazareth,</seg> <seg n="359.5.2">omdat het geloof vereist.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="127">
<head rend="after-blank"><s n="360.1"><seg n="360.1.1"><hi rend="italic">Het priesterlijk ambt</hi></seg></s></head>
<p><s n="361.1"><seg n="361.1.1">Bij het priesterlijk ambt is de prediking betrokken,</seg> <seg n="361.1.2">als zij de verzoening in het middelpunt stelt.</seg></s> <s n="361.2"><seg n="361.2.1">Wij hebben gezien,</seg> <seg n="361.2.2">dat die in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen niet</hi> bij Jezus' lijden staat.</seg></s> <s n="361.3"><seg n="361.3.1">Zij komt meer <choice><sic>bij- zonder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">bijzonder</corr></choice> naar voren als de vleeswording des Woords in verband met het werk des Heiligen Geestes wordt beschouwd en in de kerk haar toepassing vindt.</seg></s> <s n="361.4"><seg n="361.4.1">De brieven van Paulus zijn daarvoor meer de oorkonde dan de evangeliën.</seg></s></p>
<p><s n="362.1"><seg n="362.1.1"><hi rend="italic">De betekenis</hi> van Christus' persoon en werk wordt dan <hi rend="italic">uitgelegd</hi> en wat in de evangeliën mysterie en gelijkenis blijft,</seg> <seg n="362.1.2">wordt nu in het openbaar in de gemeente verkondigd en verklaard.</seg></s> <s n="362.2"><seg n="362.2.1">- Natuurlijk is het er in de evangeliën ook.</seg></s> <s n="362.3"><seg n="362.3.1">De verzoening en de vergeving zien wij in Jezus' omgang met de zondaren,</seg> <seg n="362.3.2">in zijn gelijkenissen en wonderen telkens naar voren komen.</seg></s> <s n="362.4"><seg n="362.4.1">In de geschiedenis van Zacheüs,</seg> <seg n="362.4.2">van de overspelige vrouw;</seg> <seg n="362.4.3">in de gelijkenissen van Lukas 15;</seg> <seg n="362.4.4">bij de genezingen en tegenover de moordenaar aan het kruis.</seg></s> <s n="362.5"><seg n="362.5.1">Later tegenover Petrus in Johannes 2, 1.</seg></s> <s n="362.6"><seg n="362.6.1">Maar dan behouden ze altijd iets <pb n="292" ed="VW"/>persoonlijks,</seg> <seg n="362.6.2">alsof de verzoening een gezindheid van de mens Jezus was.</seg></s> <s n="362.7"><seg n="362.7.1">Men loopt gevaar haar ethisch op te vatten,</seg> <seg n="362.7.2">als volmaakte zedelijke houding,</seg> <seg n="362.7.3">en te vergeten dat zij gelijkenis is.</seg></s> <s n="362.8"><seg n="362.8.1">Vooral bij de moordenaar aan het kruis blijkt het,</seg> <seg n="362.8.2">dat ze meer dan zedelijk is.</seg></s> <s n="362.9"><seg n="362.9.1">Dat de verzoening op de voleinding betrokken is.</seg></s></p>
<p><s n="363.1"><seg n="363.1.1">Wanneer wij spreken over Jezus' priesterlijk ambt,</seg> <seg n="363.1.2">hebben wij het oog op de verzoening in haar volle openbaarheid,</seg> <seg n="363.1.3">uitgelegd door de Heilige Geest,</seg> <seg n="363.1.4">door de mond der apostelen.</seg></s> <s n="363.2"><seg n="363.2.1">Dan staat het kruis midden in de prediking en de kerk,</seg> <seg n="363.2.2">en zijn betekenis wordt uitgelegd in de christelijke onderwijzing.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="128">
<head rend="after-blank"><s n="364.1"><seg n="364.1.1"><hi rend="italic">De betekenis van Jezus' lijden</hi></seg></s></head>
<p><s n="365.1"><seg n="365.1.1">Het is niet voldoende als wij in de toespraak de verschillende taferelen van de lijdensgeschiedenis achtereenvolgens stichtelijk behandelen.</seg></s> <s n="365.2"><seg n="365.2.1">Dat heeft ongetwijfeld zijn recht,</seg> <seg n="365.2.2">als wij tenminste het stichtelijke in bijbelse zin opvatten,</seg> <seg n="365.2.3">als opbouwen van geloof.</seg></s> <s n="365.3"><seg n="365.3.1">De kerk heeft door de instelling van de lijdensweken deze deling van Christus' werk zelf aangegeven.</seg></s> <s n="365.4"><seg n="365.4.1">Maar daarachter moet staan een samenvattende beschouwing,</seg> <seg n="365.4.2">zoals Anselmus die gaf in zijn:</seg> <seg n="365.4.3"><hi rend="italic">Cur deus homo?</hi></seg></s> <s n="365.5"><seg n="365.5.1">Ook wanneer men die beschouwing niet in haar geheel deelt,</seg> <seg n="365.5.2">dan moet men toch toestemmen,</seg> <seg n="365.5.3">dat zij aan een bedoeling van de Geest beantwoordt.</seg></s> <s n="365.6"><seg n="365.6.1">Wij mogen toch bij de lijdenstaferelen als boeken der leken (zondag 35) niet blijven staan.</seg></s> <s n="365.7"><seg n="365.7.1">De Heilige Geest is uitgestort en als Christus' werk in de bediening des Geestes wordt verklaard in de kerk,</seg> <seg n="365.7.2">dan wordt de gelijkenis tot waarheid en het verhaal wordt tot Woord Gods in strikte zin.</seg></s> <s n="365.8"><seg n="365.8.1">Deze 'zin des Heren' (Rom. 11 : 34) moet worden gepredikt.</seg></s> <s n="365.9"><seg n="365.9.1">Daarbij blijft dan nog wel de mogelijkheid om ook deze zin gebroken mede te delen en aan elk stuk van Jezus' priesterlijk werk een afzonderlijke betekenis toe te kennen,</seg> <seg n="365.9.2">zoals Augustinus en ook Calvijn hebben gedaan.</seg></s> <s n="365.10"><seg n="365.10.1">Deze breking van het levensbrood voor de gemeente is juist eigen aan het werk des Geestes.</seg></s> <s n="365.11"><seg n="365.11.1">Wij kunnen door de evangeliën niet regelrecht een verhouding krijgen tot de Heer der gemeente.</seg></s> <s n="365.12"><seg n="365.12.1">De Trooster vervangt Hem en deelt de waarheid uit,</seg> <seg n="365.12.2">die in het Evangelie als in een samenhangende grote gelijkenis geschreven staat.</seg></s> <s n="365.13"><seg n="365.13.1">De Heilige Geest doet dat soms door een enkele tekst.</seg></s></p>
<p><s n="366.1"><seg n="366.1.1">Achter die delen staat dan echter de volkomen 'zin des Heren'.</seg></s> <s n="366.2"><seg n="366.2.1">Wij mogen daarvan geen gesloten systeem maken.</seg></s> <s n="366.3"><seg n="366.3.1">Maar wel ligt het in de aard van het werk des Geestes,</seg> <seg n="366.3.2">dat er samenhang en eenheid op de achtergrond staan.</seg></s> <s n="366.4"><seg n="366.4.1">Dat die voor ons niet bereikbaar zijn,</seg> <seg n="366.4.2">dat maakt het ambt van de Heilige Geest,</seg> <seg n="366.4.3">het troosten,</seg> <seg n="366.4.4">het geven van onderpanden en eerstelingen,</seg> <seg n="366.4.5">zo nodig.</seg></s> <s n="366.5"><seg n="366.5.1">De eenheid is niet literarisch of wijsgerig,</seg> <seg n="366.5.2">maar eschatologisch.</seg></s> <s n="366.6"><seg n="366.6.1">Het is een werk der voleinding.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="129">
<head><pb n="293" ed="VW"/><s n="367.1"><seg n="367.1.1"><hi rend="italic">Plaatsbekleding</hi></seg></s></head>
<p><s n="368.1"><seg n="368.1.1">Het eerste en grootste wat in de prediking over Jezus' lijden naar voren moet komen,</seg> <seg n="368.1.2">is de plaatsbekleding.</seg></s> <s n="368.2"><seg n="368.2.1">Een lijdensprediking die haar niet in het middelpunt zet,</seg> <seg n="368.2.2">is zonder geheimenis en zonder kracht.</seg></s></p>
<p><s n="369.1"><seg n="369.1.1">De gedachte van het plaatsbekledend lijden is het diepste wat de oudtestamentische profetie te bieden heeft aan de kerk (Jes. 53).</seg></s> <s n="369.2"><seg n="369.2.1">Zij omvat het hogepriesterlijk werk van Christus zo volkomen,</seg> <seg n="369.2.2">dat ze er eigenlijk aan voorafgaat.</seg></s> <s n="369.3"><seg n="369.3.1">Plaatsbekleding is het a priori van Christus' priesterschap;</seg> <seg n="369.3.2">de vorm die alles bepaalt.</seg></s> <s n="369.4"><seg n="369.4.1">Het geloof kan zich het lijden van Jezus niet toeëigenen,</seg> <seg n="369.4.2">als wij het niet op die wijze zien.</seg></s> <s n="369.5"><seg n="369.5.1">Door de plaatsbekleding wortelt Christus' priesterschap in de vleeswording,</seg> <seg n="369.5.2">zoals zijn profetisch ambt daarin vastligt door de gelijkenis.</seg></s> <s n="369.6"><seg n="369.6.1">Want zoals God zijn Zoon zond in "gelijkheid des zondigen <choice><sic>viezes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vlezes</corr></choice>" (<choice><sic>Rom. 8 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Rom. 8 : 3</corr></choice>),</seg> <seg n="369.6.2">zo wil Hij dat deze "met de misdadigers gerekend" wordt (Luk. 22 37).</seg></s> <s n="369.7"><seg n="369.7.1">De hele vleeswording kan gelijkenis heten;</seg> <seg n="369.7.2">maar evenzo moet zij plaatsbekleding genoemd worden.</seg></s> <s n="369.8"><seg n="369.8.1">Daarom is iedere beschouwing van Jezus' priesterlijk lijden,</seg> <seg n="369.8.2">die de dingen niet in dit licht ziet,</seg> <seg n="369.8.3">van te voren geoordeeld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="130">
<head rend="after-blank"><s n="370.1"><seg n="370.1.1"><hi rend="italic">De straf</hi></seg></s></head>
<p><s n="371.1"><seg n="371.1.1">Het naaste wat aan de prediking van het plaatsbekledend lijden grenst,</seg> <seg n="371.1.2">is de verkondiging van het dragen van de straf voor de zonde.</seg></s> <s n="371.2"><seg n="371.2.1">In Jesaja 53 is dat er onmiddellijk mee verbonden.</seg></s> <s n="371.3"><seg n="371.3.1">Ook in het Evangelie kunnen wij het er niet van scheiden.</seg></s> <s n="371.4"><seg n="371.4.1">Het geweldige en vertroostende van de plaatsbekleding ligt daarin vast.</seg></s> <s n="371.5"><seg n="371.5.1">Jezus heeft ook wel iets in onze plaats gedaan.</seg></s> <s n="371.6"><seg n="371.6.1">Hij is ook in onze plaats iets geworden.</seg></s> <s n="371.7"><seg n="371.7.1">Maar het laatste en eigenlijke van de plaatsbekleding is,</seg> <seg n="371.7.2">dat Hij in onze plaats is gestraft.</seg></s> <s n="371.8"><seg n="371.8.1">Het kerklied heeft daaraan ook steeds uitdrukking gegeven.</seg></s> <s n="371.9"><seg n="371.9.1">De Zoon heeft zich geplaatst onder het oordeel,</seg> <seg n="371.9.2">de toorn van de Vader.</seg></s> <s n="371.10"><seg n="371.10.1">Bij de behandeling van de vleeswording heb ik daarover gesproken.</seg></s> <s n="371.11"><seg n="371.11.1">Wanneer wij het kruis op andere wijze zoeken te verklaren,</seg> <seg n="371.11.2">bijv. als trouw van Jezus aan zijn zending,</seg> <seg n="371.11.3">als hoogste betoning van zijn liefde,</seg> <seg n="371.11.4">of zelfs als men spreekt van het lijden Gods,</seg> <seg n="371.11.5">zonder daarbij te letten op het meervoud in God,</seg> <seg n="371.11.6">op de tegenstelling tussen Vader en Zoon,</seg> <seg n="371.11.7">die de hele tragiek der schepping omspant,</seg> <seg n="371.11.8">dan komt de prediking der verzoening niet tot haar recht.</seg></s> <s n="371.12"><seg n="371.12.1">- Bij het priesterlijk ambt komt nu echter de juridische en cultische uitbeelding van deze grondtrek der vleeswording ter sprake.</seg></s> <s n="371.13"><seg n="371.13.1">De prediking vertolkt deze dingen in de taal van de rechtszaal,</seg> <seg n="371.13.2">het huisgezin of de tempel en daarbij moet dan de ascese geoefend worden,</seg> <seg n="371.13.3">waarover ik meermalen sprak.</seg></s> <s n="371.14"><seg n="371.14.1">De cultuur,</seg> <seg n="371.14.2">de zede of de religie kunnen binnendringen in dit binnenste heiligdom en de ware aanbidding in geest en in waarheid storen.</seg></s> <s n="371.15"><seg n="371.15.1">Daarvoor heeft men zich in de toespraak te <pb n="294" ed="VW"/>wachten.</seg></s> <s n="371.16"><seg n="371.16.1">Calvijn heeft in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> op voorbeeldige wijze daartegen gewaakt,</seg> <seg n="371.16.2">als hij spreekt van een zekere accommodatie aan onze zwakheid in de taal des bijbels.</seg></s> <s n="371.17"><seg n="371.17.1">Hoeveel te meer zullen wij daaraan moeten denken bij de kerktaal in de christelijke prediking.</seg></s> <s n="371.18"><seg n="371.18.1">Wij zullen daarop verdacht moeten zijn,</seg> <seg n="371.18.2">als er over betaling en straf gesproken wordt.</seg></s></p>
<p><s n="372.1"><seg n="372.1.1">Maar voor de kerk der eeuwen,</seg> <seg n="372.1.2">zolang de voleinding uitblijft,</seg> <seg n="372.1.3">die de goddelijke maat der verzoening voor aller ogen aanschouwelijk zal maken,</seg> <seg n="372.1.4">blijven zulke vertolkingen van het lijden van Christus onontbeerlijk.</seg></s> <s n="372.2"><seg n="372.2.1">Het is beter hier een weinig toe te geven aan de eenvoud van degenen die "in het nest der kerk zich de veren laten wassen voor de eeuwigheid" <choice><sic>(Augustinus"), dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30">(Augustinus</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n36" rend="superscript">36</ref><choice><sic>(Augustinus"), dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30">),</corr></choice></seg><choice><sic>(Augustinus"), dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30"> </corr></choice><seg n="372.2.2"><choice><sic>(Augustinus"), dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30">dan</corr></choice> door schoolse waanwijsheid de verborgenheden van het Evangelie van haar inhoud te beroven.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="131">
<head rend="after-blank"><s n="373.1"><seg n="373.1.1"><hi rend="italic">Het offer</hi></seg></s></head>
<p><s n="374.1"><seg n="374.1.1">Hetzelfde kan men in ander verband zeggen van Christus' offerande.</seg></s> <s n="374.2"><seg n="374.2.1">Daarmee zijn wij geheel in de oudtestamentische priesterlijke sfeer.</seg></s> <s n="374.3"><seg n="374.3.1">Maar daarbij moeten wij tegelijkertijd bedenken,</seg> <seg n="374.3.2">dat het Nieuwe Testament Christus' priesterlijke stamboom niet op Aäron,</seg> <seg n="374.3.3">maar op Melchizedek terugvoert (Gen. 14,</seg> <seg n="374.3.4">Hebr. 5).</seg></s> <s n="374.4"><seg n="374.4.1">Hier blijkt dus,</seg> <seg n="374.4.2">dat reeds het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="374.4.3">als het teruggrijpt op het Oude,</seg> <seg n="374.4.4">de door ons telkens genoemde ascese oefent.</seg></s> <s n="374.5"><seg n="374.5.1">In dit teruggrijpen op het Oude Testament ligt reeds een afweer van het heidens-sacrale in de idee van het priesterschap.</seg></s> <s n="374.6"><seg n="374.6.1">Maar dan wordt door de herinnering aan Melchizedek de oudtestamentische leervorm nog verder gereinigd tot een aanbidding van God in geest en in waarheid,</seg> <seg n="374.6.2">naar het voorbeeld dat Jezus zelf gaf bij de tempelreiniging.</seg></s> <s n="374.7"><seg n="374.7.1">Melchizedek is de priester van nature,</seg> <seg n="374.7.2">zoals Jezus de Zoon van nature is.</seg></s> <s n="374.8"><seg n="374.8.1">In dit priesterschap schuilt een geheimenis,</seg> <seg n="374.8.2">dat in de bijbel niet geheel verklaard wordt,</seg> <seg n="374.8.3">evenmin als het geheim van de Messias.</seg></s></p>
<p><s n="375.1"><seg n="375.1.1">Vooral als de kerk zich door de eeuwen breed maakt in de priesterlijke sfeer,</seg> <seg n="375.1.2">moet ze zich onder de tucht van het geheimenis der voleinding stellen.</seg></s> <s n="375.2"><seg n="375.2.1"><hi rend="italic">De Twaalf artikelen</hi> laten op de belijdenis der kerk,</seg> <seg n="375.2.2">die van de gemeenschap der heiligen volgen;</seg> <seg n="375.2.3">daarna die van de vergeving der zonden,</seg> <seg n="375.2.4">de opstanding des vlezes en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="375.3"><seg n="375.3.1">Daarin is niets sacraals.</seg></s> <s n="375.4"><seg n="375.4.1">Het is alles prediking en vervulling.</seg></s> <s n="375.5"><seg n="375.5.1">Wanneer bij de verklaring van Christus' priesterlijk ambt over het offer gesproken wordt,</seg> <seg n="375.5.2">ontleent de prediking wel iets meer aan de gewijde tempelsfeer,</seg> <seg n="375.5.3">om aan haar inhoud vorm en aanschouwelijkheid te verschaffen.</seg></s> <s n="375.6"><seg n="375.6.1">De kerk heeft in de loop der eeuwen volkeren en geslachten op te voeden.</seg></s> <s n="375.7"><seg n="375.7.1">Maar daarbij moet zij steeds van Aäron op Melchizedek teruggaan.</seg></s> <s n="375.8"><seg n="375.8.1">De Hervorming deed dat,</seg> <seg n="375.8.2">toen zij de kerk weer beschreef als een gemeenschap der heiligen en van de tempeldienst sprak als van een priesterschap der gelovigen.</seg></s> <pb n="295" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="375.9"><seg n="375.9.1">Het priesterlijke element in de beschouwing van Christus' offer kan gevaarlijker zijn dan het juridische,</seg> <seg n="375.9.2">dat er in de gedachte van de straf ligt,</seg> <seg n="375.9.3">omdat het aan de godsdienstige sfeer is ontleend.</seg></s> <s n="375.10"><seg n="375.10.1">Maar het objectieve,</seg> <seg n="375.10.2">dat daarin is,</seg> <seg n="375.10.3">moet evenzeer vastgehouden worden als bij de straf.</seg></s></p>
<p><s n="376.1"><seg n="376.1.1">Beide doen wij,</seg> <seg n="376.1.2">als wij met de kerk van voldoening en van verzoening spreken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="132">
<head rend="after-blank"><s n="377.1"><seg n="377.1.1"><hi rend="italic">Het koninklijk ambt</hi></seg></s></head>
<p><s n="378.1"><seg n="378.1.1">Over dit ambt zal ik hier minder uitvoerig spreken dan over het priesterlijke en het profetische.</seg></s> <s n="378.2"><seg n="378.2.1">Wel bevatten de evangeliën ook hiervoor aanschouwelijke stof,</seg> <seg n="378.2.2">ook vóór Jezus' opstanding en hemelvaart.</seg></s> <s n="378.3"><seg n="378.3.1">Jezus in de synagoge te Nazareth (Luk. 4),</seg> <seg n="378.3.2">Jezus tegenover de onreine geesten (Luk. 4 : 33-35),</seg> <seg n="378.3.3">Jezus in de tempel (Matth. 21 : 12, 13);</seg> <seg n="378.3.4">zodat ook hier wel aanleiding is voor een zekere uitweiding over het leven,</seg> <seg n="378.3.5">in de prediking.</seg></s> <s n="378.4"><seg n="378.4.1">Maar dit alles staat toch zeer diep in de schaduw van Christus' regering door Woord en Geest,</seg> <seg n="378.4.2">zoals die van de verhoogde Heer uitgaat.</seg></s> <s n="378.5"><seg n="378.5.1">"Mijn koninkrijk is niet van deze wereld" (Joh. 18 : 36);</seg> <seg n="378.5.2">met dat Woord heeft Jezus elke imperiale gedachte afgesneden.</seg></s> <s n="378.6"><seg n="378.6.1">Wat de evangeliën van zijn koningschap laten zien is weer heel sterk <hi rend="italic">gelijkenis</hi> van zijn ware koningschap,</seg> <seg n="378.6.2">dat hij telkens angstvallig moet beschermen tegen beduimeling door de opdringende schare.</seg></s> <s n="378.7"><seg n="378.7.1">Daarom komen hier,</seg> <seg n="378.7.2">waar we niet over de Heilige Geest,</seg> <seg n="378.7.3">maar over de Zoon spreken,</seg> <seg n="378.7.4">allereerst zijn opstanding en hemelvaart in aanmerking,</seg> <seg n="378.7.5">omdat die de overgang vormen tot de bedeling des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="133">
<head rend="after-blank"><s n="379.1"><seg n="379.1.1"><hi rend="italic">De opstanding</hi></seg></s></head>
<p><s n="380.1"><seg n="380.1.1">De opstanding hebben wij reeds eenmaal besproken.</seg></s> <s n="380.2"><seg n="380.2.1">Zij komt hier voor onder een ander gezichtspunt.</seg></s> <s n="380.3"><seg n="380.3.1">Minder de kosmische en naar God gerichte zijde,</seg> <seg n="380.3.2">dan wel de toepasselijke,</seg> <seg n="380.3.3">naar de gelovigen gekeerde kant.</seg></s> <s n="380.4"><seg n="380.4.1">Niet in de eerste plaats als onderwerp voor het éénmaal gevierde Paasfeest,</seg> <seg n="380.4.2">maar als de stille vooronderstelling voor iedere preek of toespraak.</seg></s></p>
<p><s n="381.1"><seg n="381.1.1">Het Evangelie zou niet gepredikt worden,</seg> <seg n="381.1.2">als Jezus niet was opgestaan.</seg></s> <s n="381.2"><seg n="381.2.1">Uit het slot van de evangeliën blijkt,</seg> <seg n="381.2.2">dat de discipelen dan weer vissers zouden geworden zijn.</seg></s> <s n="381.3"><seg n="381.3.1">Voor hen was Jezus' omwandeling op aarde dan een droom gebleven,</seg> <seg n="381.3.2">een gelijkenis van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="381.4"><seg n="381.4.1">Door de opstanding wordt het Evangelie tot geest en waarheid,</seg> <seg n="381.4.2">tot zuivere werkelijkheid,</seg> <seg n="381.4.3">waarin de Heilige Geest vrijuit spreekt,</seg> <seg n="381.4.4">zonder gelijkenis.</seg></s></p>
<p><s n="382.1"><seg n="382.1.1">Daarom kan de Heidelbergse catechismus zeggen,</seg> <seg n="382.1.2">dat het nut van de opstanding van Christus hierin bestaat,</seg> <seg n="382.1.3">dat Hij "ons de gerechtigheid,</seg> <seg n="382.1.4">die Hij door zijn dood ons verworven had,</seg> <seg n="382.1.5">kon deelachtig maken" (zondag 17).</seg></s> <s n="382.2"><seg n="382.2.1">De mogelijkheid kan nu werkelijkheid worden;</seg> <seg n="382.2.2">het koninklijke,</seg> <seg n="382.2.3">de daad,</seg> <pb n="296" ed="VW"/><seg n="382.2.4">komt hier naar voren.</seg></s> <s n="382.3"><seg n="382.3.1">En dat juist dan,</seg> <seg n="382.3.2">nu de verschijning van Jezus,</seg> <seg n="382.3.3">het aanschouwelijke,</seg> <seg n="382.3.4">in de opstanding aanvankelijk en bij de hemelvaart geheel,</seg> <seg n="382.3.5">terugtreedt.</seg></s> <s n="382.4"><seg n="382.4.1">Daarbij sluit zich dan ook direct aan,</seg> <seg n="382.4.2">dat "wij ook door zijn kracht opgewekt worden tot een nieuw leven" (zondag 17).</seg></s> <s n="382.5"><seg n="382.5.1">De gedachte van het koninklijke ambt leent dus aan de prediking wel een zekere aardse voorstelbaarheid,</seg> <seg n="382.5.2">die zij nodig heeft zolang de paroesie uitblijft,</seg> <seg n="382.5.3">maar wij mogen niet vergeten,</seg> <seg n="382.5.4">dat deze lijn tenslotte uitkomt bij de uitstorting des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="382.6"><seg n="382.6.1">Oefenen wij deze onthouding niet en verkondigen wij Jezus' koningschap direct,</seg> <seg n="382.6.2">in aanschouwelijke aansluiting aan de evangeliën en het Oude Testament,</seg> <seg n="382.6.3">dan brengt ons dat op dwaalwegen.</seg></s> <s n="382.7"><seg n="382.7.1">Wij maken Jezus dan tot koning in de zondige natuur,</seg> <seg n="382.7.2">als 'christian science',</seg> <seg n="382.7.3">of in de zondige samenleving,</seg> <seg n="382.7.4">zoals de wederdopers.</seg></s> <s n="382.8"><seg n="382.8.1">Alleen een sterke ascese kan hier aan de eisen van gemoed en leven,</seg> <seg n="382.8.2">met behulp van gebed en gebod,</seg> <seg n="382.8.3">voldoen,</seg> <seg n="382.8.4">zonder dat de vooronderstellingen der vleeswording,'</seg> <seg n="382.8.5">de gelijkenis en de plaatsbekleding,</seg> <seg n="382.8.6">te niet gedaan worden.</seg></s> <s n="382.9"><seg n="382.9.1">De beschouwing van Christus' koninklijk ambt brengt ons daarom regelrecht tot de bespreking van de leer des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="134">
<head rend="after-blank"><s n="383.1"><seg n="383.1.1">Ik geloof in de Heilige Geest</seg></s></head>
<div type="marginal" n="135">
<head><s n="384.1"><seg n="384.1.1"><hi rend="italic">De Heilige Geest als persoon</hi></seg></s></head>
<p><s n="385.1"><seg n="385.1.1">Opzettelijk spreek ik hier niet van de 'persoonlijkheid' des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="385.2"><seg n="385.2.1">'Persoonlijkheid' is een wijsgerig begrip,</seg> <seg n="385.2.2">dat drager is van inhouden,</seg> <seg n="385.2.3">die beter in de school dan in de kerk verstaan worden.</seg></s> <s n="385.3"><seg n="385.3.1">Natuurlijk kan de kerk uitdrukkingen uit de gangbare taal niet missen.</seg></s> <s n="385.4"><seg n="385.4.1">Maar in het ontstaan van de betekenis dier woorden heeft zij soms zelve de hand gehad,</seg> <seg n="385.4.2">soms ook niet.</seg></s> <s n="385.5"><seg n="385.5.1">Nu heeft het woord 'persoon' een kerkelijk ijk,</seg> <seg n="385.5.2">maar 'persoonlijkheid' niet.</seg></s> <s n="385.6"><seg n="385.6.1">Dat laatste heeft integendeel in het Duitse idealisme gediend als kerngedachte voor systemen,</seg> <seg n="385.6.2">die op zeer gespannen voet staan met de christelijke dogmatiek.</seg></s> <s n="385.7"><seg n="385.7.1">De uitdrukking 'persoon' echter heeft heel vroeg gediend om het christelijk godsbeeld te verduidelijken.</seg></s> <s n="385.8"><seg n="385.8.1">Men beleed in de Latijnse kerk,</seg> <seg n="385.8.2">dat Vader,</seg> <seg n="385.8.3">Zoon en Heilige Geest drie personen genoemd kunnen worden,</seg> <seg n="385.8.4">terwijl zij één wezen zijn.</seg></s> <s n="385.9"><seg n="385.9.1">Aan elk dier bestaanswijzen in de Drieëenheid werd daarbij een zekere zelfstandigheid toegekend.</seg></s> <s n="385.10"><seg n="385.10.1">En ook in de werking en openbaring van God wordt dezelfde onderscheiding gemaakt.</seg></s> <s n="385.11"><seg n="385.11.1">We hebben dat vroeger zo uitgedrukt:</seg> <seg n="385.11.2">er is meervoud in God.</seg></s></p>
<p><s n="386.1"><seg n="386.1.1">Als wij nu de Heilige <choice><sic>Geest'persoon'noemen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Geest 'persoon' noemen</corr></choice>,</seg> <seg n="386.1.2">is daarmee bedoeld dat,</seg> <seg n="386.1.3">als wij aan God denken of tot Hem bidden,</seg> <seg n="386.1.4">wij onze aandacht ook op de Heilige Geest kunnen richten.</seg></s> <s n="386.2"><seg n="386.2.1">Wij kunnen niet alleen de Vader of de Zoon,</seg> <seg n="386.2.2">maar ook de Geest aanroepen.</seg></s> <pb n="297" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="386.3"><seg n="386.3.1">Er is wel reden hierop de nadruk te leggen,</seg> <seg n="386.3.2">omdat de persoon en het werk van de Zoon steeds wel heel duidelijk van die van de Vader onderscheiden worden,</seg> <seg n="386.3.3">zodat er een grote afstand is tussen de schepping in Genesis en het lijden in de evangeliën.</seg></s> <s n="386.4"><seg n="386.4.1">Wij hebben juist ons best moeten doen om daar de éénheid te handhaven.</seg></s> <s n="386.5"><seg n="386.5.1">Bij de Zoon en de Geest is het omgekeerde het geval.</seg></s> <s n="386.6"><seg n="386.6.1">Men laat heel dikwijls het werk van Christus zo geleidelijk overgaan in dat van de Heilige Geest,</seg> <seg n="386.6.2">dat er nauwelijks ruimte blijft voor een onderscheid van personen.</seg></s> <s n="386.7"><seg n="386.7.1">De verhoogde Heer is dan het subject van al die werkingen,</seg> <seg n="386.7.2">die ook aan de Heilige Geest worden toegeschreven en een eigen verhouding tot die Geest krijgt de gelovige niet.</seg></s></p>
<p><s n="387.1"><seg n="387.1.1">Het werk van Christus en dat van de Heilige Geest worden dan in een vaste orde gebracht in het zgn. genadeverbond.</seg></s> <s n="387.2"><seg n="387.2.1">En deze orde staat,</seg> <seg n="387.2.2">vooral bij de gereformeerden,</seg> <seg n="387.2.3">scherp tegenover het werkverbond,</seg> <seg n="387.2.4">dat de Vader bij de schepping oprichtte en waarin een geheel andere regeling gold.</seg></s> <s n="387.3"><seg n="387.3.1">Zo komt het,</seg> <seg n="387.3.2">dat Zoon en Geest soms bijna samenvallen;</seg> <seg n="387.3.3">in ieder geval hun persoonlijk onderscheid weinig duidelijk bepaald wordt.</seg></s> <s n="387.4"><seg n="387.4.1">De zakelijke orde verdringt de persoonlijke bestaanswijze en werkingen,</seg> <seg n="387.4.2">die het Nieuwe Testament ons leert kennen.</seg></s> <s n="387.5"><seg n="387.5.1">Maar zo lijdt de belijdenis der Drieëenheid,</seg> <seg n="387.5.2">als regel voor de prediking,</seg> <seg n="387.5.3">schade en kan de <hi rend="italic">troost</hi> van het Evangelie niet volledig tot zijn recht komen.</seg></s> <s n="387.6"><seg n="387.6.1">Wij belijden één wezen en drie personen.</seg></s> <s n="387.7"><seg n="387.7.1">Ook de Heilige Geest is persoon.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="136">
<head rend="after-blank"><s n="388.1"><seg n="388.1.1"><hi rend="italic">Oorzaken van het wegschuilen van de persoon des Heiligen Geestes</hi></seg></s></head>
<p><s n="389.1"><seg n="389.1.1">Dat de Heilige Geest zo zelden duidelijk naar voren kwam in de prediking,</seg> <seg n="389.1.2">heeft verschillende oorzaken.</seg></s> <s n="389.2"><seg n="389.2.1">Allereerst moet men bedenken,</seg> <seg n="389.2.2">dat in de roomse kerk de vleeswording des Woords gedacht wordt als doorgaande.</seg></s> <s n="389.3"><seg n="389.3.1">Er is dan geen eigenlijke ruimte voor de Heilige Geest.</seg></s> <s n="389.4"><seg n="389.4.1">In haar 'heiligen' eert die kerk Gods beste werk.</seg></s> <s n="389.5"><seg n="389.5.1">De Heilige Geest echter heeft zondaren nodig om zijn ambt van Trooster recht te vervullen,</seg> <seg n="389.5.2">en geen heiligen.</seg></s> <s n="389.6"><seg n="389.6.1">- Bijna evenzeer echter telt onder de redenen,</seg> <seg n="389.6.2">waarom een klare <choice><sic>belijdénis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">belijdenis</corr></choice> van het 'derde artikel' zo spaarzamelijk voorkomt,</seg> <seg n="389.6.3">een andere omstandigheid mee,</seg> <seg n="389.6.4">die vlak tegenover de vorige staat.</seg></s> <s n="389.7"><seg n="389.7.1">Tegenover de verzedelijking van de vleeswording in de heiligendienst staat de wetteloosheid van een aanbidding van de Geest,</seg> <seg n="389.7.2">zoals het Anabaptisme die te zien gaf.</seg></s> <s n="389.8"><seg n="389.8.1">Hier legde men alle nadruk op de eigen werking des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="389.9"><seg n="389.9.1">Maar dan was het weer niet merkbaar,</seg> <seg n="389.9.2">dat het de Geest van Christus was.</seg></s> <s n="389.10"><seg n="389.10.1">Het bijbels merkteken des Heiligen Geestes was onduidelijk en in de geestelijke inspiratie mengde zich allerlei boze inblazing.</seg></s> <s n="389.11"><seg n="389.11.1">De protestanten werden daarom voorzichtig in hun belijdenis van de derde persoon in de Drieëenheid en leerden een heilsorde,</seg> <seg n="389.11.2">waarin het werk des Geestes tot op zekere hoogte werd gereglementeerd:</seg> <seg n="389.11.3">een methodisme des Geestes.</seg></s> <s n="389.12"><seg n="389.12.1">Deze heilsorde werd dan met het werk van <pb n="298" ed="VW"/>Christus samengevat in een algemene orde voor de genade:</seg> <seg n="389.12.2">het genadeverbond.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="137">
<head rend="after-blank"><s n="390.1"><seg n="390.1.1"><hi rend="italic">Waarom een verhouding tot de persoon des Heiligen Geestes minder opvalt</hi></seg></s></head>
<p><s n="391.1"><seg n="391.1.1">Dit alles neemt niet weg,</seg> <seg n="391.1.2">dat er ook in de aard van de verhouding tot de Heilige Geest redenen liggen,</seg> <seg n="391.1.3">waarom wij die Geest moeilijker van Christus enerzijds en van onze eigen geest andererzijds onderscheiden,</seg> <seg n="391.1.4">dan wij de grens tussen Christus en ons eigen bestaan als kinderen Gods zien;</seg> <seg n="391.1.5">en dan die tussen God als Schepper en ons zelf als schepselen.</seg></s></p>
<p><s n="392.1"><seg n="392.1.1">Bij de belijdenis en de prediking van de Vader gaapt de volle kloof tussen God en mens.</seg></s> <s n="392.2"><seg n="392.2.1">Hier is God de Heilige en zijn wij zondaren.</seg></s> <s n="392.3"><seg n="392.3.1">De Schepper oordeelt ons als gevallenen.</seg></s> <s n="392.4"><seg n="392.4.1">Vermenging is hier volledig uitgesloten.</seg></s> <s n="392.5"><seg n="392.5.1">- De verhouding tot de Zoon is reeds geheel anders.</seg></s> <s n="392.6"><seg n="392.6.1">Gelijkenis en <choice><sic>plaatsbekieding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">plaatsbekleding</corr></choice> brengen Hem vlak bij ons,</seg> <seg n="392.6.2">zelfs beneden ons.</seg></s> <s n="392.7"><seg n="392.7.1">Hij is geworden als onzer één.</seg></s> <s n="392.8"><seg n="392.8.1">Met ons staat Hij tegenover de Vader en lijdt,</seg> <seg n="392.8.2">sterft met ons.</seg></s> <s n="392.9"><seg n="392.9.1">Maar beide,</seg> <seg n="392.9.2">zijn vernedering en zijn verhoging,</seg> <seg n="392.9.3">doen ons toch afstand bewaren.</seg></s> <s n="392.10"><seg n="392.10.1">Hij daalde dieper,</seg> <seg n="392.10.2">leed meer en onderging feller dood dan wij.</seg></s> <s n="392.11"><seg n="392.11.1">- Bij de Heilige Geest schijnt dit anders te zijn.</seg></s> <s n="392.12"><seg n="392.12.1">Hij komt ons nog nader dan de Zoon.</seg></s> <s n="392.13"><seg n="392.13.1">Het laatste,</seg> <seg n="392.13.2">intiemste,</seg> <seg n="392.13.3">innerlijkste,</seg> <seg n="392.13.4">dat is zijn werk.</seg></s> <s n="392.14"><seg n="392.14.1">Dat de gelijkenis waarheid wordt,</seg> <seg n="392.14.2">dat doet Hij.</seg></s> <s n="392.15"><seg n="392.15.1">In onze mond,</seg> <seg n="392.15.2">in ons hart,</seg> <seg n="392.15.3">daar is het Woord (Rom. 10 : 8),</seg> <seg n="392.15.4">dat Heilige Geest heet.</seg></s> <s n="392.16"><seg n="392.16.1">Dat de vergeving der zonde niet alleen anderen maar ook ons geschonken wordt (zondag 7),</seg> <seg n="392.16.2">dat komt door Hem.</seg></s> <s n="392.17"><seg n="392.17.1">Te maken dat de woorden des Evangelies waarheid en werkelijkheid worden in ons,</seg> <seg n="392.17.2">dat is zijn ambt.</seg></s> <s n="392.18"><seg n="392.18.1">Het allerlaatste van het Woord,</seg> <seg n="392.18.2">dat wat het hart raakt en bekeert,</seg> <seg n="392.18.3">dat heet Geest.</seg></s></p>
<p><s n="393.1"><seg n="393.1.1">Zo komt het dat de Heilige Geest zo moeilijk als persoon,</seg> <seg n="393.1.2">in de trinitarische zin van het woord,</seg> <seg n="393.1.3">wordt gedacht en geschouwd.</seg></s> <s n="393.2"><seg n="393.2.1">Omdat Hij geheel aan onze zijde schijnt te staan tegenover Vader en Zoon,</seg> <seg n="393.2.2">wier werk Hij ons toeëigent,</seg> <seg n="393.2.3">daarom schijnt Hij één te worden met ons hart.</seg></s> <s n="393.3"><seg n="393.3.1">Hij bidt in ons en het is <hi rend="italic">ons</hi> gebed;</seg> <seg n="393.3.2">Hij werkt het geloof in ons en het is <hi rend="italic">ons</hi> geloof.</seg></s> <s n="393.4"><seg n="393.4.1">Zo wordt dan de Heilige Geest gemakkelijk als een gave gezien (wat Hij ook is),</seg> <seg n="393.4.2">maar dan als een zaak,</seg> <seg n="393.4.3">een pand,</seg> <seg n="393.4.4">een bezit.</seg></s> <s n="393.5"><seg n="393.5.1">Alles wat de Heilige Geest is en doet,</seg> <seg n="393.5.2">zijn persoon en werk,</seg> <seg n="393.5.3">schijnt geen ander bestand te hebben dan als menselijk geestesleven.</seg></s> <s n="393.6"><seg n="393.6.1">En dat schijnt dan geen <hi rend="italic">aannemen</hi> van het menselijke,</seg> <seg n="393.6.2">zoals bij Jezus,</seg> <seg n="393.6.3">geen gelijkworden aan het zondige vlees,</seg> <seg n="393.6.4">geen vernietiging ten onzen behoeve,</seg> <seg n="393.6.5">waardoor <choice><sic>ervanzelf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">er vanzelf</corr></choice> een zekere afstand komt tussen Hem en ons.</seg></s> <s n="393.7"><seg n="393.7.1">Bij de Heilige Geest zijn de werkingen,</seg> <seg n="393.7.2">vrede en vreugde;</seg> <seg n="393.7.3">in één woord alles wat wij ook aan de Heilige Geest zelf het liefst zouden willen toeschrijven,</seg> <seg n="393.7.4">zodat wij zijn bestaan en werk <hi rend="italic">in ons</hi> moeilijk kunnen onderscheiden van zijn wezen <hi rend="italic">buiten ons.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="138">
<head><pb n="299" ed="VW"/><s n="394.1"><seg n="394.1.1"><hi rend="italic">De Heilige Geest als de derde persoon in het wezen Gods</hi></seg></s></head>
<p><s n="395.1"><seg n="395.1.1">Wanneer wij er op die manier toe zouden komen om alleen in 'bevindelijke' zin,</seg> <seg n="395.1.2">van de religieuze ervaring uit,</seg> <seg n="395.1.3">over de Heilige Geest te spreken,</seg> <seg n="395.1.4">dan zouden wij niet bijbels handelen.</seg></s> <s n="395.2"><seg n="395.2.1">De Schrift leert ons,</seg> <seg n="395.2.2">dat het werk van de Heilige Geest zich niet enkel bepaalt tot het bewerken van de verborgen mens des harten.</seg></s> <s n="395.3"><seg n="395.3.1">Er zijn grote,</seg> <seg n="395.3.2">meer dan menselijke dingen,</seg> <seg n="395.3.3">die Hem worden toegeschreven.</seg></s> <s n="395.4"><seg n="395.4.1">Zo de beademing der schepping,</seg> <seg n="395.4.2">de ingeving der Heilige Schrift,</seg> <seg n="395.4.3">de toebereiding van de incarnatie en de samenroeping der kerk.</seg></s> <s n="395.5"><seg n="395.5.1">Daaruit blijkt,</seg> <seg n="395.5.2">dat in de trinitarische beschouwing de persoon en het werk van de Heilige Geest niet achterop staan.</seg></s> <s n="395.6"><seg n="395.6.1">- Zo moet het dan ook geheel onjuist gezien zijn,</seg> <seg n="395.6.2">als men Hem in de Evangelieverkondiging alleen als middel laat gelden in verbinding met het Woord</seg> <seg n="395.6.3">- bijv. in de uitdrukking 'door Woord en Geest'</seg> <seg n="395.6.4">- en het daarbij laat.</seg></s> <s n="395.7"><seg n="395.7.1">De Heilige Geest is meer dan middel en instrument.</seg></s> <s n="395.8"><seg n="395.8.1">De goddelijke persoon moet duidelijk worden genoemd en aangewezen.</seg></s> <s n="395.9"><seg n="395.9.1">Dat ligt ook wel in de bedoeling van de Westerse kerk.</seg></s> <s n="395.10"><seg n="395.10.1">De grieks-katholieke kerk leerde,</seg> <seg n="395.10.2">dat de Geest van de Vader uitgaat.</seg></s> <s n="395.11"><seg n="395.11.1">De rooms-katholieke,</seg> <seg n="395.11.2">dat Hij uitgaat van de Vader en de Zoon.</seg></s> <s n="395.12"><seg n="395.12.1">In dat laatste schijnt een grotere ondergeschiktheid te liggen.</seg></s> <s n="395.13"><seg n="395.13.1">Maar dat is het niet.</seg></s> <s n="395.14"><seg n="395.14.1">In het uitgaan mede van de Zoon ligt juist het volle,</seg> <seg n="395.14.2">bepaalde,</seg> <seg n="395.14.3">persoonlijke opgesloten.</seg></s> <s n="395.15"><seg n="395.15.1">Ging de Geest langs Christus heen,</seg> <seg n="395.15.2">dan zouden wij de voorzichtigheid in de belijdenis van het derde Artikel moeten oefenen,</seg> <seg n="395.15.3">die er nu vaak ten onrechte valt op te merken.</seg></s> <s n="395.16"><seg n="395.16.1">De griekse kerk heet wel de orthodoxe,</seg> <seg n="395.16.2">maar ze is ook een kerk van sekten en geestdrijverij.</seg></s> <s n="395.17"><seg n="395.17.1">Een Geest,</seg> <seg n="395.17.2">die mede van Christus uitgaat,</seg> <seg n="395.17.3">vormt een kerk,</seg> <seg n="395.17.4">waarin stijl en orde aanwezig kunnen zijn.</seg></s> <s n="395.18"><seg n="395.18.1">Dan is de Geest geen vaag beginsel,</seg> <seg n="395.18.2">maar Hij draagt de zin des Heren,</seg> <seg n="395.18.3">het beeld van Christus,</seg> <seg n="395.18.4">persoonlijk in zich.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="139">
<head rend="after-blank"><s n="396.1"><seg n="396.1.1"><hi rend="italic">De Geest </hi><choice><sic>als herscheppen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">als herschepper</hi></corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="397.1"><seg n="397.1.1">Het werk van de Heilige Geest kan men in de meest algemene zin 'herschepping' noemen.</seg></s> <s n="397.2"><seg n="397.2.1">Het werk des Geestes draagt ook andere algemene namen,</seg> <seg n="397.2.2">zoals rechtvaardiging,</seg> <seg n="397.2.3">heiliging.</seg></s> <s n="397.3"><seg n="397.3.1">Maar de wijdst-omvattende is:</seg> <seg n="397.3.2">herschepping.</seg></s></p>
<p><s n="398.1"><seg n="398.1.1">Nu hebben wij de schepping als een kritisch begrip leren kennen.</seg></s> <s n="398.2"><seg n="398.2.1">God schiep goed en daardoor kennen wij onze val.</seg></s> <s n="398.3"><seg n="398.3.1">Schuld en dood zijn oordelen Gods,</seg> <seg n="398.3.2">waarin de gevallen mens voor God uit wordt weggedreven.</seg></s> <s n="398.4"><seg n="398.4.1">Ze hebben meer dan menselijke maat en kunnen alleen gestuit,</seg> <seg n="398.4.2">als God ons volgt in de val en zichzelf onder die oordelen plaatst.</seg></s> <s n="398.5"><seg n="398.5.1">- Dat is het werk van Jezus Christus.</seg></s> <s n="398.6"><seg n="398.6.1">Hij is niet gekomen om te oordelen of te veroordelen.</seg></s> <s n="398.7"><seg n="398.7.1">Hij stelt zichzelf onder de vloek.</seg></s> <s n="398.8"><seg n="398.8.1">Het Evangelie laat ons toestanden zien en die menselijke toestanden,</seg> <seg n="398.8.2">ellende,</seg> <seg n="398.8.3">schuld,</seg> <seg n="398.8.4">dood,</seg> <seg n="398.8.5">betekenen stilstand onder <pb n="300" ed="VW"/>Gods recht.</seg></s> <s n="398.9"><seg n="398.9.1">Rondom het kruis staat alles stil.</seg></s> <s n="398.10"><seg n="398.10.1">Het oordeel staat boven Golgotha,</seg> <seg n="398.10.2">als de zon op de middag.</seg></s> <s n="398.11"><seg n="398.11.1">De schepping staat stil.</seg></s> <s n="398.12"><seg n="398.12.1">Niemand is goed dan één,</seg> <seg n="398.12.2">nl. God (Matth. 19 : 17);</seg> <seg n="398.12.3">dat is hier erkend.</seg></s> <s n="398.13"><seg n="398.13.1">De ellende van de val is zichtbaar geworden.</seg></s></p>
<p><s n="399.1"><seg n="399.1.1">Maar nu komt er weer leven van de andere zijde.</seg></s> <s n="399.2"><seg n="399.2.1">Bij de opstanding van Jezus begint het.</seg></s> <s n="399.3"><seg n="399.3.1">Die is geen bewijs van onsterfelijkheid,</seg> <seg n="399.3.2">maar een oordeel Gods over Christus' werk.</seg></s> <s n="399.4"><seg n="399.4.1">Hij is opgestaan tot onze gerechtigheid.</seg></s> <s n="399.5"><seg n="399.5.1">De gelijkenis wordt nu waarheid.</seg></s> <s n="399.6"><seg n="399.6.1">Straks wordt stuk voor stuk alles uit Christus' werk genomen en ons verkondigd (Joh. 16 : 14).</seg></s> <s n="399.7"><seg n="399.7.1">Alles krijgt een ander aanzien.</seg></s> <s n="399.8"><seg n="399.8.1">Doven horen,</seg> <seg n="399.8.2">blinden zien,</seg> <seg n="399.8.3">kreupelen wandelen,</seg> <seg n="399.8.4">doden worden opgewekt,</seg> <seg n="399.8.5">aan armen wordt het Evangelie verkondigd.</seg></s> <s n="399.9"><seg n="399.9.1">De stilstand onder het oordeel,</seg> <seg n="399.9.2">de ellende,</seg> <seg n="399.9.3">de schuld,</seg> <seg n="399.9.4">de dood houden op. De toestanden gaan over in beweging.</seg></s> <s n="399.10"><seg n="399.10.1">De Geest waait over het dal der doodsbeenderen (Ez. 37 : 1-14).</seg></s></p>
<p><s n="400.1"><seg n="400.1.1">Deze schepping draagt een eschatologisch karakter.</seg></s> <s n="400.2"><seg n="400.2.1">Zij komt van het einde uit en niet van het begin.</seg></s> <s n="400.3"><seg n="400.3.1">Het werk van de Geest is voltooiend.</seg></s> <s n="400.4"><seg n="400.4.1">Het heeft plaats "in de laatste dagen" (Hand. 2 : 17).</seg></s> <s n="400.5"><seg n="400.5.1">Van de voleinding uit brengt het alles tot stand.</seg></s> <s n="400.6"><seg n="400.6.1">Het gaat uit van een volbracht werk,</seg> <seg n="400.6.2">de verzoening in Christus.</seg></s> <s n="400.7"><seg n="400.7.1">Wanneer <choice><sic>de herscheppen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de herschepper</corr></choice> zegt dat het <hi rend="italic">goed</hi> is,</seg> <seg n="400.7.2">dan betekent dat iets heel anders,</seg> <seg n="400.7.3">dan bij de schepping.</seg></s> <s n="400.8"><seg n="400.8.1">Toen openbaarde het onze val en het dreef die voort tot op Golgotha.</seg></s> <s n="400.9"><seg n="400.9.1">Boven het kruis,</seg> <seg n="400.9.2">wanneer niemand goed is dan Eén,</seg> <seg n="400.9.3">en de Zoon in onze plaats van de Geest verlaten is,</seg> <seg n="400.9.4">zette het de val en het oordeel stil.</seg></s> <s n="400.10"><seg n="400.10.1">In de herschepping sluit het woord 'goed' de val uit.</seg></s> <s n="400.11"><seg n="400.11.1">Er is geen afval der heiligen.</seg></s> <s n="400.12"><seg n="400.12.1">Het oordeel van de Geest maakt de zondaar tot een rechtvaardige,</seg> <seg n="400.12.2">de gevallene tot een heilige.</seg></s> <s n="400.13"><seg n="400.13.1">Het geeft alle dingen een nieuw predikaat.</seg></s> <s n="400.14"><seg n="400.14.1">- Ook hier blijft scheppen scheiden.</seg></s> <s n="400.15"><seg n="400.15.1">De Geest scheidt de oude mens van de nieuwe (Zondag 33).</seg></s> <s n="400.16"><seg n="400.16.1">Maar de kennis des goeds en des kwaads betekent nu geen val meer,</seg> <seg n="400.16.2">maar opstanding.</seg></s> <s n="400.17"><seg n="400.17.1">"Der volmaakten is de vaste spijze,</seg> <seg n="400.17.2">die door de gewoonte de zinnen geoefend hebben,</seg> <seg n="400.17.3">tot onderscheiding beide des goeds en des kwaads" (Hebr. 5 : 14).</seg></s> <s n="400.18"><seg n="400.18.1">Dat betekent nu niet meer het raden en verraden van een goddelijk geheim,</seg> <seg n="400.18.2">maar vertolkt "de mening des Geestes" (Rom. 18 : 27),</seg> <seg n="400.18.3">die in ons openbaar wordt.</seg></s> <s n="400.19"><seg n="400.19.1">In de herschepping krijgt het kritisch karakter der schepping zijn voltooiing.</seg></s> <s n="400.20"><seg n="400.20.1">Dan is de onderscheiding van goed en kwaad geen fout meer,</seg> <seg n="400.20.2">maar een deugd.</seg></s> <s n="400.21"><seg n="400.21.1">De nieuwe mens stoot de oude in de bekering af.</seg></s> <s n="400.22"><seg n="400.22.1">Hij doet dat niet door een hem inwonende biologische kracht,</seg> <seg n="400.22.2">maar door het absolute oordeel des Geestes,</seg> <seg n="400.22.3">dat zijn oorsprong neemt in het volbrachte,</seg> <seg n="400.22.4">het volmaakte,</seg> <seg n="400.22.5">het einde.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="140">
<head rend="after-blank"><s n="401.1"><seg n="401.1.1"><hi rend="italic">De gemeenschap des Heiligen Geestes</hi></seg></s></head>
<p><s n="402.1"><seg n="402.1.1">Na de volstrektheid van het werk des Heiligen Geestes in de herschepping,</seg> <seg n="402.1.2">waarin alle dingen een nieuw predikaat krijgen,</seg> <seg n="402.1.3">komt in de heilige <pb n="301" ed="VW"/>orde de <hi rend="italic">complete</hi> aard van dat werk aan de beurt.</seg></s> <s n="402.2"><seg n="402.2.1">De Heilige Geest sticht een gemeenschap zowel van personen (de gemeenschap der heiligen volgens de Twaalf artikelen),</seg> <seg n="402.2.2">als van gaven (1 Kor. 12) en goederen (Hand. 2 : 44).</seg></s> <s n="402.3"><seg n="402.3.1">Al deze dingen moeten van het einde uit gezien worden;</seg> <seg n="402.3.2">ze dragen een eschatologisch karakter.</seg></s> <s n="402.4"><seg n="402.4.1">Dat betekent geen uitstel of afstel,</seg> <seg n="402.4.2">maar het wil zeggen,</seg> <seg n="402.4.3">dat ze zonder de wederkomst van Christus niet gedacht kunnen worden.</seg></s> <s n="402.5"><seg n="402.5.1">Ze zijn alleen realiseerbaar in de heilige communie van het laatste avondmaal,</seg> <seg n="402.5.2">waar het lam de kaars is (Openb. 21 : 23) en het brood en de wijn.</seg></s> <s n="402.6"><seg n="402.6.1">Daarom moet er weer sterke ascese geoefend,</seg> <seg n="402.6.2">als de gemeenschap des Heiligen Geestes in de kerk,</seg> <seg n="402.6.3">die de bruidegom wacht,</seg> <seg n="402.6.4">wordt beleden.</seg></s> <s n="402.7"><seg n="402.7.1">Zij kan niet regelrecht op politieke en maatschappelijke vormen worden overgebracht.</seg></s> <s n="402.8"><seg n="402.8.1">Als de eeuwen duren zien wij geloof,</seg> <seg n="402.8.2">hoop en liefde als theologische deugden optreden,</seg> <seg n="402.8.3">waarin de kerk,</seg> <seg n="402.8.4">naar Augustinus' aanwijzing in zijn <hi rend="italic">Enchiridion</hi> door gebed en gebod de eschatologische houding bewaart en ze tevens in de tijd afleidt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="402.9"><seg n="402.9.1">Uit die matiging ten opzichte van het absolute der prediking ontstaat tegelijk ook een terughouding met het oog op de eisen van het leven.</seg></s> <s n="402.10"><seg n="402.10.1">Het christelijk leven zal nooit compleet kunnen zijn,</seg> <seg n="402.10.2">of op elk levensterrein zich ongeremd kunnen laten gaan,</seg> <seg n="402.10.3">omdat alleen de gemeenschap der heiligen volledig is.</seg></s> <s n="402.11"><seg n="402.11.1">- Deze gemeenschap des Heiligen Geestes geldt van alle genadegaven samen.</seg></s> <s n="402.12"><seg n="402.12.1">Het Evangelie is compleet.</seg></s> <s n="402.13"><seg n="402.13.1">De herschepping is één geheel.</seg></s> <s n="402.14"><seg n="402.14.1">Allereerst wil dat zeggen,</seg> <seg n="402.14.2">dat zij waarlijk <hi rend="italic">schepping</hi> is en geen gedeeltelijke of halve verbetering van het werk van de Vader.</seg></s> <s n="402.15"><seg n="402.15.1">Zoals wij door de Zoon pas de Vader leren kennen en van Golgotha af de Schepper leren zien,</seg> <seg n="402.15.2">zo sluit ook het werk des Geestes dat van de Vader niet uit.</seg></s> <s n="402.16"><seg n="402.16.1">De herschepping is geen losse verbinding van het werk des Vaders en dat des Geestes,</seg> <seg n="402.16.2">van natuur en genade.</seg></s> <s n="402.17"><seg n="402.17.1">Ze is als genadewerking volledig.</seg></s> <s n="402.18"><seg n="402.18.1">Alles wat wij tot de natuur rekenen ligt er in opgesloten.</seg></s> <s n="402.19"><seg n="402.19.1">De kerk en de prediking hebben mystieke,</seg> <seg n="402.19.2">verstandelijke,</seg> <seg n="402.19.3">praktische kanten en wij mogen ze niet versmallen tot een instelling voor het aankweken van innerlijke zedelijkheid alleen.</seg></s> <s n="402.20"><seg n="402.20.1">De prediking draagt ook in dit opzicht een publiek karakter.</seg></s> <s n="402.21"><seg n="402.21.1">Ze houdt zich met alle dingen bezig en is niet enkel op de binnenkamer ingesteld.</seg></s></p>
<p><s n="403.1"><seg n="403.1.1">Maar alle dingen krijgen in de kerk een nieuw predikaat.</seg></s> <s n="403.2"><seg n="403.2.1">Ze worden gedoopt.</seg></s> <s n="403.3"><seg n="403.3.1">De genade laat de natuur niet staan,</seg> <seg n="403.3.2">zij treft haar zelfs niet aan.</seg></s> <s n="403.4"><seg n="403.4.1">De Heilige Geest <choice><sic>als herscheppen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">als herschepper</corr></choice> is in volle zin schepper en schept uit niets.</seg></s> <s n="403.5"><seg n="403.5.1">Tenzij men de zonde en de dood 'iets' zou willen noemen.</seg></s> <s n="403.6"><seg n="403.6.1">De natuur heeft tegenover de genade geen positieve betekenis.</seg></s> <s n="403.7"><seg n="403.7.1">Natuur en genade zijn in de kerk geen tegenstellingen.</seg></s> <s n="403.8"><seg n="403.8.1">Zonde en genade moet men tegenover elkaar plaatsen,</seg> <seg n="403.8.2">De zonde gaat even ver als de schepping en de genade even ver als de herschepping.</seg></s> <s n="403.9"><seg n="403.9.1">Wij mogen in de prediking niet gaan delen tussen natuur en genade,</seg> <seg n="403.9.2">evenmin als tussen de mens en Christus.</seg></s> <s n="403.10"><seg n="403.10.1">De reformatoren hebben er de nadruk op gelegd dat het werk van Christus compleet is en niets in <pb n="302" ed="VW"/>de mens onderstelt.</seg></s> <s n="403.11"><seg n="403.11.1">Wij moeten even duidelijk uitspreken,</seg> <seg n="403.11.2">dat er in het werk des Geestes geen deling is tussen natuur en genade.</seg></s> <s n="403.12"><seg n="403.12.1">Men kan die twee niet bij elkaar <hi rend="italic">aanknopen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="404.1"><seg n="404.1.1">Daarom zullen wij de heiligmaking niet als een groeiproces moeten beschrijven.</seg></s> <s n="404.2"><seg n="404.2.1">"Hij moet wassen en ik moet minder worden",</seg> <seg n="404.2.2">dat is de formule.</seg></s> <s n="404.3"><seg n="404.3.1">Paulus heeft het resultaat daarvan zo uitgedrukt:</seg> <seg n="404.3.2">"Ik leef,</seg> <seg n="404.3.3">doch niet meer ik,</seg> <seg n="404.3.4">maar Christus leeft in mij" (Gal. 2 : 20).</seg></s> <s n="404.4"><seg n="404.4.1">De natuur geneest niet langzaam tot ze weer zichzelve is geworden,</seg> <seg n="404.4.2">maar zij wordt geestelijk geoordeeld tot ze een andere is geworden.</seg></s></p>
<p><s n="405.1"><seg n="405.1.1">Wanneer wij het zo zien,</seg> <seg n="405.1.2">dan mag er verder volle nadruk gelegd worden op de gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="405.2"><seg n="405.2.1">In het werk des Geestes zelf is geen ascese,</seg> <seg n="405.2.2">geen eenzaamheid,</seg> <seg n="405.2.3">geen innerlijkheid,</seg> <seg n="405.2.4">geen terugtrekken op de gezindheid,</seg> <seg n="405.2.5">geen afzondering in enigerlei zin.</seg></s> <s n="405.3"><seg n="405.3.1">De mysticus zegt:</seg> <seg n="405.3.2">"Zij worden dronken van de vettigheid uws huizes en Gij drenkt hen uit de beek uwer wellusten" (Ps. 36 : 9).</seg></s> <s n="405.4"><seg n="405.4.1">De christenwijsgeer denkt,</seg> <seg n="405.4.2">als Schleiermacher,</seg> <seg n="405.4.3">de hoogste speculatieve gedachten zelfs op zijn <choice><sic>sterfbed." De practicus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31">sterfbed.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s><choice><sic>sterfbed." De practicus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"> </corr></choice><s n="405.5"><seg n="405.5.1"><choice><sic>sterfbed." De practicus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31">De practicus</corr></choice> zegt:</seg> <seg n="405.5.2">"Uw gebod is zeer wijd" (Ps. 119 : 96).</seg></s> <s n="405.6"><seg n="405.6.1">Maar deze gemeenschap des Heiligen Geestes ligt verankerd in de unio mystica met Christus,</seg> <seg n="405.6.2">waarop Calvijn zo grote nadruk heeft gelegd.</seg></s> <s n="405.7"><seg n="405.7.1">Ze mag niet cultureel worden verwaterd.</seg></s> <s n="405.8"><seg n="405.8.1">Ze bestaat in de vorm van goddelijke oordelen in verband met de opstanding en de wederkomst van Christus;</seg> <seg n="405.8.2">de wederoprichting aller dingen (Hand. 3 : 21).</seg></s></p>
<p><s n="406.1"><seg n="406.1.1">Als dat eenmaal vaststaat is er geen reden,</seg> <seg n="406.1.2">iets afzonderlijk als bijzonder <hi rend="italic">geestelijk</hi> uit het werk van de Heilige Geest naar voren te brengen.</seg></s> <s n="406.2"><seg n="406.2.1">De persoonlijke bekering niet,</seg> <seg n="406.2.2">zoals het methodisme doet;</seg> <seg n="406.2.3">of het zedelijke,</seg> <seg n="406.2.4">zoals de negentiende-eeuwse theologie dat vaak deed;</seg> <seg n="406.2.5">of de verzoening,</seg> <seg n="406.2.6">zoals een 'gematigde' orthodoxie dat graag doet.</seg></s> <s n="406.3"><seg n="406.3.1">- Wanneer men de gemeenschap,</seg> <seg n="406.3.2">het complete in het werk des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="406.3.3">in de prediking wil laten uitkomen,</seg> <seg n="406.3.4">dan zal men zich steeds die grote vooronderstelling voor ogen moeten houden,</seg> <seg n="406.3.5">die wij predestinatie noemen.</seg></s> <s n="406.4"><seg n="406.4.1">De predestinatie hoort bij het werk des Heiligen Geestes thuis,</seg> <seg n="406.4.2">waar Calvijn haar ook heeft staan in <hi rend="italic">zijn Institutie</hi> en Paulus in de brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="406.5"><seg n="406.5.1">Niet in een of ander speculatief gedeelte bij de voorzienigheid Gods.</seg></s> <s n="406.6"><seg n="406.6.1">Zij doet ons zien,</seg> <seg n="406.6.2">dat het werk des Geestes een oordeel is,</seg> <seg n="406.6.3">dwz. een scheidend scheppen.</seg></s> <s n="406.7"><seg n="406.7.1">Maar tevens legt de belijdenis van de voorbeschikking er de nadruk op,</seg> <seg n="406.7.2">dat al die oordelen een keten des heils vormen (Rom. 8 : 28-30).</seg></s> <s n="406.8"><seg n="406.8.1">De overgangen in de heilsorde,</seg> <seg n="406.8.2">tussen roeping,</seg> <seg n="406.8.3">wedergeboorte,</seg> <seg n="406.8.4">bekering,</seg> <seg n="406.8.5">geloof,</seg> <seg n="406.8.6">rechtvaardiging,</seg> <seg n="406.8.7">heiliging,</seg> <seg n="406.8.8">voleinding,</seg> <seg n="406.8.9">zijn niet denkbaar of liever:</seg> <seg n="406.8.10">niet als waarheid te beseffen,</seg> <seg n="406.8.11">zonder de predestinatie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="141">
<head><pb n="303" ed="VW"/><s n="407.1"><seg n="407.1.1"><hi rend="italic">De genade</hi></seg></s></head>
<p><s n="408.1"><seg n="408.1.1">Wanneer wij schepping en herschepping als goddelijke oordelen tegenover elkaar plaatsen,</seg> <seg n="408.1.2">dan doet de eerste de zonde overvloeien en wordt in de tweede de genade 'overvloedig' (Rom. 5 : 20).</seg></s> <s n="408.2"><seg n="408.2.1">Zonde en genade,</seg> <seg n="408.2.2">niet natuur en genade,</seg> <seg n="408.2.3">vormen in de kerk de grote tegenstelling.</seg></s> <s n="408.3"><seg n="408.3.1">Maar daarmee is niet gezegd,</seg> <seg n="408.3.2">dat de natuur er in de kerk goed afkomt.</seg></s> <s n="408.4"><seg n="408.4.1">De bedoeling is,</seg> <seg n="408.4.2">dat de kerk de natuur niet kent.</seg></s> <s n="408.5"><seg n="408.5.1">De zonde gaat even ver als de schepping.</seg></s> <s n="408.6"><seg n="408.6.1">Genade is dan de samenvattende naam voor de oordelen Gods in de herschepping en de gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="408.7"><seg n="408.7.1">Oordelen die van de voleinding uitgaan en alles terecht brengen op het volbrachte werk van Jezus Christus.</seg></s> <s n="408.8"><seg n="408.8.1">Daarom is er zoveel over de aard der genade gestreden.</seg></s> <s n="408.9"><seg n="408.9.1">De scheiding tussen de Latijnse en de Griekse kerk ging jaar eigenlijk ook over,</seg> <seg n="408.9.2">omdat de laatste leerde dat de Heilige Geest alleen van de Vader uitgaat.</seg></s> <s n="408.10"><seg n="408.10.1">Geest blijft dan geen nieuwe predikaten verlenen.</seg></s> <s n="408.11"><seg n="408.11.1">Dat kan Hij alleen,</seg> <seg n="408.11.2">als Hij mede van Christus als het Hoofd der gemeente uitgaat.</seg></s> <s n="408.12"><seg n="408.12.1">En juist daarin bestaat het karakter van ware genade.</seg></s> <s n="408.13"><seg n="408.13.1">Genade is een vrijmachtige uitdeling van plaats,</seg> <seg n="408.13.2">rang,</seg> <seg n="408.13.3">stand,</seg> <seg n="408.13.4">titel in een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.</seg></s> <s n="408.14"><seg n="408.14.1">- De Reformatie brak met Rome,</seg> <seg n="408.14.2">omdat dit een praktijk der genade oefende,</seg> <seg n="408.14.3">waarbij een christenmens geen vrijheid,</seg> <seg n="408.14.4">vrijspraak en vrijplaats van God kreeg.</seg></s> <s n="408.15"><seg n="408.15.1">Wel belijdt Rome,</seg> <seg n="408.15.2">dat de Geest van de Zoon mede uitgaat.</seg></s> <s n="408.16"><seg n="408.16.1">Maar de vleeswording gaat door en zo is er geen ware ruimte voor de Heilige Geest.</seg></s> <s n="408.17"><seg n="408.17.1">De genade blijft aan de natuur herinneren;</seg> <seg n="408.17.2">ze is een enigszins vaag gedachte kracht en geen klaar goddelijk oordeel,</seg> <seg n="408.17.3"><choice><sic>warin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waarin</corr></choice> heel het werk van Christus als volbracht voorkomt en een nieuwe mensheid wordt opgeroepen.</seg></s> <s n="408.18"><seg n="408.18.1">Met behulp van de genade moet bij Rome ieder zichzelf zien te redden.</seg></s> <s n="408.19"><seg n="408.19.1">Zo geeft de genade in het sacrament te veel,</seg> <seg n="408.19.2">in de prediking te weinig.</seg></s> <s n="408.20"><seg n="408.20.1">Bij de protestanten,</seg> <seg n="408.20.2">althans de gereformeerden,</seg> <seg n="408.20.3">is eigenlijk geen plaats voor een speciale leer der genade.</seg></s> <s n="408.21"><seg n="408.21.1">Alleen als algemene aanduiding van de aard van de uitspraken des Heiligen Geestes is zij te verstaan.</seg></s> <s n="408.22"><seg n="408.22.1">Zij geeft de kwaliteit aan van de nieuwe namen en eigenschappen,</seg> <seg n="408.22.2">die het kind Gods worden toegekend door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="408.23"><seg n="408.23.1">Dat kind Gods komt daardoor in de stand van genade.</seg></s> <s n="408.24"><seg n="408.24.1">Het heeft een genadig God.</seg></s> <s n="408.25"><seg n="408.25.1">Een Vader in de hemelen.</seg></s></p>
<p><s n="409.1"><seg n="409.1.1">Wanneer wij van dat algemene afzien,</seg> <seg n="409.1.2">waarbij de genade tot een kwaliteit van een oordeel wordt,</seg> <seg n="409.1.3">dan blijft er verder voor een onderzoek naar de natuur der genade geen plaats.</seg></s> <s n="409.2"><seg n="409.2.1">Wil men dan gaan ontleden,</seg> <seg n="409.2.2">dan moet men achtereenvolgens gaan spreken over roeping,</seg> <seg n="409.2.3">rechtvaardiging,</seg> <seg n="409.2.4">heiliging enz.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="142">
<head rend="after-blank"><s n="410.1"><seg n="410.1.1"><hi rend="italic">De rechtvaardiging door het geloof</hi></seg></s></head>
<p><s n="411.1"><seg n="411.1.1">In verband met het geestelijk,</seg> <seg n="411.1.2">kritisch,</seg> <seg n="411.1.3">christelijk karakter van alle begrippen<pb n="304" ed="VW"/> uit de dogmatiek,</seg> <seg n="411.1.4">waarbij het niet over dingen maar over oordelen,</seg> <seg n="411.1.5">niet over natuur maar over genade,</seg> <seg n="411.1.6">niet over het begin maar over het einde gaat,</seg> <seg n="411.1.7">komt in het werk van de Heilige Geest de rechtvaardiging door het geloof wel heel sterk naar voren.</seg></s> <s n="411.2"><seg n="411.2.1">Er is ook sprake van wedergeboorte,</seg> <seg n="411.2.2">bekering,</seg> <seg n="411.2.3">geloof,</seg> <seg n="411.2.4">roeping,</seg> <seg n="411.2.5">heiliging,</seg> <seg n="411.2.6">gebod,</seg> <seg n="411.2.7">gebed;</seg> <seg n="411.2.8">maar in de rechtvaardiging ligt de zenuw,</seg> <seg n="411.2.9">het centrum van de leer des Geestes.</seg></s> <s n="411.3"><seg n="411.3.1">Men heeft de predestinatie het hart der kerk genoemd.</seg></s> <s n="411.4"><seg n="411.4.1">Zij is het <hi rend="italic">verborgen</hi> orgaan,</seg> <seg n="411.4.2">dat het leven stuwt tot in de uiterste einden van Christus' lichaam.</seg></s> <s n="411.5"><seg n="411.5.1">Maar de rechtvaardiging draagt een <hi rend="italic">publiek</hi> karakter en staat als zodanig in het middelpunt van de prediking,</seg> <seg n="411.5.2">die de meest openbare handeling der wereld is.</seg></s> <s n="411.6"><seg n="411.6.1">De rechtvaardiging heeft nu reeds voor de rechterstoel Gods plaats en wordt uitgesproken door de Heilige Geest in alle talen,</seg> <seg n="411.6.2">die de Pinkstergeest kent.</seg></s></p>
<p><s n="412.1"><seg n="412.1.1">In deze handeling komt ook het duidelijkst uit,</seg> <seg n="412.1.2">dat de Heilige Geest de Trooster is.</seg></s> <s n="412.2"><seg n="412.2.1">Door Haar worden de nieuwe predikaten de zondaar toegelegd.</seg></s> <s n="412.3"><seg n="412.3.1">Want het is de goddeloze,</seg> <seg n="412.3.2">de zondaar die gerechtvaardigd wordt.</seg></s> <s n="412.4"><seg n="412.4.1">Het hele werk des Geestes kan worden opgevat als een troosten van de ellendigen,</seg> <seg n="412.4.2">die de Zoon in de wereld vindt en die Hij tegelijk zalig spreekt en zalig maakt.</seg></s> <s n="412.5"><seg n="412.5.1">Daartoe is de Heilige Geest nodig.</seg></s> <s n="412.6"><seg n="412.6.1">Want de zaligsprekingen in de <hi rend="italic">bergrede</hi> en de verzoening in de gelijkenis van de <hi rend="italic">verloren zoon</hi> laten geen directe toepassing toe.</seg></s> <s n="412.7"><seg n="412.7.1">Ze zijn niet zo maar te plaatsen in Galilea of Judea.</seg></s> <s n="412.8"><seg n="412.8.1">Zij vooronderstellen de totaliteit van Jezus' werk en daarin is ook begrepen de uitstorting van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="412.9"><seg n="412.9.1">Alleen in verband met het absolute van de herschepping en het complete van de gemeenschap des Geestes zijn deze spreuken en gelijkenissen te verstaan.</seg></s> <s n="412.10"><seg n="412.10.1">Wat Jezus tot Maria Magdalena zegt:</seg> <seg n="412.10.2">"Raak mij niet aan,</seg> <seg n="412.10.3">want ik ben nog niet opgevaren tot mijn Vader" (Joh. 20 : 17),</seg> <seg n="412.10.4">dat is van toepassing op alles in het Evangelie.</seg></s> <s n="412.11"><seg n="412.11.1">Het moet alles gesteld op de distantie van de Geest.</seg></s> <s n="412.12"><seg n="412.12.1">Zoals de betekenis der opstanding niet tot persoonlijke vergeving van Jezus aan de zijnen beperkt mag worden,</seg> <seg n="412.12.2">zo ook al het andere.</seg></s> <s n="412.13"><seg n="412.13.1">Tot Thomas zegt de Heer:</seg> <seg n="412.13.2">"Zalig zijn zij die niet zullen gezien hebben en nochtans zullen geloofd hebben" (Joh. 20 : 29).</seg></s> <s n="412.14"><seg n="412.14.1">- In het werk des Geestes pas wordt de gelijkenis van het Evangelie tot de werkelijkheid van de vertroosting der ellendigen.</seg></s></p>
<p><s n="413.1"><seg n="413.1.1">De voornaamste reden waarom de rechtvaardiging door het geloof in het centrum van de prediking staat is deze,</seg> <seg n="413.1.2">dat daarin het duidelijkst uitkomt,</seg> <seg n="413.1.3">wat de eigenlijke drijfveer der Evangelieverkondiging is.</seg></s> <s n="413.2"><seg n="413.2.1">Het is een boodschap van godswege.</seg></s> <s n="413.3"><seg n="413.3.1">En daaruit blijkt,</seg> <seg n="413.3.2">dat alleen een oordeel Gods,</seg> <seg n="413.3.3">dat zich daarheen wentelt als de wateren (Amos 5 : 24),</seg> <seg n="413.3.4">een scheppingswoord Gods,</seg> <seg n="413.3.5">waardoor alle dingen nieuw worden,</seg> <seg n="413.3.6">ons kan redden.</seg></s></p>
<p><s n="414.1"><seg n="414.1.1">De roeping kan worden voorgesteld als een voorwaardelijk aanbod;</seg> <seg n="414.1.2">de wedergeboorte als een hypothese;</seg> <seg n="414.1.3">de bekering als een tijdelijk proces;</seg> <seg n="414.1.4">de heiliging als een menselijk streven.</seg></s> <s n="414.2"><seg n="414.2.1">Maar aan de rechtvaardiging kan niet worden toe of af gedaan.</seg></s> <s n="414.3"><seg n="414.3.1">Men moet haar verwerpen of in haar geheel laten <pb n="305" ed="VW"/>staan.</seg></s> <s n="414.4"><seg n="414.4.1">En het is dan ook alleen in de heel-kleine tijden der kerk,</seg> <seg n="414.4.2">dat men zich veroorlooft daarover onzuiver te spreken.</seg></s></p>
<p><s n="415.1"><seg n="415.1.1">In de rechtvaardiging door het geloof wordt ook God gerechtvaardigd.</seg></s> <s n="415.2"><seg n="415.2.1">Hij komt daarin tot zijn ere.</seg></s> <s n="415.3"><seg n="415.3.1">Wij mogen dat nooit vergeten,</seg> <seg n="415.3.2">als wij over de ere Gods spreken.</seg></s> <s n="415.4"><seg n="415.4.1">Dat is geen ijdele eer.</seg></s> <s n="415.5"><seg n="415.5.1">Geen buiten alle dingen blijven en er op die wijze boven verheven zijn.</seg></s> <s n="415.6"><seg n="415.6.1">Dat is een heidense gedachte.</seg></s> <s n="415.7"><seg n="415.7.1">De God des bijbels is de God der oordelen.</seg></s> <s n="415.8"><seg n="415.8.1">Hij schept met zijn woord de maat aller dingen;</seg> <seg n="415.8.2">Hij graaft met zijn denken de bedding aller gebeurtenissen;</seg> <seg n="415.8.3">Hij leidt met zijn handelen alles tot het doel.</seg></s> <s n="415.9"><seg n="415.9.1">Boven de schepping is Hij met zijn oordeel,</seg> <seg n="415.9.2">als de Vader;</seg> <seg n="415.9.3">onder het oordeel,</seg> <seg n="415.9.4">als de Zoon;</seg> <seg n="415.9.5">binnen in ons met zijn oordeel,</seg> <seg n="415.9.6">als de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="416.1"><seg n="416.1.1">In dat laatste wordt God gerechtvaardigd.</seg></s> <s n="416.2"><seg n="416.2.1">Dan blijkt de kwaliteit van al die oordelen waarvan het Oude Testament,</seg> <seg n="416.2.2">de wereldgeschiedenis en ook de evangeliën vol zijn.</seg></s> <s n="416.3"><seg n="416.3.1">De val en het kruis,</seg> <seg n="416.3.2">de geboorte en de dood,</seg> <seg n="416.3.3">het zijn slechts momenten in de rechtvaardiging die uit het geloof is.</seg></s> <s n="416.4"><seg n="416.4.1">Door het kruis wordt God gerechtvaardigd;</seg> <seg n="416.4.2">maar in de volle en laatste zin wordt Hij het in de Geest.</seg></s> <s n="416.5"><seg n="416.5.1">Dan komt het tot de eigen werken Gods.</seg></s> <s n="416.6"><seg n="416.6.1">Al dat andere,</seg> <seg n="416.6.2">dat zijn,</seg> <seg n="416.6.3">zoals Luther het noemde,</seg> <seg n="416.6.4">tenslotte zijn oneigenlijke werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="416.7"><seg n="416.7.1">Daar zit nog een stuk van de dienst van Satan,</seg> <seg n="416.7.2">'Gods molenknecht',<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="416.7.3">in.</seg></s> <s n="416.8"><seg n="416.8.1">In het scheppend woord der rechtvaardiging geeft God zelf nieuwe namen aan de dingen en eigennamen aan zijn kinderen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="143">
<head rend="after-blank"><s n="417.1"><seg n="417.1.1"><hi rend="italic">Het genadewerk is één geheel</hi></seg></s></head>
<p><s n="418.1"><seg n="418.1.1">Toch mogen wij in de prediking de rechtvaardiging door het geloof niet isoleren.</seg></s> <s n="418.2"><seg n="418.2.1">Zij blijft in verband met het geheel van het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="418.3"><seg n="418.3.1">In dat opzicht is Luther,</seg> <seg n="418.3.2">of beter:</seg> <seg n="418.3.3">zijn de luthersen te centraal gebleven.</seg></s> <s n="418.4"><seg n="418.4.1">Calvijn heeft dat willen corrigeren als hij nadruk legt op de ere Gods.</seg></s> <s n="418.5"><seg n="418.5.1">Wij hebben gezien dat die van de rechtvaardiging van de zondaar niet losgemaakt mag worden.</seg></s> <s n="418.6"><seg n="418.6.1">Juist niet.</seg></s> <s n="418.7"><seg n="418.7.1">Maar daarbij mag men niet vergeten,</seg> <seg n="418.7.2">dat niet de zondaar,</seg> <seg n="418.7.3">maar God zelf in het middelpunt der dingen staat.</seg></s> <s n="418.8"><seg n="418.8.1">En ook in het leven der zondaren is de aanneming tot kinderen wel het middelpunt,</seg> <seg n="418.8.2">maar daaraan is toch al het andere verbonden.</seg></s> <s n="418.9"><seg n="418.9.1">Als iemand tot kind van God wordt aangenomen,</seg> <seg n="418.9.2">dan komt de geboorte van dat kind ter sprake:</seg> <seg n="418.9.3">de wedergeboorte.</seg></s> <s n="418.10"><seg n="418.10.1">Als een zondaar wordt gerechtvaardigd,</seg> <seg n="418.10.2">komt de bekering van die zondaar in de prediking aan de orde.</seg></s> <s n="418.11"><seg n="418.11.1">Als wij letten op de aanbieding van het Evangelie,</seg> <seg n="418.11.2">dan noemen wij dat de roeping.</seg></s> <s n="418.12"><seg n="418.12.1">Als de zondaar gerechtvaardigd is,</seg> <seg n="418.12.2">dan moet hij zich daarnaar gedragen in de heiliging.</seg></s> <s n="418.13"><seg n="418.13.1">Als de wedergeboorte gepredikt wordt,</seg> <seg n="418.13.2">dan volgt het christelijk leven.</seg></s> <s n="418.14"><seg n="418.14.1">En het <pb n="306" ed="VW"/>christelijk leven is weer niet denkbaar zonder ascese.</seg></s> <s n="418.15"><seg n="418.15.1">De ascese is niet echt zonder het bedenken van de dingen die boven zijn;</seg> <seg n="418.15.2">zonder de meditatie van het eeuwige leven.</seg></s> <s n="418.16"><seg n="418.16.1">Het kindschap Gods brengt de christelijke vrijheid mee.</seg></s> <s n="418.17"><seg n="418.17.1">Maar deze vrijheid kan in de kerk niet geoefend zonder gebod en gebed.</seg></s> <s n="418.18"><seg n="418.18.1">Daarbij komt,</seg> <seg n="418.18.2">dat de gelovige niet alleen op de wereld is,</seg> <seg n="418.18.3">maar deel heeft aan de gemeenschap der heiligen;</seg> <seg n="418.18.4">en zo komt de kerk ter sprake.</seg></s> <s n="418.19"><seg n="418.19.1">Terwijl eindelijk alles naar Gods zijde verbonden ligt en in elkaar overgaat in de grote vooronderstelling der predestinatie,</seg> <seg n="418.19.2">waarin het hele trinitarische werk rust,</seg> <seg n="418.19.3">en voor de mens elk stuk van de verlossing zijn plaats krijgt in verband met het geloof.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="144">
<head rend="after-blank"><s n="419.1"><seg n="419.1.1"><hi rend="italic">De volgorde van deze stukken in de dogmatiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="420.1"><seg n="420.1.1">De volgorde van deze stukken wordt heel verschillend genomen.</seg></s> <s n="420.2"><seg n="420.2.1">Omdat het werk des Geestes een eschatologisch karakter draagt,</seg> <seg n="420.2.2">kan men ontledend te werk gaan,</seg> <seg n="420.2.3">dus van de voleinding op Christus terug.</seg></s> <s n="420.3"><seg n="420.3.1">Meestal wordt dat niet gedaan,</seg> <seg n="420.3.2">maar gaat men meer historisch te werk,</seg> <seg n="420.3.3">van Christus naar de voleinding.</seg></s> <s n="420.4"><seg n="420.4.1">Type van de gelovige is dan de discipel uit de evangeliën,</seg> <seg n="420.4.2">die eerst door Jezus geroepen wordt;</seg> <seg n="420.4.3">dan verschillende trappen van Christus' vleeswording meemaakt,</seg> <seg n="420.4.4">tot in de Handelingen der Apostelen de kerk ontstaat en toeneemt.</seg></s> <s n="420.5"><seg n="420.5.1">Het volmaakte type voor deze volgorde in de geloofsleer zou Johannes zijn,</seg> <seg n="420.5.2">die op Patmos de voleinding nog ziet.</seg></s> <s n="420.6"><seg n="420.6.1">In een leerboek is deze volgorde vaak moeilijk te vervangen.</seg></s> <s n="420.7"><seg n="420.7.1">- Maar als de dogmatiek een regel wil geven voor de prediking en geen wetenschappelijke theorie voor religieus leven,</seg> <seg n="420.7.2">dan kan zij er nooit geheel vrede mee hebben.</seg></s> <s n="420.8"><seg n="420.8.1">Het scheppende,</seg> <seg n="420.8.2">complete en vertroostende karakter van het werk des Heiligen Geestes komt zo niet goed tot zijn recht.</seg></s> <s n="420.9"><seg n="420.9.1">Ook de protestantse dogmatiek zoekt dan vaak nog,</seg> <seg n="420.9.2">zonder het te willen of te weten,</seg> <seg n="420.9.3">naar overgangen tussen natuur en genade.</seg></s> <s n="420.10"><seg n="420.10.1">Men vergeet dat wij in de prediking met oordelen Gods te doen hebben,</seg> <seg n="420.10.2">die tegen elkaar in lopen,</seg> <seg n="420.10.3">die elkaar uitsluiten als ja en nee,</seg> <seg n="420.10.4">en waartussen geen overgang is.</seg></s></p>
<p><s n="421.1"><seg n="421.1.1">Eigenlijk zou de leer des Geestes beurtelings in verschillende schema's moeten gegeven worden,</seg> <seg n="421.1.2">zoals ik dat deed met de leer van Christus,</seg> <seg n="421.1.3">die ik eerst behandelde met het oog op de beide staten en daarna volgens de drie ambten.</seg></s> <s n="421.2"><seg n="421.2.1">- Zo kon het werk des Heiligen Geestes worden besproken achtereenvolgens in verband met de tegenstellingen:</seg> <seg n="421.2.2">schuldig-rechtvaardig;</seg> <seg n="421.2.3">zondig-heilig;</seg> <seg n="421.2.4">dood-levend;</seg> <seg n="421.2.5">knecht-kind;</seg> <seg n="421.2.6">verloren-in gemeenschap;</seg> <seg n="421.2.7">begin-einde.</seg></s> <s n="421.3"><seg n="421.3.1">Deze schema's laten zich niet uit elkaar afleiden.</seg></s> <s n="421.4"><seg n="421.4.1">Zij vallen in de prediking ook naast elkaar.</seg></s> <s n="421.5"><seg n="421.5.1">De ene preek valt naast de andere en geeft toch telkens het hele Evangelie;</seg> <seg n="421.5.2">moet dat althans.</seg></s> <s n="421.6"><seg n="421.6.1">- Wanneer wij nu daaraan willen tegemoet komen door in de dogmatiek een zeker wetenschappelijk verband tussen de stukken te leggen om het ontstaan van het nieuwe leven <pb n="307" ed="VW"/>op te helderen,</seg> <seg n="421.6.2">dan gaan we weer uit de kerk naar de school over.</seg></s> <s n="421.7"><seg n="421.7.1">Als we dat maar goed in gedachten houden,</seg> <seg n="421.7.2">dan mogen wij evengoed van de heiliging uitgaan als van de rechtvaardiging;</seg> <seg n="421.7.3">van het leven met evenveel recht als van het geloof.</seg></s> <s n="421.8"><seg n="421.8.1">Maar de heiliging zal nooit een 'wettisch' begrip mogen zijn en de bespreking van het christelijk leven mag geen moraliseren worden.</seg></s> <s n="421.9"><seg n="421.9.1">Wanneer van de dogmatiek een schools systeem maakt,</seg> <seg n="421.9.2">wordt dat op de een of men andere wijze altijd het geval.</seg></s> <s n="421.10"><seg n="421.10.1">- In de prediking echter zijn deze verhoudingen wel zuiver te houden.</seg></s> <s n="421.11"><seg n="421.11.1">De dogmatiek moet daarop zijn ingesteld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="145">
<head rend="after-blank"><s n="422.1"><seg n="422.1.1"><hi rend="italic">Nog eens de rechtvaardiging door het geloof</hi></seg></s></head>
<p><s n="423.1"><seg n="423.1.1">Wij komen nu weer terug op de rechtvaardiging door het geloof.</seg></s> <s n="423.2"><seg n="423.2.1">Maar nu niet als iets kenmerkends voor het hele werk des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="423.2.2">doch als stuk daarvan naast andere.</seg></s> <s n="423.3"><seg n="423.3.1">- In de prediking moet heel duidelijk uitkomen,</seg> <seg n="423.3.2">dat <hi rend="italic">de zondaar</hi> gerechtvaardigd wordt.</seg></s> <s n="423.4"><seg n="423.4.1">Niet de wedergeborene of de bekeerde of zelfs de gelovige.</seg></s> <s n="423.5"><seg n="423.5.1">Het is genadewerk,</seg> <seg n="423.5.2">dat de Heilige Geest hier verricht.</seg></s> <s n="423.6"><seg n="423.6.1">Toekenning van geheel nieuwe predikaten.</seg></s></p>
<p><s n="424.1"><seg n="424.1.1">In zoverre is er geen weg tot Christus aan te wijzen.</seg></s> <s n="424.2"><seg n="424.2.1">Christus is de weg (Joh. 14 : 6).</seg></s></p>
<p><s n="425.1"><seg n="425.1.1">Wanneer Luther dus zegt dat de rechtvaardiging plaats heeft door het geloof <hi rend="italic">alléén,</hi></seg> <seg n="425.1.2">dan bedoelt hij daarmee niet de nadruk op het geloof te leggen,</seg> <seg n="425.1.3">met terugzetting van het werk des Geestes,</seg> <seg n="425.1.4">maar dan wordt juist de menselijke factor uitgeschakeld.</seg></s> <s n="425.2"><seg n="425.2.1">Het is hetzelfde wat Paulus zo sterk doet in de brieven aan de Romeinen en aan de Galatiërs,</seg> <seg n="425.2.2">als hij geloof en werken tegen elkaar over plaatst.</seg></s> <s n="425.3"><seg n="425.3.1">"Door het geloof (alleen)" (Rom. 3 : 28),</seg> <seg n="425.3.2">dat betekent dus eigenlijk:</seg> <seg n="425.3.3">God alléén,</seg> <seg n="425.3.4">de Heilige Geest alleen.</seg></s> <s n="425.4"><seg n="425.4.1">Het wil zeggen dat wat wij door Christus zijn,</seg> <seg n="425.4.2">ons wordt toegerekend.</seg></s> <s n="425.5"><seg n="425.5.1">Dat het niet door wedergeboorte een kwaliteit van ons leven geworden is en niet door bekering een daad van onze zijde en niet door ascese of christelijk leven een verdienste van ons.</seg></s> <s n="425.6"><seg n="425.6.1">Evenmin door de liefde een vorm van ons geloof.</seg></s> <s n="425.7"><seg n="425.7.1">De vorm van het geloof telt niet mee.</seg></s> <s n="425.8"><seg n="425.8.1">Er staan rare gelovigen in de bijbel.</seg></s> <s n="425.9"><seg n="425.9.1">Zij geloven op iedere wijze zo goed en zo kwaad als ze maar kunnen.</seg></s> <s n="425.10"><seg n="425.10.1">Hun geloof heeft geen gedaante of heerlijkheid,</seg> <seg n="425.10.2">die wij zouden begeerd hebben.</seg></s> <s n="425.11"><seg n="425.11.1">Zij geloven niet om te geloven,</seg> <seg n="425.11.2">maar omdat God spreekt.</seg></s> <s n="425.12"><seg n="425.12.1">En hun geloof is een gezindheid om,</seg> <seg n="425.12.2">het koste wat het wil en langs welke weg ook,</seg> <seg n="425.12.3">daaraan vast te houden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="146">
<head><s n="426.1"><seg n="426.1.1"><hi rend="italic">De wedergeboorte</hi></seg></s></head>
<p><s n="427.1"><seg n="427.1.1">Naast de rechtvaardiging door het geloof is de wedergeboorte een zeer belangrijk punt in de heilsorde.</seg></s> <s n="427.2"><seg n="427.2.1">Er zijn dogmatieken,</seg> <seg n="427.2.2">waarin de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="427.2.3">en er zijn andere,</seg> <seg n="427.2.4">waarin de wedergeboorte als <pb n="308" ed="VW"/>leidend beginsel aangewezen zou kunnen worden.</seg></s> <s n="427.3"><seg n="427.3.1">Het zou niet juist zijn om daarin het onderscheid tussen Luther en Calvijn te zoeken.</seg></s> <s n="427.4"><seg n="427.4.1">Maar in het herleefde calvinisme van de negentiende eeuw staat de wedergeboorte wel zeer in het middelpunt.</seg></s></p>
<p><s n="428.1"><seg n="428.1.1">Wie daarin zijn uitgangspunt neemt legt er de nadruk op,</seg> <seg n="428.1.2">dat het Evangelie niet enkel verkondiging is,</seg> <seg n="428.1.3">maar ook goddelijke kracht.</seg></s> <s n="428.2"><seg n="428.2.1">Dat het niet alleen met belofte tot ons komt in de prediking,</seg> <seg n="428.2.2">maar ook mystisch op onze bestaanswijze inwerkt.</seg></s> <s n="428.3"><seg n="428.3.1">Men wijst dan op de vleeswording des Woords als hoofdpunt van de christelijke belijdenis en wil deze verborgen zijde minstens evenzeer bepalend achten voor de dogmatiek als de publieke,</seg> <seg n="428.3.2">die in de prediking naar voren komt.</seg></s></p>
<p><s n="429.1"><seg n="429.1.1">Nu stond in ons vorig hoofdstuk de incarnatie ook wel in het middelpunt.</seg></s></p>
<p><s n="430.1"><seg n="430.1.1">Maar ik heb er tevens op gewezen dat alles daarin uitloopt op de uitstorting van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="430.2"><seg n="430.2.1">De vleeswording des Woords is niet geschied om in de kerk als een mystisch gebeuren in het heel- of half-donker van ons onderbewustzijn schuil te gaan of in nog diepere lagen van ons bestaan geheel in het verborgen te werken.</seg></s> <s n="430.3"><seg n="430.3.1">Zij is bestemd om door de Heilige Geest van de daken gepredikt te worden en dat gebeurt sedert de eerste Pinksterdag.</seg></s> <s n="430.4"><seg n="430.4.1">Alles wat tot de vleeswording behoort,</seg> <seg n="430.4.2">geboorte,</seg> <seg n="430.4.3">lijden,</seg> <seg n="430.4.4">opstanding,</seg> <seg n="430.4.5">wordt dan naar zijn betekenis aan de gemeente verklaard.</seg></s> <s n="430.5"><seg n="430.5.1">Wel kent de apostolische geloofsbelijdenis haar vooral naar haar grote kosmische lijnen,</seg> <seg n="430.5.2">terwijl de christelijke onderwijzing,</seg> <seg n="430.5.3">met haar drieërlei ambt,</seg> <seg n="430.5.4">alles meer toepasselijk uiteenlegt,</seg> <seg n="430.5.5">maar dat maakt principieel geen onderscheid.</seg></s></p>
<p><s n="431.1"><seg n="431.1.1">De vleeswording des Woords is voorwerp van prediking;</seg> <seg n="431.1.2">grondslag voor het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="431.2"><seg n="431.2.1">Zij geeft de volheid waaruit,</seg> <seg n="431.2.2">en de grond waarop,</seg> <seg n="431.2.3">de nieuwe predikaten in de herschepping gegeven kunnen worden.</seg></s></p>
<p><s n="432.1"><seg n="432.1.1">De oordelen Gods op de voorgrond brengen,</seg> <seg n="432.1.2">is geen intellectualisme.</seg></s> <s n="432.2"><seg n="432.2.1">Want die oordelen zijn ondoorgrondelijk.</seg></s> <s n="432.3"><seg n="432.3.1">Dat de zondaar rechtvaardig gerekend wordt,</seg> <seg n="432.3.2">vraagt een even mystische kennis,</seg> <seg n="432.3.3">als het besef van wedergeboorte.</seg></s> <s n="432.4"><seg n="432.4.1">Wij moeten er juist voor waken,</seg> <seg n="432.4.2">dat wij onder de naam van wedergeboorte geen bestanddelen in de prediking brengen,</seg> <seg n="432.4.3">die er niet in thuis horen.</seg></s> <s n="432.5"><seg n="432.5.1">Van Rome onderscheidt ons,</seg> <seg n="432.5.2">dat wij ons de vleeswording niet als een in het verborgen voortgaand gebeuren denken.</seg></s> <s n="432.6"><seg n="432.6.1">Zij moet in de openbare verkondiging worden opgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="433.1"><seg n="433.1.1">Wedergeboorte is in de prediking een eschatologisch begrip.</seg></s> <s n="433.2"><seg n="433.2.1">Als zodanig echter wel een hoofdbegrip in de dogmatiek.</seg></s> <s n="433.3"><seg n="433.3.1">Zij omvat de hele vernieuwing der wereld (Matth. 19 : 28);</seg> <seg n="433.3.2">het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid.</seg></s> <s n="433.4"><seg n="433.4.1">Deze kosmische betekenis der wedergeboorte mogen wij niet uit het oog verliezen,</seg> <seg n="433.4.2">als het over haar betekenis voor het persoonlijk geloofsleven gaat.</seg></s> <s n="433.5"><seg n="433.5.1">Men mag haar maat niet verkleinen,</seg> <seg n="433.5.2">zodat ze een vage hypothese wordt onder de preek en het sacrament;</seg> <seg n="433.5.3"><choice><sic>eenipunt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">een punt</corr></choice> van angstvallige vermoedens voor het geloof;</seg> <seg n="433.5.4">een drieste onderstelling in de politiek en de wetenschap.</seg></s> <s n="433.6"><seg n="433.6.1">- <pb n="309" ed="VW"/>De wedergeboorte is een belofte en moet een toezegging blijven,</seg> <seg n="433.6.2">die met de rechtvaardiging door het geloof in één verband past.</seg></s> <s n="433.7"><seg n="433.7.1">Als alle nieuwe predikaten aan de gevallen schepping zijn toegelegd,</seg> <seg n="433.7.2">dan is de wedergeboorte dáár en dat geldt ook voor de enkele gelovige.</seg></s> <s n="433.8"><seg n="433.8.1">Daarmee is niet gezegd,</seg> <seg n="433.8.2">dat zij geheel in de sfeer van het bewustzijn ligt.</seg></s> <s n="433.9"><seg n="433.9.1">Integendeel,</seg> <seg n="433.9.2">zij geeft naam en klank aan de <hi rend="italic">verborgenheid</hi> van Gods oordelen.</seg></s> <s n="433.10"><seg n="433.10.1">Jezus vergelijkt haar met de wind,</seg> <seg n="433.10.2">waarvan men niet weet vanwaar hij komt en waar hij heengaat (Joh. 3 : 8).</seg></s> <s n="433.11"><seg n="433.11.1">Maar het gevaar voor naturalisme,</seg> <seg n="433.11.2">vitalisme,</seg> <seg n="433.11.3">is dan vermeden.</seg></s> <s n="433.12"><seg n="433.12.1">Het geloof afleiden uit een kiem,</seg> <seg n="433.12.2">een vermogen in de mens,</seg> <seg n="433.12.3">dat er bij de wedergeboorte ingeplant wordt,</seg> <seg n="433.12.4">is een schoolse manier,</seg> <seg n="433.12.5">die in de kerk niet thuis hoort.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="147">
<head rend="after-blank"><s n="434.1"><seg n="434.1.1"><hi rend="italic">De bekering</hi></seg></s></head>
<p><s n="435.1"><seg n="435.1.1">De bekering wordt meestal genoemd tegelijk met de wedergeboorte.</seg></s> <s n="435.2"><seg n="435.2.1">Maar als wij aan die laatste haar totaliteitsbetekenis laten,</seg> <seg n="435.2.2">is daar eigenlijk geen reden voor.</seg></s> <s n="435.3"><seg n="435.3.1">De bekering komt niet uit de wedergeboorte voort als een plant uit de kiem.</seg></s> <s n="435.4"><seg n="435.4.1">Zij heeft dan in de heilsorde ook lang niet altijd dezelfde plaats gekregen.</seg></s> <s n="435.5"><seg n="435.5.1">Zij wordt soms,</seg> <seg n="435.5.2">zoals bij de luthersen,</seg> <seg n="435.5.3">gepredikt als een overgang van de natuur tot de genade.</seg></s> <s n="435.6"><seg n="435.6.1">Ze gaat dan aan het geloof vooraf en wordt door de wet gewerkt.</seg></s> <s n="435.7"><seg n="435.7.1">Soms klinkt hier nog iets na van de roomse opvatting der verhouding van natuur en genade.</seg></s> <s n="435.8"><seg n="435.8.1">Er komt dan een soort samenwerking van deze beide bij voor.</seg></s> <s n="435.9"><seg n="435.9.1">Dit was niet de bedoeling van Luther.</seg></s> <s n="435.10"><seg n="435.10.1">Wel krijgt de boete bij hem een plaats naar analogie van die,</seg> <seg n="435.10.2">welke in de roomse praktijk aan de boete voor de absolutie toekomt,</seg> <seg n="435.10.3">maar Luther heeft daarbij juist ontdekt,</seg> <seg n="435.10.4">dat zij op zichzelf krachteloos is.</seg></s> <s n="435.11"><seg n="435.11.1">Het geloof aan het Evangelie wekt pas de ware bekering des harten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s></p>
<p><s n="436.1"><seg n="436.1.1">Een eindeloos aansporen tot bekering zal dan in de prediking ook weinig vruchtbaar zijn.</seg></s> <s n="436.2"><seg n="436.2.1">Dat verschilt niet veel van moraalprediking.</seg></s> <s n="436.3"><seg n="436.3.1">Het vermoeit de mensen en drukt hen neer.</seg></s> <s n="436.4"><seg n="436.4.1">Het maakt niet levend.</seg></s> <s n="436.5"><seg n="436.5.1">Wel moet de Wet tegenover het Evangelie in de prediking een plaats houden.</seg></s> <s n="436.6"><seg n="436.6.1">Maar wetsprediking kan niet methodisch als inleiding tot evangelieprediking dienen.</seg></s> <s n="436.7"><seg n="436.7.1">De Wet is de roede,</seg> <seg n="436.7.2">die aan alle kanten om het Evangelie rondgaat.</seg></s> <s n="436.8"><seg n="436.8.1">Zij laat maar steeds door de zonde 'meerder' worden.</seg></s> <s n="436.9"><seg n="436.9.1">Maar levendmaken kan zij niet,</seg> <seg n="436.9.2">wel doden (Rom. 7 : 9).</seg></s> <s n="436.10"><seg n="436.10.1">- Zo blijkt ook hier weer dat de begrippen der dogmatiek kritisch,</seg> <seg n="436.10.2">geestelijk zijn.</seg></s> <s n="436.11"><seg n="436.11.1">De Heilige <choice><sic>Geest is herscheppen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Geest is herschepper</corr></choice>.</seg></s> <s n="436.12"><seg n="436.12.1">Er heeft scheiding plaats tussen de oude en de nieuwe mens,</seg> <seg n="436.12.2">tussen boete en geloof (zondag 33).</seg></s> <s n="436.13"><seg n="436.13.1">Maar die twee sluiten niet bij elkaar aan;</seg> <seg n="436.13.2">ze kunnen niet in elkaar overgaan.</seg></s> <s n="436.14"><seg n="436.14.1">De natuur gaat niet over in genade;</seg> <seg n="436.14.2">berouw niet in geloof.</seg></s> <s n="436.15"><seg n="436.15.1">De boete is een aflopend werk bij het afsterven van de oude mens;</seg> <seg n="436.15.2">de gehoorzaamheid des geloofs een toenemende arbeid in de opstanding van de nieuwe mens.</seg></s> <s n="436.16"><seg n="436.16.1">Ze lopen in tegenovergestelde richting en verwijderen zich <pb n="310" ed="VW"/>hoe langer hoe verder van elkaar;</seg> <seg n="436.16.2">zoals het ja en het nee.</seg></s> <s n="436.17"><seg n="436.17.1">De boete gaat niet vooraf,</seg> <seg n="436.17.2">maar men kan ze ook niet achterlaten.</seg></s> <s n="436.18"><seg n="436.18.1">Aan het sterfbed der allergrootste gelovigen staan Wet en Evangelie soms juist dreigend tegenover elkaar.</seg></s> <s n="436.19"><seg n="436.19.1">- Ook de bekering is van dezelfde natuur als de rechtvaardiging door het geloof.</seg></s> <s n="436.20"><seg n="436.20.1">Ze heeft een absoluut en compleet karakter,</seg> <seg n="436.20.2">zoals het hele werk des Geestes.</seg></s> <s n="436.21"><seg n="436.21.1">Ze is tenslotte een troost en geen reden tot aansporing.</seg></s> <s n="436.22"><seg n="436.22.1">Zoals bij de moordenaar aan het kruis,</seg> <seg n="436.22.2">die geen tijd overhield.</seg></s> <s n="436.23"><seg n="436.23.1">- Dat wil niet zeggen,</seg> <seg n="436.23.2">dat er geen drijving,</seg> <seg n="436.23.3">geen richting in de bekering zit.</seg></s> <s n="436.24"><seg n="436.24.1">Als ik bekering noem zeg ik iets anders dan wanneer ik van geloof spreek.</seg></s> <s n="436.25"><seg n="436.25.1">Deze bijbelse woorden houden elk een eigen betekenis.</seg></s> <s n="436.26"><seg n="436.26.1">Maar de kracht tot bekering gaat van het einde uit.</seg></s> <s n="436.27"><seg n="436.27.1">Niet de zwijnedraf maar het feestmaal in het vaderhuis drijft de verloren zoon in de bekende gelijkenis huiswaarts.</seg></s> <s n="436.28"><seg n="436.28.1">Zo is ook de bekering wel een eigen daad,</seg> <seg n="436.28.2">maar ze wordt toch gedaan in de gemeenschap des Heiligen Geestes en in de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="436.29"><seg n="436.29.1">Er is blijdschap in de hemel over een zondaar die zich bekeert (Luk. 15 : 7).</seg></s> <s n="436.30"><seg n="436.30.1">Bij de bekering moet men de nadruk niet leggen op de spontane activiteit tegenover de passiviteit van 'een stok en een blok'.</seg></s> <s n="436.31"><seg n="436.31.1">Daarmee is niets gezegd in het verband van de waarheden des Evangelies.</seg></s> <s n="436.32"><seg n="436.32.1">Hulp of troost ligt er in zo'n vaststelling niet.</seg></s> <s n="436.33"><seg n="436.33.1">Het is wel waar,</seg> <seg n="436.33.2">maar het doet er niet toe.</seg></s> <s n="436.34"><seg n="436.34.1">Als wij zeggen:</seg> <seg n="436.34.2"><hi rend="italic">ik geloof,</hi></seg> <seg n="436.34.3"><hi rend="italic">dan</hi> bedoelen wij niet,</seg> <seg n="436.34.4">anderen of God uit te sluiten.</seg></s> <s n="436.35"><seg n="436.35.1">Evenmin doen wij dat in de bekering.</seg></s> <s n="436.36"><seg n="436.36.1">Op het 'ik',</seg> <seg n="436.36.2">het eigene,</seg> <seg n="436.36.3">behoeft geen bijzondere nadruk gelegd.</seg></s> <s n="436.37"><seg n="436.37.1">De bekering staat in het totale verband van de <hi rend="italic">unio mystica,</hi></seg> <seg n="436.37.2">de verborgen band met Christus,</seg> <seg n="436.37.3">en de gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="436.38"><seg n="436.38.1">In aard en natuur komt ze met alle andere stukken daaruit overeen.</seg></s></p>
<p><s n="437.1"><seg n="437.1.1">Er is derhalve ook geen reden om met de bekering in de godsdienstpsychologie te gaan experimenteren.</seg></s> <s n="437.2"><seg n="437.2.1">Men heeft gesproken van 'gezonde geesten' en 'zieke zielen',</seg> <seg n="437.2.2">waarvan de eerste categorie niet,</seg> <seg n="437.2.3">de tweede wel een bekering van node zou hebben.</seg></s> <s n="437.3"><seg n="437.3.1">Men heeft proefondervindelijk zoeken vast te stellen in welke periode van het leven de bekering meestal valt.</seg></s> <s n="437.4"><seg n="437.4.1">Dit mogen interessante onderzoekingen zijn,</seg> <seg n="437.4.2">met de christelijke prediking hebben ze bitter weinig te maken.</seg></s> <s n="437.5"><seg n="437.5.1">Ze doen de dogmatische handboeken soms in omvang aanzwellen,</seg> <seg n="437.5.2">maar weigeren als aansporingen tot bekering in de preek zelf,</seg> <seg n="437.5.3">hun dienst.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="148">
<head rend="after-blank"><s n="438.1"><seg n="438.1.1"><hi rend="italic">De roeping</hi></seg></s></head>
<p><s n="439.1"><seg n="439.1.1">Het naast aan de bekering staat de roeping van de zondaar.</seg></s> <s n="439.2"><seg n="439.2.1">Jezus begint zijn prediking en vat die samen met deze woorden:</seg> <seg n="439.2.2">"Bekeert u en gelooft het Evangelie" (Mark. 1 <hi rend="italic">:</hi> 15).</seg></s> <s n="439.3"><seg n="439.3.1"><hi rend="italic">Jezus riep ook</hi> letterlijk zijn discipelen van hun werk af,</seg> <seg n="439.3.2">dadelijk toen Hij met deze prediking begon (Mark. 1 : 16 v.).</seg></s> <s n="439.4"><seg n="439.4.1">Wanneer we de orde der bijbelse geschiedenis moesten volgen</seg> <seg n="439.4.2">- ik wees er reeds op dat men dit bij de behandeling der heilsorde meestal doet</seg> <seg n="439.4.3">- dan <pb n="311" ed="VW"/>zou men de roeping het eerst moeten noemen.</seg></s> <s n="439.5"><seg n="439.5.1">Nu wij van de rechtvaardiging als het meest eigenaardige werk des Geestes uitgingen,</seg> <seg n="439.5.2">is daarvoor geen reden.</seg></s> <s n="439.6"><seg n="439.6.1">Wij behoeven de tijdsorde niet als maatstaf te nemen.</seg></s> <s n="439.7"><seg n="439.7.1">Daarmee zouden wij uit het proces niet uitkomen.</seg></s> <s n="439.8"><seg n="439.8.1">De prediking brengt ons <choice><sic>echterjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">echter juist</corr></choice> uit de zondige processen in de wereld van Gods eeuwige oordelen.</seg></s></p>
<p><s n="440.1"><seg n="440.1.1">De roeping is daarom eigenlijk de <hi rend="italic">vorm der prediking zelve.</hi></seg></s> <s n="440.2"><seg n="440.2.1">Zij bevat reeds,</seg> <seg n="440.2.2">zoals in Markus 1 : 15,</seg> <seg n="440.2.3">de gehele inhoud en de hele aansporing in zich.</seg></s> <s n="440.3"><seg n="440.3.1">Ze is er geen stuk van,</seg> <seg n="440.3.2">dat men achter zich kan laten,</seg> <seg n="440.3.3">maar een blijvend moment,</seg> <seg n="440.3.4">dat tot het laatst toe meetelt.</seg></s> <s n="440.4"><seg n="440.4.1">Ze betekent dat krachtige appèl van de prediking op het mensenhart,</seg> <seg n="440.4.2">dat steeds nodig is voor het doen ontstaan van het geloof.</seg></s> <s n="440.5"><seg n="440.5.1">Daarom mag ze in de prediking nooit ontbreken.</seg></s> <s n="440.6"><seg n="440.6.1">Ze moet er zijn in het begin,</seg> <seg n="440.6.2">het midden en het einde.</seg></s> <s n="440.7"><seg n="440.7.1">Paulus drukt het zo uit:</seg> <seg n="440.7.2">"Ontwaakt gij die slaapt,</seg> <seg n="440.7.3">en sta op uit de doden en Christus zal over u lichten" (Ef. 5 : 14).</seg></s> <s n="440.8"><seg n="440.8.1">Die roeping weerklinkt bij de eerste onbewuste aanraking met het Evangelie in de doop;</seg> <seg n="440.8.2">ze klinkt nog bij het laatste,</seg> <seg n="440.8.3">weer onbewuste horen der doden in de opstanding.</seg></s> <s n="440.9"><seg n="440.9.1">En daar tussenin is ze er in iedere prediking.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="149">
<head rend="after-blank"><s n="441.1"><seg n="441.1.1"><hi rend="italic">Het geloof</hi></seg></s></head>
<p><s n="442.1"><seg n="442.1.1">De roeping en het geloof hangen ten nauwste samen.</seg></s> <s n="442.2"><seg n="442.2.1">Het geloof is uit het gehoor (Rom. 10: 17).</seg></s> <s n="442.3"><seg n="442.3.1">Maar evenmin als we daar straks de roeping geheel tot het bewuste gehoor beperkten,</seg> <seg n="442.3.2">behoeven wij dat nu bij het geloof te doen.</seg></s> <s n="442.4"><seg n="442.4.1">Het is goed daar de nadruk te leggen,</seg> <seg n="442.4.2">als wij er maar geen aanleiding uit nemen,</seg> <seg n="442.4.3">om ons het geloof dan voor te stellen als een soort menselijk,</seg> <seg n="442.4.4">ingeschapen vermogen,</seg> <seg n="442.4.5">dat tijdelijk latent kan blijven.</seg></s> <s n="442.5"><seg n="442.5.1">Dat is te schools,</seg> <seg n="442.5.2">te scholastisch gedacht.</seg></s> <s n="442.6"><seg n="442.6.1">Maar men mag zich het geloof ook niet denken als een klare,</seg> <seg n="442.6.2">verstandelijke vorm van weten.</seg></s> <s n="442.7"><seg n="442.7.1"><hi rend="italic">Geloof en gezag horen bijeen.</hi></seg></s> <s n="442.8"><seg n="442.8.1">Niet het begrip,</seg> <seg n="442.8.2">maar het woord maakt het geloof wakker.</seg></s> <s n="442.9"><seg n="442.9.1">En het woord is een mystiek ding,</seg> <seg n="442.9.2">dat gezag oefent in regionen van onze geest,</seg> <seg n="442.9.3">die zich aan onze gewone kennis onttrekken.</seg></s> <s n="442.10"><seg n="442.10.1">Daarmee bedoel ik niet de mysterieuze kant op te gaan.</seg></s> <s n="442.11"><seg n="442.11.1">Ik denk eerder aan psalmwoorden als dit:</seg> <seg n="442.11.2">"Wij vergaan door uw toorn en door uw grimmigheid worden wij verschrikt" (Ps. 90 : 7).</seg></s> <s n="442.12"><seg n="442.12.1">Hier is geen greintje occultisme aanwezig;</seg> <seg n="442.12.2">alles is hier in de hoogste mate publiek.</seg></s> <s n="442.13"><seg n="442.13.1">En toch <choice><sic>doorwoeien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doorwoelen</corr></choice> deze oordelen Gods ons bestaan op een wijze,</seg> <seg n="442.13.2">die ver boven het bereik van verstand,</seg> <seg n="442.13.3">gevoel en wil uitgaat.</seg></s> <s n="442.14"><seg n="442.14.1">Hier is ook niet het onderbewuste bedoeld in psychologische zin.</seg></s> <s n="442.15"><seg n="442.15.1">Wij zijn hier in de dogmatiek,</seg> <seg n="442.15.2">die te doen <choice><sic>heefrmet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">heeft met</corr></choice> het rijk,</seg> <seg n="442.15.3">waar de zonde en de genade,</seg> <seg n="442.15.4">waar de schuldige en de Geest elkaar ontmoeten.</seg></s> <s n="442.16"><seg n="442.16.1">Hier heeft het geloof zijn zetel en sfeer.</seg></s> <s n="442.17"><seg n="442.17.1">En hier stoelt het veel breder uit dan wij meestal aannemen.</seg></s> <s n="442.18"><seg n="442.18.1">Wij geloven niet alleen met dat kleine plekje licht van bepaalde kleur dat wij ons verstand noemen.</seg></s> <s n="442.19"><seg n="442.19.1">Onze geest staat wijder open.</seg></s> <s n="442.20"><seg n="442.20.1">Wij geven ons ook niet alleen gewonnen aan argumenten,</seg> <seg n="442.20.2">die door onze vijf zinnen op ons inwerken.</seg></s> <s n="442.21"><seg n="442.21.1">Alles <pb n="312" ed="VW"/>wat in tijd of eeuwigheid bestaat kan op de schaal onzer overtuiging worden gelegd.</seg></s> <s n="442.22"><seg n="442.22.1">De bijbelheiligen hebben geloofd met hun lichaam evengoed als met hun geest,</seg> <seg n="442.22.2">met hun zonde evenzeer als met hun heiligheid,</seg> <seg n="442.22.3">met hun dood niet minder dan met hun leven.</seg></s> <s n="442.23"><seg n="442.23.1">Het geloof is in de Schrift niet die nette,</seg> <seg n="442.23.2">correcte bezigheid van de burgerman,</seg> <seg n="442.23.3">die men er soms voor houdt.</seg></s> <s n="442.24"><seg n="442.24.1">Het is vaak een ruig werk,</seg> <seg n="442.24.2">dat pas als geloof herkend kan worden door God of door een profetisch oog.</seg></s> <s n="442.25"><seg n="442.25.1">In de geloofsstambomen van de bijbel komen namen voor,</seg> <seg n="442.25.2">die wij er zeker niet in geplaatst zouden hebben.</seg></s> <s n="442.26"><seg n="442.26.1">Zo kan het geloof antwoorden op de roeping over de volle breedte,</seg> <seg n="442.26.2">waarop deze laatste weerklinkt.</seg></s> <s n="442.27"><seg n="442.27.1">Het is geen werk voor het <hi rend="italic">otium,</hi></seg> <seg n="442.27.2">de vrije tijd,</seg> <seg n="442.27.3">de vakantie,</seg> <seg n="442.27.4">maar onder <hi rend="italic">het negotium,</hi></seg> <seg n="442.27.5">de arbeid,</seg> <seg n="442.27.6">des levens last.</seg></s> <s n="442.28"><seg n="442.28.1">Het neemt het hele kruis dat er te dragen valt op zich.</seg></s> <s n="442.29"><seg n="442.29.1">En wanneer de gedachte stilstaat en de rede bezwijkt,</seg> <seg n="442.29.2">dan kan het geloof nog luisteren naar de roepstem des Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="443.1"><seg n="443.1.1">Dat brede in het geloof wordt echter nooit tot een <hi rend="italic">eigen</hi> vermogen van de mens,</seg> <seg n="443.1.2">dat hem zou zijn ingeplant.</seg></s> <s n="443.2"><seg n="443.2.1">Het vindt zijn verklaring in de verhouding tussen schepping en herschepping.</seg></s> <s n="443.3"><seg n="443.3.1">Het geloof is daarom zo wijd,</seg> <seg n="443.3.2">omdat het een werk des Heiligen Geestes is,</seg> <seg n="443.3.3">een goddelijk werk van Hem die ons doorgrondt en kent (Ps. 139).</seg></s> <s n="443.4"><seg n="443.4.1">Dat kan ook niet anders,</seg> <seg n="443.4.2">wanneer het die functie zal zijn,</seg> <seg n="443.4.3">die het hele credo,</seg> <seg n="443.4.4">de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="443.4.5">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="443.4.6">en de erkenning van Gods werken,</seg> <seg n="443.4.7">van schepping tot voleinding,</seg> <seg n="443.4.8">moet dragen.</seg></s> <s n="443.5"><seg n="443.5.1">Daarom heeft de kerk,</seg> <seg n="443.5.2">bij monde van haar grootste vertegenwoordigers,</seg> <seg n="443.5.3">dan ook altijd een geloofsrand <hi rend="italic">rondom</hi> de kerk getrokken.</seg></s> <s n="443.6"><seg n="443.6.1">Een strook,</seg> <seg n="443.6.2">waarvan wij de breedte niet kennen,</seg> <seg n="443.6.3">evenmin als wij de diepte der oergeschiedenis en der eindgeschiedenis kunnen peilen.</seg></s> <s n="443.7"><seg n="443.7.1">Wij hebben ons te houden aan het geopenbaarde.</seg></s> <s n="443.8"><seg n="443.8.1">Maar er zijn "schapen,</seg> <seg n="443.8.2">die van deze stal niet zijn" (Joh. 10 : 16).</seg></s> <s n="443.9"><seg n="443.9.1">"Er zijn wolven binnen en schapen buiten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.f23" rend="superscript">w</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s></p>
<p><s n="444.1"><seg n="444.1.1">Deze algemene aard van het geloof zal in de prediking steeds in het oog moeten worden gehouden.</seg></s> <s n="444.2"><seg n="444.2.1">Hij heeft echter niets te maken met wat men algemene verzoening' heeft genoemd,</seg> <seg n="444.2.2">alsof het geloof een zekere toevalligheid was,</seg> <seg n="444.2.3">die in het bereik der menselijke vrijheid ligt.</seg></s> <s n="444.3"><seg n="444.3.1">Integendeel;</seg> <seg n="444.3.2">de goddelijke breedte en diepte van het werk des Geestes komt uit in de 'particuliere genade',</seg> <seg n="444.3.3">in de toebrenging van de enkeling.</seg></s> <s n="444.4"><seg n="444.4.1">Dan vallen tenslotte de grenzen weg en worden de middelen tot instrumenten.</seg></s> <s n="444.5"><seg n="444.5.1">Dan is de Schepper alléén Heer van zijn schepsel en kent de herder zijn schaap.</seg></s> <s n="444.6"><seg n="444.6.1">Dan worden de negenennegentig verlaten en het éne gezocht (Luk. 15 : 4).</seg></s></p>
<p><s n="445.1"><seg n="445.1.1">Met het algemene in het geloof bedoel ik hier,</seg> <seg n="445.1.2">dat ons hele bestaan er in betrokken is.</seg></s> <s n="445.2"><seg n="445.2.1">De prediking bereikt weinig als zij op één enkel punt een overwinning behaalt,</seg> <seg n="445.2.2">die een Pyrrus-overwinning kan blijken te zijn,</seg> <seg n="445.2.3">zodat iedere volgende verder van het doel afbrengt.</seg></s> <s n="445.3"><seg n="445.3.1">Men kan de mensen doodpreken als de preek te eenzijdig op het verstand,</seg> <seg n="445.3.2">het gevoel of de wil gericht <pb n="313" ed="VW"/>is.</seg></s> <s n="445.4"><seg n="445.4.1">De toespraak moet roeping van Christuswege zijn in haar gehele kracht en diepte,</seg> <seg n="445.4.2">van het volle Evangelie op de hele mens,</seg> <seg n="445.4.3">om met lichaam en ziel in leven en in sterven Christus' eigendom te zijn (zondag 1).</seg></s> <s n="445.5"><seg n="445.5.1">Dan herkennen wij de stem des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="445.5.2">die een Trooster is en die deze 'enige troost' wil schenken.</seg></s> <s n="445.6"><seg n="445.6.1">Het geloof dat daarop antwoordt,</seg> <seg n="445.6.2">is een in beweging komen van heel het leven.</seg></s> <s n="445.7"><seg n="445.7.1">Het is niet nodig,</seg> <seg n="445.7.2">dat de prediker dat altijd constateert,</seg> <seg n="445.7.3">ofschoon hij grote kans heeft het wel te zullen doen.</seg></s> <s n="445.8"><seg n="445.8.1">Het geloofsleven zit vol spanningen,</seg> <seg n="445.8.2">opwekkingen,</seg> <seg n="445.8.3">verrassingen,</seg> <seg n="445.8.4">omdat het alomvattend is.</seg></s></p>
<p><s n="446.1"><seg n="446.1.1">Een bepaling van het geloof naar deze zijde,</seg> <seg n="446.1.2">waarbij dan gelet wordt op de diepte,</seg> <seg n="446.1.3">waartoe de roeping van het Evangelie in het leven doordringt,</seg> <seg n="446.1.4">zal heden ten dage voor de prediking van meer betekenis zijn,</seg> <seg n="446.1.5">dan een uiteenzetting van de psychologische factoren,</seg> <seg n="446.1.6">die daarbij optreden.</seg></s> <s n="446.2"><seg n="446.2.1">De onderscheiding van kennis en vertrouwen in het geloof,</seg> <seg n="446.2.2">zoals zondag 7 die geeft,</seg> <seg n="446.2.3">had grote betekenis in verband met de roomse opvatting,</seg> <seg n="446.2.4">maar is voor ons veel minder actueel.</seg></s> <s n="446.3"><seg n="446.3.1">Dat het geloof ook emotioneel is,</seg> <seg n="446.3.2">willen wij gaarne aannemen.</seg></s> <s n="446.4"><seg n="446.4.1">Dat verstand,</seg> <seg n="446.4.2">gevoel en wil er alle drie deel aan moeten hebben,</seg> <seg n="446.4.3">ook.</seg></s> <s n="446.5"><seg n="446.5.1">Voor ons echter is de vraag veel meer,</seg> <seg n="446.5.2">hoeveel er achter elk dier vermogens,</seg> <seg n="446.5.3">of hoe men ze anders noemen wil,</seg> <seg n="446.5.4">in ons wezen in beweging komt,</seg> <seg n="446.5.5">als wij geloven.</seg></s> <s n="446.6"><seg n="446.6.1">Of er achter de genade nog een stuk natuur <choice><sic>overblij ft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">overblijft</corr></choice>,</seg> <seg n="446.6.2">dat niet mee behoeft te geloven of misschien de leiding heeft in het geloof,</seg> <seg n="446.6.3">omdat het goed genoeg is om geloof te kunnen oefenen.</seg></s> <s n="446.7"><seg n="446.7.1">Of,</seg> <seg n="446.7.2">dat zulk een deling uitgesloten is en het hele leven in de zonde ligt en van daar uit aan het geloof moet deelnemen.</seg></s> <s n="446.8"><seg n="446.8.1">Bij het geloof gaat het om de grenzen tussen kerk en staat,</seg> <seg n="446.8.2">kerk en maatschappij,</seg> <seg n="446.8.3">kerk en school.</seg></s> <s n="446.9"><seg n="446.9.1">De dingen die wij geloven behoren tot een nieuwe schepping en hebben derhalve een eschatologisch karakter.</seg></s> <s n="446.10"><seg n="446.10.1">Het zijn beloften Gods;</seg> <seg n="446.10.2">maar deze beloften zijn geen rustige dingen,</seg> <seg n="446.10.3">maar grijpen in tot op de grond van het leven en brengen alles in beweging.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="150">
<head rend="after-blank"><s n="447.1"><seg n="447.1.1"><hi rend="italic">Het christelijk leven</hi></seg></s></head>
<p><s n="448.1"><seg n="448.1.1">Tussen geloof en leven of leer en leven is derhalve in de prediking geen eigenlijke grens.</seg></s> <s n="448.2"><seg n="448.2.1">Wanneer men meent dat de een de leer en de ander het leven kan prediken,</seg> <seg n="448.2.2">dan ligt daaraan een groot misverstand ten grondslag.</seg></s> <s n="448.3"><seg n="448.3.1">Wel is er verschil in graad bij het samenvallen van geloof en leven.</seg></s> <s n="448.4"><seg n="448.4.1">Men zou kunnen zeggen dat het leven in zijn hoogste intensiteit geloof moet heten;</seg> <seg n="448.4.2">en dat iedere ontspanning van geloof leven te voorschijn roept.</seg></s> <s n="448.5"><seg n="448.5.1">Onder leven verstaan wij dan een voortgaan onder het kruis in de tijd.</seg></s> <s n="448.6"><seg n="448.6.1">De betrekking op de voleinding wordt daarbij niet verbroken;</seg> <seg n="448.6.2">maar zonder deze ontspanning zou de wereld stilstaan onder het oordeel Gods,</seg> <seg n="448.6.3">zoals ze dat deed in de ure van Christus' kruisiging.</seg></s> <s n="448.7"><seg n="448.7.1">De Heilige Geest is de gemeente gegeven als <pb n="314" ed="VW"/>onderpand,</seg> <seg n="448.7.2">om haar te troosten op Christus' wederkomst.</seg></s> <s n="448.8"><seg n="448.8.1">Pinksteren brengt tijd mede voor de prediking van het Evangelie tot aan het einde dezer wereld.</seg></s> <s n="448.9"><seg n="448.9.1">Vielen geloof en leven samen dan was de voleinding daar.</seg></s> <s n="448.10"><seg n="448.10.1"><hi rend="italic">Dit</hi> leven zou dan niet meer zijn;</seg> <seg n="448.10.2">wel het eeuwige leven.</seg></s> <s n="448.11"><seg n="448.11.1">Maar dan is het geloof vervangen door aanschouwing.</seg></s></p>
<p><s n="449.1"><seg n="449.1.1">Het christelijk leven is dus van geheel eigen aard.</seg></s> <s n="449.2"><seg n="449.2.1">Het is niet een gegeven ding,</seg> <seg n="449.2.2">waarop dan het geloof,</seg> <seg n="449.2.3">zo goed en zo kwaad als dat ging,</seg> <seg n="449.2.4">invloed zou moeten trachten te krijgen.</seg></s> <s n="449.3"><seg n="449.3.1">Zulk een soort van leven,</seg> <seg n="449.3.2">van biologische,</seg> <seg n="449.3.3">culturele of zedelijke aard,</seg> <seg n="449.3.4">is hier niet bedoeld.</seg></s> <s n="449.4"><seg n="449.4.1">De kerk brengt haar eigen leven mee in de gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="449.5"><seg n="449.5.1">Wanneer men christendom en nationaliteit,</seg> <seg n="449.5.2">christendom en cultuur,</seg> <seg n="449.5.3">christendom en moraal met elkaar probeert te verenigen,</seg> <seg n="449.5.4">dan kan dat nooit geheel gelukken.</seg></s> <s n="449.6"><seg n="449.6.1">Het best komt dat uit,</seg> <seg n="449.6.2">als men christendom en religie naast elkaar plaatst;</seg> <seg n="449.6.3">d.w.z. christendom en heidendom;</seg> <seg n="449.6.4">want die sluiten elkaar uit.</seg></s></p>
<p><s n="450.1"><seg n="450.1.1">De verhouding tussen Evangelie en schepping,</seg> <seg n="450.1.2">Evangelie en ras,</seg> <seg n="450.1.3">Evangelie en humaniteit,</seg> <seg n="450.1.4">Evangelie en cultuur,</seg> <seg n="450.1.5">Evangelie en moraal,</seg> <seg n="450.1.6">moet telkens kritisch worden voorgesteld,</seg> <seg n="450.1.7">in de prediking.</seg></s> <s n="450.2"><seg n="450.2.1">De deugden der heidenen zijn 'glinsterende gebreken';</seg> <seg n="450.2.2">de staat is een 'roversnest';<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n41" rend="superscript">41</ref></seg> <seg n="450.2.3">cultuur is een wapen tegen God en het lot.</seg></s> <s n="450.3"><seg n="450.3.1">Dat is de absolute kritiek des kruises en des geloofs.</seg></s> <s n="450.4"><seg n="450.4.1">Nu wordt deze veroordeling in het christelijk leven wel ontspannen,</seg> <seg n="450.4.2">maar nooit vergeten.</seg></s> <s n="450.5"><seg n="450.5.1">Het leven zou niet mogelijk zijn als die ontspanning niet intrad.</seg></s> <s n="450.6"><seg n="450.6.1">Maar het geloof zou ophouden als de kritiek ophield.</seg></s> <s n="450.7"><seg n="450.7.1">Het compromis tussen die beide is het kruis van de kerk der eeuwen.</seg></s> <s n="450.8"><seg n="450.8.1">Wee haar,</seg> <seg n="450.8.2">zo zij het Evangelie niet predikt.</seg></s> <s n="450.9"><seg n="450.9.1">Zij mag de ontspanning des geloofs in het leven niet prediken.</seg></s> <s n="450.10"><seg n="450.10.1">En toch wordt die bij iedere schrede buiten de kerk in praktijk gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="451.1"><seg n="451.1.1">Dit kruis kan een zegen heten,</seg> <seg n="451.1.2">zoals de arbeid en de moeiten van het leven na de val een zegen waren.</seg></s> <s n="451.2"><seg n="451.2.1">De bezoldiging der zonde is de dood en zo moeten wij beginnen met ons te verwonderen,</seg> <seg n="451.2.2">dat er na de val nog leven mogelijk is.</seg></s> <s n="451.3"><seg n="451.3.1">Dat kan,</seg> <seg n="451.3.2">omdat God de mens volgt in zijn val,</seg> <seg n="451.3.3">door de vleeswording.</seg></s> <s n="451.4"><seg n="451.4.1">Het zou anders ook niet mogelijk zijn.</seg></s> <s n="451.5"><seg n="451.5.1">Buiten Christus is het 'ras' bestemd voor uitsterven.</seg></s></p>
<p><s n="452.1"><seg n="452.1.1">Maar deze ontspanning van het oordeel na de val is niet absoluut.</seg></s> <s n="452.2"><seg n="452.2.1">De zondvloed,</seg> <seg n="452.2.2">de verwoesting van Sodom en Gomorra,</seg> <seg n="452.2.3">de uitroeiing der Kanaänieten staan in de bijbel als tekenen van het oordeel.</seg></s> <s n="452.3"><seg n="452.3.1">En aan het kruis houdt,</seg> <seg n="452.3.2">in Jezus Christus,</seg> <seg n="452.3.3">het leven stand om het oordeel des doods in absolute zin over zich te laten heengaan.</seg></s> <s n="452.4"><seg n="452.4.1">Christus is het geheim van het leven onder het Oude Testament.</seg></s></p>
<p><s n="453.1"><seg n="453.1.1">Zulk een geheim is er ook in het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="453.2"><seg n="453.2.1">Het compromis der kerk,</seg> <seg n="453.2.2">de ontspanning van het geloof in het leven der gemeente,</seg> <seg n="453.2.3">is niet absoluut.</seg></s> <s n="453.3"><seg n="453.3.1">Alles in de kerk staat in het teken der voleinding.</seg></s> <s n="453.4"><seg n="453.4.1">De Heilige Geest in de gemeente is een onderpand,</seg> <seg n="453.4.2">een voorlopigheid,</seg> <seg n="453.4.3">met het <pb n="315" ed="VW"/>oog op de hemelse erfenis.</seg></s> <s n="453.5"><seg n="453.5.1">- Het leven op zichzelf is geen mogelijkheid.</seg></s> <s n="453.6"><seg n="453.6.1">Van alle kanten ziet ons geslacht het apocalyptische grijnzen van de dood.</seg></s> <s n="453.7"><seg n="453.7.1">Er is geen vlucht uit het Evangelie in het ras mogelijk.</seg></s> <s n="453.8"><seg n="453.8.1">Leven is alleen mogelijk als een ascetische ontspanning van geloof in de gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="453.9"><seg n="453.9.1">Alleen in de kerk heeft het nog een toekomst op aarde tot de wederkomst van Christus.</seg></s> <s n="453.10"><seg n="453.10.1">De Heilige Geest is het geheim van het leven der gemeente.</seg></s> <s n="453.11"><seg n="453.11.1">Haar leven houdt niet op geloof te zijn.</seg></s> <s n="453.12"><seg n="453.12.1">- Maar deze levensmogelijkheid is een beperkte,</seg> <seg n="453.12.2">relatieve,</seg> <seg n="453.12.3">en geen absolute.</seg></s> <s n="453.13"><seg n="453.13.1">Zich uitleven op elk levensterrein,</seg> <seg n="453.13.2">het zgn. 'volle' leven van een moderne,</seg> <seg n="453.13.3">ook modern-calvinistische en cultuur-ethische wereld,</seg> <seg n="453.13.4">is een goddeloosheid.</seg></s> <s n="453.14"><seg n="453.14.1">Het puritanisme is en door de cultuur achterhaald standpunt,</seg> <seg n="453.14.2">maar een die inzicht in de natuur van het leven.</seg></s> <s n="453.15"><seg n="453.15.1">'Leven' is ook een kritisch,</seg> <seg n="453.15.2">bijbels,</seg> <seg n="453.15.3">christelijk begrip.</seg></s></p>
<p><s n="454.1"><seg n="454.1.1">Zo is de gemeente tussen de ene en de andere verkondiging,</seg> <seg n="454.1.2">tussen de ene en de andere spanning des geloofs,</seg> <seg n="454.1.3">niet zonder de Geest.</seg></s> <s n="454.2"><seg n="454.2.1">Zij is niet dood en er is tijd in haar bestaan opgenomen.</seg></s> <s n="454.3"><seg n="454.3.1">Maar deze tijd staat niet in de indicativus,</seg> <seg n="454.3.2">doch in de conjunctivus.</seg></s> <s n="454.4"><seg n="454.4.1">De conjunctivus is</seg> <seg n="454.4.2">- om met Kierkegaard te spreken</seg> <seg n="454.4.3">- een ongeduldige manier van zeggen,</seg> <seg n="454.4.4">omdat er een verlangen naar ontmoeting en vereniging in schuilt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="454.5"><seg n="454.5.1">De tijd waarin de gemeente leeft,</seg> <seg n="454.5.2">ontleent haar karakter aan het wachten van de bruid op de bruidegom.</seg></s> <s n="454.6"><seg n="454.6.1">Zijn lengte is niet een gewenste en opzettelijk gerekte,</seg> <seg n="454.6.2">maar een als kruis gedragen eigenschap.</seg></s> <s n="454.7"><seg n="454.7.1">Het is een duur die uit het wachten geboren wordt.</seg></s></p>
<p><s n="455.1"><seg n="455.1.1">Zo vormen tijd en eeuwigheid geen absolute tegenstelling;</seg> <seg n="455.1.2">evenmin als geloof en leven.</seg></s> <s n="455.2"><seg n="455.2.1">Bij de schepping kon dit nog wel zo schijnen omdat de bezoldiging der zonde de dood is.</seg></s> <s n="455.3"><seg n="455.3.1">In de vleeswording schijnt de eeuwigheid in de tijd vast te lopen.</seg></s> <s n="455.4"><seg n="455.4.1">Maar bij het werk des Heiligen Geestes is het andersom.</seg></s> <s n="455.5"><seg n="455.5.1">De lengte van de tijd is de exponent van een ongeduld,</seg> <seg n="455.5.2">dat uitloopt op volle gemeenschap en verheerlijking.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="151">
<head rend="after-blank"><s n="456.1"><seg n="456.1.1"><hi rend="italic">De heiliging</hi></seg></s></head>
<p><s n="457.1"><seg n="457.1.1">Hierin ligt reeds opgesloten,</seg> <seg n="457.1.2">dat de heiliging des levens een toebereiding is tot de verheerlijking en dat haar aard moet worden bepaald in verband daarmee.</seg></s> <s n="457.2"><seg n="457.2.1">Zij mag dus niet met de rechtvaardiging door het geloof worden gelijkgesteld.</seg></s> <s n="457.3"><seg n="457.3.1">Er blijft voor haar een eigen plaats in de prediking.</seg></s> <s n="457.4"><seg n="457.4.1">Een overspanning van het absolute in de verkondiging ten opzichte van de toerekening,</seg> <seg n="457.4.2">het geloof,</seg> <seg n="457.4.3">of de wedergeboorte,</seg> <seg n="457.4.4">waardoor voor de heiliging in de tijd geen plaats meer zou overblijven,</seg> <seg n="457.4.5">is niet in overeenstemming met de aard van het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="457.5"><seg n="457.5.1">Als die Geest een onderpand is en een Trooster,</seg> <seg n="457.5.2">dan moet er ruimte zijn voor gebod en gebed.</seg></s> <s n="457.6"><seg n="457.6.1">Niet slechts ter voorbereiding voor het geloof,</seg> <seg n="457.6.2">maar ook in verband met de heiliging voor de verheerlijking.</seg></s></p>
<p><s n="458.1"><seg n="458.1.1">Daarin ligt dan allereerst de gedachte van afzondering opgesloten,</seg> <seg n="458.1.2">die <pb n="316" ed="VW"/>van huis uit aan de heiliging eigen is.</seg></s> <s n="458.2"><seg n="458.2.1">Zij betekent een apartzetten voor God.</seg></s> <s n="458.3"><seg n="458.3.1">Een erkenning van Gods bijzonder eigendomsrecht.</seg></s> <s n="458.4"><seg n="458.4.1">Een belijden van:</seg> <seg n="458.4.2">het eigendom van Jezus Christus te zijn (zondag 1).</seg></s> <s n="458.5"><seg n="458.5.1">Wanneer door de Heilige Geest,</seg> <seg n="458.5.2">in de herschepping,</seg> <seg n="458.5.3">de nieuwe predikaten aan de zondaar zijn toegekend,</seg> <seg n="458.5.4">waardoor deze een kind van God wordt,</seg> <seg n="458.5.5">dan wordt hij niet in de gevallen schepping teruggezet.</seg></s> <s n="458.6"><seg n="458.6.1">Hij hoort daar niet meer thuis.</seg></s></p>
<p><s n="459.1"><seg n="459.1.1">Tussen de rechtvaardiging en de heiliging bestaat nu dezelfde verhouding als tussen geloof en leven.</seg></s> <s n="459.2"><seg n="459.2.1">De rechtvaardiging gaat steeds over in de heiliging,</seg> <seg n="459.2.2">zonder dat deze laatste daarmee ophoudt een genadige toerekening Gods te zijn.</seg></s> <s n="459.3"><seg n="459.3.1">Zij is een toepassing daarvan op het hele leven,</seg> <seg n="459.3.2">in afwachting van de verheerlijking.</seg></s> <s n="459.4"><seg n="459.4.1">- Wel ligt er een zekere ontspanning van de volstrektheid des geloofs in de heiliging.</seg></s> <s n="459.5"><seg n="459.5.1">Het kind van God zou,</seg> <seg n="459.5.2">nu het is aangenomen,</seg> <seg n="459.5.3">verheerlijkt willen worden.</seg></s> <s n="459.6"><seg n="459.6.1">Jezus noemt ze bruiloftskinderen (Matth. 9 : 15),</seg> <seg n="459.6.2">die niet behoeven te vasten.</seg></s> <s n="459.7"><seg n="459.7.1">En Luther zegt,</seg> <seg n="459.7.2">dat ze mogen doen wat ze willen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.herschepping.n43" rend="superscript">43</ref></seg></s> <s n="459.8"><seg n="459.8.1">Maar Jezus wijst ook op de tijd,</seg> <seg n="459.8.2">dat de bruidegom niet bij hen zal zijn.</seg></s> <s n="459.9"><seg n="459.9.1">Dan moeten ze wel vasten.</seg></s> <s n="459.10"><seg n="459.10.1">Daarom wordt in de heiliging de geloofsband gerekt tot op de dag der verheerlijking.</seg></s> <s n="459.11"><seg n="459.11.1">Wij hebben daar ook reeds op gewezen,</seg> <seg n="459.11.2">toen wij spraken over het ontstaan van de catechismus-vorm der christelijke onderwijzing en van het sacrament.</seg></s> <s n="459.12"><seg n="459.12.1">Dat wachten eist zelfverloochening en brengt menigerlei kruis mee.</seg></s></p>
<p><s n="460.1"><seg n="460.1.1">Een eigen verdienstelijkheid krijgt de heiliging niet.</seg></s> <s n="460.2"><seg n="460.2.1">Het is een teren op de rechtvaardiging en een wachten op de verheerlijking.</seg></s> <s n="460.3"><seg n="460.3.1">Het is geheel een blijven in Gods beloften,</seg> <seg n="460.3.2">een geloofswerk.</seg></s> <s n="460.4"><seg n="460.4.1">Daarom luistert het heel nauw als ze in de prediking wordt gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="461.1"><seg n="461.1.1">Dat blijkt heel duidelijk als wij vragen naar de taak van de gelovige hier op aarde.</seg></s> <s n="461.2"><seg n="461.2.1">Wanneer de herschepping beschouwd wordt als een herstel van de gegeven schepping,</seg> <seg n="461.2.2">dan zal op die taak grote nadruk vallen.</seg></s> <s n="461.3"><seg n="461.3.1">De gelovige wordt dan een medearbeider Gods niet alleen,</seg> <seg n="461.3.2">maar de hulp die hij God brengt,</seg> <seg n="461.3.3">wordt dan het eigenlijke doel van het verlossingswerk.</seg></s> <s n="461.4"><seg n="461.4.1">Men zou er dan toe kunnen komen te zeggen,</seg> <seg n="461.4.2">dat God ook door zijn kinderen verlost moet worden.</seg></s> <s n="461.5"><seg n="461.5.1">Dat is de joodse gedachte der wederkerigheid,</seg> <seg n="461.5.2">die niet in de Evangelieverkondiging thuis hoort.</seg></s> <s n="461.6"><seg n="461.6.1">Dat de gelovige een taak heeft is waar,</seg> <seg n="461.6.2">maar het is een kindertaak.</seg></s> <s n="461.7"><seg n="461.7.1">Het is meer spel dan arbeid.</seg></s> <s n="461.8"><seg n="461.8.1">Het is een nadoen van Gods arbeid en onder alles door blijft het waar dat het werk volbracht is.</seg></s> <s n="461.9"><seg n="461.9.1">Christus blijft de plaatsbekleder,</seg> <seg n="461.9.2">niet alleen voor het lijden,</seg> <seg n="461.9.3">maar ook voor de arbeid.</seg></s> <s n="461.10"><seg n="461.10.1">De taak van de gelovige heeft geen <hi rend="italic">regelrechte</hi> betrekking op de voleinding.</seg></s> <s n="461.11"><seg n="461.11.1">Hij zal van zijn arbeid tot Gods werk moeten inkeren.</seg></s></p>
<p><s n="462.1"><seg n="462.1.1">Toch houdt de heiliging ook zo een belangrijke plaats in de prediking.</seg></s> <s n="462.2"><seg n="462.2.1">Daardoor moet verhinderd worden,</seg> <seg n="462.2.2">dat de gelovige voor de overblijvende tijd zijns levens in de wereld terug wordt gezet.</seg></s> <s n="462.3"><seg n="462.3.1">De lutherse kerk heeft daar soms te weinig aan gedacht.</seg></s> <s n="462.4"><seg n="462.4.1">Zij liet het kind van God zeer hulpeloos in het burgerlijke leven,</seg> <seg n="462.4.2">in de zondige scheppingsorde,</seg> <seg n="462.4.3">staan.</seg></s> <s n="462.5"><seg n="462.5.1">Enerzijds is dat goed,</seg> <pb n="317" ed="VW"/><seg n="462.5.2">om te voorkomen dat de gelovige onder zijn kruis en uit zijn arbeid gaat vandaan lopen om de heilige te spelen.</seg></s> <s n="462.6"><seg n="462.6.1">Daarmee zou hij de zenuw van zijn geloof doorsnijden.</seg></s> <s n="462.7"><seg n="462.7.1">Het geloof moet dáár telkens weer ontstaan,</seg> <seg n="462.7.2">waar de mens zich dagelijks schuldig maakt,</seg> <seg n="462.7.3">midden in zijn arbeid en op zijn gewone plaats.</seg></s></p>
<p><s n="463.1"><seg n="463.1.1">Maar daarmee mogen wij aan de natuur geen zelfstandigheid verlenen tegenover de genade.</seg></s> <s n="463.2"><seg n="463.2.1">Op die manier kan men ook weer op het standpunt van de roomse praktijk der tweeërlei zedelijkheid terugvallen.</seg></s> <s n="463.3"><seg n="463.3.1">Het genade-oordeel des Geestes blijft ook in de heiliging absoluut en van twee standpunten,</seg> <seg n="463.3.2">waartussen wij een aanknopingspunt zouden moeten zoeken,</seg> <seg n="463.3.3">weet de prediking niet.</seg></s> <s n="463.4"><seg n="463.4.1">De roeping Gods geldt niet alleen voor de rechtvaardiging,</seg> <seg n="463.4.2">maar ook voor de heiliging.</seg></s></p>
<p><s n="464.1"><seg n="464.1.1">Zo werkt de verheerlijking dan toch wel op de taak van de christen in,</seg> <seg n="464.1.2">ook al gebeurt dat niet regelrecht.</seg></s> <s n="464.2"><seg n="464.2.1">Heiliging is ook een kritisch begrip.</seg></s> <s n="464.3"><seg n="464.3.1">De gelovige staat midden in de kritiek die er van de voleinding op deze wereld uitgaat.</seg></s> <s n="464.4"><seg n="464.4.1">Daarom kan hij de wereld niet als volkomen gereed opvatten.</seg></s> <s n="464.5"><seg n="464.5.1">Zijn taak is ook niet zonder meer gegeven.</seg></s> <s n="464.6"><seg n="464.6.1">Hij heeft zich naar de oordelen Gods richten,</seg> <seg n="464.6.2">op de tekenen der tijden te letten (Matth. 16 : 2, 3).</seg></s></p>
<p><s n="465.1"><seg n="465.1.1">De heiliging van de zondaar is blijkens dit alles een mengsel van sterke passiviteit en van activiteit,</seg> <seg n="465.1.2">van volstrektheid en betrekkelijkheid.</seg></s> <s n="465.2"><seg n="465.2.1">Ze bestaat in de eerste plaats uit een lijdzaamheid in de verdrukking (Rom. 5 : 3),</seg> <seg n="465.2.2">een wachten op de voleinding,</seg> <seg n="465.2.3">een vasthouden van de rechtvaardiging,</seg> <seg n="465.2.4">een volharden in het geloof.</seg></s> <s n="465.3"><seg n="465.3.1">Maar deze lijdzaamheid mag nooit geheel veilig gesteld worden voor de roeping die van de voleinding uitgaat.</seg></s> <s n="465.4"><seg n="465.4.1">Op een indirecte,</seg> <seg n="465.4.2">raadselachtige wijze,</seg> <seg n="465.4.3">even ondoorgrondelijk als de eeuwige verkiezing zelf,</seg> <seg n="465.4.4">houdt God het spel zijner kinderen gaande.</seg></s> <s n="465.5"><seg n="465.5.1">Hoe hun arbeid samenhangt met die van de andere medearbeiders Gods,</seg> <seg n="465.5.2">dat weten ze niet.</seg></s> <s n="465.6"><seg n="465.6.1">Maar als ze terugzien en de figuur en het werk van profeten,</seg> <seg n="465.6.2">apostelen,</seg> <seg n="465.6.3">martelaars opmerken in de wereldhistorie,</seg> <seg n="465.6.4">dan blijkt daarin een orde te heersen,</seg> <seg n="465.6.5">die alleen op de naam van schepping aanspraak kan maken en waarbij vergeleken al het andere chaos moet heten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="152">
<head rend="after-blank"><s n="466.1"><seg n="466.1.1"><hi rend="italic">De kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="467.1"><seg n="467.1.1">In de geschiedenis der wereldkerk hebben wij een gelijkenis van de voleinding.</seg></s> <s n="467.2"><seg n="467.2.1">Zij zal niet geleidelijk in de verheerlijking kunnen overgaan.</seg></s> <s n="467.3"><seg n="467.3.1">De taak der kinderen Gods is geen scheppende.</seg></s> <s n="467.4"><seg n="467.4.1">Voor de inrichting van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde is een ander oordeel Gods nodig:</seg> <seg n="467.4.2">het laatste oordeel.</seg></s> <s n="467.5"><seg n="467.5.1">De Heilige Geest zelf is <choice><sic>de herscheppen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de herschepper</corr></choice>.</seg></s> <s n="467.6"><seg n="467.6.1">- Maar wel is de kerk de getuige van de kritiek van het Evangelie op de gevallen schepping.</seg></s> <s n="467.7"><seg n="467.7.1">In het fragment,</seg> <seg n="467.7.2">dat de geschiedenis der kerk is,</seg> <seg n="467.7.3">hebben wij een onderpand des Geestes voor de wederoprichting aller dingen.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="notes">
<pb n="219" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Hij heeft het zelf gezegd.*</p></note>
<pb n="220" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Cicero, Academica priora II,27.</p></note>
<pb n="222" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Art. 1 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis.'</p></note>
<pb n="227" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Augustinus, <hi rend="italic">sermones ad populum,</hi> nr. 32 <hi rend="italic">(MPL.</hi> 38, 1386).</p></note>
<pb n="233" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Origenes, <hi rend="italic">De principiis.</hi></p></note>
<pb n="235" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Bossuet? vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">Inst. III,</corr></choice> 6<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>10</p></note>
<pb n="236" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Discipelen des Woords,</hi> Amsterdam 1883, p. 18.</p></note>
<pb n="237" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>"Alleine durch den Glauben", vgl. <hi rend="italic">WA. Deutsche Bibel,</hi> 7, 38 v.</p></note>
<pb n="241" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Inst. III, 2, 6.</p></note>
<pb n="246" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Conf. X, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"><hi rend="italic">Inst. I,</hi></corr></choice> 15.</p></note>
<pb n="247" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Eerste druk; tweede druk: Hij.</p></note>
<pb n="250" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> I, 6, 3.</p></note>
<pb n="254" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Lines Written in Early Spring</hi> (1798), in <hi rend="italic">The Poetical Works of William Wordsworth, ed.</hi> E. de Selincourt en H. Darbishire, dl. 4, Londen 1970, p. 58.</p></note>
<pb n="256" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="260" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Augustinus, Quaestiones in Heptateuchum 11,</hi> 73.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie boven p. 118, noot 16,</p></note>
<pb n="264" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Zo moet Calvijn het ook bedoelen. als hij de Schrift een bril noemt om de schepping te <hi rend="italic">lezen*, Inst.</hi> I, 6, 1.</p></note>
<pb n="270" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Heid. Cat.</hi> antwoord 37.</p></note>
<pb n="305" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Passim, vgl. bijv. <hi rend="italic">WA.</hi> 401, 42 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Uitdrukking van Luther?</p></note>
<pb n="312" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Augustinus, <hi rend="italic">In Ioannis Evangelium, MPL.</hi> 35, 1725.</p></note>
<pb n="318" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="318" ed="VW"/>Verschenen in 1934 (Zeist, uitg. NCSV.) (2e dr. 1956 Amsterdam, uitg. 'Holland'). De paginering van beide drukken verschilt aanzienlijk. De hier aangegeven paginering heeft betrekking op de tweede druk. Het boek werd in de tweede druk vergezeld van een inleiding door K. H. Miskotte, welke hierbij volgt:</p><p rend="heading">Ten geleide</p><p>Veel liever dan voor <hi rend="italic">Herschepping</hi> zou ik na korter of langer tijd, als het mij gevraagd werd, voor het verzamelde werk van dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans enige begeleidende woorden hebben geschreven. De studiën, essays, tractaten enerzijds, de meditaties en beschouwingen anderzijds, zijn weliswaar niet meer her en der verspreid in tijdschriften en bladen. Ze zijn te goeder uur met liefde gebundeld in <hi rend="italic">Geestelijke Perspectieven</hi> (1930) en <hi rend="italic">Zoeklichten</hi> (1949); daarnaast werden in <choice><sic>Zondaaren Bedelaar(1948)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Zondaar en Bedelaar (1948)</hi></corr></choice><hi rend="italic">, </hi><choice><sic>GodsPoorten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Gods Poorten</hi></corr></choice> (1949) en <hi rend="italic">Gestalte en Geest</hi> (1954) de schrifturen verzameld, die men meer beschouwelijk en meditatief kan noemen, hoewel vooral het laatstgenoemde het raam daarvan geweldig doorbreken moet met een ongehoord gehalte van theologische denkbeelden. Van deze twee groepen: 'studiën' enz. en 'meditaties' enz. zijn te onderscheiden: het boek gewijd aan <hi rend="italic">Augustinus</hi> (1931), het boek <hi rend="italic">Liturgie</hi> (1939) en de Catechismus-commentaar (zondag 6-21) getiteld: <hi rend="italic">Het Koninkrijk der hemelen.</hi> Het genoemde wordt nog omgeven door brochures, vragen van kerkorde betreffende, en doorkruist met opstellen o.a. over Homerus, <choice><sic>Paseal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pascal</corr></choice>, Dickens, Saint Exupéry; deze laatste liggen inderdaad nog in oude jaargangen van verschillende bladen verborgen.</p><p>Deze gegevens overziende, schijnt ons niets de uitgave van het verzameld werk in de weg te staan; immers zelden is gevarieerder thematiek bij een auteur te vinden en nooit, ten onzent althans, werd korter, bondiger, gedrongener geschreven. Alles bijeen, zou het naar schatting drie banden dundruk beslaan. Nu een totaaluitgave echter voorlopig niet schijnt te kunnen worden ondernomen, mogen we ons bijzonder verheugen in de herdruk van <hi rend="italic">Herschepping.</hi> Om verschillende redenen.</p><p>In de eerste plaats omdat het boek <hi rend="italic">oorspronkelijk</hi> verscheen voor een <hi rend="italic">beperkte</hi> kring, uitgegeven door de Nederlandse Christen-Studenten-Vereniging in 1934 als een handleiding bij die kanten van het kampwerk, die de leiding bijzondere moeite plegen te bezorgen, nl. de toespraken en besprekingen; het boek is bovendien sinds lang uitverkocht. In de tweede plaats aanvaardt men allicht met vreugde deze heruitgave, omdat het voor velen, die in andere kring leven, Noordmans op z'n <hi rend="italic">best</hi> toont, met al de ingehouden geestdrift en de nauwelijks beteugelde hoge zang van zekerheid, tevens met de reeds beroemd-geworden sentensen en bon-mots en met de zuiverheid van zijn indringende taal. Maar vooral begroeten we het boek, omdat het, wonderlijk genoeg, terwijl het een toevallige produktie schijnt te zijn, een <hi rend="italic">systematisch</hi> werk is, ja, eigenlijk, het énige werk, waarin Noordmans' dogmatiek in hoofdlijnen voor ons is getekend. Wel kan men er over twisten, of, wanneer eenmaal de grote rijkdom van Noordmans' denken zal worden doorzocht en geordend, de hier getrokken lijnen voldoende zullen zijn om het geheel werkelijk te bergen, of het mogelijk zal zijn de contouren van het bedoelde tot dekking te brengen met de lijnen van dit ontwerp. Hoe het zij <hi rend="italic">Herschepping</hi> is een volwaardige schets van een méérwaardige theologie, bovendien duidelijk bedoeld voor 'leken'.</p><p>Wanneer men het goed nagaat, is het boek trouwens een voorbeeld van de wijze waarop werkelijke originaliteit zich uitzaait naar alle kant; menigeen zal hier thesen, termen en zegswijzen tegenkomen, die hem zeer bekend voorkomen; niet omdat hij <hi rend="italic">Herschepping ooit</hi> heeft gelezen, maar omdat deze vondsten in een snel tempo zijn ingegaan in de taal, die sommigen van ons reeds met (geleende, niettemin echte) verve spreken. Met verrassing zal de lezer zien, waar de striktere onderscheiding van "kerk" en (theologische) "school" vandaan komt, hoe de ken-kritische zin van het theologisch woord "schepping" oorspronkelijk<pb n="319" ed="VW"/> is vóórgedragen ("scheppen is scheiden", "de schepping is een plek licht rondom het kruis"), hoe de zo verstrekkende term <hi rend="italic">'pastorale</hi> dogmatiek" bedoeld is. Hij zal ook zeer typische stellingen van Noordmans hier tegenkomen: "Wij preken niet alles tegelijk, maar één ding met kracht; in de preek behoort het geheel van de dogmatiek scheef getrokken te worden. Anders kan het niet werken" - "Christus is, evenals de Vader, ouder dan het oudste stukje natuur en, evenals de Geest, èchter dan het echtste stukje Schrift" - "Het geloof staat even vreemd onder de toestanden der ziel als het Evangelie onder de wereldgebeurtenissen" - "De kleingelovigen moeten het wagen met het koninkrijk zoals de moordenaar aan het kruis het doet: dat is iets anders dan hereboer wezen in het rijk der Voorzienigheid" - "Slechts hier en daar komt in de school iets van het geweldige clair-obscur der Schrift in 't zicht, dat ons met Rembrandt scheppen als scheiden doet zien". - Een gevaar van dit boek <hi rend="italic">Herschepping</hi> is wel hierin gelegen dat, wie zich niet tot een goede aandacht weet te dwingen, licht over alles héénleest, omdat het zo simpel en lucide wordt gezegd; men merkt iets van een andere sfeer en toch ontgaat ons het eigenlijke, de macht des geestes, die met een zacht heffen van zijn hand een heel stuk tumult der dogmengeschiedenis tot stilte bezweert. Wie uit een half-slaperig reageren (dat door het tevéél aan indrukken een tweede natuur geworden schijnt van de moderne mens) zich weet los te winden, zal bij de toeëigening van dit boek stilaan van verbazing tot verbazing en van vreugde tot vreugde gaan.</p><p>Persoonlijk had ik in deze 'beknopte dogmatische handleiding voor godsdienstige toespraken en besprekingen' de fragmenten (destijds gepubliceerd in het jubileumboek van <choice><sic>hetjeugdwerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het jeugdwerk</corr></choice> der NCSV. (1935) gaarne opgenomen gezien, die aan deze bezinning op de verkondiging een achtergrond van bezinning op het menselijk bestáán zouden kunnen geven. Nu dit niet geschieden kon, geef ik graag ten besluite van deze inleiding een paar citaten: "De meest algemene aanduiding van deze gestoorde geschapenheid is de angst. Een onbestemde beklemming, die de jeugd nog beter kent dan de volwassene. De angsten van het kind zijn meermalen beschreven, maar ze zijn dan ook werkelijk niet denkbeeldig. Dit is een gevoel voor het ledige, een schrik voor het grote donker, verwant met, maar voorafgaande aan het schuldgevoel. Men zou het een kosmische duizeling kunnen noemen: een angst om buiten God te bestaan. Het bestaan zelf lijkt een fout te zijn, die door het niet-zijn dreigt gewroken te worden" - "Met 'geweten' wordt oorspronkelijk een sterke angst aangeduid. Het geweten is heel primitief-. het staat diep in de schepping - maar de gewetensangst is reeds meer bepaald dan de wereldangst. Hij brengt op pijnlijke wijze het eigen bestaan tot bewustzijn. De dreiging gaat nu niet uit van de "buitenste duisternis" maar van het "licht dat in u is" en dat tot duisternis is geworden (Matth. 6 : 23). Dit primitieve geweten is een boos ding. Het bezit een reflexieve werking, die ons op onszelf terugwerpt. Het verlost niet, maar sluit op. Naar zijn grondvorm is het nog nauwelijks zedelijk te noemen. Het geeft geen kennis van het goede, maar alleen van het kwade. Het waarschuwt niet vooruit, maar veroordeelt achteraf. Het treedt op tegelijk met de val, die niet houdt wat hij belooft ... Dit geweten verwoest de zielen. Het is een werktuig van de 'overste dezer wereld', een overblijfsel van de eerste schepping. Satan staat er mee aan iemands rechterhand, dat hij schuldig uitga en zijn gebed tot zonde worde (Ps. 109 6, 7). Wij moeten het ruilen tegen de Heilige Geest, die zijn beloften wel houdt (Ef. 1 13) en die ons werkelijk brengt, "de onderscheiding beide des goeds en des kwaads" (Hebr. 5 : 14); die inderdaad weet wat God weet (Gen. 3 : 5; 1 Kor. 2 : 10). Die Geest klaagt ook niet achteraf aan, maar spreekt vooruit vrij (Ef. 1 : 14). Hij is het onderpand van de tweede schepping. . ." Zulke dingen staan te lezen in <hi rend="italic">Binnen de Pinkstercirkel</hi> (opgenomen in bovengenoemd jeugdwerkboek, dat antiquarisch nog wel eens te vinden is); de schrijver dringt de enorme stof vijfdelig in kosmische, culturele, morele, persoonlijke, sociale onderwerpen op 32 bladzijden samen. - <pb n="320" ed="VW"/>We hebben goede hoop, dat <hi rend="italic">Herschepping</hi> in zijn nieuw gewaad een hartelijk onthaal en een eerbiedige bejegening zal vinden bij velen, die aan dit werk nog vreemd waren.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het 'Woord vooraf wordt in de oorspronkelijke uitgave afgesloten met plaats en datum: "Laren (Gld.), augustus 1934" en de naam van de schrijver.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. in noot 1 het <hi rend="italic">Ten geleide</hi> van K. H. Miskotte over bedoeling en situatie van <hi rend="italic">Herschepping.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor Bossuet, zie p. 195, noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie boven p. 196, noot a.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. J.-J. Rousseau, <hi rend="italic">Emile ou De l'éducation, in Oeuvres complètes,</hi> Parijs 1959 vv., dl. 4, p. 607 vv., en passim in de 'Profession de foi du Vicaire Savoyard', p. 565-635.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Onder de leerlingen van Pythagoras ontstond, na diens dood, een splitsing, waarbij de interpretatie van de woorden van de meester ter discussie stond; vandaar het <hi rend="italic">autos eva</hi> van hen, die niet in het geringste van hem wilden afwijken.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zinspeling op Horatius, <hi rend="italic">Ad Pisones</hi> 359: "Quandoque bonus dormitat Homerus."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Cicero, <hi rend="italic">Acad. pr.</hi> II, 27 (uitg. J. S. Reid, Hildesheim 1966, p. 20): "Ipsa autem philosophia, quae rationibus progredi debet, quem habebit exitum? Sapientiae vero quid futurum est? Quae neque de se ipsa dubitare debet neque de suis decretis, <choice><sic>quac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">quae</corr></choice> philosophi vocant <hi rend="italic">dogmata</hi> quorum nullum sine scelere prodi poterit."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Cicero, <hi rend="italic">Epist. ad Brutum</hi> 12, 46; <hi rend="italic">De oratore 111,</hi> 27, 1(&gt;6.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Mogelijk <hi rend="italic">WA. 101,</hi> 2,25.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Anthony Brummelkamp (1811-1888) sloot zich, na zijn afzetting als predikant te Hattem in 1835, aan bij de Afgescheidenen en werd in 1854 docent aan de pas gestichte Theologische School te Kampen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n13" type="end" place="end" n="13"><p>G. K. Chesterton, <hi rend="italic">Orthodoxy</hi> (1908), Fontana Books, Glasgow 1961, p. 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Van <hi rend="italic">De Civitate Dei</hi> bestaan behalve de grote uitgaven (MPL. 7, 13-804; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 47-48) tal van - dikwijls verkorte - uitgaven, bijv. in <hi rend="italic">Bibl. der Kirchenväter,</hi> München 1911-1916; en J.Wytzes, <choice><sic>A ugustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Augustinus</hi></corr></choice><hi rend="italic"> 'De Staat Gods',</hi> Kampen 1947.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n15" type="end" place="end" n="15"><p><hi rend="italic">Het Enchiridion</hi> is opgenomen in vele uitgaven en bloemlezingen van Augustinus, vgl. behalve <hi rend="italic">MPL.</hi> 6, 231-290 bijv.: <hi rend="italic">Bibl. der Kirchenväter,</hi> dl. 49, en: <hi rend="italic">Sammlung ausgewählter kirchen- und dogmengeschichtlicher Quellenschriften,</hi> 2e serie, nr. 4 (<choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Scheel). Het boek is, zoals de titel zegt, een behandeling van de drie 'gaven', maar wordt grotendeels in beslag genomen door die van het geloof, aan de hand van de geloofsbelijdenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n16" type="end" place="end" n="16"><p><hi rend="italic">Origenes'De principiis</hi> (oorspronkelijk: <hi rend="italic">peri argon</hi>) (MPL. 1 1, 115-414) is als volgt ingedeeld: het eerste boek geeft een uiteenzetting over de Geest Gods en de geestelijke wezens, het tweede over de wereld en de mensheid (waaronder ook de incarnatie, de ziel en de voleinding), het derde over zonde en verlossing, het vierde over de H. Schrift.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. over deze hoofdlijn J. Koopmans, <hi rend="italic">Het oudkerkelijke dogma in de Reformatie, bepaaldelijk bij Calvijn,</hi> Wageningen 1938, p. 94 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Noordmans verwijst meerdere malen (vgl. bijv. <hi rend="italic">Hers. 47</hi> vv.; Zl. <hi rend="italic">197; GG.</hi> 17 1) naar Plato als symbool van 'de school'. Dat de naam Spinoza die rol ook vervullen kan, heeft goede historische gronden (vgl. bijv. zijn invloed in het Duitse geestesleven van omstreeks 1800 en in de theologie- en <choice><sic>filosoflegeschiedenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">filosofiegeschiedenis</corr></choice> van de Nederlandse negentiende en twintigste eeuw: Scholten en Gunning; Land en Bierens de Haan!).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Bij Thomas staat wel de ethiek in de dogmatiek, vgl. <hi rend="italic">STh. 11,</hi> 2, maar zij heeft een grote formele en inhoudelijke zelfstandigheid. Voor Luther en Calvijn is een tweedeling ondenkbaar, zoals voor Calvijn ook uit het opgemerkte uit de <hi rend="italic">Institutie</hi> blijkt, maar reeds Melanchton grenst weer de ethiek tegen de dogmatiek af, niet in de <hi rend="italic">Loci,</hi> maar in zijn ethische werken (1538, 1550).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Waarschijnlijk heeft Noordmans hier gedacht aan interpretaties, zoals die altijd weer binnen de historische wetenschappen opkomen, bijv. E. Troeltsch, R. Seeberg; misschien <pb n="321" ed="VW"/>ook: <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Scheel.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n21" type="end" place="end" n="21"><p>De Holsteinse predikant Gustav Frenssen (1863-1945) tekent in zijn roman <hi rend="italic">Hilligenlei</hi> in de figuur van Kai Jans de zoeker naar het 'heilig land', lat er - als hij dat niet vindt - naar de heilige waarheid van het geloof. Na tal van omzwervingen schrijft deze figuur, theoloog geworden, een 'leven van Jezus', dat de grondslag moet leggen voor een Duitse wedergeboorte: Jezus, de 'hohe Mensch', onbedorven door de dogma's der kerk. Het boek had een geweldig succes.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n22" type="end" place="end" n="22"><p>In <hi rend="italic">De Idioot</hi> tracht Dostojewski in de figuur van vorst Mysjkin een mens van volmaakte morele schoonheid en de uitwerking van zulk een karakter op de verdorven maatschappij uit te beelden; aard en pogen van de vorst voeren hem onschuldig in de ondergang.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n23" type="end" place="end" n="23"><p>NI. verdwenen in de Gezangenbundel van 1938. De bedoelde (begin)regels van het gezang uit de bundel van 1805 luidden (wijze Ps. 65): "O sterveling! gevoel uw waarde; wat U in't stof nog vleit, Uw hart is veel te groot voor d'aarde, Gij leeft voor d'eeuwigheid . . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n24" type="end" place="end" n="24"><p><choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"><hi rend="italic">Inst. I,</hi></corr></choice> 15: over de geschapen natuur van de mens; 11, 1-6: over de mens in de zonde; 111, 6-1 0: het mensenleven onder de genade.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n25" type="end" place="end" n="25"><p><hi rend="italic">Confl.</hi> X, 9: "Et quid est hoc? Interrogavi terram, et dixit, Non sum; ... Interrogavi coelum, solem, lunam, stellas; ... Et exclamaverunt voce magna: ipse fecit nos."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n26" type="end" place="end" n="26"><p><choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"><hi rend="italic">Inst. I,</hi></corr></choice> 6, 3: "Fulgorem divini vultus ... esse nobis instar inexplicabilis labyrinthi nisi Verbi linea in ipsum dirigamur."<note type="flag" resp="#pipeline">OCR had hier een stuk van noot 27 herhaald; verwijderd</note></p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Shelley (1792-1822) en Keats (<choice><sic>1795- 1821</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33">1795-1821</corr></choice>) zijn beiden sterk tot de verbeelding sprekende voorbeelden van romantische dichterlevens met hun vrijheidsdrang, hun idealisme, hun mislukte en wanhopige liefdes, hun korte en heftige bloei, hun jeugdige dood. Het is niet zo gemakkelijk te zeggen, aan welke figuren en gebeurtenissen Noordmans bij de Duitse Romantiek gedacht heeft. Gaat men van het over Shelley en Keats gezegde uit, dan is te denken aan Novalis (1772-1801), Kleist (1777-1811), mogelijk ook Hölderlin (1770-1843), die, psychotisch geworden, 35 jaar lang een totaal uitgeblust bestaan leidde. Inderdaad komt de gedachte van 'de directe toegang' waarover Noordmans spreekt, in de Duitse Romantiek, met haar opvattingen over de samenhang tussen liefde en dood, ontgrenzing en zijnsbeleving - ook naar de filosofische zijde - bijzonder sterk tot uitdrukking.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Noordmans heeft hier het oog op het eerste boek, waarin de kennis Gods met de schepping in verband wordt gebracht (hfdst. 5), de Schrift als kenbron onmisbaar wordt geacht (6), waarna uitvoerig over de Schrift, vervolgens over schepping en voorzienigheid gesproken wordt, terwijl in het laatste hoofdstuk (18) over de 'dienst der <choice><sic>goddelozen'gesproken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">goddelozen' gesproken</corr></choice> wordt, die God gebruikt voor zijn doel.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n29" type="end" place="end" n="29"><p>CChrSL. 33, 106: "quamquam et in Vetere Novum (Testamentum) lateat, et in Novo Vetus pateat"; meestal geciteerd in de indicativus: "<choice><sic>Testarnentum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Testamentum</corr></choice> Novum in Vetere latet, et Vetus in Novo patet." Gevarieerd komt de gedachte bij Augustinus tal van malen voor.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n30" type="end" place="end" n="30"><p><hi rend="italic">Hermann und Dorothea,</hi> Goethes epos uit 1797, antiek van vorm en idee, schildert de ware, echte, eenvoudige menselijkheid tegen de achtergrond van een landelijk dorpsbestaan. Het is - in overeenstemming met de bedoeling ervan - als uiting van verlangen naar een de gezapigheid harmonisch leven gewaardeerd (Staiger), doch ook als huldiging van (Menzel) veroordeeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie boven p. 211, noot b.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n32" type="end" place="end" n="32"><p>De uitdrukking stamt van Tertullianus, vgl, <hi rend="italic">Apologeticum,</hi> hfdst. 17 <hi rend="italic">(CChrSL. 1,</hi> 117), de gedachte passim ook in <hi rend="italic">De testimonio animae (CChrSL. 175-183).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Vgl. de bekende uitspraak van Melanchton uit de <hi rend="italic">Loci:</hi> "Nam ex his proprie Christus cognoscitur, siquidem <choice><sic>hoe est</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hoc est</corr></choice> Christum cognoscere beneficia eius cognoscere, non, quod isti docent, eius naturas, modos <choice><sic>incamationis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">incarnationis</corr></choice> contueri" <hi rend="italic">(Melanchthons Werke,</hi> uitg. R. Stupperich, dl. 2, 1, p. 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n35" type="end" place="end" n="35"><p>De 'Christian Science' is, vooral in Amerika, een invloedrijke beweging, gesticht door Mary <pb n="322" ed="VW"/>Baker Eddy (1821-1910). Zij is gebaseerd op een christelijke filosofie, waarbij grote nadruk werd gelegd op de geestelijke realiteit, welke in staat is het lichaam, met name de gezondheid, te beheersen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Waarschijnlijk <hi rend="italic">Conf.</hi> 4, 16, waar sprake is van de "parvuli", "qui in nido <choice><sic>Eeclesiae</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ecclesiae</corr></choice> plumescunt".</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Zie boven noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Vgl. het volgende citaat uit Schleiermachers Brieven (i.c. de aantekeningen van zijn vrouw):</p><p>"In meinem Inneren verlebe ich die göttlichsten Momente - ich muss die tiefsten speculativen Gedanken denken und die sind <choice><sic>rnir</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mir</corr></choice> völlig eins mit den innigsten religiösen <choice><sic>Einpfindungen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Empfindungen</corr></choice>" (L. Jonas, E <hi rend="italic">D. E. Schleiermacher, Aus Schleiermachers Leben, in Briefen,</hi> dl. 2, Berlijn 1858, p. 511 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Over de andere verhouding tussen bekering en geloof en de lutherse nadruk op de bekering als werking der voorafgaande wet, vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> <hi rend="italic">Weber, Grundlagen der Dogmatik,</hi> dl. 2, Neukirchen 1962, p. 378-399, in het bijzonder p. 390 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Augustinus, <hi rend="italic">In Ioan. Ev.:</hi> "Secundum istam ergo praescientiam Dei et praedestinationem, quam <choice><sic>multac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">multae</corr></choice> oves foris, quam multi lupi intus; et quam multae oves intus, et quam multi lupi foris."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Voor de 'latrocinia', vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 4 <hi rend="italic">(CChrSL. 47,</hi> 101 v.), voor de 'splendida vitia', vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 25 <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 48, 696); het laatste naar de inhoud, want naar de vorm komt de uitdrukking bij Augustinus niet voor, vgl. Loofs, <hi rend="italic">Leitfaden,</hi> p. 333, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n42" type="end" place="end" n="42"><p>S. Kierkegaard, <hi rend="italic">Stadien auf dem Lebensweg</hi> (uitg. Hirsch), p. 215.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.herschepping.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="21" xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel" decls="#bibl-noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel">
<pb n="323" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Binnen de pinkstercirkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Inleiding</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In deze bijdrage wil ik,</seg> <seg n="3.1.2">daartoe aangezocht door de redactie van dit boek,</seg> <seg n="3.1.3">trachten iets te geven in verband met de toespraken,</seg> <seg n="3.1.4">die toekomstige kampleiders hebben te houden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hun taak lijkt mij buitengewoon belangrijk,</seg> <seg n="3.2.2">maar moeilijk,</seg> <seg n="3.2.3">heel moeilijk.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En die moeilijkheid komt heel sterk op mij af,</seg> <seg n="3.3.2">nu ik deze bladzijden ga schrijven.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hoe moet ik het aanleggen als ze er iets aan zullen hebben?</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Deze vraag heeft mij lang bezig gehouden.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank" n="A."><label>A.</label> <s n="4.1"><seg n="4.1.1">De methode</seg></s></head>
<div type="marginal" n="3">
<head><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">Afstemming van de kerkelijke regel op het kamp</hi></seg></s></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In de eigenlijke nood van de kampleider moet God voorzien.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Voor wat hij gaat zeggen,</seg> <seg n="6.2.2">heeft hij Gods genade nodig.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En de behoefte daaraan is omgekeerd evenredig met de leeftijd van zijn gehoor.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">- Overigens bestaat de enige mogelijkheid om hem te helpen in het inschakelen van de spreker in een groter verband.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De verantwoordelijkheid voor een absoluut eigen woord is voor geen mens te dragen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">- De kerkelijke regel,</seg> <seg n="6.6.2">die hiervoor dienen moet,</seg> <seg n="6.6.3">heb ik in mijn <hi rend="italic">Herschepping</hi> behandeld.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hier moet deze regel,</seg> <seg n="6.7.2">die voor de kerk in haar geheel geldt,</seg> <seg n="6.7.3">worden afgestemd op de behoeften van het kamp.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Daarbij komt dan de vraag naar de stof sterk op de voorgrond.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">De kampleider vraagt zich af. waarover zal ik spreken?</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Pas daarna:</seg> <seg n="6.10.2">hoe zal ik het doen?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1"><hi rend="italic">De pinkstercirkel</hi></seg></s></head>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wie in gewoon-kerkelijk verband spreekt,</seg> <seg n="8.1.2">is in dat opzicht sterk gebonden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er zijn kerken waarin iedere zondag zijn vaste tekst heeft.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In onze gereformeerde kerken is dat niet het geval.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar wel is de stof der verkondiging door de feestdagen ten dele vastgelegd.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Vier weken voor Kerstmis begint de adventsprediking.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Daarna komt het leven van Jezus aan de beurt.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zeven weken voor Pasen begint de lijdensprediking,</seg> <seg n="8.7.2">terwijl na Pasen de gedachten door de opstanding worden vastgehouden.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Pas na Pinksteren ligt dan verder de hele bijbel open.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De pinkstercirkel is de wijdste.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Vaak wordt dat zo opgevat alsof er dan geen bepaling van de stof meer zou bestaan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men spreekt zelfs van een 'feestloze' helft van het kerkelijk jaar;</seg> <seg n="9.2.2">een soort slappe tijd.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">- Dat is onjuist.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ook dan neemt de prediking deel aan de beweging van het kerkelijk jaar.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zij gehoorzaamt aan de wet der <pb n="324" ed="VW"/>gravitatie die daar geldt.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men mag zich nooit buiten de pinkstercirkel begeven.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Kamp en pinkstercirkel</hi></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat geldt ook van de toespraken in het kamp.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daardoor is een der noden van het kamp reeds ondervangen,</seg> <seg n="11.2.2">nl. de schijn alsof men aan de stuwing van het kerkelijk jaar ontheven zou zijn.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Die problematische weelde moeten wij ons ontzeggen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men mag geen kamp-evangelie samenstellen naar eigen believen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wij kunnen de <hi rend="italic">tijd</hi> van het kerkelijk jaar niet missen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Doen wij dat,</seg> <seg n="11.6.2">dan worden wij <hi rend="italic">modern-religieus.</hi></seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wij grijpen naar godsdienstige stof die altijd en overal te vinden is,</seg> <seg n="11.7.2">in plaats van naar die,</seg> <seg n="11.7.3">welke door de wenteling van 'het jaar des heils' naar ons toegevoerd wordt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1"><hi rend="italic">Algemeenheid en heilsfeiten</hi></seg></s></head>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daarmee is niet ontkend dat de te behandelen onderwerpen een zeker karakter van algemeenheid zullen dragen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Daarvoor beweegt men zich dan ook binnen de pinkstercirkel en niet in die van Kerstmis of Pasen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het komt er op aan dat ieder het Evangelie nu in zijn eigen taal leert verstaan.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Maar de bepaaldheid van Kerstmis en Pasen mag daarbij niet vervaagd worden,</seg> <seg n="13.4.2">wat <hi rend="italic">op vrijzinnig-christelijk</hi> standpunt gebeurt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Wij mogen geen christelijke sfeer scheppen,</seg> <seg n="13.5.2">die niet als dampkring rondom de bijbelse heilsfeiten fungeert.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">Het kamp en de tijd</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De tijd,</seg> <seg n="15.1.2">waardoor zo de algemeenheid van ons spreken beperkt wordt,</seg> <seg n="15.1.3">is Gods tijd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De profeten wijzen <hi rend="italic">vooruit</hi> in de tijd.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Jezus is gekomen in de <hi rend="italic">volheid</hi> des tijds (Gal. 4: 4).</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij is gekruisigd toen zijn <hi rend="italic">ure</hi> gekomen was (Matth. 26 : 45).</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De discipelen moesten te Jeruzalem <hi rend="italic">wachten</hi> op de Heilige Geest (Hand. 1 : 4).</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">En in de pinkstercirkel blijft de tijd regeren.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Jezus houdt zijn ure,</seg> <seg n="15.7.2">ofschoon niemand die weet (Matth. 24 : 36).</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En ook iedere toespraak heeft haar ure (Matth. 10: 19).</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Men zegt geen dingen die altijd en overal gezegd kunnen worden.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het moment kan van onberekenbaar gewicht zijn en de stoot geven tot 'een eeuwige beweging'.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1"><hi rend="italic">Romantisch of geestelijk</hi></seg></s></head>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Daarom moet men leren onderscheiden tussen het romantische en het geestelijke.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De romantiek zoekt gelegenheid te scheppen om iets interessants te beleven.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Geestelijk is het uur dat wij in de pinkstercirkel horen slaan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het is niet helemaal van ons.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wij staan dan met God en de naaste verbonden en in zoverre heeft het eeuwigheid aan zich.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De toespraak in de pinkstercirkel behoeft dus ook niet angstig-persoonlijk te zijn.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Het Evangelie heeft,</seg> <seg n="17.7.2">zoals wij verder zullen zien,</seg> <seg n="17.7.3">juist de strekking ons van enghartigheid te verlossen door het geloof aan de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">In de meest-beslissende ogenblikken van ons leven staan wij mede voor rekening van God en de <pb n="325" ed="VW"/>naaste.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het algemene in de pinkstercirkel is niet iets afgetrokkens,</seg> <seg n="17.9.2">maar het is het <hi rend="italic">krachtig-algemene,</hi></seg> <seg n="17.9.3">de kracht Gods tot zaligheid in de heilige,</seg> <seg n="17.9.4"><choice><sic>algeinene</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">algemene</corr></choice>,</seg> <seg n="17.9.5">christelijke kerk.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">In die sfeer kan men opwassen als een kind in huis.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Men ontvangt er meer dan men geeft.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Er wordt over ons beslist meer dan wij zelf beslissen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1"><hi rend="italic">De pinkstercirkel en de kampleeftijd</hi></seg></s></head>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De eis van algemeenheid in de toespraak wordt meer speciaal gesteund door de leeftijd van de deelnemers aan het kamp.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Die is nog niet voluit zulk een,</seg> <seg n="19.2.2">waarin de meest-persoonlijke beslissingen vallen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">- Wel is er ernst aanwezig.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De opgeschoten jongen is ernstiger dan zijn opvolger,</seg> <seg n="19.4.2">de <choice><sic>jongeman. in de verwoedheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">jongeman,</corr></choice></seg><choice><sic>jongeman. in de verwoedheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="19.4.3"><choice><sic>jongeman. in de verwoedheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in de verwoedheid</corr></choice>,</seg> <seg n="19.4.4">waarmee hij de realiteit te lijf gaat,</seg> <seg n="19.4.5">komt hij overeen met de man van middelbare leeftijd.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar zijn houding is een voorlopige,</seg> <seg n="19.5.2">geen definitieve.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">- Hij past heel goed in de pinkstercirkel,</seg> <seg n="19.6.2">waarin stof uit het Oude Testament en de Handelingen aan de orde komt.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De felle stroomversnellingen der heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="19.7.2">waarmee de kerk op Kerstmis en Pasen te doen heeft,</seg> <seg n="19.7.3">kan hij moeilijker meemaken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1"><hi rend="italic">Geen vaagheid maar zakelijkheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Als men dit vergeet,</seg> <seg n="21.1.2">maakt men de toespraak op verkeerde wijze algemeen,</seg> <seg n="21.1.3">dus vaag.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dat gebeurt,</seg> <seg n="21.2.2">als men centraal wil zijn en merkt dat men het niet kan.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het is een hachelijk ding om over Jezus vaag te spreken.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Als men vraagt:</seg> <seg n="21.4.2">'wat zou Jezus doen';</seg> <seg n="21.4.3">of:</seg> <seg n="21.4.4">'wat zou Jezus zeggen'.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Dat kan de kampleider heus niet zeggen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Daarvoor is Christus God.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Wij hebben te doen met wat Hij gedaan <hi rend="italic">heeft</hi> en met wat Hij gezegd <hi rend="italic">heeft.</hi></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wij mogen het Evangelie niet vulgair maken.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Beter doen wij met in de bijbel naar de kanten te gaan,</seg> <seg n="22.1.2">waar wij het krachtig-algemene vinden.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Daar spreekt het absoluut-historische minder sterk,</seg> <seg n="22.2.2">zodat wij ook zakelijke peilingen kunnen doen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Wat Amos zou zeggen of wat Paulus zou doen,</seg> <seg n="22.3.2">dat laat zich iets beter vragen dan bij Jezus.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De gravitatie van de pinkstercirkel werkt er minder sterk.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="11">
<head rend="after-blank"><s n="23.1"><seg n="23.1.1"><hi rend="italic">Zakelijkheid en historie</hi></seg></s></head>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Daardoor wordt de dogmatische regel der kerk,</seg> <seg n="24.1.2">die voor de hele gemeente geldt,</seg> <seg n="24.1.3">maar die inzonderheid op de volwassen gelovigen is ingesteld,</seg> <seg n="24.1.4">enigszins ontspannen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Er komt plaats voor een zekere zakelijkheid,</seg> <seg n="24.2.2">voor het beschouwen van godsdienstige waarheden,</seg> <seg n="24.2.3">instellingen,</seg> <seg n="24.2.4">ambten,</seg> <seg n="24.2.5">wetten.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Historiciteit is in de bijbel een gedifferentieerd begrip.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">In de oergeschiedenis heeft het een andere spanning dan bij de aartsvaders;</seg> <seg n="24.4.2">en daar weer een andere dan in het boek Koningen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">In het Oude Testament en de Handelingen heeft de tijd niet die hoge exponent als in de evangeliën,</seg> <seg n="24.5.2">waar hij bijna wordt opgeheven in de wenteling der eeuwigheid.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="12">
<head><pb n="326" ed="VW"/><s n="25.1"><seg n="25.1.1"><hi rend="italic">Bijbelse zakelijkheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wanneer wij in het kamp een zekere zakelijkheid betrachten,</seg> <seg n="26.1.2">dan mogen wij toch de grens van de pinkstercirkel nooit overschrijden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Daarbinnen wordt het algemene nooit vaag of abstract;</seg> <seg n="26.2.2">het blijft geestelijk,</seg> <seg n="26.2.3">krachtig,</seg> <seg n="26.2.4">op Christus betrokken.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Vergeten wij dat,</seg> <seg n="26.3.2">dan gaan wij (zoals men dat noemt) de dingen nemen zoals ze zijn.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zulk een absolute zakelijkheid kent de bijbel niet.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Hij kent geen lapidaire schepping,</seg> <seg n="26.5.2">die een lunair landschap,</seg> <seg n="26.5.3">een geestelijk Montenegro zou zijn.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het staat alles in het teken van kruis en opstanding.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="27.1"><seg n="27.1.1"><hi rend="italic">Zakelijkheid en Evangelie</hi></seg></s></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wanneer men dit goed verstaan heeft,</seg> <seg n="28.1.2">kan men zelfs de evangeliën nog wel op meer algemene wijze bespreken,</seg> <seg n="28.1.3">zonder daarbij vaag te worden.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Op de manier waarop het <hi rend="italic">leven van Jezus</hi> in de middeleeuwen vaak behandeld werd.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men verstond daar toen iets anders onder dan wij nu.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Men lette dan niet op de overgangen in dat leven,</seg> <seg n="28.4.2">maar zette het als het ware telkens stil,</seg> <seg n="28.4.3">om dan met eerbied naar de figuur daarvan te schouwen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Men vroeg naar de <hi rend="italic">figuurlijke</hi> zin en vond die in allerlei personen,</seg> <seg n="28.5.2">instellingen,</seg> <seg n="28.5.3">handelingen,</seg> <seg n="28.5.4">zaken uit het Oude Testament,</seg> <seg n="28.5.5">die men typen en symbolen noemde.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Daarin zag men een goddelijk schimmenspel.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Zo werd de laatste spanning uit het leven van Jezus enigszins weggenomen.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Deze beschouwing was meer op devotie dan op geloof ingesteld.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Zij beoogde meer vroomheid dan bekering.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Zonder moraliserend te worden wekte zij stemmingen,</seg> <seg n="28.10.2">die als moederschoot voor het geloof konden dienen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="14">
<head rend="after-blank"><s n="29.1"><seg n="29.1.1"><hi rend="italic">Geen gewilde actualiteit</hi></seg></s></head>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De toespraak in het kamp behoeft niet te jagen naar actualiteit.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Er mag een rustige sfeer heersen,</seg> <seg n="30.2.2">waarin niets geforceerd wordt.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">- Dit betekent allereerst dat er geen boetpredikaties gehouden worden.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Wat ook</seg> <seg n="30.4.2">- zoals iemand gezegd heeft</seg> <seg n="30.4.3">- het allergoedkoopste is.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Alleen een bepaalde situatie in het kamp zou er,</seg> <seg n="30.5.2">bij uitzondering,</seg> <seg n="30.5.3">aanleiding toe kunnen geven.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">En de slag is verloren als ze dan geen effect heeft.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">In alle andere gevallen is het een op de vlucht slaan voor het gehoor.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">Binnen de pinkstercirkel ontstaat onze stof vanzelf</hi></seg></s></head>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">In de toespraak moeten wij de dingen in bijbels licht zetten.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Als wij naar <hi rend="italic">stof</hi> zoeken behoren wij er aan te denken,</seg> <seg n="32.2.2">dat God de Schepper is en dat dus alle stof een positieve of negatieve verhouding tot Hem bezit.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Alles stijgt tot Hem op of valt van Hem af.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Binnen de pinkstercirkel is geen neutrale stof.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar onder dat voorbehoud heeft men dan ook <hi rend="italic">alle stof</hi> tot zijn beschikking.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De Heilige Geest is de Herschepper en niets valt buiten zijn werkkring.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Wie onbijbels wordt in de toespraak,</seg> <seg n="32.7.2">krijgt dadelijk een gevoel van armoede.</seg></s> <pb n="327" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.8"><seg n="32.8.1">Men krijgt het gevoel buiten de orde te zijn.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Men wordt literair of filosofisch,</seg> <seg n="32.9.2">met al de gevolgen van dien.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">- Binnen de pinkstercirkel echter ontstaat de stof der prediking voor onze ogen,</seg> <seg n="32.10.2">zoals in het mozaïsch verhaal van Genesis 1.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Door de bril van de Heilige Schrift<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.f1" rend="superscript">a</ref> leren wij haar ontdekken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="16">
<head rend="after-blank"><s n="33.1"><seg n="33.1.1"><hi rend="italic">De stof wordt niet alleen in de bijbel gevonden</hi></seg></s></head>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Stof voor de toespraak is echter niet alleen,</seg> <seg n="34.1.2">wat in de bijbel staat.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Wel hebben wij de hulp van de Schrift nodig om haar te ontdekken,</seg> <seg n="34.2.2">zoals wij de stofdwarreling zien in een zonnestraal.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Enerzijds ligt daarin sterke beperking;</seg> <seg n="34.3.2">de straal valt niet overal;</seg> <seg n="34.3.3">er is afsluiting en opening nodig.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">"De Schrift heeft het alles onder de zonde besloten,</seg> <seg n="34.4.2">opdat de belofte uit het geloof van Jezus Christus de gelovigen zou gegeven worden" (Gal. 3 : 22).</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">- Maar zoals de stofdwarreling in het licht ons een profetie is van een nieuwe aarde,</seg> <seg n="34.5.2">zo <choice><sic>predikt eik onderwerp</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">predikt elk onderwerp</corr></choice> in het kamp van Christus en neemt deel aan de nieuwe gravitatie van de pinkstercirkel.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="17">
<head rend="after-blank"><s n="35.1"><seg n="35.1.1"><hi rend="italic">'Stoffen' in het meervoud</hi></seg></s></head>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Daaruit volgt dat wij over de waarheid Gods slechts stuksgewijze kunnen spreken.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Soms heeft men gemeend daartegen te moeten waarschuwen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Men moest,</seg> <seg n="36.3.2">zo meende men,</seg> <seg n="36.3.3">opruiming houden onder het gruis van perikopen en teksten;</seg> <seg n="36.3.4">om zo de historische Jezus in het oog te krijgen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Of als dat niet ging,</seg> <seg n="36.4.2">dan moest men Christus mystisch of sacramenteel zoeken te benaderen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Maar Christus blijft voor ons op de afstand van de Geest.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Jezus zegt:</seg> <seg n="36.6.2">"Hij zal het uit het mijne nemen,</seg> <seg n="36.6.3">en zal het u verkondigen" (Joh. 16 : 14).</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Tot een volledig "aangezicht tot aangezicht" (1 Kor. 13 : 12) kan het hier niet komen.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Wij mogen de grenzen van de geestelijke nuchterheid des bijbels niet overschrijden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="18">
<head rend="after-blank"><s n="37.1"><seg n="37.1.1"><hi rend="italic">Onze indeling</hi></seg></s></head>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wanneer ik nu ga trachten enige orde in de stof te ontdekken,</seg> <seg n="38.1.2">dan spreekt het,</seg> <seg n="38.1.3">na het voorafgaande,</seg> <seg n="38.1.4">wel vanzelf,</seg> <seg n="38.1.5">dat ik dat ga doen met behulp van de bijbel.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En in de tweede plaats,</seg> <seg n="38.2.2">dat ik daarbij nu vooral gebruik maak van wat ik <hi rend="italic">de kanten</hi> van de bijbel genoemd heb.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Ik zal de evangeliën niet helemaal verwaarlozen,</seg> <seg n="38.3.2">maar ze staan hier,</seg> <seg n="38.3.3">nu ik de kerkelijke regel afstem op het kamp,</seg> <seg n="38.3.4">niet voorop,</seg> <seg n="38.3.5">om redenen die ik boven aangaf.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Voor zover ze behandeld worden,</seg> <seg n="38.4.2">zijn ze min of meer verzakelijkt.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Maar ook dan nog blijft dit,</seg> <seg n="38.5.2">zoals wij zullen zien,</seg> <seg n="38.5.3">de meest persoonlijke afdeling.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Zo ontstaat de volgende indeling:</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank"><s n="40.1"><seg n="40.1.1">1. De kosmische onderwerpen (oergeschiedenis).</seg></s></item>
<item><pb n="328" ed="VW"/><s n="41.1"><seg n="41.1.1">2. De culturele onderwerpen (algemene geschiedenis).</seg></s></item>
<item><s n="42.1"><seg n="42.1.1">3. De morele onderwerpen (geschiedenis van Israël).</seg></s></item>
<item><s n="43.1"><seg n="43.1.1">4. De persoonlijke onderwerpen (evangeliën).</seg></s></item>
<item><s n="44.1"><seg n="44.1.1">5. De sociale onderwerpen (Handelingen der Apostelen).</seg></s></item>
</list>
<p rend="after-blank"><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Daarbij moet in het oog gehouden worden,</seg> <seg n="45.1.2">dat de onderwerpen niet streng te scheiden zijn.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">En niet het minst,</seg> <seg n="45.2.2">dat al deze aanduidingen met een bijbels voorteken gelezen moeten worden.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het kosmische,</seg> <seg n="45.3.2">het culturele,</seg> <seg n="45.3.3">het morele,</seg> <seg n="45.3.4">het persoonlijke,</seg> <seg n="45.3.5">het sociale,</seg> <seg n="45.3.6">alles draagt binnen de pinkstercirkel een eigen aangezicht.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">- Ook zal ik niet trachten volledig te zijn.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Voor iedere groep geef ik slechts enkele typische voorbeelden.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="19">
<head n="B."><label>B.</label> <s n="46.1"><seg n="46.1.1">De stof</seg></s></head>
<div type="subchapter" n="20">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="47.1"><seg n="47.1.1">De kosmische onderwerpen</seg></s></head>
<div type="marginal" n="21">
<head><s n="48.1"><seg n="48.1.1"><hi rend="italic">De angst</hi></seg></s></head>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wanneer wij binnen de pinkstercirkel over de schepping spreken,</seg> <seg n="49.1.2">dan kan onze zakelijkheid niet absoluut zijn.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Wij komen daar niet in aanraking met dingen,</seg> <seg n="49.2.2">maar met geesten.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">En met deze weer niet als bestaande zonder meer,</seg> <seg n="49.3.2">maar in gestoorde toestand.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De Heilige Geest is de Herschepper.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">De meest algemene aanduiding van deze gestoorde geschapenheid is de angst.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Een onbestemde beklemming,</seg> <seg n="49.6.2">die de jeugd nog beter kent dan de volwassene.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">De angsten van het kind zijn meermalen beschreven,</seg> <seg n="49.7.2">maar ze zijn dan ook werkelijk niet denkbeeldig.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Het is een gevoel voor het ledige;</seg> <seg n="49.8.2">een schrik voor het grote donker,</seg> <seg n="49.8.3">verwant met,</seg> <seg n="49.8.4">maar voorafgaande aan het schuldgevoel.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Men zou het een kosmische duizeling kunnen noemen;</seg> <seg n="49.9.2">een angst om buiten God te bestaan.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Het bestaan zelf lijkt een fout te zijn,</seg> <seg n="49.10.2">die door het niet-zijn gewroken dreigt te worden.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wanneer men daarover spreekt buiten de pinkstercirkel,</seg> <seg n="50.1.2">wordt het gevaarlijk.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">De diepte-psychologie van Freud voert in het erotische en de bestaansfilosofie van Heidegger in de dood.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Beide zijn verwant.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Zulke dingen behoren in de lichtcirkel des bijbels getrokken te worden,</seg> <seg n="51.1.2">opdat ze hun prikkel verliezen.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Anders krijgen ze een grote,</seg> <seg n="51.2.2">eigen plaats in het leven.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Buiten de psychologie en de filosofie ze niet uit,</seg> <seg n="51.3.2">dan doet de dichtende verbeelding dat.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De kracht tot zedelijk en godsdienstig leven wordt daardoor verteerd.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">De bijbel kent deze sfeer van de "eigene plaats" (Hand. 1 : 25),</seg> <seg n="52.1.2">die ons in de figuren van Saul en Judas staat afgebeeld.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Genesis 3 vooronderstelt haar.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De val is een grijpen naar steun buiten God,</seg> <seg n="52.3.2">om aan de angst te ontkomen.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">En na de uitstorting des Heiligen Geestes ziet Paulus daarin nog de meest <pb n="329" ed="VW"/>algemene karakteristiek van de schepping (Rom. 8 : 22).</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Bij mensen als Paulus,</seg> <seg n="52.5.2">Franciscus Xaverius,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="52.5.3">Livingstone,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="52.5.4">is deze wereldangst door de doop des Heiligen Geestes gesublimeerd tot een drang om de wereld met liefde te omvatten.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Dit is één voorbeeld van wat ik een zakelijke manier van bespreking noemde.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">De schepping is hier beschouwd op een zeer algemene wijze.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Wij zijn zo ver mogelijk naar de kanten van de bijbel gegaan.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Wij zijn hier ver van de voldragen angsten van Jezus in Gethsemané,</seg> <seg n="53.4.2">die vlak voor de grote beslissing in het Evangelie staan.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">En toch is er verband.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Wij zijn binnen de pinkstercirkel gebleven.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Paulus zegt dat het angstige schepsel "verwacht de openbaring der kinderen Gods" (Rom. 8 : 19).</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">- Heel anders zou het geweest zijn als wij onderwerpen gekozen hadden als 'stof en geest',</seg> <seg n="53.8.2">'gebondenheid en vrijheid'.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">Die horen in de neutrale sfeer.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">Binnen de pinkstercirkel is de meest algemene kwalificatie van geschapen-zijn:</seg> <seg n="53.10.2">angstig zijn.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">Het schepsel,</seg> <seg n="53.11.2">de heiden,</seg> <seg n="53.11.3">is een angstig wezen.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Het kamp kan aan zulk een bespreking deelnemen,</seg> <seg n="54.1.2">zonder dat de laatste,</seg> <seg n="54.1.3">beslissende vragen gesteld worden.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">En toch zal men dan over de schepping spreken als deelnemer<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="54.3"><seg n="54.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> weet er van mee te praten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="22">
<head rend="after-blank"><s n="55.1"><seg n="55.1.1"><hi rend="italic">Het geweten</hi></seg></s></head>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Iets verder van de omtrek komen we reeds,</seg> <seg n="56.1.2">als we over het geweten preken.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Wij gebruiken dat woord in allerlei betekenissen.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Maar oorspronkelijk wordt er een sterke angst mee aangeduid.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Het geweten is heel primitief;</seg> <seg n="56.4.2">het staat diep in de schepping.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">- Maar de gewetensangst is reeds meer bepaald dan de <choice><sic>wereidangst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereldangst</corr></choice>.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Hij brengt op pijnlijke wijze het eigen bestaan tot bewustzijn.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">De dreiging gaat nu niet uit van de "buitenste duisternis" (Matth. 8 : 12) maar van "het licht,</seg> <seg n="56.7.2">dat in u is" en dat tot duisternis is geworden (Matth. 6 : 23).</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Dit primitieve geweten is een boos ding.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Het bezit een reflexieve werking,</seg> <seg n="56.9.2">die ons op ons zelf terug werpt.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Het verlost niet,</seg> <seg n="56.10.2">maar sluit op. Naar zijn grondvorm is het nog nauwelijks zedelijk te noemen.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Het geeft geen kennis van het goede,</seg> <seg n="56.11.2">maar alleen van het kwade.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Het waarschuwt niet vooruit,</seg> <seg n="56.12.2">maar veroordeelt achteraf.</seg></s> <s n="56.13"><seg n="56.13.1">Het treedt op tegelijk met de val,</seg> <seg n="56.13.2">die niet houdt wat hij belooft (Gen. 3 : 5),</seg> <seg n="56.13.3">maar enkel kennis van het kwade geeft.</seg></s> <s n="56.14"><seg n="56.14.1">Het brengt ons dat kwade thuis.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dit geweten verwoest de zielen.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Het is een werktuig van de "overste dezer wereld" (Joh. 14 : 30),</seg> <seg n="57.2.2">een overblijfsel van de eerste schepping.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Satan staat er mee aan iemands rechterhand,</seg> <seg n="57.3.2">dat hij schuldig uitga en zijn gebed tot zonde worde (Ps. 109 : 6 en 7).</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Wij moeten het ruilen tegen de Heilige Geest,</seg> <seg n="57.4.2">die zijn beloften wel houdt (Ef. 1 : 13) en die ons werkelijk brengt "de onderscheiding beide des goeds en des kwaads" (Hebr. 5 : 14);</seg> <seg n="57.4.3">die inderdaad weet wat God weet (Gen. 3 : 5;</seg> <seg n="57.4.4">1 Kor. 2 : 10).</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Die Geest klaagt ook niet achteraf aan,</seg> <seg n="57.5.2">maar spreekt vooruit vrij (Ef. 1 : 14).</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Hij is het onderpand<pb n="330" ed="VW"/> van de tweede schepping.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Christus staat er mee aan onze linkerhand (Matth. 25 : 34;</seg> <seg n="57.7.2">Joh. 5 : 14).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="58.1"><seg n="58.1.1"><hi rend="italic">De schaamte</hi></seg></s></head>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">De schaamte is de ruimtelijke vorm van het primitieve geweten;</seg> <seg n="59.1.2">eveneens reflexief.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Waar de wereldangst mathematisch-ruimtelijk is,</seg> <seg n="59.2.2">is de schaamte fysiek-ruimtelijk.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">De bijbel laat haar ook met de val ontstaan.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">- Zij laat de eerste,</seg> <seg n="59.4.2">verwarde omtrekken der persoonlijkheid zien.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Zij omschrijft die weliswaar met haar rood nog slechts lichamelijk,</seg> <seg n="59.5.2">maar duidt haar toch aan,</seg> <seg n="59.5.3">al is het dan nog vaag.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">De schaamte leert ons,</seg> <seg n="60.1.2">dat niet alleen de natuur,</seg> <seg n="60.1.3">zoals wij die uit de bijbel kennen,</seg> <seg n="60.1.4">maar ook de persoonlijkheid zondig is.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">In de wijsbegeerte en de zedekunde komt de natuur soms voor als een zondig,</seg> <seg n="60.2.2">en de persoonlijkheid daartegenover als een goddelijk beginsel.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Van die tegenstelling van natuur en geest weet de bijbel niet.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">De schaamte wijst vooral de persoon als zondig aan.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Natuur en persoon zijn niet zonder meer goed te noemen;</seg> <seg n="60.5.2">evenmin mag de ene boos en de andere goed heten.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">De persoonlijkheid is een schaamte-verschijnsel.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Zij is een geestelijke rok van vellen (Gen. <choice><sic>3 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">3 : 21</corr></choice>),</seg> <seg n="60.7.2">die hoe ook verfraaid,</seg> <seg n="60.7.3">haar oorsprong blijft verraden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="24">
<head rend="after-blank"><s n="61.1"><seg n="61.1.1"><hi rend="italic">De dood</hi></seg></s></head>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Met de wereldangst en de gewetensangst staat de doodsangst in betrekking.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Als een nachtmerrie zit ze de mensheid op de borst.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Over het leven praten zonder daaraan te denken,</seg> <seg n="62.3.2">is toch eigenlijk voor-de-mal-houderij.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Vinet noemde een christen:</seg> <seg n="62.4.2">iemand die de dood in het gezicht wenst te zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Paulus is niet gerust,</seg> <seg n="62.5.2">voor deze prikkel (1 Kor. 15 : 55) is weggenomen.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Wij kunnen niet zakelijk zijn,</seg> <seg n="62.6.2">zonder aan dit "meest wisse wat ons overkomt" of dat "waarin een mens zich schikken moet"</seg> <seg n="62.6.3">- zoals het volk zegt</seg> <seg n="62.6.4">- aandacht te schenken.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">De dood is de "bezoldiging der zonde" (Rom. 6 : 23).</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Dat de dood na de bedreiging van Genesis 3 : 3 niet gekomen zou zijn,</seg> <seg n="63.2.2">is onjuist.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Na Genesis 3 komt eerst de dood als daad (Gen. 4),</seg> <seg n="63.3.2">dan als lot (Gen. 5),</seg> <seg n="63.3.3">eindelijk als gericht (Gen. 6<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>1 0).</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Wij kennen hem nog in die drie vormen.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Deze vreze des doods,</seg> <seg n="64.1.2">waarmee de mens de dienstbaarheid onderworpen is (Hebr. 2 : 15),</seg> <seg n="64.1.3">behoort zeker in een zakelijke bespreking binnen de pinkstercirkel.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Het Oude Testament is er vol van,</seg> <seg n="64.2.2">met name de Psalmen.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">De jubel van Paulus' brieven staat met de overwinning van deze laatste vijand in verband.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="25">
<head><pb n="331" ed="VW"/><s n="65.1"><seg n="65.1.1"><hi rend="italic">God en de angst</hi></seg></s></head>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">In verband met deze vier angsten denkt het kamp aan God.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Als wij de kampjeugd nemen zoals ze is en haar niet vooraf modelleren,</seg> <seg n="66.2.2">dan zullen wij merken dat zij in dat opzicht bijbels denkt.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Zij weet van God allereerst en het allermeest in verband met deze voor-zedelijke gesteldheden van het leven;</seg> <seg n="66.3.2">deze sterke krampen van het bestaan.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Zij spreekt daarover bij voorkeur niet.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Maar zij verstaat de kampleider niet als hij vriendelijk,</seg> <seg n="66.5.2">zo niet zoetelijk,</seg> <seg n="66.5.3">over Jezus gaat beginnen en dan denkt dat zij zal begrijpen,</seg> <seg n="66.5.4">dat hij het over God heeft.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Zij blijft dan in haar eigen hoek en plaats zitten en zij heeft daarin gelijk.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Wanneer de toespraak niets kan doen om die hoeken op te klaren,</seg> <seg n="67.1.2">dan kan ze evengoed worden nagelaten.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Dan schept die jeugd straks een eigen God uit de eigen angsten,</seg> <seg n="67.2.2">zoals dichters en wijsgeren dat alle eeuwen door gedaan hebben.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Ook de grote staatslieden kennen de betekenis van dat pandemonium der erfzonde.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Zij zoeken soms aansluiting aan deze gevoelens om hun een uitlaat te wijzen buiten het kruis,</seg> <seg n="67.4.2">het berouw,</seg> <seg n="67.4.3">de bekering,</seg> <seg n="67.4.4">het geloof om.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Daarbij wordt dan gerekend op de sterke spanning die er heerst in deze engten des levens.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Het zou niet goed zijn met jonge mensen druk en zwaar over geweten,</seg> <seg n="68.1.2">schaamte,</seg> <seg n="68.1.3">dood te praten.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Maar men moet die machten goed in het oog houden,</seg> <seg n="68.2.2">omdat zij er zelf telkens aan denken.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">De mens moet uit de erfzonde worden weggenomen en daarom houdt de schepping zo'n grote massale plaats in de toespraak.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">De angst moet binnen de pinkstercirkel getrokken worden,</seg> <seg n="68.4.2">dan zal ze in het licht der gemeente haar prikkel verliezen.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Een beetje goedkoop idealisme is daarvoor niet voldoende.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Het baat niet als wij aan lelijke dingen mooie namen geven.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">En evenmin als wij met behulp van de verbeelding ons een eigen wereld scheppen.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Wij hebben met Gods werkelijke wereld te doen en het is beter daarin angstig te zijn,</seg> <seg n="68.8.2">dan gerust te wezen in onze eigene.</seg></s> <s n="68.9"><seg n="68.9.1">Er is volle zakelijkheid van node,</seg> <seg n="68.9.2">ook als men aan de laatste beslissingen nog niet toe is.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="subchapter" n="26">
<head rend="after-blank" n="2."><label>2.</label> <s n="69.1"><seg n="69.1.1">De culturele onderwerpen</seg></s></head>
<div type="marginal" n="27">
<head><s n="70.1"><seg n="70.1.1"><hi rend="italic">Inleiding</hi></seg></s></head>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Een tweede groep zou ik de culturele onderwerpen willen noemen.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Maar in de bijbel heeft 'cultuur' een andere zin dan wij er vaak aan hechten.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Zij staat meestal op gespannen voet met God.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Ik denk aan Lamech (Gen. 4: 19-24);</seg> <seg n="71.4.2">de toren van Babel (Gen. 11);</seg> <seg n="71.4.3">Saull Achab.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Het demonische en afgodische in de cultuur komt er naar voren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="28">
<head rend="after-blank"><s n="72.1"><seg n="72.1.1"><hi rend="italic">De mensheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Het meest algemene begrip is hier dat der <hi rend="italic">mensheid.</hi></seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">In de bijbel is het <pb n="332" ed="VW"/>niet een biologisch begrip.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Wel wordt de mensheid in Gen. 1 begrensd tegenover de planten en de dieren;</seg> <seg n="73.3.2">maar de bijbel behandelt haar onder dat gezichtspunt niet.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Voor zover Mozes er verder over spreekt is de mensheid een rest (Gen. 7 : 23).</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">En die gedachte van een overblijfsel keert bij de andere profeten,</seg> <seg n="73.5.2">Jesaja,</seg> <seg n="73.5.3">Jeremia,</seg> <seg n="73.5.4">Ezechiël,</seg> <seg n="73.5.5">telkens terug.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Ook Israëls geschiedenis levert telkens een rest op. De mensheid vindt haar grens in zichzelf en het beginsel daarvan is de uitverkiezing.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Elke eenheid daarbuitenom wordt door God verstoord (Gen. 11).</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Deze dingen zijn zeer actueel.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Het is de kwestie van kerk en staat.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">De dreiging,</seg> <seg n="74.3.2">die er van de eenheidsspanningen der mensheid uitgaat,</seg> <seg n="74.3.3">is geweldig.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Het gaat om <hi rend="italic">Babel of Bijbel</hi> in praktische zin.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">De bijbelse aard van deze tijdvragen kan moeilijk over het hoofd worden gezien.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Hier kruit en krimpt een vervaarlijke zakelijkheid,</seg> <seg n="74.6.2">waarbij de individuele beslissing meestal achterop staat.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Inzoverre is het onderwerp geschikt voor het kamp.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Dat God er mee te maken heeft voelt men er instinctief.</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">Nieuwe ideologieën,</seg> <seg n="74.9.2">godsdiensten,</seg> <seg n="74.9.3">verrijzen in verband met politieke gebeurtenissen.</seg></s> <s n="74.10"><seg n="74.10.1">Bestaan en toekomst,</seg> <seg n="74.10.2">vooral van de jongeren,</seg> <seg n="74.10.3">hangen er mee samen.</seg></s> <s n="74.11"><seg n="74.11.1">Hier ligt veel explosieve,</seg> <seg n="74.11.2">religieuze stof en de toespraak zal er niet buiten kunnen blijven.</seg></s> <s n="74.12"><seg n="74.12.1">Men hange daarbij de econoom of politicus niet uit.</seg></s> <s n="74.13"><seg n="74.13.1">Het komt er op aan ze in bijbels licht te plaatsen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="29">
<head rend="after-blank"><s n="75.1"><seg n="75.1.1"><hi rend="italic">Zwerver en rover</hi></seg></s></head>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Behalve 'mensheid' zouden een groot aantal andere trefwoorden te noemen zijn,</seg> <seg n="76.1.2">zoals aardbodem,</seg> <seg n="76.1.3">onkruid,</seg> <seg n="76.1.4">arbeid,</seg> <seg n="76.1.5">zweet des aanschijns.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Ik geef telkens slechts enkele voorbeelden.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Twee figuren wil ik hier nog even vluchtig aanduiden,</seg> <seg n="76.3.2">die tot de grondtypen der mensheid behoren:</seg> <seg n="76.3.3">de <hi rend="italic">zwerver</hi> en de <hi rend="italic">rover.</hi></seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Ze behoren tot de apriori's van ons bestaan.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">De jeugd kent ze uit de eerste hand en ze behoren tot de gevaarlijkste parasieten van ons wezen.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Ze teren op het erfgoed van onze geest.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Vóór in het Oude Testament staan Kaïn,</seg> <seg n="77.1.2">de zwerver,</seg> <seg n="77.1.3">en Lamech,</seg> <seg n="77.1.4">de rover,</seg> <seg n="77.1.5">terwijl in Nimrod beide figuren verenigd zijn.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">In de zondvloed gaat een hele generatie van deze 'geweldigen' (Gen. 6 : 4) ten onder en de ark van Noach,</seg> <seg n="77.2.2">het tegenbeeld van de kerk,</seg> <seg n="77.2.3">is een teken,</seg> <seg n="77.2.4">dat het leven als roof niet mogelijk is.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Alle bijbelheiligen hebben een soort <hi rend="italic">heilige onnozelheid</hi> (Hebr. 7 :26).</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Israël is het slachtoffer onder de volkeren,</seg> <seg n="77.4.2">tussen de roofrijken der wereld,</seg> <seg n="77.4.3">Assur en Rome.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Bij de verzoeking in de woestijn heeft Jezus met de roof en het avontuur afgerekend (Matth. 4;</seg> <seg n="78.1.2">Luk. 4).</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Hij is het tegendeel van een rover (Fil. 2 : 4, 1 1),</seg> <seg n="78.2.2">terwijl de bijbel de antichrist van de eindtijd als de volgroeide rovertekent.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Augustinus heeft onder dit gezichtspunt de <choice><sic>hele.christelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hele christelijke</corr></choice> dogmatiek beschreven.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Deze kijk dringt zich in onze tijd weer op.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="30">
<head><pb n="333" ed="VW"/><s n="80.1"><seg n="80.1.1"><hi rend="italic">Het lot</hi></seg></s></head>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">In aansluiting aan deze diepere culturele onderwerpen moet ook <hi rend="italic">het lot</hi> genoemd worden.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">De cultuur is in haar wezen een wapen tegen het lot.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">In het kamp ligt de gedachte aan God vlak naast die aan het lot.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Als men dit gebied der afhankelijkheid,</seg> <seg n="81.4.2">gelatenheid,</seg> <seg n="81.4.3">gebondenheid,</seg> <seg n="81.4.4">dit veld verleden en toekomst,</seg> <seg n="81.4.5">braak laat liggen,</seg> <seg n="81.4.6">dan blijven er goede kansen verzuimd.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">De bijbel moge soms anti-cultureel zijn (Jesaja 2;</seg> <seg n="82.1.2">Jeremia 35),</seg> <seg n="82.1.3">hij is niet a-cultureel,</seg> <seg n="82.1.4">niet Turks,</seg> <seg n="82.1.5">zodat er geen gras wil groeien.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Hij leert tegenover het lot de naam van God te spellen.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Voor de volleerde zwerver of rover is nog in eer hoop dan voor de verzonkene in het moeras van het lot.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Saul en Judas zijn er in weggezonken.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">David en Petrus zijn de helden Gods,</seg> <seg n="82.5.2">de mannen naar Gods hart.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="31">
<head rend="after-blank"><s n="83.1"><seg n="83.1.1"><hi rend="italic">De religie</hi></seg></s></head>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Van de algemeen-culturele onderwerpen moeten hier nog <hi rend="italic">religie en politiek</hi> ter sprake komen.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">De moraal komt in het volgend hoofdstuk.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Eerst de religie.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Religie als algemeen beginsel,</seg> <seg n="84.4.2">buiten het Evangelie om,</seg> <seg n="84.4.3">komt gelijk met heidendom.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Het is kennis van God buiten Jezus Christus.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Het is eigenwillige godsdienst,</seg> <seg n="84.6.2">zonder de nederigheid en gehoorzaamheid die in Christus zijn geopenbaard.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">Rondom het schamele geloof van Abraham,</seg> <seg n="84.7.2">Izaäk en Jakob,</seg> <seg n="84.7.3">Mozes en de profeten,</seg> <seg n="84.7.4">golft een zee van religie.</seg></s> <s n="84.8"><seg n="84.8.1">Ze is een machtig cultureel verschijnsel,</seg> <seg n="84.8.2">waarvan Paulus echter in Romeinen 1 en 2 zijn bekende donkere tekening geeft.</seg></s> <s n="84.9"><seg n="84.9.1">Heidendom valt niet mee.</seg></s> <s n="84.10"><seg n="84.10.1">In het kamp brengt ieder zijn eigen religie of heidendom mee.</seg></s> <s n="84.11"><seg n="84.11.1">Hij denkt aan God op culturele,</seg> <seg n="84.11.2">vaak geraffineerde wijze.</seg></s> <s n="84.12"><seg n="84.12.1">Het moet duidelijk worden,</seg> <seg n="84.12.2">dat het Evangelie anders is.</seg></s> <s n="84.13"><seg n="84.13.1">Pascal droeg,</seg> <seg n="84.13.2">in de voering van zijn kleren ingenaaid,</seg> <seg n="84.13.3">een strookje papier,</seg> <seg n="84.13.4">waarop stond:</seg> <seg n="84.13.5">de God van Abraham,</seg> <seg n="84.13.6">Izaäk en Jakob.</seg></s> <s n="84.14"><seg n="84.14.1">Het was als een talisman,</seg> <seg n="84.14.2">die hem moest beschermen tegen de religie die in de kerk en de school van zijn dagen zo sterk op hem aandrong.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">De klassieke strijd tussen geloof en religie is ons getekend in de geschiedenis van Elia (1 Kon. 18).</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Elia heeft veel geloof,</seg> <seg n="85.2.2">weinig religie.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Geloof teert religie op en religie teert geloof op. In het Evangelie blijft geen religie meer over.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Zelfs het bezorgd zijn voor eten,</seg> <seg n="85.4.2">drinken en kleding,</seg> <seg n="85.4.3">de religie in haar meest algemene,</seg> <seg n="85.4.4">haar vroomste en allerchristelijkste gestalte,</seg> <seg n="85.4.5">wordt aan de heidenen overgelaten (Matth. 6 : 32).</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Het Evangelie is een betoning in énen van goddelijke gehoorzaamheid,</seg> <seg n="85.5.2">offerande en armoede.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">De kerk heeft die drie in de kloostergelofte uitwendig vastgehouden,</seg> <seg n="85.6.2">maar ze zijn daarin weer tot religie geworden.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">De monnik heet <hi rend="italic">de religieuze.</hi></seg></s> <s n="85.8"><seg n="85.8.1">Paulus vat alles samen in één:</seg> <seg n="85.8.2">het geloof,</seg> <seg n="85.8.3">en Luther heeft dit goed vertolkt als hij spreekt van het <hi rend="italic">geloof-alleen.</hi></seg></s> <s n="85.9"><seg n="85.9.1"><hi rend="italic">-</hi> Het is moeilijk de religie uit de kerk te houden.</seg></s> <s n="85.10"><seg n="85.10.1">Iedere toespraak komt met deze moeilijkheid in aanraking.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="32">
<head><pb n="334" ed="VW"/><s n="86.1"><seg n="86.1.1"><hi rend="italic">De politiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">De politiek staat met de religie in verband.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">In de negentiende eeuw heeft men dat over het hoofd gezien.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Als christendom heeft men de religie toen uit de politiek zoeken te verdrijven.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">In de twintigste eeuw keert ze er als heidendom in terug.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Dat politiek met religie in verband staat is wel heel duidelijk,</seg> <seg n="88.1.2">als wij denken aan wat ik boven over de zorg voor eten,</seg> <seg n="88.1.3">drinken,</seg> <seg n="88.1.4">kleding gezegd heb.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">De staatkunde gaat heden bijna uitsluitend over deze dingen.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Ze is vroom geworden;</seg> <seg n="88.3.2">maar daardoor wordt de vraag naar de verhouding tussen kerk en staat juist zo brandend.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Het gaat om religie of geloof en aan die vraag is geen ontkomen.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">In het Evangelie is van de staat nauwelijks sprake.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Keizer Augustus dient als tijdsbepaling (Luk. 2 : 1) en Jezus' woord over de keizer (Luk. 20 : 25) is afweer van een poging om Hem op politiek terrein te lokken.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">De vraag van de staat was drie eeuwen lang de hoofdvraag in de christelijke kerk en ze is bezig dit weer te worden.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Wanneer de kwestie van kerk en staat is opgelost,</seg> <seg n="90.2.2">is de wereldgeschiedenis ten einde.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Een harmonische oplossing is niet te verwachten en niet mogelijk.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">De kampjeugd staat midden in die vragen of zal er spoedig voor geplaatst worden.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">De bijbel werpt er een schril licht op. De aardbodem,</seg> <seg n="90.5.2">waarop de mensheid verschijnt,</seg> <seg n="90.5.3">is vervloekt (Gen. 3 : 17).</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">De volkerentafel geeft de verwarring te zien,</seg> <seg n="90.6.2">waaraan Babel zijn naam dankt (Gen. 11).</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Israël <hi rend="italic">komt</hi> uit de slavernij en <hi rend="italic">gaat</hi> in ballingschap.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">Noach,</seg> <seg n="90.8.2">Abraham,</seg> <seg n="90.8.3">Jozua en Kaleb,</seg> <seg n="90.8.4">de joden,</seg> <seg n="90.8.5">de kerk,</seg> <seg n="90.8.6">dat betekent telkens een rest.</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">De mensheid als kosmische,</seg> <seg n="90.9.2">culturele,</seg> <seg n="90.9.3">religieuze of politieke eenheid,</seg> <seg n="90.9.4">is in de bijbel nergens zichtbaar.</seg></s> <s n="90.10"><seg n="90.10.1">Alleen voor het geloof komt de bijbel uit.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="33">
<head rend="after-blank"><s n="91.1"><seg n="91.1.1"><hi rend="italic">Goden de cultuur</hi></seg></s></head>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De grote cultuur-vragen worden ook in het kamp gesteld.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Het is niet mogelijk er,</seg> <seg n="92.2.2">met de bijbel in de hand,</seg> <seg n="92.2.3">regelrecht een oplossing van te geven.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Wij kunnen bijv. uit <hi rend="italic">de bergrede</hi> geen culturele ethiek afleiden.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Eer kan men dat nog uit het Oude Testament en Paulus' brieven.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Daar kan men tenminste zien,</seg> <seg n="92.5.2">dat er een verhouding is tussen religie en geloof;</seg> <seg n="92.5.3">cultuur en Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Deze verhouding is eenzijdig in deze zin,</seg> <seg n="93.1.2">dat de cultuurvragen hun oplossing vinden in het geloof en niet omgekeerd.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">De kerk heeft dat vastgelegd in de tegenstelling van zonde en genade.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Maar deze bijbelse zakelijkheid moeten wij dan ook betrachten.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">De toespraak moet aansluiten bij de noden des levens.</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">Het Evangelie vooronderstelt de schepping.</seg></s> <s n="93.6"><seg n="93.6.1">De prediking ontleent daaraan haar eigenlijke stof.</seg></s> <s n="93.7"><seg n="93.7.1">Ze wordt anders te schriel.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="subchapter" n="34">
<head n="3."><pb n="335" ed="VW"/><label>3.</label> <s n="94.1"><seg n="94.1.1">De morele onderwerpen</seg></s></head>
<div type="marginal" n="35">
<head><s n="95.1"><seg n="95.1.1"><hi rend="italic">Wet en Evangelie</hi></seg></s></head>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Wij moeten nu spreken over een derde groep van onderwerpen:</seg> <seg n="96.1.2">de morele.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Met de moraal is het een bijzonder geval.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">Religie (heidendom) kan ik tegenover geloof stellen.</seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">En de staat tegenover de kerk.</seg></s> <s n="96.5"><seg n="96.5.1">Maar voor de moraal bestaat zo'n afrastering niet.</seg></s> <s n="96.6"><seg n="96.6.1">De tegenstelling van geloof en werken treft men binnen de kerk aan.</seg></s> <s n="96.7"><seg n="96.7.1">Het conflict vindt plaats binnen de pinkstercirkel,</seg> <seg n="96.7.2">tussen Mozes en Paulus.</seg></s> <s n="96.8"><seg n="96.8.1">De strijd tussen zakelijkheid en geloof is op dit gebied enige keren uitgevochten en zo is de vraag binnen de kerk getrokken.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Na Paulus door Augustinus en Luther.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Daarom is een zakelijke bespreking bij de moraal moeilijker dan bij de religie en de politiek.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Tegenover de noden van mijn leven,</seg> <seg n="97.3.2">voedsel en deksel,</seg> <seg n="97.3.3">en de cultuurgoederen van mensheid en staat kan ik gemakkelijker objectief staan dan tegenover mijn persoonlijke daden.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Het is heel moeilijk een grens tussen geloof en moraal te trekken.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Er ontstaat gemakkelijk schade voor het geloof.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">De kerk heeft daar althans scherper oog voor gehad.</seg></s> <s n="97.7"><seg n="97.7.1">Intussen mogen wij ons aan een behandeling,</seg> <seg n="97.7.2">voor zover die binnen de pinkstercirkel mogelijk is,</seg> <seg n="97.7.3">niet onttrekken.</seg></s> <s n="97.8"><seg n="97.8.1">De vraag naar <hi rend="italic">het geoorloofde</hi> ligt de kampjeugd hoog.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="36">
<head rend="after-blank"><s n="98.1"><seg n="98.1.1"><hi rend="italic">De wet een weldaad</hi></seg></s></head>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Het leren van de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> kan een weldaad zijn.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">De onbestemde angsten van de jeugd worden er door verminderd.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Men hoort in het gebod een stem die met gezag spreekt.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">Het is geen toeval dat de jeugd thans vooraan staat bij de roep om gezag.</seg></s> <s n="99.5"><seg n="99.5.1">Ze wil haar schade weer inhalen en ten dele is dat een ziekteverschijnsel.</seg></s> <s n="99.6"><seg n="99.6.1">Zij moet op Gods wet gewezen worden.</seg></s> <s n="99.7"><seg n="99.7.1">De wet is geen regel voor alle gevallen.</seg></s> <s n="99.8"><seg n="99.8.1">God blijft vrij in het gebieden.</seg></s> <s n="99.9"><seg n="99.9.1">Hij maakt zich met de wet niet van ons af.</seg></s> <s n="99.10"><seg n="99.10.1">Deze vindt haar vervulling in het Evangelie. -Maken wij haar zelfstandig,</seg> <seg n="99.10.2">dan krijgt zij een demonische macht,</seg> <seg n="99.10.3">evenals de cultuur.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="37">
<head rend="after-blank"><s n="100.1"><seg n="100.1.1"><hi rend="italic">De geest der wet</hi></seg></s></head>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">De wet helpt ons niet van God en de naaste af,</seg> <seg n="101.1.2">door zuivere zakelijkheid,</seg> <seg n="101.1.3">maar plaatst ons tegenover hen.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Jezus heeft dat zelf duidelijk gezegd (Matth. 22:37-39).</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Het kamp vraagt antwoord op concrete vragen.</seg></s> <s n="101.4"><seg n="101.4.1">Het moet leren dat die niet altijd te geven zijn.</seg></s> <s n="101.5"><seg n="101.5.1">Casuïstiek staat in Mattheüs 23 geoordeeld en Pascal schreef daarnaast zijn <hi rend="italic">Provinciales.</hi></seg></s> <s n="101.6"><seg n="101.6.1">Maar de geest der wet is geen abstractie.</seg></s> <s n="101.7"><seg n="101.7.1">God en de naaste hebben een vervaarlijke eigenheid.</seg></s> <s n="101.8"><seg n="101.8.1">Jezus heeft in Mattheüs 5 uitgelegd hoe ver dat gaat en de rijke jongeling er mee op de proef gesteld (Matth. 19).</seg></s> <s n="101.9"><seg n="101.9.1">Wetsartikelen gaan hier over in geloofsartikelen.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Willen wij,</seg> <seg n="102.1.2">meer naar de kanten van de bijbel,</seg> <seg n="102.1.3">iets van zakelijkheid <pb n="336" ed="VW"/>bewaren,</seg> <seg n="102.1.4">dan moeten wij ons bezighouden met de geschiedenis van Israël als het volk der wet.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Het heeft zich consequent tegen de Geest daarin verzet (Matth. 23 : 29-32;</seg> <seg n="102.2.2">Hand. 7 : 51-53).</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">De profeten hielden de geest der wet levend.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">- Bij Paulus</seg> <seg n="102.4.2">- in Romeinen 7</seg> <seg n="102.4.3">- wordt dezelfde geschiedenis individueel beschreven.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">De bespreking van de morele onderwerpen ligt geheel aan de binnenzijde van de pinkstercirkel.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Ze sluit daar aan bij de paaskring,</seg> <seg n="103.2.2">de opwekking tot een nieuw geestelijk leven.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Toch verschijnt er ook in Paulus' brieven iets van een christelijke moraal en de kerk is op dat spoor verder gegaan.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">Het conflict tussen geloof en werken komt daar nooit tot rust.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="38">
<head rend="after-blank"><s n="104.1"><seg n="104.1.1"><hi rend="italic">De gerechtigheid Gods</hi></seg></s></head>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">De wet kent straffen;</seg> <seg n="105.1.2">ook de Tien geboden (derde gebod).</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">De jeugd is geneigd de dingen van die kant te bezien;</seg> <seg n="105.2.2">zij is niet toegefelijk.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Zij heeft een passie voor het recht,</seg> <seg n="105.3.2">die later soms op droeve wijze overgaat in accommodaties met de hemel.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">Hier ligt een brug tussen kamp en bijbel.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">Het recht is het ozon in de dampkring des bijbels.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">Is het besef daarvan niet aanwezig,</seg> <seg n="105.6.2">dan is het kamp niet fris.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Hier kunnen sommige geschiedenissen uit het Oude Testament ter sprake komen,</seg> <seg n="106.1.2">als Numeri 16 en 1 Koningen 21.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Maar in verband daarmee kan er dan op gewezen worden,</seg> <seg n="106.2.2">dat Mozes en Elia met Jezus over zijn <hi rend="italic">lijden</hi> gesproken hebben (Matth. 17).</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">De gerechtigheid Gods blijkt een bijzonder karakter te hebben.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Ze is hoger en dieper dan de onze.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Jezus leert dat in de gelijkenis van de <hi rend="italic">arbeiders in de wijngaard</hi> (Matth. 20: 1-16).</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Paulus beschreef die gerechtigheid in de brief aan de Romeinen en Luther bracht haar weer aan het licht bij de Hervorming.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="39">
<head rend="after-blank"><s n="107.1"><seg n="107.1.1"><hi rend="italic">De heiligheid Gods</hi></seg></s></head>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Heiligheid,</seg> <seg n="108.1.2">als religieus,</seg> <seg n="108.1.3">heidens begrip,</seg> <seg n="108.1.4">is allermeest gevoel van afstand.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Het kamp denkt aan God het meest op die wijze.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">Dat is de religie die wij meebrengen.</seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">- In de bijbel is heiligheid echter allereerst nabijheid Gods.</seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">Dat kan angstig zijn,</seg> <seg n="108.5.2">maar evengoed vertroostend.</seg></s> <s n="108.6"><seg n="108.6.1">De profeten hebben beide kanten naar voren gebracht (Jesaja 5 en Jesaja 40).</seg></s> <s n="108.7"><seg n="108.7.1">In de evangeliën vinden wij dat terug in de strafrede (Matth. 23) en de zaligsprekingen (Matth. 5 <hi rend="italic">:</hi> 1-11).</seg></s> <s n="108.8"><seg n="108.8.1">Gods heiligheid betekent,</seg> <seg n="108.8.2">dat Hij met de zonde kan doen wat Hij wil;</seg> <seg n="108.8.3">ze is almacht tegenover het kwade.</seg></s> <s n="108.9"><seg n="108.9.1">De Heilige Geest die ook straffen kan (Hand. 5),</seg> <seg n="108.9.2">is allereerst en allermeest de Trooster.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="40">
<head rend="after-blank"><s n="109.1"><seg n="109.1.1"><hi rend="italic">Wet en zonde</hi></seg></s></head>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">De wet verlost ons uit de kosmische angsten;</seg> <seg n="110.1.2">ze kan ons ook in nog grotere verlatenheid brengen.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Dit 'van verre' staan (Luk. 18 : 13) kent ieder in het kamp.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Het verre staan van God en ook van de naaste.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Wij mogen dat niet <pb n="337" ed="VW"/>bagatelliseren;</seg> <seg n="110.4.2">het is er vaak te weinig.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Wij kennen wel een spreekwoord:</seg> <seg n="110.5.2">nood leert bidden,</seg> <seg n="110.5.3">maar geen:</seg> <seg n="110.5.4">zonde leert bidden.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Schuldbesef moet gewekt en daartoe dient de wet.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Wij zijn geneigd de zonde als lot over ons te laten heengaan.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Ze heeft inderdaad ook een boven-individueel karakter:</seg> <seg n="110.8.2">ze is allereerst erfzonde.</seg></s> <s n="110.9"><seg n="110.9.1">Wanneer het daarbij blijft betekent zonde de dood.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">De wet brengt ons de zonde thuis en maakt de dood acuut (Rom. 7 : 13);</seg> <seg n="111.1.2">en dat kan het begin zijn van de opstanding uit de doden.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">In die richting werkt de wet ten opzichte van de kosmische en culturele noden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="41">
<head rend="after-blank"><s n="112.1"><seg n="112.1.1"><hi rend="italic">Profetie en ideaal</hi></seg></s></head>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Als wij de profetie nemen van de zakelijke kant,</seg> <seg n="113.1.2">dan is de gedachte aan toekomst er allereerst mee verbonden.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">De profeet is dan de ziener.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Dit is een goed aanknopingspunt.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Wij hebben gelegenheid over idealen te spreken en over het verschil tussen profetie en ideaal.</seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">Het ideaal schept men zelf uit de oude,</seg> <seg n="113.5.2">bekende stof.</seg></s> <s n="113.6"><seg n="113.6.1">De profetie is openbaring van de verborgen raad Gods.</seg></s> <s n="113.7"><seg n="113.7.1">Ze heeft ook betrekking op onze zaligheid,</seg> <seg n="113.7.2">evengoed als onze idealen,</seg> <seg n="113.7.3">ofschoon wij daarbij zelf minder in het middelpunt staan.</seg></s> <s n="113.8"><seg n="113.8.1">Ze houdt stand als alle idealen stuk gevallen zijn.</seg></s> <s n="113.9"><seg n="113.9.1">De profetie is echter kritisch op ons leven gericht,</seg> <seg n="113.9.2">wat met het ideaal niet het geval is.</seg></s> <s n="113.10"><seg n="113.10.1">Ze rekent met de mislukking van de wetsbetrachting en stelt die van alle kanten in het licht,</seg> <seg n="113.10.2">terwijl ze toch daarbij de hoop niet verliest.</seg></s> <s n="113.11"><seg n="113.11.1">Men kan sommige van de mooiste stukken van Israëls profeten (Jesaja 2 : 12-22;</seg> <seg n="113.11.2">6 : 1-8;</seg> <seg n="113.11.3">11 : 1-9;</seg> <seg n="113.11.4">enz.) daarbij gebruiken.</seg></s> <s n="113.12"><seg n="113.12.1">En ook stukken van</seg> <seg n="113.12.2">- Paulus' brieven (Rom. 8 : 28-39;</seg> <seg n="113.12.3">1 Kor. 15 : 35-58).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="42">
<head rend="after-blank"><s n="114.1"><seg n="114.1.1"><hi rend="italic">Profetie en solidariteit</hi></seg></s></head>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">De profetie draagt ook een sterk <hi rend="italic">solidair</hi> karakter (Jesaja 53).</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">De wet kan er toe leiden,</seg> <seg n="115.2.2">dat men zich aan de gemeenschap onttrekt.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Israël is hoe langer zo meer die weg gegaan.</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">De eenling trachtte zich,</seg> <seg n="115.4.2">met angst voor de schuld,</seg> <seg n="115.4.3">aan de oordelen Gods te onttrekken.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Daartegenover ziet de profeet,</seg> <seg n="116.1.2">dat wij alléén de wet niet kunnen vervullen.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Zij heeft betrekking op God en de naaste.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Soms zal dat leiden in de richting van de aanvaarding van een compromis.</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">De wet wordt dan als 'gemeenschapsgenade',</seg> <seg n="116.4.2">als het voor de massa bereikbare,</seg> <seg n="116.4.3">aanvaard.</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">Maar de profetie kan daarbij niet blijven staan.</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">In de plaatsbekleding maakt zij de situatie weer acuut en voert haar in de weg van Gods raad,</seg> <seg n="116.6.2">tot een oplossing.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">Beide,</seg> <seg n="116.7.2">het compromis zowel als de 1 plaatsbekleding,</seg> <seg n="116.7.3">betekenen een zwaar kruis.</seg></s> <s n="116.8"><seg n="116.8.1">En zo wijst de moraal bij haar ontplooiing naar het geloof;</seg> <seg n="116.8.2">en de wet in haar werking naar he.t Evangelie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="43">
<head rend="after-blank"><s n="117.1"><seg n="117.1.1"><hi rend="italic">De wijsheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">De kennis der wet kan ook tot rustige levenswijsheid worden (Spreuken) <pb n="338" ed="VW"/>of als zij nog een stap verder gaat tot sceptische wijsheid (Prediker).</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Daarmee komen wij aan de buitenste grenzen van de pinkstercirkel en van de bijbel.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">De profetie loopt niet uit op wijsheid maar op de dwaasheid der prediking (1 Kor. 1:21).</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Jezus Christus is de gestalte die uit haar naar voren komt (1 Kor. 2: 2).</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">De angst (Matth. 26 : 37),</seg> <seg n="119.3.2">de schaamte (Joh. 8 : 6),</seg> <seg n="119.3.3">de religie (Kajafas),</seg> <seg n="119.3.4">de staat (Pilatus),</seg> <seg n="119.3.5">het leeft zich alles aan Hem uit.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">Wereld en cultuur lopen op Hem aan.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">Zij grijpen Hem aan om Hem uit te werpen,</seg> <seg n="119.5.2">alsof Hij niet thuis hoort in de schepping,</seg> <seg n="119.5.3">Hij die de eigen Zoon is in het huis van zijn Vader.</seg></s> <s n="119.6"><seg n="119.6.1">Haar filosofie kent Hem niet;</seg> <seg n="119.6.2">haar praktijk kan Hem niet gebruiken.</seg></s> <s n="119.7"><seg n="119.7.1">- En intussen is Hij de oorzaak van haar hoogten en laagten,</seg> <seg n="119.7.2">zoals de maan eb en vloed trekt in de zee die speelt met haar beeld.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="subchapter" n="44">
<head rend="after-blank" n="4."><label>4.</label> <s n="120.1"><seg n="120.1.1">De persoonlijke onderwerpen</seg></s></head>
<div type="marginal" n="45">
<head><s n="121.1"><seg n="121.1.1"><hi rend="italic">De evangeliën</hi></seg></s></head>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">Bij de bespreking van <hi rend="italic">de methode</hi> heb ik er reeds op gewezen,</seg> <seg n="122.1.2">dat een behandeling van de stof uit de evangeliën binnen de pinkstercirkel wel mogelijk is.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">In de kerk behandelt men die gewoonlijk in het verband van Kerstmis en Pasen.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Binnen de pinkstercirkel wordt dan gesproken naar aanleiding van de andere gedeelten van de bijbel.</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">Die worden dan op de toon van de binnenste cirkels <hi rend="italic">gestemd.</hi></seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Wanneer wij de stof van de evangeliën in de pinkstercirkel overbrengen,</seg> <seg n="123.1.2">dan doen wij het omgekeerde.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Dan vindt er plaats,</seg> <seg n="123.2.2">wat ik een <hi rend="italic">afstemming</hi> genoemd heb.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Een zekere verzakelijking,</seg> <seg n="123.3.2">maar zó,</seg> <seg n="123.3.3">dat deze onderwerpen ook dan nog de meest persoonlijke groep vormen.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Wij nemen dan de kosmische,</seg> <seg n="124.1.2">de culturele en de morele noden en daden niet meer als een zondige erfenis of handeling.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Maar ook niet zoals ze,</seg> <seg n="124.2.2">in het Evangelie,</seg> <seg n="124.2.3">bij de snelle vaart naar het einde,</seg> <seg n="124.2.4">in de laatste beslissing worden betrokken,</seg> <seg n="124.2.5">"hoe word Ik geperst totdat het volbracht zij" (Luk. 12 : 50).</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">We zetten Jezus' leven telkens stil en beschouwen elk moment daarvan met devotie.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Wij overwegen,</seg> <seg n="124.4.2">hoe het in de raad Gods past.</seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Zo wordt de zondige prikkel uit de dingen weggenomen.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">Jezus is in alle dingen gelijk als wij verzocht geweest,</seg> <seg n="124.6.2">doch zonder zonde (Hebr. 4 : 15).</seg></s> <s n="124.7"><seg n="124.7.1">De angst,</seg> <seg n="124.7.2">de verzoeking,</seg> <seg n="124.7.3">de dood;</seg> <seg n="124.7.4">menszijn,</seg> <seg n="124.7.5">lot,</seg> <seg n="124.7.6">roof,</seg> <seg n="124.7.7">religie,</seg> <seg n="124.7.8">heerschappij,</seg> <seg n="124.7.9">ze komen hier terug,</seg> <seg n="124.7.10">maar als opgevangen op een goddelijk schild.</seg></s> <s n="124.8"><seg n="124.8.1">De zakelijke beschouwing der dingen nadert <hi rend="italic">hier</hi> het meest de persoonlijke.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">In de gelijkenissen,</seg> <seg n="125.1.2">welker laatste geheim de kerkelijke prediking doorzoekt,</seg> <seg n="125.1.3">herhaalt zich dat voor het veelkleurige leven.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Zaaien en oogsten,</seg> <seg n="125.2.2">tarwe en onkruid,</seg> <seg n="125.2.3">brood en wijn,</seg> <seg n="125.2.4">schat en parel,</seg> <seg n="125.2.5">het spiegelt zich hier alles in de godheid.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">De verlossing voltrekt zich hier in beeld,</seg> <seg n="125.3.2">op hope dat de Heilige <pb n="339" ed="VW"/>Geest het alles in de herschepping tot werkelijkheid zal oproepen.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">Het laatste van het Evangelie is zelfs in de kerkelijke prediking niet weer te geven.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">De snelle loop van Johannes en Jezus,</seg> <seg n="125.5.2">het oversteken van de geboorte naar de dood,</seg> <seg n="125.5.3">kan alleen worden afgebeeld in de bekering zelve.</seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">En wat daaraan het naaste komt,</seg> <seg n="125.6.2">de kerst- en paasprediking,</seg> <seg n="125.6.3">hebben wij hier uitgeschakeld.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">De kamp-leeftijd maant ons bovendien nog tot voorlopigheid. -Zo zijn wij dan aangewezen op devote schouwing in het beeld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="46">
<head rend="after-blank"><s n="126.1"><seg n="126.1.1"><hi rend="italic">Typen</hi></seg></s></head>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Er zijn van ouds twee manieren geweest om dat te doen.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">De eerste is de typologie.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Zij zoekt naar bijbelse figuren,</seg> <seg n="127.3.2">die Jezus en zijn werk afbeelden.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">Reeds het Nieuwe Testament is ons daarbij voorgegaan.</seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">Als priester is Melchizedek type van Christus (Hebr. 5).</seg></s> <s n="127.6"><seg n="127.6.1">Mozes is het als middelaar (Hebr. 8).</seg></s> <s n="127.7"><seg n="127.7.1">Paulus stelt Adam als hoofd tegenover Hem (Rom. 5 : 12-2 1).</seg></s> <s n="127.8"><seg n="127.8.1">Abraham is het type van de gelovige aller tijden (Rom. 4;</seg> <seg n="127.8.2">Gal. 3).</seg></s> <s n="127.9"><seg n="127.9.1">Hagar is het oude Jeruzalem,</seg> <seg n="127.9.2">het dienstbare;</seg> <seg n="127.9.3">Sara het nieuwe,</seg> <seg n="127.9.4">het vrije (Gal. 4).</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Door dit alles ontstaat een zekere theoretische houding tegenover het Evangelie,</seg> <seg n="128.1.2">en alle theorie is zakelijk.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Het kan moeilijk genoeg zijn de ware praktijk der godzaligheid,</seg> <seg n="128.2.2">het zoeken van de enge poort,</seg> <seg n="128.2.3">de snelle loop van de geboorte naar de dood om des levens wil,</seg> <seg n="128.2.4">veilig te stellen tegen de theoretische theologie.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Maar de grens kunnen wij,</seg> <seg n="128.3.2">ook in de gemeentelijke prediking,</seg> <seg n="128.3.3">niet bereiken.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">En in het kamp komt het pedagogische,</seg> <seg n="128.4.2">het didactische,</seg> <seg n="128.4.3">nog meer naar voren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="47">
<head rend="after-blank"><s n="129.1"><seg n="129.1.1"><hi rend="italic">Tijden</hi></seg></s></head>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">De tweede vorm der devote schouwing bestaat hierin,</seg> <seg n="130.1.2">dat wij in de heilige historie perioden onderscheiden en die dan in een verhouding tot het Evangelie plaatsen.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">De eeuwen lopen dan aan op de volheid des tijds (Gal. 4: 4).</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Paulus onderscheidt de tijd van Adam tot Mozes en die van Mozes tot Christus (Rom. 5) of van Abraham tot Christus en van Christus tot het einde der wereld (Gal. 4).</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">De brief aan de Hebreeën plaatst de periode der getuigen (Hebr. 11) vóór de tijd van de wedloop in de loopbaan van het Evangelie (Hebr. 12 : 1).</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">Augustinus heeft onder dit gezichtspunt heel de historie der kerk,</seg> <seg n="130.5.2">van de schepping tot het einde,</seg> <seg n="130.5.3">bezien in zijn <hi rend="italic">De Civitate</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Deze voorstelling die de tijd in haar beschouwingen betrekt,</seg> <seg n="131.1.2">staat dichter bij de eis en bij de praktijk der bekering.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Maar toch moet deze <hi rend="italic">leer der verbonden</hi> of regelingen Gods voor een bepaalde periode,</seg> <seg n="131.2.2">in de kerk meestal dienen om tegemoet te komen aan de nood (vooral ook van de jeugd),</seg> <seg n="131.2.3">die de <pb n="340" ed="VW"/>eis ener snelle en duidelijke bekering meebrengt.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Er steekt een verzakelijking van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> achter<hi rend="italic">.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="48">
<head rend="after-blank"><s n="132.1"><seg n="132.1.1"><hi rend="italic">Abel de cultuurloze</hi></seg></s></head>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Abel is een type van Christus;</seg> <seg n="133.1.2">ook in de bijbel zo genoemd (Matth. 23).</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Daarbij komt de offergedachte naar voren en Abel is de onnozele (Hebr. 7 : 26),</seg> <seg n="133.2.2">het lam.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Abel is de mens buiten de cultuur gedacht,</seg> <seg n="133.3.2">de verborgen mens des harten (1 Petr. 3 : 4),</seg> <seg n="133.3.3">tegenover Ka:in,</seg> <seg n="133.3.4">de man van het ploegijzer der cultuur.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Dit is een van de meest diepe afschaduwingen van Christus' persoon en werk.</seg></s> <s n="133.5"><seg n="133.5.1">En hier ligt een echte kamp-associatie.</seg></s> <s n="133.6"><seg n="133.6.1">Het kind,</seg> <seg n="133.6.2">het kamp,</seg> <seg n="133.6.3">de dichter,</seg> <seg n="133.6.4">de ware wijsgeer zoeken God buiten de cultuur.</seg></s> <s n="133.7"><seg n="133.7.1">Het kamp ontkent die in de kleding soms opzettelijk.</seg></s> <s n="133.8"><seg n="133.8.1">Maar het moet er niet om de natuur,</seg> <seg n="133.8.2">maar om God te doen zijn.</seg></s> <s n="133.9"><seg n="133.9.1">- Het niet-culturele mag niet iets negatiefs zijn.</seg></s> <s n="133.10"><seg n="133.10.1">Het is het offer,</seg> <seg n="133.10.2">dat God aanziet (Gen. 4 : 4).</seg></s> <s n="133.11"><seg n="133.11.1">Het is niet de onthouding,</seg> <seg n="133.11.2">maar de overgave;</seg> <seg n="133.11.3">niet de afgescheidenheid,</seg> <seg n="133.11.4">maar de solidariteit.</seg></s> <s n="133.12"><seg n="133.12.1">Abel is de solidaire,</seg> <seg n="133.12.2">Kaïn de afgescheidene (Gen. 4 : 9).</seg></s> <s n="133.13"><seg n="133.13.1">- Van hier uit heeft men een schone schouwing op Christus.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="49">
<head rend="after-blank"><s n="134.1"><seg n="134.1.1"><hi rend="italic">Henoch die wandelde met God</hi></seg></s></head>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">Een andere figuur is Henoch,</seg> <seg n="135.1.2">van wie wij lezen:</seg> <seg n="135.1.3">Henoch wandelde met God (Gen. 5 : 22).</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Dat is weer een ander moment uit het <hi rend="italic">leven van Jezus,</hi></seg> <seg n="135.2.2">zoals de devotie het ons leert kennen.</seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">Deze omgang met God is niet een van de verrichtingen der religie,</seg> <seg n="135.3.2">zoals de fenomenologie van de godsdienst ons die leert kennen.</seg></s> <s n="135.4"><seg n="135.4.1">Van de buitenkant laat zich het wezen van ons geloof niet aflezen.</seg></s> <s n="135.5"><seg n="135.5.1">Alles wat wij op die wijze kunnen benaderen loopt kans om te eniger tijd,</seg> <seg n="135.5.2">in de loop der eeuwen,</seg> <seg n="135.5.3">in de folklore terecht te komen.</seg></s> <s n="135.6"><seg n="135.6.1">De grens tussen beide,</seg> <seg n="135.6.2">de 'verschijnselen' van de godsdienst en de folklore,</seg> <seg n="135.6.3">is in de desbetreffende handboeken nu reeds soms heel flauw.</seg></s> <s n="135.7"><seg n="135.7.1">De boert uit de laatste gaat dan zelfs op het gebied van de eerste over.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">De devotie zoekt daarvoor te waken,</seg> <seg n="136.1.2">al kent zij ook zelve het gevaar wel (denk aan de middeleeuwen).</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Zij plaatst de dingen in het <hi rend="italic">leven van Jezus en</hi> weet dat zij stil zet,</seg> <seg n="136.2.2">wat daar op het einde betrokken is.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">- Henoch is meer buiten dan in het leven;</seg> <seg n="136.3.2">hij "was niet meer" (Gen. 5 : 24).</seg></s> <s n="136.4"><seg n="136.4.1">Bij Abraham laat deze wandel met God plaats voor het offer van Izak en bij Jezus voor het middelste kruiswoord.</seg></s> <s n="136.5"><seg n="136.5.1">Het is een omgang niettegenstaande alles.</seg></s> <s n="136.6"><seg n="136.6.1">Een wandel in de hemelen (Fil. 3 : 20).</seg></s> <s n="136.7"><seg n="136.7.1">- Het kamp heeft meer behoefte aan devotie dan aan boert.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="50">
<head rend="after-blank"><s n="137.1"><seg n="137.1.1"><hi rend="italic">Mozes de middelaar</hi></seg></s></head>
<p><s n="138.1"><seg n="138.1.1">Mozes is in verschillend opzicht een type van Christus.</seg></s> <s n="138.2"><seg n="138.2.1">Allereerst als middelaar.</seg></s> <s n="138.3"><seg n="138.3.1">Hij neemt de wanhopige afstand tussen God en zijn volk weg.</seg></s> <s n="138.4"><seg n="138.4.1">Die afstand is algemeen en het kamp kent hem.</seg></s> <s n="138.5"><seg n="138.5.1">Men denkt er aan God op <pb n="341" ed="VW"/>afstand.</seg></s> <s n="138.6"><seg n="138.6.1">De afstand kan ook een heidense zijn (Hand. 17 : 27);</seg> <seg n="138.6.2">ze is christelijk als er één Middelaar is (1 Tim. 2 : 5).</seg></s> <s n="138.7"><seg n="138.7.1">Er is maar één zulk een God en één Middelaar;</seg> <seg n="138.7.2">de verhouding is christelijk-algemeen;</seg> <seg n="138.7.3">alleenzaligmakend.</seg></s> <s n="138.8"><seg n="138.8.1">Afstand wordt dan uitgeruild voor kennis (Joh. 17 : 3).</seg></s></p>
<p><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Mozes is hier het type,</seg> <seg n="139.1.2">omdat hij tussen God en het volk juist daar staat,</seg> <seg n="139.1.3">waar hij nodig is.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">Alles loopt op hem aan (Ex. 18 : 22) en het lot van het volk gaat door hem heen (Ex. 17 : 11).</seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">Hij maakt geen scheiding tussen God en het volk (Num. 11 : 29).</seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">Hij staat daar waar Gods toorn het volk treft (Ex. 32 : 32).</seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">Hij is getrouw geweest in zijn huis (Hebr. 3 : <hi rend="italic">5).</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="51">
<head rend="after-blank"><s n="140.1"><seg n="140.1.1"><hi rend="italic">Mozes de zachtmoedige</hi></seg></s></head>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Mozes' zachtmoedigheid (Num. 12 : 3) is een schaduw van die van Christus (Matth. 11 : 29).</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Het is geen gewone karaktereigenschap,</seg> <seg n="141.2.2">maar ambtelijke trouw,</seg> <seg n="141.2.3">waardoor het tegenspreken van anderen verdragen wordt (Hebr. 12 :3).</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">De lankmoedigheid Gods is er de grondslag van.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Zij moet opklaring brengen in de latente verwondering van het kamp,</seg> <seg n="141.4.2">dat een zondige wereld kan voortbestaan.</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">Een verwondering,</seg> <seg n="141.5.2">die soms tot opstandige uitbraak komt.</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">Deze zachtmoedigheid leert ons het verband tussen zonde en tijd zien;</seg> <seg n="142.1.2">en tussen genade en tijd.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">De veertig jaren in de woestijn zijn een straf en voeren toch naar Kanaän.</seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">Ze zijn beeld van het mensenleven.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">- Bij Jezus is de zachtmoedigheid helemaal ambtelijk;</seg> <seg n="142.4.2">Hij is het Lam Gods (Joh. 1 : 29).</seg></s> <s n="142.5"><seg n="142.5.1">Bij God is ze wezenlijk,</seg> <seg n="142.5.2">volmaaktheid (Matth. 5 : 45-48).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="52">
<head rend="after-blank"><s n="143.1"><seg n="143.1.1"><hi rend="italic">Jezus' leer</hi></seg></s></head>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">Men kan ook trachten uit het leven van Jezus op meer directe wijze dingen in het kamp te bespreken,</seg> <seg n="144.1.2">zonder daarbij de voorbereidende zakelijkheid uit het oog te verliezen,</seg> <seg n="144.1.3">die wij voorop hebben gesteld.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Dat is dan echter veel moeilijker en men loopt meer gevaar esthetisch of sentimenteel te worden,</seg> <seg n="144.2.2">dan wanneer men van het Oude Testament gebruik maakt.</seg></s></p>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">Doen we het,</seg> <seg n="145.1.2">dan komt Jezus' leer eerder in aanmerking dan Jezus' lijden en men denkt dan allicht aan de bergrede of de gelijkenissen.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Maar iedere gelijkenis heeft haar geheim.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">Zij heeft een uitlegging nodig,</seg> <seg n="145.3.2">die haar precies in de kritiekste spanningen van het Evangelie plaatst en haar al haar schijnbare kalmte ontneemt (Matth. 13 : 10-17).</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">- En de bergrede is bestemd voor de kinderen des Koninkrijks en niet voor cultureel gebruik.</seg></s> <s n="145.5"><seg n="145.5.1">Zij is gesproken uit Jezus' messiaans bewustzijn,</seg> <seg n="145.5.2">dat Hem regelrecht naar het kruis voert.</seg></s> <s n="145.6"><seg n="145.6.1">Zij kan niet kalmweg in de wereld worden uitgevoerd.</seg></s> <s n="145.7"><seg n="145.7.1">Haar vervulling betekent de openbaring der kinderen Gods en der toekomende eeuw.</seg></s> <s n="145.8"><seg n="145.8.1">- Wanneer men dus zakelijk en voorbereidend wil blijven,</seg> <seg n="145.8.2">dan doet men het best de vraag te bespreken,</seg> <seg n="145.8.3">hoe Jezus leerde.</seg></s> <s n="145.9"><seg n="145.9.1">Jezus wil zo leren,</seg> <seg n="145.9.2">dat de Heilige Geest nodig is om het te verstaan.</seg></s> <s n="145.10"><seg n="145.10.1">Het kamp moet leren de <pb n="342" ed="VW"/>evangeliën zo te lezen,</seg> <seg n="145.10.2">dat men ze niet opvat als moraal of religie,</seg> <seg n="145.10.3">maar als Evangelie;</seg> <seg n="145.10.4">als een boodschap zonder aardse grond.</seg></s> <s n="145.11"><seg n="145.11.1">Het enige wat er bij gezegd kan worden is:</seg> <seg n="145.11.2">Wie oren heeft om te horen,</seg> <seg n="145.11.3">die hore (Lukas 14 : 35).</seg></s> <s n="145.12"><seg n="145.12.1">De prediking brengt haar eigen vormen en normen mee.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Dit,</seg> <seg n="146.1.2">met alle religieuze verrichtingen op gespannen voet staande <hi rend="italic">horen,</hi></seg> <seg n="146.1.3">kan men trachten naderbij te brengen.</seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Het geloof is uit het gehoor (Rom. 10 : 17) en niet uit het begrip.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Om dit duidelijk te maken,</seg> <seg n="146.3.2">kunnen dan weer oudtestamentische parallellen dienen.</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">Bijv. de moeilijkheid om ware en valse profetie te onderscheiden (1 Kon. 22;</seg> <seg n="146.4.2">Jeremia 28).</seg></s> <s n="146.5"><seg n="146.5.1">Een van te voren vaststaand kenmerk is hier niet aan te geven (Hebr. 11 : 1).</seg></s> <s n="146.6"><seg n="146.6.1">In het kamp leeft naast de angst de twijfel,</seg> <seg n="146.6.2">het scepticisme,</seg> <seg n="146.6.3">op een verborgen wijze.</seg></s> <s n="146.7"><seg n="146.7.1">Het is de tweede hoofdvorm der zonde.</seg></s> <s n="146.8"><seg n="146.8.1">Alleen door een woord zonder aardse grond,</seg> <seg n="146.8.2">een woord van God,</seg> <seg n="146.8.3">kan het overwonnen worden.</seg></s> <s n="146.9"><seg n="146.9.1">Hier kan men spreken over Abraham (Gen. 12 : 1),</seg> <seg n="146.9.2">David (1 Sam. 16 : 7),</seg> <seg n="146.9.3">Petrus en Andreas (Matth. 4: 20),</seg> <seg n="146.9.4">Mattheüs (Matth. 9 : 9),</seg> <seg n="146.9.5">Zacheüs (Lukas 19),</seg> <seg n="146.9.6">de blinden,</seg> <seg n="146.9.7">de doven,</seg> <seg n="146.9.8">de zee en de wind,</seg> <seg n="146.9.9">die gehoorzaamden zonder te begrijpen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="53">
<head rend="after-blank"><s n="147.1"><seg n="147.1.1"><hi rend="italic">Het dienen van Jezus</hi></seg></s></head>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Men kan ook spreken over het <hi rend="italic">dienen</hi> van Jezus (Matth. 20: 28).</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">Dit is een van de meest algemene gezichtspunten,</seg> <seg n="148.2.2">waaronder het Evangelie gezien kan worden.</seg></s> <s n="148.3"><seg n="148.3.1">Men kan het de nederigheid (Matth. 11 : 29) van Jezus noemen,</seg> <seg n="148.3.2">die zozeer de aandacht trok van Augustinus en de middeleeuwen.</seg></s> <s n="148.4"><seg n="148.4.1">Daarmee is echter weer geen karaktereigenschap bedoeld,</seg> <seg n="148.4.2">maar het resultaat van Jezus' vernedering (Fil. 2 : 8).</seg></s> <s n="148.5"><seg n="148.5.1">Dienen is deugen voor het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="148.6"><seg n="148.6.1">Het is het zout,</seg> <seg n="148.6.2">dat ook het aardse leven bewaart voor het verderf (Gen. 18 : 32;</seg> <seg n="148.6.3">Matth. 5 : 13).</seg></s> <s n="148.7"><seg n="148.7.1">Jezus leerde dat met woord (Matth. <choice><sic>23 : 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">23 : 11</corr></choice>) en teken (Joh. 13 : 4-17).</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Deze dienst is geen bukken voor een noodzakelijkheid,</seg> <seg n="149.1.2">voor het levenslot;</seg> <seg n="149.1.3">ook niet voor de medemens;</seg> <seg n="149.1.4">maar voor God.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Het is een vinden van de levenshouding,</seg> <seg n="149.2.2">van het <hi rend="italic">ambt</hi> in de wijdste zin (Joh. 17 : 19).</seg></s> <s n="149.3"><seg n="149.3.1">Het is:</seg> <seg n="149.3.2">ergens toe deugen;</seg> <seg n="149.3.3">en wie dat niet vindt,</seg> <seg n="149.3.4">deugt nergens meer toe (Matth. 5 : 13).</seg></s> <s n="149.4"><seg n="149.4.1">In het kamp zoekt ieder een houding;</seg> <seg n="149.4.2">wie er geen heeft probeert er zich een te geven.</seg></s> <s n="149.5"><seg n="149.5.1">Hier is een ruim veld voor humor;</seg> <seg n="149.5.2">een goed kampofficier kan hier lachsalvo's laten losbarsten.</seg></s> <s n="149.6"><seg n="149.6.1">Als oudtestamentische voorbeelden van het dienen noem ik:</seg> <seg n="149.6.2">Eliëzer,</seg> <seg n="149.6.3">Abrahams knecht (Gen. 24) en Samuël (1 Sam. 3 : 1).</seg></s> <s n="149.7"><seg n="149.7.1">In de literatuur zijn de Peggotty's,</seg> <seg n="149.7.2">zuster en broer,</seg> <seg n="149.7.3">uit Dickens' <hi rend="italic">David Copperfield,</hi></seg> <seg n="149.7.4">prachtige voorbeelden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="54">
<head rend="after-blank"><s n="150.1"><seg n="150.1.1"><hi rend="italic">Zakelijke behandeling van de evangeliën het moeilijkst</hi></seg></s></head>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">De evangeliën zijn het minst zakelijke en meest geestelijke deel van de bijbel.</seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">Alles staat hier in het teken van de grote beslissing.</seg></s> <s n="151.3"><seg n="151.3.1">De eschatologische strekking van <hi rend="italic">Jezus' leven</hi> is zo geweldig,</seg> <seg n="151.3.2">zijn gang door de wereld zo <pb n="343" ed="VW"/>snel,</seg> <seg n="151.3.3">alles is zo goddelijk-eigen,</seg> <seg n="151.3.4">dat er voor het algemene nauwelijks plaats overblijft.</seg></s> <s n="151.4"><seg n="151.4.1">- Wil men het dan toch algemeen maken,</seg> <seg n="151.4.2">dan vervalt men licht in moralisme,</seg> <seg n="151.4.3">socialisme,</seg> <seg n="151.4.4">humanisme,</seg> <seg n="151.4.5">communisme,</seg> <seg n="151.4.6">utopisme.</seg></s> <s n="151.5"><seg n="151.5.1">Van de bergrede maakt men gewone zedeleer;</seg> <seg n="151.5.2">van Lukas een evangelie der maatschappelijk armen;</seg> <seg n="151.5.3">van Jezus' nederigheid en liefde schone karaktereigenschappen;</seg> <seg n="151.5.4">van zijn armoede een politiek program en van het hele Evangelie een droombeeld naast Plato's <hi rend="italic">Staat</hi> of Thomas Morus' <hi rend="italic">Utopia.</hi></seg></s> <s n="151.6"><seg n="151.6.1"><hi rend="italic">-</hi> En als we dan,</seg> <seg n="151.6.2">om dat te vermijden,</seg> <seg n="151.6.3">naar de andere zijde oversteken,</seg> <seg n="151.6.4">dan worden we meegetrokken in de sterke eeuwigheidsstorm van Jezus' vernedering en verhoging (Fil. 2 : 4-1 1),</seg> <seg n="151.6.5">waarvan de kerk belijdenis doet in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Als we binnen de pinkstercirkel dit geestelijk geweld van het Evangelie zoeken af te stemmen tot een zekere algemeenheid,</seg> <seg n="152.1.2">dan blijven wij toch in de persoonlijke sfeer.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">Verder kan men wel niet gaan.</seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">De kerk is ons daarbij voorgegaan toen ze,</seg> <seg n="152.3.2">aan de hand van het Oude Testament,</seg> <seg n="152.3.3">de Twaalf artikelen verpersoonlijkte in de leer van het drievoudig ambt (profeet,</seg> <seg n="152.3.4">priester,</seg> <seg n="152.3.5">koning).</seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Voor het kamp kan men nog iets verder gaan,</seg> <seg n="152.4.2">als men,</seg> <seg n="152.4.3">op de wijze die ik boven met enige voorbeelden illustreerde,</seg> <seg n="152.4.4">devote schouwing toepast.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="subchapter" n="55">
<head rend="after-blank" n="5."><label>5.</label> <s n="153.1"><seg n="153.1.1">De sociale onderwerpen</seg></s></head>
<div type="marginal" n="56">
<head><s n="154.1"><seg n="154.1.1"><hi rend="italic">De sfeer der kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="155.1"><seg n="155.1.1">Wij gaan nu naar een andere <hi rend="italic">kant</hi> van de bijbel,</seg> <seg n="155.1.2">de Handelingen en de Brieven.</seg></s></p>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Paulus is voor de jeugd een aantrekkelijke figuur.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">Voor sommige catecheten zijn de Handelingen der Apostelen het meest geliefde bijbelboek.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">Nu ligt hier een gevaar.</seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">Men kan in de verleiding komen Paulus voor te stellen als een globetrotter,</seg> <seg n="156.4.2">om zo de jeugd te boeien.</seg></s> <s n="156.5"><seg n="156.5.1">Men vergeet dan welk een eeuwigheidsmens Paulus was.</seg></s> <s n="156.6"><seg n="156.6.1">Dat had Stanley goed begrepen ten opzichte van Livingstone,</seg> <seg n="156.6.2">toen hij de vraag stelde,</seg> <seg n="156.6.3">waarom deze reiziger nooit zeide:</seg> <seg n="156.6.4">'het is genoeg.'</seg></s> <s n="156.7"><seg n="156.7.1">- Paulus en Livingstone wandelden niet op de globe,</seg> <seg n="156.7.2">maar in de hemelen (Fil. 3:20).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="57">
<head rend="after-blank"><s n="157.1"><seg n="157.1.1"><hi rend="italic">Geest</hi></seg></s></head>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Toch lenen zich de Handelingen en ook de Brieven,</seg> <seg n="158.1.2">zoals ik meermalen opmerkte,</seg> <seg n="158.1.3">beter voor een zakelijke behandeling dan de evangeliën.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">Allereerst komen wij daar de <hi rend="italic">Geest</hi> tegen.</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">Het is een grote,</seg> <seg n="158.3.2">ontoelaatbare verzakelijking,</seg> <seg n="158.3.3">als wij 'geest' zonder hoofdletter schrijven.</seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">Maar heel merkwaardig is toch,</seg> <seg n="158.4.2">dat zulk een algemeen begrip hier dient in de bijbelse openbaring.</seg></s> <s n="158.5"><seg n="158.5.1">Want welk ander is er in de religie meer verbreid?</seg></s> <s n="158.6"><seg n="158.6.1">Het komt er nu op aan het wijsgerig en populair gebruik van het woord 'geest',</seg> <seg n="158.6.2">zoals dat <pb n="344" ed="VW"/>in de religie voorkomt,</seg> <seg n="158.6.3">af te zonderen van het bijbelse.</seg></s> <s n="158.7"><seg n="158.7.1">- Het populaire begrip,</seg> <seg n="158.7.2">het spook,</seg> <seg n="158.7.3">is schrikaanjagend en staat in verband met de dood.</seg></s> <s n="158.8"><seg n="158.8.1">Daarvoor bestaat in het kamp,</seg> <seg n="158.8.2">indien geen vrees,</seg> <seg n="158.8.3">hoogstens een soort nieuwsgierigheid.</seg></s> <s n="158.9"><seg n="158.9.1">- Het andere,</seg> <seg n="158.9.2">het religieus-wijsgerige,</seg> <seg n="158.9.3">verstaat onder 'geest' het goddelijke in ons leven en in onze persoon;</seg> <seg n="158.9.4">datgene wat boven lichaam en ziel uit is -en niet zondigt.</seg></s> <s n="158.10"><seg n="158.10.1">Bij dit hogere zelf heeft men dan zijn troost te zoeken.</seg></s> <s n="158.11"><seg n="158.11.1">- Daartegenover leert de bijbel ons nu de Heilige Geest kennen.</seg></s> <s n="158.12"><seg n="158.12.1">Hij is niet schrikaanjagend;</seg> <seg n="158.12.2">Hij is de Trooster.</seg></s> <s n="158.13"><seg n="158.13.1">En wij vinden Hem niet in ons zelf;</seg> <seg n="158.13.2">want Hij is God,</seg> <seg n="158.13.3">die van boven komt (Hand. 2).</seg></s> <s n="158.14"><seg n="158.14.1">- Die Geest overwint de angst in onze harten (Rom. 8 : 15 en 16);</seg> <seg n="158.14.2">in het geweten (1 Joh. 3 : 20);</seg> <seg n="158.14.3">voor de dood (Rom. 8 : 11).</seg></s> <s n="158.15"><seg n="158.15.1">Het is de Geest der prediking (Hand. 2);</seg> <seg n="158.15.2">van het oordeel (Hand. 5);</seg> <seg n="158.15.3">der overtuiging (Hand. 7);</seg> <seg n="158.15.4">der uitlegging (Hand. 8 : 26 vv.);</seg> <seg n="158.15.5">der bekering (Hand. 9);</seg> <seg n="158.15.6">der zending (Hand. 10);</seg> <seg n="158.15.7">der verlossing (Hand. 12 : 5 vv.).</seg></s> <s n="158.16"><seg n="158.16.1">Deze Geest is Paulus' gids op zijn reizen (Hand. 16 : 7<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>1 0).</seg></s> <s n="158.17"><seg n="158.17.1">Hij regeert in de kerk.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="58">
<head rend="after-blank"><s n="159.1"><seg n="159.1.1"><hi rend="italic">Gemeenschap</hi></seg></s></head>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1"><hi rend="italic">Gemeenschap</hi> is een zeer actueel onderwerp.</seg></s> <s n="160.2"><seg n="160.2.1">Het kamp komt daarmee dagelijks in aanraking.</seg></s> <s n="160.3"><seg n="160.3.1">Communisme en nationaal-socialisme zijn de 'topics' van de dag.</seg></s> <s n="160.4"><seg n="160.4.1">De kinderen zingen er van op straat.</seg></s> <s n="160.5"><seg n="160.5.1">Het zakelijke wordt hier tot het religieuze en dat alles hangt nauw samen met de angsten van ons bestaan.</seg></s> <s n="160.6"><seg n="160.6.1">Die angsten nemen historische vormen aan en vertonen zich midden in het leven.</seg></s> <s n="160.7"><seg n="160.7.1">De jeugd voelt de dreiging,</seg> <seg n="160.7.2">metterdaad uit het leven weggedrongen te worden.</seg></s> <s n="160.8"><seg n="160.8.1">Haar bestaan staat op het spel.</seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">In de sfeer der kerk staat de gemeenschap zeer op de voorgrond.</seg></s> <s n="161.2"><seg n="161.2.1">Zij wordt door Paulus als een bijzondere werking van de Heilige Geest genoemd (2 Kor. 13 : 13).</seg></s> <s n="161.3"><seg n="161.3.1">Na de uitstorting van die Geest treedt zij terstond op (Hand. 2 : 44-47).</seg></s> <s n="161.4"><seg n="161.4.1">Daaruit blijkt,</seg> <seg n="161.4.2">dat een volmaakte gemeenschap in de zonde niet mogelijk is.</seg></s> <s n="161.5"><seg n="161.5.1">Een 'social gospel'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n5" rend="superscript">5</ref> is niet bestaanbaar,</seg> <seg n="161.5.2">als de nadruk niet valt op 'gospel'.</seg></s> <s n="161.6"><seg n="161.6.1">De dood van Christus is het gemeenschap-vormend beginsel.</seg></s> <s n="161.7"><seg n="161.7.1">De kerk verkondigt dat telkens aan de avondmaalstafel.</seg></s></p>
<p><s n="162.1"><seg n="162.1.1">Aan dit beginsel,</seg> <seg n="162.1.2">dat binnen de paascirkel valt,</seg> <seg n="162.1.3">moet de gemeenschapsvorming in de sfeer der kerk georiënteerd blijven.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">Wij mogen niet buiten de pinkstercirkel gaan.</seg></s> <s n="162.3"><seg n="162.3.1">De Herder is geslagen en de schapen zijn verstrooid (Matth. <choice><sic>26 : 3 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">26 : 31</corr></choice>).</seg></s> <s n="162.4"><seg n="162.4.1">De Zoon wordt van de Vader verlaten (Mark. <hi rend="italic">15</hi> : 34).</seg></s> <s n="162.5"><seg n="162.5.1">In deze diepten van het oordeel moet de gemeenschap gegrondvest worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="59">
<head rend="after-blank"><s n="163.1"><seg n="163.1.1"><hi rend="italic">De kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Zo komt de kerk ter sprake.</seg></s> <s n="164.2"><seg n="164.2.1">- Niet als onderstelling,</seg> <seg n="164.2.2">zoals ik haar behandelde in mijn <hi rend="italic">Herschepping</hi> maar zakelijk,</seg> <seg n="164.2.3">op de manier waarop het kamp er van leest in de krant.</seg></s> <s n="164.3"><seg n="164.3.1">Met de kerk behoeft men niet meer voorzichtig<pb n="345" ed="VW"/> aan te komen,</seg> <seg n="164.3.2">excuses-makend voor het ouderwetse onderwerp;</seg> <seg n="164.3.3">zij staat midden in de modernste historie.</seg></s> <s n="164.4"><seg n="164.4.1">Er wordt over haar beslist en zij list over de geschiedenis.</seg></s> <s n="164.5"><seg n="164.5.1">Het kamp stelt belang in haar op politieke wijze;</seg> <seg n="164.5.2">het moet dat leren doen op geestelijke wijze.</seg></s> <s n="164.6"><seg n="164.6.1">Daarvoor wil een zakelijke bespreking voorbereidend werk doen.</seg></s></p>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Men kan spreken over het onderscheid tussen een kerk en een vereniging.</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Van de kerk wordt men meestal lid door geboorte.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">Zij wil onze moeder zijn in de gewichtigste ogenblikken des levens.</seg></s> <s n="165.4"><seg n="165.4.1">Zij wil ons leiden tot de moeilijkste beslissingen;</seg> <seg n="165.4.2">ons een taak geven die niet geheel in het aardse opgaat;</seg> <seg n="165.4.3">ons een mystieke gemeenschap leren kennen.</seg></s> <s n="165.5"><seg n="165.5.1">- De kerk wil de jeugd leren,</seg> <seg n="165.5.2">arbeid te verrichten om-niet;</seg> <seg n="165.5.3">niet alleen geldelijk,</seg> <seg n="165.5.4">maar ook esthetisch en moreel.</seg></s> <s n="165.6"><seg n="165.6.1">Arbeid om Godswille aan het minderwaardige,</seg> <seg n="165.6.2">het afgedwaalde.</seg></s> <s n="165.7"><seg n="165.7.1">Het kamp zal misschien iets van zijn natuurlijke overmoed verliezen,</seg> <seg n="165.7.2">als het geplaatst wordt tegenover dit grote lichaam,</seg> <seg n="165.7.3">waarvan profeten en apostelen lid zijn en Jezus Christus de hoeksteen (Ef. 2 : 20).</seg></s></p>
<p><s n="166.1"><seg n="166.1.1">In de evangeliën is de kerk niet tastbaar.</seg></s> <s n="166.2"><seg n="166.2.1">Daar treedt Jezus de pers alléén (Jes. 63 :3).</seg></s> <s n="166.3"><seg n="166.3.1">De Herder wordt geslagen (Mark. 14: 27);</seg> <seg n="166.3.2">de gemeenschap wordt slechts geoefend op een hoge berg,</seg> <seg n="166.3.3">met Mozes en Elia (Matth. 17).</seg></s> <s n="166.4"><seg n="166.4.1">In het Evangelie regeert de absolute grond der gemeenschap,</seg> <seg n="166.4.2">de dood des Heren.</seg></s> <s n="166.5"><seg n="166.5.1">Daarvolgtophetbelijdenhetsatanischbedenken (Matth. 16 : 13 vv.);</seg> <seg n="166.5.2">daar eindigt het lidmaatschap in verloochening en verraad.</seg></s> <s n="166.6"><seg n="166.6.1">Alleen aan het begin (Matth. 4 : 18-20) en het einde (Luk. 24 : 53),</seg> <seg n="166.6.2">aan de kanten,</seg> <seg n="166.6.3">is iets van de vergadering der kerk te zien.</seg></s></p>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">Om zakelijk over de kerk te spreken moet men zich bewegen in de pinkstercirkel.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">In het Oude Testament en de Handelingen treffen wij weer heilige personen,</seg> <seg n="167.2.2">tijden,</seg> <seg n="167.2.3">plaatsen aan.</seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">- In de evangeliën hield dit alles op. De heilige tijd,</seg> <seg n="167.3.2">de sabbat,</seg> <seg n="167.3.3">stond stil in Jezus' dood;</seg> <seg n="167.3.4">de heilige personen werden vertegenwoordigd door Kajafas;</seg> <seg n="167.3.5">het heilige land vindt zijn middelpunt in de hoofdschedelplaats.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">- In de Handelingen ontstaat van dit alles weer iets.</seg></s> <s n="167.5"><seg n="167.5.1">Een gemeente,</seg> <seg n="167.5.2">een zondag,</seg> <seg n="167.5.3">doop en avondmaal,</seg> <seg n="167.5.4">opzieners en diakenen.</seg></s> <s n="167.6"><seg n="167.6.1">Doch deze dingen staan onder dezelfde kritiek als de heiligheden in het Oude Testament.</seg></s> <s n="167.7"><seg n="167.7.1">Maar terwijl die laatste nabij de verdwijning zijn (Hebr. 8 : 13),</seg> <seg n="167.7.2">moeten de eerste toenemen (Hand. 2 :147).</seg></s> <s n="167.8"><seg n="167.8.1">Dat is een ontzaglijk ding;</seg> <seg n="167.8.2">toenemen onder de kritiek van het kruis,</seg> <seg n="167.8.3">opwassen voor het laatste oordeel.</seg></s> <s n="167.9"><seg n="167.9.1">- Zo wordt ons de kerk van Paulus getekend;</seg> <seg n="167.9.2">zij verwacht Christus.</seg></s> <s n="167.10"><seg n="167.10.1">Zij leeft,</seg> <seg n="167.10.2">maar met terughouding;</seg> <seg n="167.10.3">zij gelooft,</seg> <seg n="167.10.4">doch met beving;</seg> <seg n="167.10.5">zij bezit in hope,</seg> <seg n="167.10.6">zij heeft lief</seg> <seg n="167.10.7">- in Christus' dood.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">Deze nieuwtestamentische heiligheid kan men laten zien aan Petrus,</seg> <seg n="168.1.2">Filippus,</seg> <seg n="168.1.3">Stefanus,</seg> <seg n="168.1.4">Paulus.</seg></s> <s n="168.2"><seg n="168.2.1">Men kan trachten de plekjes evangelie-licht in de grote steden,</seg> <seg n="168.2.2">Antiochië (Hand. 11 : 19-30;</seg> <seg n="168.2.3">13 : 1-3),</seg> <seg n="168.2.4">Filippi (16),</seg> <seg n="168.2.5">Athene (17),</seg> <seg n="168.2.6">Korinthe (18),</seg> <seg n="168.2.7">Efeze (18 : 19-19 : 40),</seg> <seg n="168.2.8">Rome (28) te tekenen.</seg></s> <s n="168.3"><seg n="168.3.1">Alles staat daar in de spanning van de strijd tussen religie en Evangelie en dat blijft zo <pb n="346" ed="VW"/>in de kerk.</seg></s> <s n="168.4"><seg n="168.4.1">Zij is altijd 'nabij de verdwijning' en blijft toch tot de voleinding der wereld (Matth. 28 : 20).</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="60">
<head rend="after-blank"><s n="169.1"><seg n="169.1.1"><hi rend="italic">De staat</hi></seg></s></head>
<p><s n="170.1"><seg n="170.1.1">Tegenover de kerk kan de staat worden gesteld.</seg></s> <s n="170.2"><seg n="170.2.1">Op deze onderscheiding breekt het leven in stukken.</seg></s> <s n="170.3"><seg n="170.3.1">Is het mogelijk het mensenleven te organiseren?</seg></s> <s n="170.4"><seg n="170.4.1">De moeilijkheid,</seg> <seg n="170.4.2">de onmogelijkheid daarvan ligt vooraan in het kampbewustzijn.</seg></s> <s n="170.5"><seg n="170.5.1">De staat staat ook onder het oordeel,</seg> <seg n="170.5.2">maar zoekt zich te handhaven.</seg></s> <s n="170.6"><seg n="170.6.1">Hij voert het leven 'ad absurdum'.</seg></s> <s n="170.7"><seg n="170.7.1">Hij culmineert in de <hi rend="italic">ultima ratio,</hi></seg> <seg n="170.7.2"><hi rend="italic">de</hi> oorlog.</seg></s> <s n="170.8"><seg n="170.8.1">Het kamp staat onder de dreiging daarvan.</seg></s> <s n="170.9"><seg n="170.9.1">Wat moet het doen?</seg></s> <s n="170.10"><seg n="170.10.1">In de sfeer der kerk zijn altijd twee antwoorden gegeven.</seg></s> <s n="170.11"><seg n="170.11.1">Het eerste is:</seg> <seg n="170.11.2">alle ziel zij de machten over haar gesteld onderworpen (Rom. 13 : 1) en het andere:</seg> <seg n="170.11.3">men moet God meer gehoorzaam zijn dan de mensen (Hand. 5 : 29).</seg></s> <s n="170.12"><seg n="170.12.1">Aan het conflict tussen die beide zal men zich niet altijd kunnen onttrekken.</seg></s> <s n="170.13"><seg n="170.13.1">In het kamp kan een oplossing niet vooruit gegeven worden.</seg></s> <s n="170.14"><seg n="170.14.1">Een theorie daarvoor heeft ook de kerk niet kunnen geven.</seg></s> <s n="170.15"><seg n="170.15.1">Soms zijn,</seg> <seg n="170.15.2">op de hoogtepunten der historie,</seg> <seg n="170.15.3">compromissen gesloten,</seg> <seg n="170.15.4">die enige eeuwen duurden.</seg></s> <s n="170.16"><seg n="170.16.1">Maar ze zijn niet definitief.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="61">
<head rend="after-blank"><s n="171.1"><seg n="171.1.1"><hi rend="italic">De prediking</hi></seg></s></head>
<p><s n="172.1"><seg n="172.1.1">In de calvinistische landen heeft bij de Reformatie die dubbele levensvraag deze oplossing gevonden,</seg> <seg n="172.1.2">dat de staat dient,</seg> <seg n="172.1.3">opdat de prediking haar loop kan hebben tot het einde toe.</seg></s> <s n="172.2"><seg n="172.2.1">En zo komen wij nu ook over die laatste te spreken.</seg></s> <s n="172.3"><seg n="172.3.1">Zij vult de hele Handelingen der Apostelen en de hele ruimte der kerk.</seg></s> <s n="172.4"><seg n="172.4.1">Vooral de prediking van Paulus komt hier in aanmerking (Hand. 13-28).</seg></s> <s n="172.5"><seg n="172.5.1">Ze loopt van Antiochië naar Rome,</seg> <seg n="172.5.2">van de hoofdstad van het Oosten naar die van het Westen.</seg></s> <s n="172.6"><seg n="172.6.1">Eén man met enige helpers vernieuwt,</seg> <seg n="172.6.2">door het eenvoudige middel der prediking,</seg> <seg n="172.6.3">het innerlijk ener hele wereld.</seg></s> <s n="172.7"><seg n="172.7.1">Ook zakelijk gezien kent de geschiedenis geen groter merkwaardigheid.</seg></s> <s n="172.8"><seg n="172.8.1">- Sommige van de toespraken van Paulus zijn ons bewaard gebleven en bijv. die te Athene (Hand. 17) en die voor koning Agrippa (Hand. 26) lenen zich heel goed voor een ontleding in het kamp.</seg></s></p>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1">Men kan verder wijzen op de bijzondere aard van het sociale in de prediking.</seg></s> <s n="173.2"><seg n="173.2.1">Iedere gemeente van Paulus is als centrum van verkondiging bedoeld.</seg></s> <s n="173.3"><seg n="173.3.1">De prediking maakt dat de kerk geen sociëteit is,</seg> <seg n="173.3.2">geen besloten kring,</seg> <seg n="173.3.3">geen broederschap zonder meer,</seg> <seg n="173.3.4">maar een centrum van kracht (Rom. 1 : 16).</seg></s></p>
<p><s n="174.1"><seg n="174.1.1">Zo is het wel mogelijk om in het kamp licht te laten vallen op het énig karakter der christelijke prediking.</seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1">Ze betekent de grote publiciteit in het mensenleven,</seg> <seg n="174.2.2">waarvan niemand is uitgesloten.</seg></s> <s n="174.3"><seg n="174.3.1">Daarbij vergeleken verzamelen toneel en muziek besloten kringen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="62">
<head><pb n="347" ed="VW"/><s n="175.1"><seg n="175.1.1"><hi rend="italic">De bijbel</hi></seg></s></head>
<p><s n="176.1"><seg n="176.1.1">Prediking is nauwelijks denkbaar zonder de bijbel.</seg></s> <s n="176.2"><seg n="176.2.1">Wel gaat het Woord aan de Schrift vooraf,</seg> <seg n="176.2.2">maar ze zijn in de kerk niet te scheiden.</seg></s> <s n="176.3"><seg n="176.3.1">- Dat is in het algemeen reeds zo,</seg> <seg n="176.3.2">maar daarbij blijft het niet.</seg></s> <s n="176.4"><seg n="176.4.1">Evenmin als wij de kerk uit het sociaal instinct mogen verklaren,</seg> <seg n="176.4.2">evenmin dient ook de Schrift als een literair verschijnsel beschouwd.</seg></s> <s n="176.5"><seg n="176.5.1">De woorden van de profeten,</seg> <seg n="176.5.2">van Jezus,</seg> <seg n="176.5.3">van de apostelen zijn niet toevallig opgeschreven.</seg></s> <s n="176.6"><seg n="176.6.1">De bijbel is,</seg> <seg n="176.6.2">evenals de kerk,</seg> <seg n="176.6.3">een werkstuk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="176.7"><seg n="176.7.1">In Jezus' zending speelt de Schrift een grote rol.</seg></s> <s n="176.8"><seg n="176.8.1">Aan het kruis spreekt de Heer nog enkel bijbelwoorden.</seg></s> <s n="176.9"><seg n="176.9.1">De bepaaldheid,</seg> <seg n="176.9.2">die daardoor in Jezus' leven komt,</seg> <seg n="176.9.3">is zo strak,</seg> <seg n="176.9.4">dat men haar de geschreven predestinatie kan noemen.</seg></s> <s n="176.10"><seg n="176.10.1">Iets daarvan openbaart zich in het leven van elk gelovige.</seg></s> <s n="176.11"><seg n="176.11.1">Dat de letter doodt (<choice><sic>2Kor.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">2 Kor.</corr></choice> 3: 6),</seg> <seg n="176.11.2">wil niet zeggen,</seg> <seg n="176.11.3">dat de Geest er geen gebruik van maakt.</seg></s> <s n="176.12"><seg n="176.12.1">In de bijbel vergezelt de Heilige Geest sprekend de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="177.1"><seg n="177.1.1">Daarom mag men van de bijbel geen leesboek maken.</seg></s> <s n="177.2"><seg n="177.2.1">Geen interessant,</seg> <seg n="177.2.2">cultureel boek.</seg></s> <s n="177.3"><seg n="177.3.1">Hij is Gods Woord.</seg></s> <s n="177.4"><seg n="177.4.1">Hij moet door de zoldering van ons leven Spreken en zo moet het kamp er naar leren luisteren.</seg></s></p>
<p><s n="178.1"><seg n="178.1.1">Voorlezing van de Schrift kan daartoe dienen;</seg> <seg n="178.1.2">vele gedeelten hebben een zeer sterk doordringende kracht,</seg> <seg n="178.1.3">waaraan niemand zich zal kunnen onttrekken.</seg></s> <s n="178.2"><seg n="178.2.1">Ik denk aan Genesis 1,</seg> <seg n="178.2.2">Psalm 23, 421 130;</seg> <seg n="178.2.3">aan Matth. 5 : 1 -1 l;</seg> <seg n="178.2.4">6 : 19-34;</seg> <seg n="178.2.5">Rom. 8 : 28-39;</seg> <seg n="178.2.6">1 Kor. 13 en vele andere.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="63">
<head rend="after-blank"><s n="179.1"><seg n="179.1.1"><hi rend="italic">De zending</hi></seg></s></head>
<p><s n="180.1"><seg n="180.1.1">Ook de bespreking der zending kan niet gemist worden.</seg></s> <s n="180.2"><seg n="180.2.1">De Handelingen en de Brieven zijn in hun geheel zendingslectuur.</seg></s> <s n="180.3"><seg n="180.3.1">Het is bijzonder belanglus,</seg> <seg n="180.3.2">Livingstone,</seg> <seg n="180.3.3">Schweitzer te laten zien,</seg> <seg n="180.3.4">rijk,</seg> <seg n="180.3.5">aan figuren als die van Paulus,</seg> <seg n="180.3.6">Livingstone,</seg> <seg n="180.3.7">Schweitzer te laten zien,</seg> <seg n="180.3.8">hoe de wereldangst kan worden gesublimeerd tot een brede expansie,</seg> <seg n="180.3.9">een overwinning van de wereld door het geloof.</seg></s> <s n="180.4"><seg n="180.4.1">De vrees,</seg> <seg n="180.4.2">die het kind en de heiden hebben voor het grote donker,</seg> <seg n="180.4.3">gaat hier over in triomferende moed (1 Kor. 15 : 55).</seg></s> <s n="180.5"><seg n="180.5.1">Ook de schaamte wordt zo overwonnen (Rom. 1 : 16).</seg></s> <s n="180.6"><seg n="180.6.1">Overal waar deze moed zich uitleeft,</seg> <seg n="180.6.2">is een zendingsveld<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="180.7"><seg n="180.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> wordt daar geroepen de knie voor Jezus te buigen (Fil. 2 : 10;</seg> <seg n="180.7.2">Ps. 67).</seg></s></p>
<p><s n="181.1"><seg n="181.1.1">Het kamp als zodanig is symbool van deze lichtkring.</seg></s> <s n="181.2"><seg n="181.2.1">Het zoekt de <choice><sic>wijdte, uimte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wijdte,</corr></choice></seg><choice><sic>wijdte, uimte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="181.2.2"><choice><sic>wijdte, uimte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ruimte</corr></choice>;</seg> <seg n="181.2.3">het zoekt aan de engte,</seg> <seg n="181.2.4">de angst te ontkomen.</seg></s> <s n="181.3"><seg n="181.3.1">Zijn maten moeten heenwijzen naar die van Paulus,</seg> <seg n="181.3.2">als hij spreekt van breedte,</seg> <seg n="181.3.3">lengte,</seg> <seg n="181.3.4">diepte en hoogte (Ef. 3 : 18).</seg></s> <s n="181.4"><seg n="181.4.1">Hij schrijft er over als hij een gevangene is,</seg> <seg n="181.4.2">een gezant in een keten (Ef. 6 : 20).</seg></s> <s n="181.5"><seg n="181.5.1">Zij zijn geestelijk.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="64">
<head rend="after-blank"><s n="182.1"><seg n="182.1.1"><hi rend="italic">Het einde</hi></seg></s></head>
<p><s n="183.1"><seg n="183.1.1">Om over het wereldeinde zakelijk te schrijven schijnt geheel uitgesloten.</seg></s> <s n="183.2"><seg n="183.2.1">Van die dag en die ure weet niemand (Matth. 24 : 36).</seg></s> <s n="183.3"><seg n="183.3.1">Ook lijkt dit veel meer bij de kosmische dan bij de sociale onderwerpen thuis te horen.</seg></s> <s n="183.4"><seg n="183.4.1">- En toch <pb n="348" ed="VW"/>wordt deze dubbele schijn tot op zekere hoogte door de wereldgebeurtenissen van onze tijd tegengesproken.</seg></s> <s n="183.5"><seg n="183.5.1">Er is een uiteindelijke dreiging in de geschiedenis onzer dagen,</seg> <seg n="183.5.2">waardoor een bijbelboek,</seg> <seg n="183.5.3">dat wij tot nog toe niet genoemd hebben,</seg> <seg n="183.5.4">de Openbaring van Johannes,</seg> <seg n="183.5.5">meer bepaald binnen de aandacht der kerk wordt getrokken.</seg></s> <s n="183.6"><seg n="183.6.1">Wij hebben bij de behandeling van onze onderwerpen dit laatste gezichtspunt,</seg> <seg n="183.6.2">de eis tot en het uitzicht op een laatste beslissing in het Evangelie,</seg> <seg n="183.6.3">min of meer uitgeschakeld.</seg></s> <s n="183.7"><seg n="183.7.1">We spraken weinig over bekering en wedergeboorte.</seg></s> <s n="183.8"><seg n="183.8.1">Daarvoor stemden wij de kerkelijke regel af op een zekere voorlopigheid in het kamp.</seg></s> <s n="183.9"><seg n="183.9.1"><choice><sic>Maarjuist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Maar juist</corr></choice> daardoor wordt het mogelijk de tijdsomstandigheden in verband met het wereldeinde te bespreken.</seg></s> <s n="183.10"><seg n="183.10.1">Zonder de dag en de ure,</seg> <seg n="183.10.2">die niemand weet,</seg> <seg n="183.10.3">er in te betrekken,</seg> <seg n="183.10.4">enigszins zakelijk gezien,</seg> <seg n="183.10.5">werpt onze tijd toch wel licht op het boek der Openbaring.</seg></s> <s n="183.11"><seg n="183.11.1">Iets van het karakter der laatste dingen wordt er in openbaar.</seg></s> <s n="183.12"><seg n="183.12.1">Dit moet van iedere tijd gelden maar zeker niet het minst van de onze.</seg></s> <s n="183.13"><seg n="183.13.1">- En de sociale aard van deze dingen manifesteert zich wel heel duidelijk in de gemeenschappelijke angst.</seg></s></p>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">Daarmee zijn wij,</seg> <seg n="184.1.2">wat de stof betreft,</seg> <seg n="184.1.3">weer bij ons uitgangspunt,</seg> <seg n="184.1.4">de angst,</seg> <seg n="184.1.5">teruggekeerd.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Daar was het de individuele,</seg> <seg n="184.2.2">hier de sociale angst.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Zo zien wij dat wij met onze zakelijkheid en voorlopigheid de noodlottige cirkel des levens niet kunnen verbreken.</seg></s> <s n="184.4"><seg n="184.4.1">Het kamp moet voorbereiden op het Woord over de beslissingen,</seg> <seg n="184.4.2">die een goddelijk-kosmisch karakter dragen en waarvan de kerk belijdenis doet in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="184.5"><seg n="184.5.1">Bekeert u,</seg> <seg n="184.5.2">want het Koninkrijk der hemelen is nabij gekomen (Matth. 4 : 17).</seg></s> <s n="184.6"><seg n="184.6.1">Want het schepsel,</seg> <seg n="184.6.2">als met opgestoken hoofde,</seg> <seg n="184.6.3">verwacht de openbaring der kinderen Gods (Rom. 8 : 19).</seg></s> <s n="184.7"><seg n="184.7.1">- Zo staat alles in de pinkstercirkel op die van Kerstmis en Pasen gericht.</seg></s></p>
</div>
</div>
</div>
<div type="notes">
<pb n="327" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Calvijn, Inst.</hi> I, 6, 1.</p></note>
<pb n="330" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. A. Vinet, <hi rend="italic">Philosophie Religieuse (oeuvres,</hi> dl. 3), Parijs 1918, p. 503 vv.; p. 514.</p></note>
<pb n="339" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie boven p. 320, noot 14.</p></note>
<pb n="348" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">Jeugd en Kampwerk,</hi> uitg. NCSV. 1935, p. 71-103 (pag.). In de bundel schreven ook W. A. Visser 't Hooft (over christelijke jeugdbeweging onder jongens in het buitenland), C. M. van Asch van Wijck (hetzelfde onder meisjes), Ph. Kohnstamm (over de bijbelbespreking in het kamp), L. van der Horst (jeugdpsychologie) e.a. (over kampleven, winterwerk, de NCSV.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Franciscus Xaverius (1506-1552), medeoprichter van de Orde der Jezuïeten en zijn eerste grote missionaris (India, China). Als zodanig is hij wel als de grootste missionaris naast de apostelen beschouwd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In David Livingstone (1813-1873) trok Noordmans - getuige de talrijke malen dat hij over hem spreekt - de rusteloze gedrevenheid om het Evangelie, en wellicht ook de eigenaardige verbinding van zendingsijver en het ideaal der christelijke beschaving.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De Peggotty's Clara en Daniël, figuren uit de nevenhandeling van <hi rend="italic">The personal History, A dventures, Experience, and Observation of David Copperfield, the Younger </hi><choice><sic>(1 849</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12"><hi rend="italic">(1849</hi></corr></choice>/50): Clara als het moederlijke dienstmeisje in Davids ouderlijk huis en zijn levenslange hulp; en haar broer Daniël, visser in Yarmouth.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.binnen-de-pinkstercirkel.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Social Gospel is de benaming van een stroming in het Amerikaanse protestantisme, waarin de nadruk werd gelegd op de sociale en maatschappelijke betekenis van het Evangelie. Vgl. hiervoor ten onzent W. A. Visser 't Hooft, <hi rend="italic">The background of the Social Gospel (1928,diss.).</hi></p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="22" xml:id="noordmans2.schrift-en-belijdenis" decls="#bibl-noordmans2.schrift-en-belijdenis">
<pb n="349" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Schrift en belijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.schrift-en-belijdenis.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Als de kerk apostolisch heet,</seg> <seg n="3.1.2">wordt daarmee bedoeld,</seg> <seg n="3.1.3">dat Christus zelf niet meer op aarde is en dat zijn afgezanten het Evangelie moeten prediken tot aan de einden der aarde en tot het laatste der eeuwen toe.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarin liggen twee dingen opgesloten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ten eerste,</seg> <seg n="4.2.2">dat er een zekere duur aan de kerk geschonken wordt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De apostel moet tijd hebben om zijn zending te volbrengen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dat er tussen Christus' hemelvaart en zijn wederkomst tijd verloopt,</seg> <seg n="4.4.2">is echter geen vanzelf-sprekende zaak.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En dus kan men dat evenmin zeggen ten opzichte van het feit,</seg> <seg n="4.5.2">dat er een kerk bestaat.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nu dat eenmaal wel het geval is;</seg> <seg n="5.1.2">nu met de vervulling van het profetische Woord niet alles uit is en er nog een apostolische kerk achterna komt,</seg> <seg n="5.1.3">moeten wij daarmee rekening houden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er <hi rend="italic">is</hi> een tweede Adam,</seg> <seg n="5.2.2">een geestelijk Israël.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wie lid van de kerk is,</seg> <seg n="5.3.2">mag,</seg> <seg n="5.3.3">evenmin als de apostelen op de olijfberg,</seg> <seg n="5.3.4">naar de hemel blijven opzien,</seg> <seg n="5.3.5">maar moet duur en uitbreiding der kerk aanvaarden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ten tweede is met de apostoliciteit der kerk gegeven,</seg> <seg n="6.1.2">dat deze van genade leeft.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wanneer er afstand komt tussen Christus en de gemeente,</seg> <seg n="6.2.2">doordat Christus in de eeuwigheid leeft en de gemeente in de tijd verder gaat;</seg> <seg n="6.2.3">en wanneer er dan tussen beiden toch een band blijft,</seg> <seg n="6.2.4">zoals tussen Jezus en zijn discipelen,</seg> <seg n="6.2.5">die samen preekten en samen avondmaal hielden,</seg> <seg n="6.2.6">dan heet die band genade.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daarom spreekt de voornaamste apostel,</seg> <seg n="6.3.2">Paulus,</seg> <seg n="6.3.3">in zijn brieven ook zo vaak over de genade.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dat de kerk duurt,</seg> <seg n="7.1.2">wil zeggen,</seg> <seg n="7.1.3">dat ze door genade leeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En dat ze leeft van genade betekent,</seg> <seg n="7.2.2">dat ze duurt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Elke minuut in de duur der kerk is een heden-der-genade.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">In dat licht moeten wij de instellingen en de rechten der kerk zien.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het predikambt en de kerkorde staan in verband met haar apostolisch voortduren.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In de natuur zijn geen ambten en in de eeuwigheid ook niet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zij zijn er alleen in de geschiedenis.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En de kerkorde heeft geen ander doel,</seg> <seg n="8.5.2">dan de geregelde uitoefening van de ambten mogelijk te maken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">En nu breng ik een derde grootheid ter sprake:</seg> <seg n="9.1.2">de belijdenis.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Waar zullen wij die plaatsen?</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Behoort ze tot het ambt of tot de kerkorde?</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Waar vindt zij haar plaats in de apostolische kerk?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De belijdenis staat tussen het ambt en de kerkorde in.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zij is het voornaamste stuk van de kerkorde en behoort er toch niet in thuis.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij is onderstelling<pb n="350" ed="VW"/> van de kerkorde,</seg> <seg n="10.3.2">die alleen naar haar kan verwijzen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Van de kerkorde uit gezien behoort ze bij het ambt.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ze is pastoraal.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- En toch is de belijdenis niet een stuk van de prediking.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De prediking kan alleen met haar rekenen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Van het ambt uit gezien behoort de belijdenis tot de kerkorde.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Door haar plaats in de kerk moet dus ook de belijdenis verband houden met het apostolisch karakter van deze.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="11.2.2">zij blijft niet staan,</seg> <seg n="11.2.3">maar verwijdert zich van haar <choice><sic>basis. zoals de apostel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">basis,</corr></choice></seg><choice><sic>basis. zoals de apostel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="11.2.4"><choice><sic>basis. zoals de apostel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zoals de apostel</corr></choice> van Christus afgaat en toch door de genade met Hem verbonden blijft.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Precies zo gaat de belijdenis,</seg> <seg n="11.3.2">als geschrift,</seg> <seg n="11.3.3">van de Heilige Schrift af.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zij blijft niet bij de Schrift staan en herhaalt haar niet letterlijk.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De belijdenis staat als zodanig niet in de bijbel.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De afstand tussen Schrift en belijdenis is kenmerkend voor de laatste.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De Schrift blijft op haar plaats:</seg> <seg n="11.7.2">ze ligt er eenmaal.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De dingen <hi rend="italic">staan</hi> in de bijbel.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">De belijdenis beweegt zich in de wereld en is blootgesteld aan alle wind van leer.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Haar inhoud heeft een zekere toevalligheid.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Zij put de Schrift niet uit en wat ze er uit haalt,</seg> <seg n="11.11.2">hangt af van de tegenstand die de strijdende kerk ontmoet.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Zij neemt deel aan die strijd en haar inhoud is een viaticum voor de kerk.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Zij geeft datgene wat op een bepaald ogenblik in de duur der kerk in het bijzonder gepredikt wordt of moet worden.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Ze verwijdert zich,</seg> <seg n="11.14.2">op apostolische wijze,</seg> <seg n="11.14.3">van de overwinning van Christus',</seg> <seg n="11.14.4">om in de loopgraaf dezer wereld iets daarvan uit te dragen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Daarom acht ik het onjuist als men,</seg> <seg n="12.1.2">zoals vaak gebeurt,</seg> <seg n="12.1.3">de belijdenis in liturgie en kerklied naast of boven de geloofsbelijdenis als leerregel plaatst.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Liturgie en lied staan,</seg> <seg n="12.2.2">om te beginnen,</seg> <seg n="12.2.3">niet zo precies in het midden tussen het ambt en de kerkorde.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En verder is de inhoud van liturgie en lied nooit zo opzettelijk nauwkeurig aan de Schrift ontleend als de inhoud van de belijdenis.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De vergelijking van Schrift en geloofsbelijdenis is veel stringenter dan in die andere gevallen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar vooral mag men beide niet gelijk stellen,</seg> <seg n="13.1.2">omdat men daarmee met het apostolisch karakter der kerk in strijd komt.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Want liturgie en kerklied doen tot op zekere hoogte juist het omgekeerde van wat de geloofsbelijdenis als leerregel doet.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het <hi rend="italic">Credo</hi> in de cultus en het <hi rend="italic">Te Deum</hi> brengen ons vlak voor de troon Gods.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zij voeren het heilig drama van Gods raad in het Evangelie op en verenigen momenteel de strijdende kerk met de triomferende.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ze doen voor een ogenblik deze afstand tussen Christus en zijn kerk te niet.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ze gaan,</seg> <seg n="13.6.2">zou ik bijna durven zeggen,</seg> <seg n="13.6.3">achter de apostelen terug.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De geloofsbelijdenis als leerregel doet juist andersom.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Zij gaat voor de Schrift uit.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">De kerk als apostolische instelling moet men bovenal uit haar leren kennen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Zo is het ook te verklaren dat prediking en liturgie vaak op enigszins gespannen voet staan en dat zelfs,</seg> <seg n="14.1.2">zoals in de Oosterse kerk,</seg> <seg n="14.1.3">de liturgische belijdenis de prediking uit de Schrift half buiten werking stelt en het recht verstaan van het Evangelie moeilijk maakt.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De rechtvaardiging door het <pb n="351" ed="VW"/>geloof,</seg> <seg n="14.2.2">de eenheid niettegenstaande de afstand door het Woord,</seg> <seg n="14.2.3">wordt dan niet recht beleden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wie zich rekenschap wil geven van de verhouding tussen Heilige Schrift en geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="15.1.2">zoals die in het midden staat tussen ambt en kerkorde,</seg> <seg n="15.1.3">moet haar overwegend als leerregel zien.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De belijdenis als leerregel,</seg> <seg n="17.1.2">in onderscheiding van de belijdenis in liturgie en lied is in zeer bijzondere zin produkt van een functie der strijdende kerk.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij staat op een bepaalde afstand van de bijbel.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Nog sterker,</seg> <seg n="17.3.2">zij <hi rend="italic">gaat</hi> van de Schrift af,</seg> <seg n="17.3.3">terwijl de liturgie zich naar de bijbel toekeert.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dat zij ook voor het aangezicht Gods gesproken wordt,</seg> <seg n="17.4.2">doet er niets aan af,</seg> <seg n="17.4.3">dat ze anders gericht is dan de liturgie.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zoals de bijbel het geopenbaarde Woord Gods vastlegt,</seg> <seg n="17.5.2">zo maakt de belijdenis de stem der prediking in een bepaalde tijd en op een bepaalde plaats leesbaar.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Haar afstand van de Schrift is dus een apostolische.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Daarom mogen wij niet eisen dat ze een korte samenvatting van de bijbel zal zijn.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Er moet ook wat anders in staan.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Toch behoort de overeenkomst bewaard te blijven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En deze kunnen wij nooit a priori vaststellen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het kon ook wel anders lopen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De verbindingslijn der apostolische kerk wordt steeds langer en wordt bedreigd door de geest aller eeuwen en aller volkeren.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Wanneer de kerk de Schrift niet eenvoudig mag naspreken;</seg> <seg n="18.5.2">als ze zich in de prediking van haar moet verwijderen om haar apostolische roeping te volgen;</seg> <seg n="18.5.3">en als ze zich daarbij moet laten beïnvloeden door de noden der wereld,</seg> <seg n="18.5.4">dan zou het geen wonder zijn als niet het goddelijke,</seg> <seg n="18.5.5">maar het menselijke <hi rend="italic">ganz Andere</hi> in de belijdenis kwam te staan.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Kerkordening en vooral het voornaamste stuk daaruit de belijdenis,</seg> <seg n="18.6.2">is,</seg> <seg n="18.6.3">menselijkerwijze gesproken,</seg> <seg n="18.6.4">een hopeloze zaak.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toch mag de moed,</seg> <seg n="19.1.2">die Paulus zijn brief aan de Romeinen deed schrijven,</seg> <seg n="19.1.3">niet geheel ontbreken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De heidenapostel heeft daar,</seg> <seg n="19.2.2">nog binnen de omtrek der Heilige Schrift,</seg> <seg n="19.2.3">een voorbeeld gegeven,</seg> <seg n="19.2.4">waaruit wij de juiste verhouding tussen Evangelie en belijdenis kunnen aflezen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De geweldige betekenis van deze apostel ligt hierin,</seg> <seg n="19.3.2">dat hij met het belijden ernst gemaakt heeft.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Hij heeft het Evangelie niet alleen maar herhaald.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar hij heeft in de werkplaats des Heiligen Geestes met geweld daaraan gesmeed.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Hij moest de heidenen in het Evangelie brengen,</seg> <seg n="19.6.2">die er niet in stonden.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En de eerste dertig jaren na Christus' dood en opstanding hebben daardoor een betekenis gekregen,</seg> <seg n="19.7.2">groter dan die van vele eeuwen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Paulus heeft aan de eeuwigheid van het Evangelie de apostolische tijd ontwrongen,</seg> <seg n="19.8.2">die nodig was voor de duur der christelijke kerk,</seg> <seg n="19.8.3">zoals Jakob worstelde met God om de geschiedenis van het volk Israël.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Daardoor kwam er plaats voor personen en zaken die niet in het Evangelie stonden.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">De kerk werd uit het Evangelie ontbonden,</seg><pb n="352" ed="VW"/> <seg n="19.10.2">zoals het kind uit de moeder;</seg> <seg n="19.10.3">de verkondiging maakte zich los van de openbaring.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">En in de brief aan de Romeinen werd de eerste grote belijdenis der kerk geschreven.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dit alles is van zo grote betekenis,</seg> <seg n="20.1.2">dat het nog <hi rend="italic">in</hi> de bijbel staat.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zulk belijden gaat niet in de Schrift terug,</seg> <seg n="20.2.2">maar voor de Schrift uit.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het trekt tijd en plaats binnen het bereik van het Evangelie.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het herhaalt niet enkel de woorden:</seg> <seg n="20.4.2">'Heere,</seg> <seg n="20.4.3">Heere',</seg> <seg n="20.4.4">simplistisch,</seg> <seg n="20.4.5">maar gaat in op de vragen der eeuw.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En eindelijk blijft het niet in de prediking hangen,</seg> <seg n="20.5.2">maar legt zich in geschrifte vast,</seg> <seg n="20.5.3">als een soort tegenhanger van de bijbel,</seg> <seg n="20.5.4">om daarmee de apostolische successie te veraanschouwelijken.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Deze successie laat zich niet mechanisch van Petrus of Paulus afleiden.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Zij zijn de vaders der belijdenis,</seg> <seg n="20.7.2">zoals Abraham die der gelovigen is.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">God kan hun uit de stenen wel kinderen verwekken.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De gereformeerde kerk heeft in haar beste vertegenwoordigers naar deze mystische belijdenis-weg gezocht.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het calvinisme vertoont niet in de eerste plaats hierdoor een eigen type,</seg> <seg n="21.2.2">dat het een strengere systematisering van Luthers gedachten geeft.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het is vooral de grotere moed tot kerkorde die hier genoemd moet worden.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En dat geldt allereerst van de belijdenis als het voornaamste stuk van de kerkorde.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De inhoud van de gereformeerde belijdenisschriften gaat het duidelijkst van de bijbel uit en in zoverre van de bijbel af.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zij dragen minder dan elders het karakter van symbolen of compendiën der Schrift.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">En toch zit er tevens minder politiek en diplomatie achter dan bij menig luthers stuk.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Ze zijn zuiver kerkelijk en van pastorale aard.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Hun getal en verscheidenheid wijzen op praktisch gemeentelijk gebruik.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer zij het daarom eerlijk wagen een soort tegenhangers van de bijbel te worden,</seg> <seg n="22.1.2">dan mag men daarbij de genadeverhouding in de apostolische successie en het mystieke element in hun afstand-nemen van de bijbel niet over het hoofd zien.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De belijdenis wil dus de Schrift bij de prediking niet in de weg staan.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Daarvoor blijft er te veel mystiek in de verhouding.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar als daarop volle nadruk gelegd is,</seg> <seg n="22.4.2">moet wel heel duidelijk gezegd worden,</seg> <seg n="22.4.3">dat deze geschriften zich in de wereld vooruit wagen,</seg> <seg n="22.4.4">naar apostolisch bevel.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Wij mogen daarom niet zeggen,</seg> <seg n="22.5.2">dat het <hi rend="italic">Credo</hi> der kerk betekent,</seg> <seg n="22.5.3">dat wij de bijbel in de geloofsvorm overschrijven.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dat klinkt wel heel innig,</seg> <seg n="22.6.2">maar daarmee zouden wij het Woord Gods uit de wereld wegnemen,</seg> <seg n="22.6.3">zodat land en luiden er niets aan hadden.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Op die wijze mogen wij de bijbel niet verkerkelijken.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Belijdenis betekent meer dan dat wij ons geloof bij de bijbel voegen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zij is een publieke handeling der kerk.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zij doet</seg> <seg n="23.3.2"><hi rend="italic">- sit venia verbo</hi></seg> <seg n="23.3.3"><hi rend="italic">-</hi> aan de Heilige Schrift iets toe.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wat de apostoliciteit der kerk betekent,</seg> <seg n="24.1.2">dat wordt volkomen duidelijk in het pastoraal karakter der gereformeerde geloofsbelijdenissen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Pastoraal wil <pb n="353" ed="VW"/>zeggen:</seg> <seg n="24.2.2">aan de eeuwigheid tijd afkopen,</seg> <seg n="24.2.3">zoals Paulus deed,</seg> <seg n="24.2.4">om mensen voor het Evangelie te winnen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Wij kunnen onze pastorale plicht niet vervullen,</seg> <seg n="24.3.2">als wij met de belijdenis niet buiten de Schrift mogen gaan,</seg> <seg n="24.3.3">om zo in de wereld het voornaamste stuk der kerkorde ten toon te stellen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Om de moed daartoe,</seg> <seg n="24.4.2">roept onze tijd.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="353" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.schrift-en-belijdenis.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in <hi rend="italic">AWCC, 11</hi> (1934/35), nr. 52 en 12 (1935/36), nr. 1.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="23" xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd" decls="#bibl-noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd">
<pb n="354" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De betekenis van de kerkelijke symbolen voor onze tijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het onderwerp dat uw theologische faculteitsvereniging mij vroeg te behandelen,</seg> <seg n="2.1.2">is geformuleerd op een wijze,</seg> <seg n="2.1.3">die nogal vaak gevolgd wordt en die een spreker grote moeilijkheden kan bereiden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik denk daarbij aan de slotwoorden 'voor onze tijd'.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wanneer mij gevraagd was te spreken over de betekenis van de kerkelijke symbolen,</seg> <seg n="2.3.2">zonder meer,</seg> <seg n="2.3.3">dan zou ik misschien ook met een zuiver historische beschouwing kunnen volstaan.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat kan nu niet.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Gij wenst bepaald te worden bij de actualiteit van het onderwerp.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Onder gewone omstandigheden maakt de toevoeging soms nog niet zo veel uit.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Zij dient dan wel eens om ons geweten gerust te stellen als wij,</seg> <seg n="2.7.2">terwijl andere mensen praktisch bezig zijn,</seg> <seg n="2.7.3">ons met een wetenschappelijk vraagstuk bezighouden.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De tijden die wij beleven zijn echter zo buitengewoon,</seg> <seg n="2.8.2">dat ieder onderwerp,</seg> <seg n="2.8.3">dat <hi rend="italic">onze tijd</hi> er in betrekt,</seg> <seg n="2.8.4">heel moeilijk wordt.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Wij komen daarbij in de knel te zitten.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Aan de ene kant mogen wij er geen spelletje van maken en met onze wetenschappelijke arbeid gewoon doorgaan,</seg> <seg n="2.10.2">alsof er geen wolkje aan de lucht was.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">En anderzijds moeten wij ons blijven herinneren dat wij de wereld niet geschapen hebben en het nu ook niet zullen doen.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Wij kunnen niet zo denken en spreken als God,</seg> <seg n="2.12.2">maar wij kunnen alleen nadenken.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Dat geldt ook voor het onderwerp van hedenavond.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarom zal mijn behandeling een gemengd karakter dragen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik zal de historische vragen niet helemaal laten rusten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar ik wil toch ook stilstaan bij de dingen,</seg> <seg n="3.3.2">die in verband staan met de ontzaggelijke moeilijkheden waarvoor God ons plaatst,</seg> <seg n="3.3.3">om ons te oefenen in het geloof.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Want het is wel heel zeker dat wij die wetenschappelijk niet zullen overwinnen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het geloof overwint de wereld.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De verhoudingen liggen dan ook veel hoopvoller.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wetenschappelijk baart menige berg een muis.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">In het geloof kan een berg door een mosterdzaadje verzet worden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik kom dan tot mijn onderwerp:</seg> <seg n="4.1.2">De betekenis van de kerkelijke symbolen voor onze tijd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Allereerst dit.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wij zijn de laatste tijd min of meer gewend geraakt aan het woord symbolen in de zin van Symbolische Schriften.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En niet alleen in de allerlaatste tijd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In 1869 gaf Van Toorenenbergen de Belijdenisgeschriften der Hervormde Kerk uit onder de titel:</seg> <seg n="4.5.2"><hi rend="italic">De Symbolische Schriften.</hi></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Vinke vroeger <hi rend="italic">Libri Symbolici</hi> en zo terug tot 1657.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar symbolische<pb n="355" ed="VW"/> schriften zowel als formulieren van enigheid zijn namen zoals Van Toorenenbergen in zijn inleiding ook opmerkt,</seg> <seg n="4.7.2">"naar het voorbeeld van de lutherse zusterkerk".</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De gereformeerden beperkten de titel symbool langer en meer tot de drie oecumenische symbolen,</seg> <seg n="4.8.2">de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="4.8.3">het Nicaeno-Constantinopolitanum en het zgn.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Athanasiaanse Credo.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dit zijn oorspronkelijk liturgische stukken,</seg> <seg n="4.10.2">die <hi rend="italic">gesproken</hi> moesten worden,</seg> <seg n="4.10.3">tenminste de beide eerste.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Dat symbolen ook schriften kunnen zijn en zelfs zeer uitvoerige,</seg> <seg n="4.11.2">is Opvallend genoeg om prof. Aalders in zijn <hi rend="italic">De Kerk</hi> aanleiding te geven het op te merken.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">En het Nederlands Woordenboek vindt hier een overgang van betekenis,</seg> <seg n="4.12.2">die het vastlegt door het afdrukken van dat zinnetje van Aalders.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het woord symbool,</seg> <seg n="5.1.2">als men daarmee kerkelijke belijdenisschriften aanduidt,</seg> <seg n="5.1.3">heeft dus een gewijzigde betekenis.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men doet goed zich daarvan rekenschap te geven.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Woorden brengen allerlei associaties mee,</seg> <seg n="5.3.2">en zo zou men er toe kunnen komen om begrippen en gevoelens,</seg> <seg n="5.3.3">die verbonden zijn bijv. met de plaats die de Twaalf artikelen in ons geloofsleven innemen,</seg> <seg n="5.3.4">op de Formulieren van enigheid over te brengen,</seg> <seg n="5.3.5">omdat die laatste ook <choice><sic>symholen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">symbolen</corr></choice> genoemd worden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dit zou tot onzuiverheden in onze opvattingen aanleiding geven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het apostolisch Credo heeft in de kerk een heel andere functie dan die welke de Catechismus of de Confessie ooit zouden kunnen oefenen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dat ligt reeds dadelijk hierin opgesloten,</seg> <seg n="5.6.2">dat het van het begin tot het eind in de eerste persoon gesproken wordt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Ik geloof in God de Vader,</seg> <seg n="5.7.2">de Almachtige,</seg> <seg n="5.7.3">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dat is bestemd om aan de dopeling voorgezegd te worden <hi rend="italic">(traditio)</hi> en door deze opgezegd <hi rend="italic">(redditio),</hi></seg> <seg n="5.8.2">om dan tenslotte cultisch bij de doop door hem uitgezegd te worden <hi rend="italic">(confessio).</hi></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Leggen wij daar nu naast artikel 1 van de Nederlandse geloofsbelijdenis:</seg> <seg n="6.1.2">Wij geloven allen van harte en belijden met de mond,</seg> <seg n="6.1.3">dat er is een enig en eenvoudig geestelijk wezen,</seg> <seg n="6.1.4">hetwelk wij God noemen:</seg> <seg n="6.1.5">eeuwig,</seg> <seg n="6.1.6">onbegrijpelijk,</seg> <seg n="6.1.7">onzienlijk,</seg> <seg n="6.1.8">onveranderlijk,</seg> <seg n="6.1.9">'t welk is zeer wijs,</seg> <seg n="6.1.10">rechtvaardig en goed.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit artikel is om te beginnen bestemd om gelezen te worden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het werd in 1561 in een klein pakje over de muur van het regeringskasteel te Doornik geworpen,</seg> <seg n="7.2.2">in de nacht.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Getuigen waren en moesten er uit de aard der zaak niet bij zijn.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Vervolgens staat het niet in de eerste persoon enkelvoud,</seg> <seg n="7.4.2">maar meervoud.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het is het getuigenis van een kerk,</seg> <seg n="7.5.2">een gemeen akkoord.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Er zit ook geen liturgische cadans in maar is homiletisch gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Bij Calvijn zijn wij getuigen van de botsing tussen deze beiderlei opvatting van een symbool.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Meer dan Luther heeft hij geaarzeld ten opzichte van de mogelijkheid van een samengaan van oud en nieuw.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Van het tweede der oecumenische symbolen zegt Calvijn,</seg> <seg n="8.3.2">dat het eerder een lied is,</seg> <seg n="8.3.3">meer geschikt<pb n="356" ed="VW"/> om gezongen te worden dan dat het een geloofsformule zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Calvijn heeft het verschil tussen het liturgische en het homiletische scherp gevoeld.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De liturgische beweging kan er toe meewerken,</seg> <seg n="9.1.2">dat wij het onderscheid ook weer beter gaan beseffen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wanneer wij bijv. zeggen dat de Twaalf artikelen de geloofsbelijdenis zijn van de hele christenheid,</seg> <seg n="9.2.2">zoals de 37 artikelen dat zijn voor de Hervormde Kerk en de 39 artikelen voor de Engelse,</seg> <seg n="9.2.3">dan maken we een fout.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Men kan er dan toe komen om te proberen op dat apostolisch Credo terug te gaan en al het andere voor bijkomstig te houden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De oecumenische beweging heeft soms gevaar gelopen daarin te vervallen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar iedere geloofsbelijdenis heeft de bedoeling voor het geheel te zijn opgesteld.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">En de uitvoerigheid behoeft aan de eenvoudigheid niets af te doen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Vergeet men dat,</seg> <seg n="10.1.2">dan zijn de Twaalf artikelen nog veel te uitvoerig.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men zou dan moeten teruggaan op de Petrusbelijdenis uit Mattheüs 16:</seg> <seg n="10.2.2">Jezus de Christus,</seg> <seg n="10.2.3">of iets uitvoeriger:</seg> <seg n="10.2.4">Jezus Christus de Heer.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Inderdaad kan men dit ook aanbevolen zien.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">O.a. prof. Brouwer komt daar ten onzent telkens op terug.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De bekende roomse polemicus Bellarminus heeft daar meer dan driehonderdjaren geleden al op geantwoord toen hij <choice><sic>schreef. non in verbis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">schreef:</corr></choice></seg><choice><sic>schreef. non in verbis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="11.1.2"><choice><sic>schreef. non in verbis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">non in verbis</corr></choice><hi rend="italic">,</hi></seg> <seg n="11.1.3"><hi rend="italic">sed in</hi> sensu est fides:</seg> <seg n="11.1.4">non ergo habemus idem symbolum,</seg> <seg n="11.1.5">si in explicatione dissidemus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">En La Saussaye zei nu bijna honderd jaar terug,</seg> <seg n="11.2.2">dat de kracht van de belijdenis ligt in de consequenties.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Belijdenis op zichzelf reeds brengt een zekere overvloed mee.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Door een verschil in lengte tussen de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="11.4.2">het enige oecumenische symbool,</seg> <seg n="11.4.3">waarmee wij praktisch in aanraking komen en onze belijdenisschriften,</seg> <seg n="11.4.4">moeten wij ons niet in de war laten brengen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Er gaat van het Apostolicum wel een oecumenische werking uit,</seg> <seg n="12.1.2">die wij niet mogen onderschatten.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Maar dat heeft met de kortheid niet te maken.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarvoor bestaan andere redenen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De oecumenische werking van de Twaalf artikelen is verwant aan die van het psalmgezang,</seg> <seg n="12.4.2">waarmee men hier te Groningen een veelbesproken proef heeft genomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De lengte van de psalm leverde daarbij geen gevaar op. Men kon gerust de hele 119e psalm uitzingen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Nu is een symbool niet hetzelfde als een lied,</seg> <seg n="12.6.2">al zijn de oecumenische symbolen ook alle drie in de liturgie opgenomen om gesproken of gezongen te worden.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De Twaalf artikelen zijn ook zoals zondag 7 het noemt,</seg> <seg n="12.7.2">hoofdsom,</seg> <seg n="12.7.3">compendium,</seg> <seg n="12.7.4">samenvatting van de beloften van het Evangelie.</seg></s> <pb n="357" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.8"><seg n="12.8.1">Maar het Credo heeft een eigen macht in de kerk,</seg> <seg n="12.8.2">dat eigenlijk met niets anders gelijk te stellen is.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het heeft een autoriteit,</seg> <seg n="12.9.2">waartegen ook de meest verstokte ketter nog wel opziet.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Om ons rekenschap te geven van de autoriteit van het symbool,</seg> <seg n="13.1.2">dienen wij heel kort even de geschiedenis van de oecumenische symbolen op te halen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">En dan zijn er in hoofdzaak twee lijnen in het wetenschappelijk onderzoek daaromtrent.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Volgens de ene is het symbool,</seg> <seg n="13.3.2">nu in het enkelvoud</seg> <seg n="13.3.3">- want het sluit een meervoud eigenlijk uit -,</seg> <seg n="13.3.4">spontaan ontstaan.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="13.4.2">het ontstond overal,</seg> <seg n="13.4.3">in het Oosten,</seg> <seg n="13.4.4">in het Westen,</seg> <seg n="13.4.5">in Antiochië,</seg> <seg n="13.4.6">in Rome en elders,</seg> <seg n="13.4.7">in verschillende vorm,</seg> <seg n="13.4.8">plaatselijk niet altijd in dezelfde vorm.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Voorbeelden daarvan zou men al in de evangeliën kunnen vinden.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ik noemde reeds de belijdenis van Petrus.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Ik denk ook aan Thomas die uitriep:</seg> <seg n="13.7.2">"Mijn Heer en mijn God."</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Toen Jezus ten hemel was gevaren,</seg> <seg n="13.8.2">veranderde de aard van zulke uitroepen natuurlijk.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Maar het bleven toch een soort exclamaties.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Het karakter van een geheim,</seg> <seg n="13.10.2">dat het bij Petrus had en van een ontdekking zoals bij Thomas,</seg> <seg n="13.10.3">ging niet verloren.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">De belijdenis was een gave des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="13.11.2">zoals de gave der talen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Het was een bovennatuurlijke handeling.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Liturgisch kan men zulke uitroepen nog niet noemen.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Daartoe zijn ze te vrij.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Later kregen ze dan,</seg> <seg n="14.1.2">met het afnemen van de geestesgaven wel een vastere vorm en een liturgisch karakter.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De dopeling had zijn belijdenis uit te zeggen en ook de gemeente in de bijeenkomsten de hare.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar deze bleef toch het karakter van een goddelijk geheim bewaren en werd niet onafhankelijk van de werking van Gods Geest gedacht.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wat wij lezen in 1 Tim. 3 : 16:</seg> <seg n="14.4.2">"God is geopenbaard in het vlees,</seg> <seg n="14.4.3">is gerechtvaardigd in de Geest,</seg> <seg n="14.4.4">is gezien van de engelen,</seg> <seg n="14.4.5">is gepredikt onder de heidenen,</seg> <seg n="14.4.6">is geloofd in de wereld,</seg> <seg n="14.4.7">is opgenomen in heerlijkheid",</seg> <seg n="14.4.8">deze <hi rend="italic">zes</hi> artikelen heten daar vooraf een verborgenheid.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En dan gaat de brief daarna verder:</seg> <seg n="14.5.2">"Maar de Geest zegt duidelijk. . ."</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het goddelijk spontane en verborgene ging dus met het vaster worden van de formulering niet geheel verloren.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De geloofsartikelen ontstonden,</seg> <seg n="14.7.2">zij vermeerderden.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zij kwamen uit de gemeentelijke profetie op. Een leerstelling of polemisch karakter droegen ze niet.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">En niet overal vond men dezelfde artikelen.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">In de profetie waren de grenzen tussen de prediking en de liturgie nog Vlottend.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Men kan bij liturgie nog niet spreken van de vaste bestanddelen van de eredienst.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Naast deze cultische symboolproduktie komt dan de catechetische.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Deze is uit de aard der zaak minder bewogen en vaster.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De bestanddelen van het symbool heten hier <hi rend="italic">mathèma,</hi></seg> <seg n="15.3.2">leerstuk.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De meester geeft het stuk over.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Paulus:</seg> <seg n="15.5.2">hetgeen ik ook u overgegeven heb <hi rend="italic">(paradosis).</hi></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De leerling ontvangt <hi rend="italic">(Paralambano).</hi></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Maar ook hier gaan de dingen niet schools toe.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Een leerstuk overergeven is meedelen van een heilsgeheim.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">En de betekenis daarvan kan pas goed uitkomen in de bewogen prediking.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Een artikel is een preek in <pb n="358" ed="VW"/>notedop.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Het is niet om de beknoptheid te doen.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1"><hi rend="italic">Non in verbis,</hi></seg> <seg n="15.12.2"><hi rend="italic">sed in sensu est fides.</hi></seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">De grenzen tussen de catechese en de prediking zijn eveneens vlottend.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Catechisatie is nooit school.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Zelf ben ik daarvan sterk onder de indruk gekomen bij mijn studie van Augustinus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">De vergelijkende lezing van zijn catechetische,</seg> <seg n="15.16.2">homiletische en dogmatische schriften doet ons een wondere eenheid zien.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">In zijn improviserende preken komt hij op de dingen.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">De stof vermeerdert spontaan.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">De neerslag vindt men terug in de catechetische schriften,</seg> <seg n="15.19.2">terwijl dan de catechetische ordening in zijn grotere werken tot systeem wordt uitgebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Op deze wijze kan men zich dan het ontstaan van het apostolisch Credo in de kerk voorstellen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">In de profetie,</seg> <seg n="16.2.2">dwz. de vrije liturgie en de predikende catechese vormen zich korte formules,</seg> <seg n="16.2.3">hier zo,</seg> <seg n="16.2.4">elders weer anders,</seg> <seg n="16.2.5">maar in wezen overeenkomend,</seg> <seg n="16.2.6">waarin de eerste christenen formuleringen van hun geloof bezitten,</seg> <seg n="16.2.7">die in verschillende toonaarden kunnen worden gezet.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het zijn uitingen van de profetie,</seg> <seg n="16.3.2">liturgische uitspraken,</seg> <seg n="16.3.3">leervormen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">In laatste instantie ook regels voor het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Tegenover deze theorie van een <hi rend="italic">generatie spontanea</hi> van het Apostolisch Credo staat dan een andere opvatting.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Bij de waardering van het vroegste christendom gaat het altijd <hi rend="italic">Rome tegen Jeruzalem.</hi></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij betwisten elkaar steeds,</seg> <seg n="17.3.2">wie de titel zal dragen van ons aller moeder.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De wegen van Rome in de oude kerkhistorie zijn ook vroeg:</seg> <seg n="17.4.2">men zou bijna willen zeggen:</seg> <seg n="17.4.3">mystisch vroeg.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Een Romein staat in Lukas 2 en hoort daarmee in de eerste strofen van het tweede artikel.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Pilatus in de tweede strofe.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De structuur van de Twaalf artikelen zou ons bijna kunnen doen geloven,</seg> <seg n="17.7.2">dat het derde artikel een aanhangsel is en dat de Heilige Geest te laat gekomen is,</seg> <seg n="17.7.3">omdat Rome het Christuskind reeds had in bezit genomen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Newman is zo onder de indruk gekomen van deze prioriteit van Rome,</seg> <seg n="17.8.2">dat hij convertiet is geworden,</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De strijd over het oude christendom is hierdoor gekarakteriseerd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Enerzijds kan men uitgaan van Pinksteren te Jeruzalem,</seg> <seg n="18.2.2">de geestesgaven der kerk als mystieke eenheid,</seg> <seg n="18.2.3">zonder kerkrecht,</seg> <seg n="18.2.4">een stad vol profeten zonder eigenlijk gezegde ambten;</seg> <seg n="18.2.5">een plaats voor openbaring waar over een <hi rend="italic">depositum .fidei</hi> en een <hi rend="italic">regula fidei</hi> niet teveel gesproken moet worden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">En daartegenover kan men er op wijzen dat Jeruzalem een episode is geweest in de kerk,</seg> <seg n="19.1.2">dat de wegen van Petrus en Paulus op Rome uitlopen,</seg> <seg n="19.1.3">dat de kerk ook een imperium is,</seg> <seg n="19.1.4">dat de geestelijke gaven een morgennevel waren die verdwenen is en dat de kerk het ook zou zijn als zij geen vaster fundament had gehad.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men kan nadruk leggen op het <hi rend="italic">depositum fidei,</hi></seg> <seg n="19.2.2"><hi rend="italic">dat</hi> Petrus om zo te zeggen te Rome heeft gedeponeerd.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Traditie is hier het grote woord,</seg> <seg n="19.3.2">ambt,</seg> <seg n="19.3.3">kerkrecht.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dit is ook van invloed op de beschouwing van het symbool.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Harnack en ook wel Kattenbusch gingen van het symbool van Rome uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het Oosten zou het overgenomen hebben.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Symbool heette het trouwens het eerst in <pb n="359" ed="VW"/>het Westen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Pas veel later ook in het Oosten.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Reeds zeer vroeg was het ook regula fidei,</seg> <seg n="20.6.2">terwijl in het Oosten meer de hele Schrift als geloofsregel werd beschouwd.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het Romeinse symbool van</seg> <seg n="20.7.2">- 340 wordt dan op grond van verschillende getuigenissen tot</seg> <seg n="20.7.3">- 150 teruggebracht.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Men komt dan tot de drempel waar men niet meer over kan en waar Harnack bekendheid met het Romeinse symbool onderstelt bij Justinus Martyr (± 150),</seg> <seg n="20.8.2">terwijl zijn leerling Loofs,</seg> <seg n="20.8.3">in aansluiting aan de oudere onderzoeker Caspari,</seg> <seg n="20.8.4">het vaderland van het symbool in johanneïsche kringen in Klein-Azië zoekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1"><hi rend="italic">Johannes of Petrus,</hi></seg> <seg n="20.9.2">zo staat dan de vraag.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Zo loopt er een lijn van Jeruzalem naar Rome en een andere van Rome naar Jeruzalem.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Zij moeten elkaar ergens ontmoeten.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar historisch is het heel moeilijk te zeggen waar deze ontmoeting heeft plaatsgehad.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De beste onderzoekers erkennen dan ook de moeilijkheid,</seg> <seg n="21.4.2">ja de onmogelijkheid van een laatste resultaat.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Wie de oplossing forceert,</seg> <seg n="21.5.2">doet één van de termen te niet.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Men zal met de scheldnaam van katholicisme alle kerkrecht willen uitbannen,</seg> <seg n="21.6.2">zoals Sohm,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="21.6.3">en elk dogma van grieksen huize achten,</seg> <seg n="21.6.4">zoals Harnack,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="21.6.5">of omgekeerd het christendom tot een instelling maken,</seg> <seg n="21.6.6">Jezus tot de stichter daarvan en zijn leer tot nieuwe wet.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De moeilijkheid van het historisch onderzoek behoort tot de dingen,</seg> <seg n="22.1.2">die <hi rend="italic">andere beduidenis</hi> hebben.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Zij leert ons,</seg> <seg n="22.2.2">dat zulke vragen zuiver wetenschappelijk onoplosbaar <hi rend="italic">moeten</hi> zijn.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Maar dat mag ons niet tot scepticisme verleiden,</seg> <seg n="22.3.2">alsof iedere kerkorde en ieder symbool tegenover de bijbel <hi rend="italic">cum grano salis</hi> evengoed verantwoord zou zijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="22.4.2">wij moeten er daardoor toe gebracht worden een mystiek element in onze beschouwing op te nemen,</seg> <seg n="22.4.3">een element dat ons de moed en het recht der bevestiging verleent.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De kerk op aarde is een uit Pinksteren geboren,</seg> <seg n="23.1.2">heilige kerk,</seg> <seg n="23.1.3">maar zij is ook katholiek,</seg> <seg n="23.1.4">algemeen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dit heeft de Reformatie tegenover de dopers vastgehouden.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dat is het geheim van de oecumenische werking,</seg> <seg n="24.1.2">die er van het apostolicum uitgaat.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het is apostolisch,</seg> <seg n="24.2.2">komt als het ware regelrecht uit het Evangelie op,</seg> <seg n="24.2.3">verliest zich in de vroegste geschiedenis der christelijke kerk.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En tevens 's het katholiek.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het is de vaste inhoud van de belijdenis,</seg> <seg n="24.4.2">de Schrift in formule,</seg> <seg n="24.4.3">het geheim der traditie,</seg> <seg n="24.4.4">de regel voor de lering en de ruggegraat van de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zulk een symbool kan er voor ons praktisch natuurlijk maar één zijn.</seg></s> <pb n="360" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wanneer wij van onze belijdenisschriften terug zouden gaan op de Twaalf artikelen dan maken wij een <hi rend="italic">metabasis eis allo genos.</hi></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het begrip symbool is bij de luthersen uitgebreid.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En bij de gereformeerden is het nog eens gewijzigd.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Maar de functie van de geschriften die wij thans ook wel symbolen noemen is een geheel andere.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Toen de lutherse vorsten op de Rijksdag te Augsburg een geloofsbelijdenis overhandigden,</seg> <seg n="26.1.2">was dit een handeling van politieke aard.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het gebeurde op verzoek van de keizer.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het kwam er voor de Duitse evangelische vorsten op aan hun goed recht in de christenheid voor Karel V te vindiceren.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Daarom werden de oecumenische symbolen vooropgesteld om te laten zien,</seg> <seg n="26.4.2">dat men goede leden was van het corpus christianum.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">In de lutherse kerk is men er later toe gekomen de Augsburgse confessie naast de drie oecumenische symbolen te stellen en het begrip symbool later tot het hele corpus van de lutherse belijdenisgeschriften uit te breiden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Hiermee heeft een doorbraak plaats,</seg> <seg n="27.1.2">die zich reeds heel vroeg heeft aangekondigd,</seg> <seg n="27.1.3">de doorbraak van de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">In de Westerse kerk gold het Apostolicum kortweg als 'geloof'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f10" rend="superscript">j</ref>.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dat was de uitdrukking van de betekenis die het voor Rome had.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Men informeerde te Rome letterlijk naar het christelijk geloof.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">In het Oosten stond de Schrift,</seg> <seg n="27.5.2">als getuigenis des Geestes,</seg> <seg n="27.5.3">oorspronkelijk meer achter het symbool.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De heilsgeschiedenis in haar historische vorm.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">De ontwikkeling van de theologie in het Westen onder invloed van de Griekse bij Ambrosius en Augustinus,</seg> <seg n="27.7.2">leidde de theologie daar ook over het symbool heen.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Rome zou als instituut genoeg aan de Twaalf artikelen hebben gehad samen met de geestelijke leiding van het episcopaat waarop het tenslotte ook is uitgelopen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Maar de theologie stelt andere eisen.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Zij breekt,</seg> <seg n="27.10.2">in aansluiting aan de catechese en de prediking,</seg> <seg n="27.10.3">door het symbool heen.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Catechese en prediking hadden zich altijd,</seg> <seg n="27.11.2">zoals wij gezien hebben,</seg> <seg n="27.11.3">buiten de grenzen van het artikel bewogen.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Alleen de liturgie kan zich vastleggen op de tekst.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Terwijl dit nu juist het lot werd van de Oosterse kerk,</seg> <seg n="27.13.2">waar de Schrift aanvankelijk meer levend achter het symbool stond,</seg> <seg n="27.13.3">is in het Westen de europese zendingskerk,</seg> <seg n="27.13.4">ofschoon ze alle drie oecumenische symbolen een plaats gegeven heeft in haar liturgie,</seg> <seg n="27.13.5">in de theologie haar eigenlijke roeping gevolgd,</seg> <seg n="27.13.6">in aansluiting aan catechese en prediking.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Wel gold ook bij Augustinus het apostolisch Credo als de hoofdsom van de bijbel.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Maar dit geloof werd toch theologisch tot wat Luther ook <hi rend="italic">der Kinderglaube</hi> noemde<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f11" rend="superscript">k</ref>.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">Liturgisch niet (dan kon het zijn mystieke werking uitoefenen),</seg> <seg n="27.16.2">maar theologisch wel.</seg></s> <s n="27.17"><seg n="27.17.1">In de theologie wordt het,</seg> <seg n="27.17.2">evenals in de catechese en de prediking,</seg> <seg n="27.17.3">het kerkelijk jaar,</seg> <seg n="27.17.4">leidraad,</seg> <seg n="27.17.5">uitgangspunt.</seg></s> <s n="27.18"><seg n="27.18.1">Een voorbeeld is al dadelijk Augustinus' <hi rend="italic">Enchiridion,</hi></seg> <seg n="27.18.2">waarin <pb n="361" ed="VW"/>de Twaalf artikelen worden verklaard.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hier komt nu de mogelijkheid in het zicht,</seg> <seg n="28.1.2">dat symbolen ook belijdenisschriften kunnen zijn.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Bij de Reformatie is deze mogelijkheid werkelijkheid geworden.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Tegenover de persoonlijke leiding der kerk bij de roomsen waarin de taak der Schrift door mensen werd overgenomen,</seg> <seg n="28.3.2">breken Woord en Geest zich bij de kerkhervorming weer baan door het Credo heen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De paus en de bijbel komen tegen elkaar over te staan.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wanneer de bijbel door het Credo naar voren komt,</seg> <seg n="29.1.2">dan gebeurt dat op een wijze die ons verrast.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het symbool is trinitarisch:</seg> <seg n="29.2.2">Vader,</seg> <seg n="29.2.3">Zoon,</seg> <seg n="29.2.4">Geest.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het kan een stuk populaire theologie schijnen,</seg> <seg n="29.3.2">het eerste artikel zelfs populaire filosofie,</seg> <seg n="29.3.3">wat het vaak bij de uitlegging ook werd.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Dit gaat er nu bij het naar voren komen van de Schrift helemaal af.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">In de eerste reformatorische schriften schijnen de triniteit en de christologie naar achteren geschoven te worden.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Bij Luther en bij Melanchton in de <hi rend="italic">Loci Communes</hi> gaat het om zonde en genade,</seg> <seg n="29.6.2">om rechtvaardiging,</seg> <seg n="29.6.3">om de betekenis van de wet,</seg> <seg n="29.6.4">om de vrije wil en de erfzonde.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Dat zijn de geloofsartikelen waarom alles draait.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De preek van Luther is zo geweldig,</seg> <seg n="30.1.2">dat de hele liturgische vorm van het Credo er door uit zijn voegen gerukt wordt.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De Brief aan de Romeinen geeft het schema aan <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">voor '</corr></choice>het geloof.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Het religieuze hart van het symbool,</seg> <seg n="30.3.2">het 'ik geloof' van het begin</seg> <seg n="30.3.3">- en dan niet als <hi rend="italic">fides implicita</hi>,</seg> <seg n="30.3.4">maar als zaligmakend geloof,</seg> <seg n="30.3.5">als enige troost in leven en in sterven -,</seg> <seg n="30.3.6">wordt actueel gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dit is geen subjectivisme,</seg> <seg n="31.1.2">wat men er later in de Duitse theologie vaak van gemaakt heeft.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het zijn Woord en Geest zelf,</seg> <seg n="31.2.2">die de leiding hernemen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het naar voren komen van de Schrift is niet een formeel beginsel bij de Hervorming,</seg> <seg n="31.3.2">maar het is de kern van de zaak zelf die daarbij in werking treedt.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Dit springt in het oog,</seg> <seg n="32.1.2">als wij er aan denken,</seg> <seg n="32.1.3">dat in de Roomse kerk onder leiding van de priesterschap een stuk aardse zedelijkheid in het geloofsleven was ingevoerd naast de bovennatuurlijke verlossing,</seg> <seg n="32.1.4">die wij in de Twaalf artikelen belijden.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Deze laatste waren,</seg> <seg n="32.2.2">zou men kunnen zeggen,</seg> <seg n="32.2.3">in de liturgie opgeborgen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Het veld van de praktische zielszorg werd ingenomen door een apparaat van biecht en boete en absolutie,</seg> <seg n="32.3.2">waarbij de rollen tussen God en mens,</seg> <seg n="32.3.3">of priester en leek,</seg> <seg n="32.3.4">werden verdeeld en waarbij de rechtvaardiging door het geloof in de praktijk werd afgeplat tot een aantal wettische oefeningen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wanneer de reformatoren daartegenover dan veel spreken over zonde en genade,</seg> <seg n="33.1.2">wet en schuld,</seg> <seg n="33.1.3">erfzonde en rechtvaardiging,</seg> <seg n="33.1.4">voorbeschikking en vrije wil,</seg> <seg n="33.1.5">dan zoeken zij daardoor weer het levende hart in het geloof der kerk te doen kloppen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Zij brachten geen ander Credo dan dat van het kerkelijk symbool,</seg> <seg n="33.2.2">maar zij onderstreepten het belijdeniskarakter daarvan:</seg> <seg n="33.2.3">het <hi rend="italic">'ik</hi> geloof',</seg> <seg n="33.2.4">met alles wat daaraan vastzit.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Zij konden dat niet anders doen dan door het naar voren brengen van de bijbel.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Luther moest de Brief aan de Romeinen uitleggen om de Twaalf <pb n="362" ed="VW"/>artikelen weer recht te kunnen belijden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De reformatorische belijdenisschriften geven een kruising te zien van Paulus' leer der rechtvaardiging met het christologisch dogma.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dit is niet in strijd met de structuur van het Apostolicum.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Dit laatste is niet trinitarisch in die zin,</seg> <seg n="34.5.2">dat er drie kringen naast elkaar zouden staan,</seg> <seg n="34.5.3">zoals Dante het zag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Het eerste en het tweede artikel vormen samen een voorlopige eenheid tegenover het derde.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Vader en Zoon zijn met elkaar verbonden,</seg> <seg n="34.7.2">voor er sprake is van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Dit wordt ook uitgedrukt door het Westerse <hi rend="italic">filioque</hi>.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Het symbool laat ons geen eeuwig sterrenbeeld der godheid zien,</seg> <seg n="34.9.2">maar het heeft de vorm van de toepasselijkheid.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het artikel van de Heilige Geest brengt er het dynamische in.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Daarom hadden de hervormers het recht om de leer van de Heilige Geest,</seg> <seg n="34.11.2">van het geloof,</seg> <seg n="34.11.3">tot de draad te maken waardoor al het andere verbonden wordt,</seg> <seg n="34.11.4">zoals dat zo duidelijk is in de Heidelbergse Catechismus.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ook wanneer later,</seg> <seg n="35.1.2">zoals in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn en reeds vroeger ook bij Melanchton,</seg> <seg n="35.1.3">de trinitarische vorm weer strenger in acht wordt genomen dan in het begin,</seg> <seg n="35.1.4">dan blijft de behandeling toch in het wezen van de zaak dezelfde.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De adem des Geestes blijft het geheel doortrekken.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het is geen begrippensysteem.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het leerboek van Calvijn is niet scholastisch.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Het is een bijbels leesboek.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Men kan ook zeggen dat het een commentaar op de Brief aan de Romeinen is.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Eerst de kennis van God uit Rom. 1 en 2;</seg> <seg n="35.7.2">dan die van Christus uit hoofdstuk 4 en 5;</seg> <seg n="35.7.3">en vervolgens de leer des Geestes uit de hoofdstukken 6-8.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">De leer van de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="35.8.2">van de erfzonde,</seg> <seg n="35.8.3">de wet,</seg> <seg n="35.8.4">de schuld,</seg> <seg n="35.8.5">de gebonden wil,</seg> <seg n="35.8.6">loopt door alle drie delen heen.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">De leer des Geestes is innerlijk in alle drie stukken verwerkt.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer zo de Schrift in de protestantse belijdenisschriften naar voren komt,</seg> <seg n="36.1.2">dan is daarmee in beginsel voor een groot deel het antwoord gegeven op de vraag naar de betekenis van de kerkelijke symbolen voor onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De uitvoerige stukken die als lutherse Symbolische Schriften en gereformeerde Belijdenissen bekend staan,</seg> <seg n="37.1.2">hebben nooit de pretentie gehad een regel of wet te zijn naast of boven de Schrift.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Deze belijdenissen zijn vurige tongen,</seg> <seg n="37.2.2">die uit de Schrift door de kerk slaan,</seg> <seg n="37.2.3">zoals wij dat in onze tijd weer kunnen waarnemen op sommige momenten in de Duitse kerkstrijd.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Zij nemen als in het begin van de Handelingen der Apostelen,</seg> <seg n="37.3.2">de homiletische vorm aan.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Het zijn een soort preken.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">De liturgische vorm van het symbool wordt daarbij verbroken.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Maar de katholiciteit der kerk blijft men erkennen.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De <hi rend="italic">Augustana</hi> is een zeer voorzichtig boek.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">En het is bekend dat de <hi rend="italic">Confessio Gallicana</hi> van 1559 tot stand kwam min of meer tegen de zin van <choice><sic>Caivijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Calvijn</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n5" rend="superscript">5</ref>.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Dat hij van de nood een deugd maakte door haar zelf te schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Calvijn hield niet van de veelheid der belijdenissen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Hij was geen man van de pluriformiteit.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Hij was een katholieke geest en geen geestdrijver.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Wanneer<pb n="363" ed="VW"/> men zich afvraagt,</seg> <seg n="38.4.2">of een geloofsbelijdenis eigenlijk wel een onmisbaar bestanddeel was van Calvijns kerkinrichting,</seg> <seg n="38.4.3">dan zou men dat moeten ontkennen.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wij kunnen ons onze Hervormde Kerk niet denken,</seg> <seg n="38.5.2">zonder de drie formulieren van enigheid.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar ze horen niet bij onze kerk zoals doop en avondmaal,</seg> <seg n="38.6.2">zoals preek en catechisatie.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Alleen van de Catechismus zou men dat kunnen zeggen,</seg> <seg n="38.7.2">omdat die dient voor het onderwijs.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De burgers van Genève moesten dan ook de eed op de Catechismus doen:</seg> <seg n="38.8.2">op de leer waarin zij onderwezen waren.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Maar in een kerk behoeft naast de bijbel niet noodwendigerwijze een uitvoerige geschreven geloofsbelijdenis te bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">In zoverre is het ook niet nodig een geloofsbelijdenis bij te werken,</seg> <seg n="39.1.2">te zien of er iets is te <hi rend="italic">changer ou amender:</hi></seg> <seg n="39.1.3">bijv. op elke synode zoals men in 1565 te Antwerpen voorschreef<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n6" rend="superscript">6</ref> of om de drie jaar</seg> <seg n="39.1.4">- op deze wijze zou de geloofsbelijdenis een soort kerkelijk reglement worden,</seg> <seg n="39.1.5">een verenigingswet,</seg> <seg n="39.1.6">die tot op de datum bijgewerkt moest zijn,</seg> <seg n="39.1.7">om toepasselijk te wezen bij voorkomende gelegenheden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zij zou dan de elk jaar op formule gebrachte bijbel voorstellen en daarmee zou dat boek voor een jaar als regel des geloofs hebben afgedaan.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Het beroep op Gods Woord is echter kenmerkend voor het gereformeerde kerkrecht.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wij hebben gezien dat de protestantse geloofsbelijdenis juist omgekeerd een doorbraak van de bijbel door de symboolvorm betekent.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">In dat opzicht is er bovendien nog verschil tussen de luthersen en de gereformeerden.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De eersten hebben in het Concordiënboek een bundeling van kanonieke belijdenisstukken gekregen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">En die bundel werd dan ook als canon,</seg> <seg n="40.4.2">als regel gebruikt.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Hij gold als kerkelijke grondwet op een bepaald territorium.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Bij de gereformeerden heeft zulk een corpus van symbolische geschriften nooit bestaan.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De gereformeerde belijdenissen hadden elk haar eigen functie.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Zij hebben ook wel de functie van geloofsregels vervuld.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Maar toch steeds in geestelijke zin.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Zij laten ruimte voor tijd en gelegenheid.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Voor de toepassing van de Schrift op de omstandigheden.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">In wezen blijven het uitlegkundige geschriften,</seg> <seg n="41.7.2">die aan de bijbel geen concurrentie aandoen.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het zijn door de tijdsomstandigheden geïnspireerde troostredenen,</seg> <seg n="41.8.2">die door hun doordringende kracht de gewetens binden.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Lees artikel 13!</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Zulk een artikel bindt niet als wet,</seg> <seg n="41.10.2">maar als Woord Gods,</seg> <seg n="41.10.3">als prediking,</seg> <seg n="41.10.4">door de werking van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Het is even actueel als in 1562,</seg> <seg n="41.11.2">toen deze Nederlandse vertaling van het origineel verscheen.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Misschien in 1940 nog actueler.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Natuurlijk geldt dit niet van elk artikel,</seg> <seg n="42.1.2">bijv. van de onderscheiding in kanonieke en apocriefe boeken,</seg> <seg n="42.1.3">maar wel van de meeste in hoge mate.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Uit de aard der zaak zal de wettische binding sterker zijn bij die gedeelten,</seg> <seg n="42.2.2">die een meer symbolisch of liturgisch karakter dragen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De belijdenis van Vader,</seg> <seg n="42.3.2">Zoon en Heilige Geest als afzonderlijk artikel en van Christus' naturen in artikel 19,</seg> <seg n="42.3.3">Christus' Godheid in artikel 10,</seg> <seg n="42.3.4">de Drieëenheid in artikel 8.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Maar daaruit blijkt dat het de reformatoren ernst was met het bewaren der <pb n="364" ed="VW"/>katholiciteit.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wanneer zij het Woord en de Geest weer laten spreken midden uit het symbool en dat symbool weer dopen in de Pinkstergeest,</seg> <seg n="43.2.2">omdat het op drift geraakt was op allerlei wind van leer uit de ijdele filosofie van menselijke wijsheid,</seg> <seg n="43.2.3">dan blijft de band der enigheid hun toch dierbaar.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ze hebben niet met de Wederdopers een hemels Jeruzalem voor de tijd willen oprichten,</seg> <seg n="43.3.2">maar hebben erkend dat ook de aardse katholiciteit van Rome van waarde is.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">De betekenis van dit tweede moederschap hebben zij wel geweten.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Zij hebben de waarde van het symbool en de liturgie,</seg> <seg n="43.5.2">de betrekkelijke binding tegenover de Geest,</seg> <seg n="43.5.3">niet over het hoofd gezien.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Zij hebben daarvoor plaats overgelaten.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Het werk van Melanchton,</seg> <seg n="44.1.2">die de drie oecumenische symbolen van de Augsburgse Confessie voorop zette en de houding van Calvijn te Genève,</seg> <seg n="44.1.3">die toch ook eenmaal de ondertekening van de drie oecumenische symbolen weigerde,</seg> <seg n="44.1.4">geven daaraan getuigenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Hier zeg ik nog eens dat deze dingen andere beduidenis hebben,</seg> <seg n="45.1.2">ook voor onze tijd.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Wij mogen aan de kerkelijke symbolen een bindende betekenis niet ontnemen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Op de een of andere wijze bezitten ze die.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Maar zij doen dat op de wijze van gereformeerde belijdenisschriften.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Als wij <hi rend="italic">Rome</hi> zeggen tegenover <hi rend="italic">Jeruzalem,</hi></seg> <seg n="45.5.2">dan bedoelen wij nu <hi rend="italic">Genève.</hi></seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">De gereformeerde wereld kent belijdenisschriften naast belijdenisschriften.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Al moge Calvijn aanvankelijk daaromtrent zekere reserves bewaard hebben</seg> <seg n="45.7.2">- de door Langeraad bestreden overlevering zegt dat hij ook bezwaar had tegen de opstelling van de Nederlandse geloofsbelijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="45.7.3">- toch behoort het tot het wezen van het calvinisme,</seg> <seg n="45.7.4">dat de confessies in verschillende vormen bestaan.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Het zijn getuigenissen,</seg> <seg n="45.8.2">die naast elkaar haar rechten hebben.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Maar al mogen het dan niet op lutherse wijze territoriale formulieren van enigheid zijn,</seg> <seg n="45.9.2">zij oefenen toch juist een verenigende functie uit.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Zij zijn gemaakt volgens "een gemeen accoord der gelovigen" (NGB.).<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wij kunnen binding in de kerk niet missen,</seg> <seg n="46.1.2">ook al wordt zij nog zo geestelijk toegepast.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Deze binding is er tenslotte een aan de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De gereformeerde confessies zijn in haar meest vitale gedeelten uitlegkundig en homiletisch gesteld.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Daarom komt op die wijze de vraag aan de orde of door de binding die de symbolen uitoefenen,</seg> <seg n="46.4.2">door het gemeen accoord de uitlegging van de Heilige Schrift ook wordt belemmerd.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Maar men zou,</seg> <seg n="46.5.2">wilde men dit staande houden,</seg> <seg n="46.5.3">evengoed kunnen zeggen dat een preek,</seg> <seg n="46.5.4">die men gehoord heeft,</seg> <seg n="46.5.5">ons thuisgekomen hindert in de juiste lezing van de bijbel.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Goede bijbeluitlegging is echter slechts mogelijk als belijdenis.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Geleerde onderzoekingen kunnen op zichzelf buitengewoon belangrijk en interessant zijn,</seg> <seg n="46.7.2">zonder dat ze nog de belijdenis-zin van de Schrift opleveren.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">De exegese mag nooit archeologisch worden.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Zij moet steeds geestelijk blijven.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Ik denk bijv. aan een boek als Deissmanns <hi rend="italic">Licht vom Osten,</hi></seg> <seg n="46.10.2"><hi rend="italic">dat</hi> vroeger grote opgang heeft gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Men verwachtte van de vondsten aan <pb n="365" ed="VW"/>Egyptische scherven een wijziging in de nieuwtestamentische studie.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Prof. Van Dijk merkte toentertijd reeds op,</seg> <seg n="46.12.2">dat dit onmogelijk was,</seg> <seg n="46.12.3">omdat het in het Nieuwe Testament gaat over religieuze hoofdbegrippen als rechtvaardiging,</seg> <seg n="46.12.4">heiliging enz.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">Een hervormer als Luther kan daarover meer licht ontsteken;</seg> <seg n="46.13.2">maar potscherven kunnen dat niet.</seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Hetzelfde geldt op andere punten,</seg> <seg n="46.14.2">ook als zij minder centraal zijn en al moge het dan in mindere mate gelden,</seg> <seg n="46.14.3">naarmate zij verder uit het middelpunt gelegen zijn.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">Ik denk bijv. aan onderzoekingen over de oudchristelijke kerkorde en liturgie.</seg></s> <s n="46.16"><seg n="46.16.1">Historisch heeft het onderzoek daaromtrent veel opgeleverd.</seg></s> <s n="46.17"><seg n="46.17.1">Lietzmanns <hi rend="italic">Messe und Herrenmahl</hi> bijv. is door prof. Bakhuizen van den Brink het openen van een nieuw theologisch studievak genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="46.18"><seg n="46.18.1">Maar hoe belangrijk ook,</seg> <seg n="46.18.2">zulk onderzoek verloopt niet in de bedding van een kerkelijke belijdenis.</seg></s> <s n="46.19"><seg n="46.19.1">Het geeft geen bepaalde antwoorden op bepaalde vragen van de gemeente.</seg></s> <s n="46.20"><seg n="46.20.1">Het voert niet tot een kerkelijke beslissing,</seg> <seg n="46.20.2">die van betekenis kan zijn juist voor onze tijd.</seg></s> <s n="46.21"><seg n="46.21.1">Niemand kan het daarvan in gemoede verwachten.</seg></s> <s n="46.22"><seg n="46.22.1">De centrale <choice><sic>vragen oeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vragen moeten</corr></choice> steeds meewerken niet alleen,</seg> <seg n="46.22.2">maar zij moeten ook de richting van de uitlegging der Schrift bepalen.</seg></s> <s n="46.23"><seg n="46.23.1">Bij de toepassing van de Woorden Gods werken steeds een aantal mystieke factoren mee,</seg> <seg n="46.23.2">die de beslissing brengen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Men merkt dit,</seg> <seg n="47.1.2">zodra men in aanraking komt met een onderzoeker,</seg> <seg n="47.1.3">die door zulke invloeden geleid wordt.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Ik denk nu aan Newman.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Newman was een groot kenner van de oude christenheid.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Maar hij was geen archeoloog.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Zijn eigen zaligheid was ten nauwste bij zijn wetenschappelijke arbeid betrokken.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Men merkt dadelijk welk een verschil dat maakt.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Men komt in gevaar als men in de buurt van Newman komt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Men merkt dat men niet m et een oudheidkundige maar met een belijder te doen heeft.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Er staat een storm van Geest om hem heen en men voelt dat een beslissing waartoe hij komt,</seg> <seg n="47.9.2">de strekking heeft zich ook aan ons te gaan opleggen.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Er is kerkvormende macht in Newmans geschriften.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zo is de band tussen Schrift en Confessie.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Een exegese buiten de Confessie om heeft geen betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Dit behoeft men niet <hi rend="italic">cum grano salis</hi> te verstaan.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het geldt in volstrekte zin Maar men moet het wel kerkelijk en geestelijk verstaan.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Men zou er niet met prof. Doedes over hebben kunnen spreken,</seg> <seg n="49.3.2">maar wel met Calvijn.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Of liever Calvijn zou er met ons over kunnen spreken,</seg> <seg n="49.4.2">want hij is de leermeester van dit soort exegese.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wanneer men daarom een bijbelonderzoek wenst dat helemaal los staat van de kerkelijke belijdenis,</seg> <seg n="50.1.2">dan berust dat op een gebrek aan begrip voor de <pb n="366" ed="VW"/>zaken waarom het hier gaat.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Het is de natuurlijke functie van een belijdenis,</seg> <seg n="50.2.2">dat de Schrift daarin haar gemeentelijke uitlegging vindt.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Ook de toetsing van een belijdenis aan de Schrift moet men niet al te literarisch opvatten.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het is niemand mogelijk zich door een willekeurige wilsdaad enige ogenblikken buiten de belijdenis te plaatsen en die om zo te zeggen voor de duur van een synode op te schorten.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Een bepaald procédé laat zich daarvoor niet aangeven.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Maar zeker is dat ook de hedendaagse kerkgeschiedenis niet denkbaar is zonder wisselwerking van Schrift en belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Zo blijft het er dan bij dat op de beide hoofdpunten,</seg> <seg n="51.1.2">de kerkelijke binding en de uitlegging van de Heilige Schrift,</seg> <seg n="51.1.3">de kerkelijke belijdenissen hun betekenis nooit zullen verliezen.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Een bepaalde methode die aangeeft hoe de belijdenis in allerlei opzicht zal fungeren,</seg> <seg n="51.2.2">is niet op te stellen.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De <hi rend="italic">artikelen</hi> van een belijdenis hebben in dat opzicht een gevaarlijke naam,</seg> <seg n="51.3.2">omdat men bij een wet ook van artikelen spreekt.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Maar <hi rend="italic">articulus</hi> betekent eigenlijk lid van een samenhang of organisme.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De paulinische spreekwijze van hoofd,</seg> <seg n="51.5.2">lichaam en leden moet ook hier in gedachten gehouden worden.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Er zal altijd Geest mee gemoeid zijn.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Maar daarom kan men ook niet spreken van afschaffen of niet-afschaffen van de formulieren van enigheid.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Zij zijn er gekomen,</seg> <seg n="52.2.2">zelfs enigszins tegen de zin van Calvijn.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Zij blijven ook omdat zij een functie hebben.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Het is een dwaasheid als men op grond van enig reglementsartikel zou willen beweren,</seg> <seg n="53.1.2">zoals wel gedaan is,</seg> <seg n="53.1.3">dat bijv. in onze kerk alleen de belijdenisvragen en de proponentsformule bindend zouden zijn.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Veranderingen in het wezen van de kerk kunnen nooit door reglementen worden aangebracht.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Even ongerijmd acht ik de vaak vernomen bewering dat ze nooit afgeschaft zijn.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Een oude gewoonte schaft men af,</seg> <seg n="54.2.2">maar geen kerkelijke belijdenis.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Alleen in een juridisch proces zou dat woord te gebruiken zijn.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">In een kerkelijke procedure is het niet op zijn plaats.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">In verband met dit geestelijk karakter is er ook gradatie en nuancering in de binding en de regeling des geloofs door de kerkelijke symbolen.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Er zijn sommige gedeelten in de belijdenisschriften,</seg> <seg n="55.2.2">die meer het echte symbool-karakter dragen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Zoals bij artikel 8 Ned. geloofsbelijdenis (Drieëenheid),</seg> <seg n="55.3.2">dat herinnert aan het Athanasianum.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Men beroept zich daar aan het slot ook op de drie oecumenische symbolen.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">De vorm is hier uit de aard der zaak vaster en verwant aan de liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Maar haar eigenlijke betekenis ligt in de homiletische stukken,</seg> <seg n="56.1.2">waarin het hart der Reformatie en het <hi rend="italic">cor ecclesiae</hi> klopt.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Het binnenste van het kerkelijk symbool wordt hier ontplooid,</seg> <seg n="56.2.2">en van hieruit werkt de confessie vooral regelend op de prediking.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Deze stukken over de rechtvaardiging door het geloof en de heiligmaking,</seg> <seg n="56.3.2">zoals ze te vinden zijn in artikel 22, 23, 24 van de Ned. geloofsbelijdenis en in zondag 23 en 24 van de Heidelbergse <pb n="367" ed="VW"/>catechismus en verder die over de vrije genade en alles wat daarmee in verband staat,</seg> <seg n="56.3.3">geven aan de gereformeerde symbolen hun eigenlijk karakter.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Deze artikelen schijnen minder bindend en meer regelend,</seg> <seg n="56.4.2">door middel van de verkondiging,</seg> <seg n="56.4.3">te werken.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Een dogma,</seg> <seg n="56.5.2">in de oud-kerkelijke zin van het woord,</seg> <seg n="56.5.3">is er niet mee gemoeid.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Maar toch is het gemeen accoord,</seg> <seg n="56.6.2">waarvan de belijdenis de uitdrukking is,</seg> <seg n="56.6.3">vooral hiervoor bedoeld.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">De belangrijkste beslissing,</seg> <seg n="56.7.2">die onze kerkhistorie kent,</seg> <seg n="56.7.3">die van Dordt,</seg> <seg n="56.7.4">had hierop betrekking.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">En het enige symbool,</seg> <seg n="56.8.2">dat in de loop onzer kerkhistorie ontstond,</seg> <seg n="56.8.3">dat van Dordt,</seg> <seg n="56.8.4">hield zich hiermee bezig.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">In verband daarmee moet men ook de aard van de binding der gereformeerde confessies zien.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Deze is meer homiletisch dan begripsmatig.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het is de pastoraal,</seg> <seg n="57.3.2">die de doorslag geeft.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Daarnaast moet nog gewezen worden op de kerk en de sacramenten,</seg> <seg n="58.1.2">zoals die in de gereformeerde belijdenissen voorkomen.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Vooral de sacramenten worden uitvoerig besproken,</seg> <seg n="58.2.2">tegenover de mis.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Beide zijden,</seg> <seg n="59.1.2">de rechtvaardiging door het geloof en de vraag van kerk en sacramenten zijn in onze tijd weer sterk naar voren gekomen.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">De gereformeerde belijdenissen zijn meer aan de <choice><sic>orde vande dag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">orde van de dag</corr></choice> dan sedert lange tijd.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Ook in dit opzicht dat het een gemeentelijke aangelegenheid is en niet enkel een zaak van theologen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">In onze tijd gaat het weer om het karakter van het goddelijk recht.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">De wereldgeschiedenis draait erom.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="354" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J. J. van Toorenenbergen, <hi rend="italic">De Symbolische Schriften der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 1869<hi rend="superscript">1</hi>; H. E. vinke, <hi rend="italic">Libri symbolici Ecclesiae Reformatae Nederlandicae, Utrecht</hi> 1846.</p></note>
<pb n="355" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">ThWNT.,</hi><choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">dl.</hi></corr></choice><hi rend="italic">16,k.599.</hi></p></note>
<pb n="356" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Calvijn, Adversus Petri Caroli Calumnias (CR.</hi> 35, 315 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. Bellarininus, <hi rend="italic">Disputationes 1,</hi> 5, boek 111, 19, p. 501, geciteerd naar Friedrich Loofs, <hi rend="italic">Symbolik oder christliche Konfessionskunde, dl.</hi> 1, Tübingen/Leipzig 1902, p. 65. Het citaat vervolgt: "non ergo habemus idem symbolum, si in explicatione dissidemus."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="359" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Voor Harnacks opvatting vgl. i.h.b. zijn artikel <hi rend="italic">Apostolisches Symbolum in RE.</hi> 1, 741-755; voor die van F. Kattenbusch vgl. dez., <hi rend="italic">Das apostolische Symbol</hi> (2 din., 1894, 1900), i.h.b. p. 329 vv., 728 vv. Voor meer recente gegevens vgl. J. N. D. Kelly, <hi rend="italic">Early Christian Creeds,</hi> Londen 1972<hi rend="superscript">3</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. J. de Gellinck, <hi rend="italic">Patristique et moyen age,</hi> dl. 1, Brussel enz. 1949, i.h.b. hfdst. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht, dl.</hi> 1, münchen/Leipzig 1923, p. X v., 456 vv. en passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. A. von Harnack, DG., passim, i.h.b. <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 1, § 3.</p></note>
<pb n="360" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Augustinus, in het <hi rend="italic">Enchiridion,- *</hi> zie ook boven p. 320, noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>In de preek van de 21e zondag na Trinitatis ( <hi rend="italic">WA.</hi> 32, 137).</p></note>
<pb n="362" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Dante Alighieri, </hi><choice><sic>DivinaCommedia</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Divina Commedia</hi></corr></choice><hi rend="italic"> III (Paradiso),</hi><choice><sic>Canto33</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Canto 33</hi></corr></choice><hi rend="italic">,i.h.b.115-120.</hi></p></note>
<pb n="365" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Adolf Deissmann, <hi rend="italic">Licht vom Osten.</hi> Das Neue <hi rend="italic">Testament und die neuentdeckten</hi> Texte <hi rend="italic">der hellenistisch-römischen Welt,</hi> <choice><sic>Ie dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1e dr.</corr></choice> Tübingen 1908, 4e nieuw bewerkte dr. 1923.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Mogelijk mondelinge uitspraak, in "het oude gezelschap van rooms-katholieke en protestantse theologen" (mededeling prof. J. N. Bakhuizen van den Brink).</p></note>
<pb n="367" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, in manuscript voorhanden, gehouden voor de Theologische Faculteitsvereniging te Groningen, in januari 1940; niet eerder gepubliceerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Mogelijk doelt Noordmans hier op de oefeningen in ritmisch zingen, na het verschijnen van de bundel- 1938. Overigens begon men daarmee te Groningen eerst in de loop van 1940.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor een algemeen overzicht van deze gegevens vgl. Hans *Lietzmann*, <hi rend="italic">Geschichte der alten Kirche</hi> (4 dln.), dl. 2, Berlijn 1953 2, p. 100<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>1 19. Voor gedetailleerde bijdragen van Lietzmann zie de literatuurlijst in <hi rend="italic">RGG. 3</hi> 1, 512 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. hiervoor <hi rend="italic">Noordmans' Augustinus;</hi> in deze uitgave: dl. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n5" type="end" place="end" n="5"><p>"Een ontwerp voor haar Confession verkregen de Franse kerken op het laatste ogenblik en zijns ondanks van Calvijn", aldus J. N. Bakhuizen van den Brink in <hi rend="italic">De Nederlandse Belijdenisgeschriften,</hi> Amsterdam 19401, 19762 p. 53; vgl. ook Calvijns <hi rend="italic">Brieven,</hi> nr. 3056 en 30615 <hi rend="italic">(CR.</hi> 45, 525 en 540).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Aldus op de synode van Pinksteren 1565 te Antwerpen, in art. 1: "Qu'a u commencement de chaque Synode, on ait <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> faire lecture de la Confession de foy des Eglises en ce pais; tant pour protesten de notre union que pour adviser s'il ni a rien <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> changer ou amender"; vgl, Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 17. Noordmans vermeldt hier (in het manuscr.) abusievelijk het jaartal 1563, wellicht de Antwerpse synode verwarrend met die van Armentières in 1563, waar de Confessie werd 'gearresteerd' en ter ondertekening door de ambtsdragers werd voorgedragen (Bakhuizen, a.w., p. 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n7" type="end" place="end" n="7"><p>De mening, als zou de Geloofsbelijdenis om de drie jaar te reviseren zijn, is afkomstig van J.J. van Toorenenbergen, <hi rend="italic">De symbolische </hi><choice><sic>geschri ften</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">geschriften</hi></corr></choice><hi rend="italic"> der N. H. Kerk,</hi> Utrecht 1895<hi rend="superscript">2</hi>. p. XXXVII; zij berustte op een interpretatie van art. 50 der Dordtse Kerkorde. A. Kuyper <pb n="368" ed="VW"/>heeft deze opvatting bestreden, vgl. zijn <hi rend="italic">Revisie der revisie-legende,</hi> Amsterdam 1879, p. 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Het betreft hier Calvijns weigering om, na de beschuldiging van Caroli omtrent de orthodoxie van de geloofsbelijdenis van Genève van 1537, het Athanasianum te ondertekenen; vgl. <hi rend="italic">CR.</hi> 38, 106 vv. en W. Nijenhuis, <hi rend="italic">Calvinus Oecumenicus,</hi> Den Haag 1959, p. 98 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De door L. A. van Langeraad in zijn <hi rend="italic">Guido de Bray. Zijn leven en werken,</hi> Zierikzee 1884, p. 97 vv. bestreden opvatting, betreft een - door M. Schoock gedane en volgens Langeraad onbetrouwbare - mededeling, dat Calvijn c.s. liever hadden gezien, dat men de Franse Confessie had aangenomen. Zie ook boven, p. 362, en noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Deel van de ondertitel van de Nederlandse geloofsbelijdenis: "Gemaakt met een gemeen accoord door de gelovigen, die in de Nederlanden overal verstrooid zijn. . ." (vgl. J.N. Bakhuizen van den Brink, a.w., p. 61).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-betekenis-van-de-kerkelijke-symbolen-voor-onze-tijd.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Over de specifieke aantrekkingskracht, die een denker als Newman op de kerk en ieder, die zich met hem bezighoudt, naar zijn mening uitoefent, heeft Noordmans zich verscheidene malen uitgelaten, zie ook <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 3 en dl. 6.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="24" xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis" decls="#bibl-noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis">
<pb n="369" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De leer van God de Vader in de Nederlandse Geloofsbelijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">[Toen in 1555 de godsdienstvrede van Augsburg werd gesloten en voor de lutherse confessie reeds een zekere afsluiting was bereikt,</seg> <seg n="2.1.2">stond de gereformeerde belijdenis nog in de kinderschoenen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De Gallicana en de Belgica zijn ontstaan in 1559 en 1561.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zij konden niet deelnemen aan de pacificatie in de lutherse landen,</seg> <seg n="2.3.2">maar moesten tegenover Rome blijven staan in een houding van verweer.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De calvinistische hervorming had een vacuüm om zich heen en de prediking vond geen beveiliging in de gezindheid van een vorst of in de grenzen van een gebied.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daarom moest zij zich bedienen van enige eenvoudige,</seg> <seg n="2.5.2">nieuwe instellingen,</seg> <seg n="2.5.3">waardoor oud-christelijke motieven,</seg> <seg n="2.5.4">gaven en krachten konden worden gebonden,</seg> <seg n="2.5.5">die bij Luther verloren zijn gegaan.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">In het gebied van de Augsburgse confessie,</seg> <seg n="2.6.2">waar men meer op een bestand bedacht was,</seg> <seg n="2.6.3">werden de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="2.6.4">de gemeentelijke tucht en ten dele ook de diakonale armenzorg als te gevaarlijk beschouwd.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Calvijn had deze drie juist nodig,</seg> <seg n="2.7.2">omdat zijn kerk zelfstandig en weerbaar moest zijn.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Zo ontstond binnen de kerk een levenswijze die,</seg> <seg n="2.8.2">meer dan dit vroeger bij het gros van] de leken het geval was geweest,</seg> <seg n="2.8.3">onder regelrecht beslag van de prediking lag en die binnen de kerk een standaard van menselijkheid schiep van geheel eigen soort.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Zonder,</seg> <seg n="2.9.2">zoals de dopersen,</seg> <seg n="2.9.3">een greep te kunnen doen naar het hemelleven,</seg> <seg n="2.9.4">wilden de gereformeerden toch als schildwacht staan voor de eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">In de uitverkiezing hielden zij vast aan een heilige bestemming,</seg> <seg n="2.10.2">waaraan zij al het aardse ondergeschikt wensten te maken.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">En dit levensgebied zochten zij te beschermen door een strenge tucht,</seg> <seg n="2.11.2">opdat de Evangelieverkondiging,</seg> <seg n="2.11.3">naar de uitgesproken bedoeling van Calvijn,</seg> <seg n="2.11.4">ook op aarde niet geheel zonder uitwerking zou zijn en de instellingen bescherming zouden genieten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Hiermee hangt het samen,</seg> <seg n="3.1.2">dat in onze geloofsbelijdenis de schepping niet in zo absolute zin een geloofsartikel kan zijn als dat elders het geval was of bleef.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Alle christenen geloven wel dat God de wereld geschapen heeft,</seg> <seg n="3.2.2">maar zij gaan niet allen in gelijke mate daarvan uit.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Sommigen leggen er grote nadruk op,</seg> <seg n="3.3.2">dat de bijbel,</seg> <seg n="3.3.3">als oorkonde der openbaring,</seg> <seg n="3.3.4">niet in de eerste plaats geschreven is om ons ermee bekend te maken,</seg> <seg n="3.3.5">dat God alle dingen gemaakt heeft,</seg> <seg n="3.3.6">maar vooral opdat wij zouden weten dat Hij zijn Zoon op aarde gezonden heeft.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wanneer ons gevraagd wordt wat de inhoud van het Evangelie en van de prediking is,</seg> <seg n="3.4.2">dan zullen wij ook altijd dat laatste noemen <pb n="370" ed="VW"/>en niet het eerste.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De bijbel is niet een geschiedverhaal,</seg> <seg n="3.5.2">waarin alle feiten op eenzelfde vlak worden gedragen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Naast en boven het 'er is geschied' houdt het 'er staat geschreven' een toepassende kracht.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Op de wijze van de profetie brengt het de dingen naar ons toe.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Er is zaligmakende richting in de bijbelse geschiedenis en de profetische en apostolische beschrijving onderstreept die.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Het is het ambt van de Heilige Geest die historie tenslotte in ons hart te schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer dat gebeurt kunnen wij tot de drie stukken,</seg> <seg n="4.1.2">die men in het werk van de drieënige God vaak onderscheidt</seg> <seg n="4.1.3">- schepping,</seg> <seg n="4.1.4">verlossing en heiliging</seg> <seg n="4.1.5">- ook onmogelijk in eenzelfde verhouding staan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De mededeling van elk van die stukken maakt in onze harten zulke verschillende reacties wakker,</seg> <seg n="4.2.2">dat zij bijna niet te vergelijken zijn.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wij zouden misschien aldus kunnen onderscheiden:</seg> <seg n="4.3.2">de schepping is geschied,</seg> <seg n="4.3.3">de verlossing staat geschreven en de heiliging wordt gepredikt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daaruit blijkt dan,</seg> <seg n="4.4.2">dat deze drie niet in hetzelfde vlak liggen en dat de zaligmakende kracht van de mededeling in onze richting toeneemt.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Pas het laatste,</seg> <seg n="4.5.2">"dat niet alleen aan anderen,</seg> <seg n="4.5.3">maar ook aan mij vergeving der zonden,</seg> <seg n="4.5.4">eeuwige gerechtigheid en zaligheid van God geschonken is" (zondag 7),</seg> <seg n="4.5.5">alleen dat maakt het geloof 'zaligmakend'.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De kracht van het Evangelie</seg> <seg n="4.6.2">- aldus Luther</seg> <seg n="4.6.3">- zit in de voornaamwoorden,</seg> <seg n="4.6.4">het 'ik' en het 'mijn'.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zulk een troost kan mij de mededeling,</seg> <seg n="5.1.2">dat God mij geschapen heeft,</seg> <seg n="5.1.3">als afzonderlijk stuk van de werken Gods,</seg> <seg n="5.1.4">niet bieden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Integendeel,</seg> <seg n="5.2.2">dat maakt mij niet zalig,</seg> <seg n="5.2.3">maar herinnert mij aan mijn ellende.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De belijdenis van de schepping neemt de vorm aan van kennis van ellende.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat is de reformatorische opvatting van de plaats der schepping in onze geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De indeling van onze Heidelbergse catechismus is bekend.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Op de vraag,</seg> <seg n="5.6.2">hoeveel stukken wij voor onze zaligheid in leven en sterven nodig hebben,</seg> <seg n="5.6.3">luidt het antwoord:</seg> <seg n="5.6.4">"Drie stukken:</seg> <seg n="5.6.5">ten eerste,</seg> <seg n="5.6.6">hoe groot mijn zonden en ellende zijn;</seg> <seg n="5.6.7">ten andere,</seg> <seg n="5.6.8">hoe ik van al mijn zonden en ellende verlost worde;</seg> <seg n="5.6.9">ten derde,</seg> <seg n="5.6.10">hoe ik Gode voor zulk een verlossing zal dankbaar zijn."</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het is duidelijk dat,</seg> <seg n="5.7.2">waar elders in de eerste plaats van de schepping sprake is en van de vermogens die de mens zijn ingeschapen,</seg> <seg n="5.7.3">of tenminste van kleine overblijfselen van het beeld van God,</seg> <seg n="5.7.4">hier rondweg de ellende beleden wordt.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De kennis der ellende wordt in zondag 2 wel uit de wet afgeleid,</seg> <seg n="5.8.2">maar in zondag 3 wordt zij toch aan de schepping gemeten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">En het resultaat van die vergelijking wordt geboekt in vraag en antwoord 8:</seg> <seg n="6.1.2">onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Die vorm neemt de belijdenis der schepping hier tenslotte aan.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarmee wordt dan ook de eis van de kerkvader Augustinus vervuld,</seg> <seg n="7.1.2">dat de kennis en het spreken van de christen de vorm van een <hi rend="italic">belijdenis moeten</hi> aannemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De drie stukken moeten zich daarin tot één geheel laten verbinden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zij moeten verenigd worden tot een getuigenis van een eigen karakter,</seg><pb n="371" ed="VW"/> <seg n="7.3.2">waarin God tot zijn ere komt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dat kan wel,</seg> <seg n="7.4.2">wanneer de belijdenis ellende,</seg> <seg n="7.4.3">verlossing en dankbaarheid tot uitdrukking brengt<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="7.5"><seg n="7.5.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> verstaat,</seg> <seg n="7.5.2">waarom verlossing nodig is,</seg> <seg n="7.5.3">als wij onze ellende beleden hebben met de woorden van zondag 3.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">En ook,</seg> <seg n="7.6.2">dat het derde en laatste dan dankbaarheid zal zijn.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Tussen de toonhoogte van de belijdenis der ellende en die der dankbaarheid is een verschil,</seg> <seg n="7.7.2">zo groot,</seg> <seg n="7.7.3">dat in de confessie als vanzelf de rijzing komt,</seg> <seg n="7.7.4">die haar maakt tot een lofprijzing van God.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Maar ons getuigenis kan geen ware belijdenis zijn,</seg> <seg n="7.8.2">als wij in het eerste deel enige uitspraken doen over natuur en geest,</seg> <seg n="7.8.3">verstand en wil,</seg> <seg n="7.8.4">om daarmee iets over het wezen van Schepper en schepsel te zeggen;</seg> <seg n="7.8.5">wanneer wij dan daarna het dogma tot leidraad nemen,</seg> <seg n="7.8.6">om een voorstelling te geven van de verlossing,</seg> <seg n="7.8.7">zoals die in de bijbel is geopenbaard;</seg> <seg n="7.8.8">terwijl wij dan in de derde plaats spreken over de genade,</seg> <seg n="7.8.9">zoals die in de kerk,</seg> <seg n="7.8.10">met name door de sacramenten ons wordt toegeleid.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Dat is de roomse manier.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">In de belijdenis blijven dan drie werelden onverbonden staan:</seg> <seg n="7.10.2">de natuur,</seg> <seg n="7.10.3">de bijbel en de kerk.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">In de eerste komen de mensen dan voor als begaafden,</seg> <seg n="7.11.2">in de tweede als zondaren en in de derde als heiligen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Dit wordt tot uitdrukking gebracht,</seg> <seg n="7.12.2">als wij de belijdenis laten gaan over schepping,</seg> <seg n="7.12.3">verlossing en heiliging of heiligmaking.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Min of meer consequent heeft dit alles plaats in de roomse geloofsleer.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De natuurlijke theologie,</seg> <seg n="7.14.2">met haar wortelen in natuur en cultuur,</seg> <seg n="7.14.3">legt dan de grondslagen.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Zij leert de waarde van de mens die ook na de val in positieve zin voorwerp van belijdenis kan zijn.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Zij mag met bescheidenheid naar voren worden gebracht en met een zekere onbevangenheid spreken roomse theologen er dan ook over.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">De dankbaarheid heeft voor hen haar natuurlijke plaats eigenlijk bij dit eerste stuk van de belijdenis.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Het derde stuk gaat over de heiligen.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">Zij hebben deel aan de vleeswording van de Zoon,</seg> <seg n="7.19.2">die zich in hen voortzet.</seg></s> <s n="7.20"><seg n="7.20.1">Dankbaarheid is niet het geschikte woord om hun levensgevoel te vertolken.</seg></s> <s n="7.21"><seg n="7.21.1">Daarvoor is de heiligheid hun te eigen,</seg> <seg n="7.21.2">te veel één met hun wezen.</seg></s> <s n="7.22"><seg n="7.22.1">De heiligen brengen,</seg> <seg n="7.22.2">vooral voor de moderne roomse,</seg> <seg n="7.22.3">na Newman,</seg> <seg n="7.22.4">het wezen der kerk tot uitdrukking.</seg></s> <s n="7.23"><seg n="7.23.1">Mocht men vroeger bij voorkeur de <hi rend="italic">veiligheid</hi> in de kerk naar voren brengen,</seg> <seg n="7.23.2">als men haar vergeleek met de arke Noachs,</seg> <seg n="7.23.3">thans hoort men vaak daarvoor de <hi rend="italic">heiligheid</hi> in de plaats stellen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tussen deze beide werelden ligt dan in het midden de wereld van de bijbel,</seg> <seg n="8.1.2">waarin de drie stukken,</seg> <seg n="8.1.3">die de gereformeerde belijdenis uitmaken,</seg> <seg n="8.1.4">een plaats moeten vinden:</seg> <seg n="8.1.5">niet alleen de verlossing,</seg> <seg n="8.1.6">maar ook de ellende;</seg> <seg n="8.1.7">niet alleen de ellende,</seg> <seg n="8.1.8">maar ook de dankbaarheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ten opzichte van de bijbel en het dogma is er een vergaande overeenstemming tussen ons en Rome.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hier geven de roomse theologen zelf toe,</seg> <seg n="8.3.2">dat bijv. het Oude Testament nauwelijks behoefte heeft om van natuurlijke Godskennis te spreken,</seg> <seg n="8.3.3">omdat de God der openbaring erin spreekt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Pas de latere Griekse boeken brengen haar tegenover de heidenen naar voren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wat ons van hen scheidt is,</seg> <seg n="9.1.2">dat zij de natuurlijke mensenwaarde die wij <pb n="372" ed="VW"/>vertonen en de bovennatuurlijke heiligheid die wij nog niet hebben,</seg> <seg n="9.1.3">in de belijdenis betrekken,</seg> <seg n="9.1.4">althans er zo mee verbinden,</seg> <seg n="9.1.5">dat de tegenstellingen,</seg> <seg n="9.1.6">in de openbaring gegeven,</seg> <seg n="9.1.7">zich niet ten volle kunnen ontplooien.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Tussen de natuur en de kerk komt dan de bijbel in het gedrang.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De belijdenis van zonde,</seg> <seg n="9.3.2">verlossing en dankbaarheid is er wel,</seg> <seg n="9.3.3">maar de dankbaarheid wordt naar voren getrokken,</seg> <seg n="9.3.4">waar zij de natuurlijke gaven geldt,</seg> <seg n="9.3.5">en de belijdenis van zonde naar achteren,</seg> <seg n="9.3.6">waar zij in de sfeer der sacramentele heiligheid haar diepte verliest of in die der ethische heiligheid tot een somber vrezen en beven dreigt te worden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is wel heel merkwaardig om op te merken,</seg> <seg n="10.1.2">dat in de Heidelbergse catechismus het omgekeerde gebeurt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daar geldt de drieledige belijdenis van zonde,</seg> <seg n="10.2.2">verlossing en dankbaarheid.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar nu wordt die van schepping,</seg> <seg n="10.3.2">verlossing en heiligmaking in het midden genomen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Midden in de behandeling van de verlossing uit de eerste trits,</seg> <seg n="10.4.2">wordt de hele tweede trits,</seg> <seg n="10.4.3">met de verlossing weer in het midden,</seg> <seg n="10.4.4">ingelast.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De verlossing komt hier dus nog eens ter sprake als onderdeel van de verlossing uit de hoofdindeling.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dit gebeurt naar aanleiding van de behandeling van de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="10.6.2">die tussen zondag 7 en zondag 23 worden besproken.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Rome wordt in het midden gezet.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">En daaromheen worden de vleugelen van de Reformatie uitgeslagen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wanneer ik zeg dat Rome in het midden staat,</seg> <seg n="11.1.2">dan is dat niet helemaal juist.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De Twaalf artikelen bevatten niet het roomse geloof,</seg> <seg n="11.2.2">maar kortweg 'het geloof',</seg> <seg n="11.2.3">zoals ze door Luther ook vaak genoemd worden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zij geven de christelijke belijdenis naar westerse traditie.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De schepping wordt er ook niet bijzonder naar voren gebracht;</seg> <seg n="11.4.2">alleen wordt de Vader ook Schepper genoemd,</seg> <seg n="11.4.3">om er de nadruk op te leggen,</seg> <seg n="11.4.4">dat het Nieuwe Testament één is met het Oude.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Overigens vatten zij,</seg> <seg n="11.5.2">zoals onze Catechismus zegt,</seg> <seg n="11.5.3">de beloften van het Evangelie in één hoofdsom samen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">- Maar omdat deze samenvatting traditioneel is geworden heeft zij meer de invloed van de geschiedenis ondergaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De Twaalf artikelen vormden dikwijls het raam voor de uitleggingen,</seg> <seg n="12.1.2">die van het christelijk geloof gegeven werden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En in die verklaringen kwam de roomse neiging op,</seg> <seg n="12.2.2">om bij het eerste artikel te spreken over de schepping,</seg> <seg n="12.2.3">waaraan de mens zijn waarde ontleent,</seg> <seg n="12.2.4">en niet over de Vader,</seg> <seg n="12.2.5">aan wie hij zijn schulden belijdt.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het eerste deel van de geloofsleer was dan,</seg> <seg n="12.3.2">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="12.3.3">gewijd aan de behandeling van de natuurlijke verhouding tot God en de natuurlijke kennis van God en op die basis verrees dan pas later het gebouw van de leer der bovennatuurlijke dingen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De kerkhervormers hebben daarom aanvankelijk die traditionele behandeling gemeden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij gingen hier van de traditie op de bijbel terug.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In plaats <pb n="373" ed="VW"/>van de Twaalf artikelen namen zij <hi rend="italic">de voornaamste plaatsen (loci communes</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n3" rend="superscript">3</ref>) uit de bijbel tot leidraad.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zij gingen daarbij vooral uit van de Brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="13.4.2">omdat die reeds een uiteenzetting van het geloof geeft.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zij vonden daar de indeling,</seg> <seg n="13.5.2">die zij ook aan hun dogmatiek wilden geven:</seg> <seg n="13.5.3">ellende,</seg> <seg n="13.5.4">verlossing en dankbaarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dit is,</seg> <seg n="14.1.2">wat ik zou willen noemen,</seg> <seg n="14.1.3">de bijbelplaatsen-vorm van de geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="14.1.4">in onderscheiding van de geloofsartikelen-vorm,</seg> <seg n="14.1.5">die meer traditioneel is.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zij blijven na de Hervorming niet streng gescheiden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het woord 'plaats' heeft oorspronkelijk ook niet de betekenis van bijbelplaats.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En zo konden beide manieren spoedig dooreenlopen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Dit is dan ook gebeurd.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Calvijns Institutie van 1559 heeft weer de traditionele vorm van de geloofsartikelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar ook reeds de Augsburgse confessie van 1530 zet de Drieëenheid in art. 1 voorop;</seg> <seg n="14.7.2">art. 3 handelt van de Zoon;</seg> <seg n="14.7.3">art. 5 van de Heilige Geest;</seg> <seg n="14.7.4">art. 7 en 8 van de kerk;</seg> <seg n="14.7.5">art. 9 en 10 over de sacramenten.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Daartussen staan dan de dingen die wel op de voornaamste plaatsen in de bijbel staan,</seg> <seg n="14.8.2">maar niet in de Twaalf artikelen:</seg> <seg n="14.8.3">erfzonde,</seg> <seg n="14.8.4">rechtvaardiging en de nieuwe gehoorzaamheid of ellende,</seg> <seg n="14.8.5">verlossing en dankbaarheid.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De verantwoording die de hervormers moesten doen,</seg> <seg n="15.1.2">maakte het noodzakelijk dat zij de overgeleverde stukken van hun christelijk geloof duidelijk in hun confessies opnamen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zij hebben aan die stukken,</seg> <seg n="15.2.2">die artikelen,</seg> <seg n="15.2.3">ook nooit getwijfeld.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Luther heeft,</seg> <seg n="15.3.2">altijd onbevangen over 'het geloof' gesproken.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar het eigene,</seg> <seg n="15.4.2">wat zij over dat geloof te zeggen hadden,</seg> <seg n="15.4.3">over erfzonde,</seg> <seg n="15.4.4">rechtvaardiging door het geloof,</seg> <seg n="15.4.5">uitverkiezing;</seg> <seg n="15.4.6">of over Wet en Evangelie,</seg> <seg n="15.4.7">bekering en geloof,</seg> <seg n="15.4.8">dat nam als vanzelf een andere vorm aan.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het deed meer denken aan een preek,</seg> <seg n="15.5.2">of zelfs een bijbellezing.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zoals dan ook de <hi rend="italic">loci</hi> van de vroegste schrijvers over de protestantse geloofsleer een leidraad wilden geven bij de lezing van de Heilige Schrift.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij hebben nu enkele gegevens in handen,</seg> <seg n="16.1.2">die het ons begrijpelijk maken,</seg> <seg n="16.1.3">hoe het komt,</seg> <seg n="16.1.4">dat de Heidelbergse catechismus twee indelingen heeft,</seg> <seg n="16.1.5">beide in drie stukken,</seg> <seg n="16.1.6">die allebei de verlossing in het midden hebben staan.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De eerste sluit zich direct aan bij de lezing van de bijbel,</seg> <seg n="16.2.2">de andere volgt de drie artikelen van de Apostolische geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En de manier waarop van zondag 8 tot 22 de Twaalf artikelen worden uitgelegd,</seg> <seg n="16.3.2">doet in sommige opzichten</seg> <seg n="16.3.3">- niet in alle</seg> <seg n="16.3.4">- nog denken aan de roomse beschouwingswijze.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Zondag 9 en 10 bevatten een leer van de schepping en de voorzienigheid,</seg> <seg n="16.4.2">die weinig verband houdt met de belijdenis van elielndein zondag 2-4.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zondag 9 en 10 vormen ook geen goede inleiding op zondag 11,</seg> <seg n="16.5.2">waar de naam Jezus zo verklaard wordt,</seg> <seg n="16.5.3">dat Hij ons zalig maakt en van al onze zonden verlost.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Bij <pb n="374" ed="VW"/>de hoofdindeling maakt de behandeling van de ellende het wel duidelijk,</seg> <seg n="16.6.2">waarom er verlossing nodig is,</seg> <seg n="16.6.3">maar bij de verklaring van de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="16.6.4">waarbij de verlossing weer in het midden staat van drie delen,</seg> <seg n="16.6.5">doet de leer der voorzienigheid dat niet.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Zij maakt niet duidelijk,</seg> <seg n="16.7.2">waarom Jezus op aarde gekomen is.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zij rept niet van de zonde en stelt ons tot de Vader in een natuurlijkerwijze dragelijke verhouding.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Deze laatste staat logisch niet in betrekking tot wat er van zondag 11 af volgt.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wij kunnen die beide zondagen 9 en 10 alleen plaatsen als wij zien dat wij daarmee in een ander veld staan.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Zij grijpen terug op een voorzienigheidsgeloof dat niet tot de eeuwige verkiezing doorgaat,</seg> <seg n="16.11.2">maar dat alle mensen kunnen hebben.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Het is vlakker dan dat van de echte gelovigen,</seg> <seg n="16.12.2">hoeveel warmte het ook nog moge bezitten.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Het is een stukje natuurlijke religie die de heidenen ook zouden kunnen hebben.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Natuurlijk gaat dit niet helemaal op. Zondag 9 en 10 kunnen niet helemaal uit de toon van het boek vallen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij grijpen door hun innigheid ook terug op zondag 1 en preluderen op zondag 23.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar voor zover zij dat doen,</seg> <seg n="17.3.2">staan zij niet op hun plaats;</seg> <seg n="17.3.3">en voor zover zij het niet doen,</seg> <seg n="17.3.4">laten zij ons zien,</seg> <seg n="17.3.5">hoe de schepping staat in de roomse geloofsleer,</seg> <seg n="17.3.6">en hoe zij in de onze daar geen goede figuur maakt.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Wij nemen niet aan,</seg> <seg n="17.4.2">dat wij een dubbele verhouding tot God hebben,</seg> <seg n="17.4.3">de ene voor dit leven,</seg> <seg n="17.4.4">de andere voor het eeuwige leven.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wij geloven,</seg> <seg n="17.5.2">dat wij de keus hebben tussen leven en dood.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Tussen de vloek der wet en de beloften van het Evangelie.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">En dat wij buiten dat Evangelie geen <hi rend="italic">pied </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> terre</hi> hebben.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wanneer wij nu verder vragen hoe het in dit opzicht staat met de Nederlandse geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="18.1.2">dan zou men,</seg> <seg n="18.1.3">oppervlakkig gezien,</seg> <seg n="18.1.4">geneigd zijn te zeggen,</seg> <seg n="18.1.5">dat deze nog veel meer onder invloed staat van de traditionele beschouwingen en dat zij van de bijbelplaatsen weer geheel tot de geloofsartikelen is teruggegaan.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Immers zij heeft de indeling van Calvijns Institutie gevolgd,</seg> <seg n="18.2.2">op het spoor van de Franse,</seg> <seg n="18.2.3">die in hoofdzaak van de hand van de Geneefse hervormer is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De indeling van de Twaalf artikelen is er gevolgd.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">En de geloofsbelijdenis van De Bray is in dat opzicht nog wat strakker van lijn dan de Franse en zeker dan het ontwerp van Calvijn zelf,</seg> <seg n="18.4.2">dat daaraan ten grondslag ligt<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n5" rend="superscript">5</ref>.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Maar als wij nu de Geloofsbelijdenis op het punt van de schepping vergelijken met de Heidelbergse catechismus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="19.1.2">dan blijkt,</seg> <seg n="19.1.3">dat de leer der ellende en die der schepping elkaar in dit geschrift meer doordringen dan in de Heidelberger.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het opzeggen van de twaalf artikelen wordt nauw verbonden met de lezing van de Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het is niet zo als in de Catechismus,</seg> <seg n="19.3.2">dat ze beide een eigen verdeling meebrengen,</seg> <seg n="19.3.3">die dan enigszins kunstmatig worden samengevoegd,</seg> <seg n="19.3.4">zodat de schepping traditioneel behandeld kan worden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Neen,</seg> <seg n="19.4.2">in onze geloofsbelijdenis wordt het trinitarische schema strenger gevolgd.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Er wordt niet eerst over de wet en de zonde gehandeld,</seg> <seg n="19.5.2">om dan pas op de schepping te komen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De Heilige drievuldigheid<pb n="375" ed="VW"/> wordt,</seg> <seg n="19.6.2">na een inleiding over de Godskennis,</seg> <seg n="19.6.3">dadelijk te berde gebracht.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En dan handelen artikel 12 en 13 zoals het schijnt over schepping en voorzienigheid.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">In artikel 14 volgt eerst nog de schepping van de mens en dan pas komt de val en de erfzonde.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Maar wie deze artikelen nauwkeurig leest,</seg> <seg n="19.9.2">merkt,</seg> <seg n="19.9.3">dat hier over schepping en voorzienigheid nergens zo neutraal gesproken wordt als in zondag 9 en 10.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Zij worden veel dieper in de spanningen van de eigenlijke geloofsleer getrokken.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Er is in de confessie van De Bray geen aanleiding om over regen en droogte,</seg> <seg n="19.11.2">vruchtbare en onvruchtbare jaren te spreken.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">De leer der voorzienigheid houdt niet die algemeen-religieuze toon,</seg> <seg n="19.12.2">zodat wij ze ook bijv. bij Plutarchus zouden kunnen terugvinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De leer van schepping en voorzienigheid in onze Confessie is meer bijbels gehouden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zij staat geheel in de sleutel van de val en de daaruit voortvloeiende erfzonde en ellende.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het is geen religieuze idylle die ons hier getekend wordt,</seg> <seg n="20.3.2">maar bijbelse geschiedenis met alles wat daarin voorkomt.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De eerste schepping zien wij daarbij overgaan in de val der boze engelen,</seg> <seg n="21.1.2">"als moordenaars loerende op de kerk".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In het volgende artikel wordt de voorzienigheid Gods zo bepaald,</seg> <seg n="21.2.2">dat God "zijn werk beschikt en doet,</seg> <seg n="21.2.3">ook neer de duivelen en goddelozen onrechtvaardig handelen".</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Artikel 14,</seg> <seg n="21.3.2">waarin de schepping van de mens behandeld wordt,</seg> <seg n="21.3.3">geeft geen uiteenzetting van de waarde des mensen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wel wordt in het begin van het artikel in bijbelse termen over het beeld Gods aan de mens gesproken,</seg> <seg n="21.4.2">maar dat wordt hier bij wijze van tegenstelling gezegd.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Een leer van de mens,</seg> <seg n="21.5.2">in positieve zin,</seg> <seg n="21.5.3">een beeld der ere,</seg> <seg n="21.5.4">wordt er niet gegeven.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Het stuk is geschreven om de demonie van de val tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Het is verwonderlijk dat men dit meestal zo weinig opmerkt en zich midden in het catastrofale geweld van het artikel,</seg> <seg n="21.7.2">als aan strohalmen poogt vast te houden aan de "kleine overblijfselen",</seg> <seg n="21.7.3">waarvan het spreekt.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Dat het wezenlijk over de val en niet over de schepping gaat,</seg> <seg n="21.8.2">althans niet over vormgeving maar over oordeel,</seg> <seg n="21.8.3">dat blijkt nog duidelijker als men de oorspronkelijke Franse tekst van 1561 of de Nederlandse vertaling daarvan van 1562 ter hand neemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Daarin wordt de gelijkenis Gods nog hoger gesteld:</seg> <seg n="21.9.2">"er ontbrak alleen aan dat hij God was."</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Maar dit geschiedt alleen om de val des te dieper te doen zijn en hem "den vee gelijk"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f5" rend="superscript">e</ref> te maken.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Deze uitdrukkingen komen niet voor in de Franse geloofsbelijdenis en zij zijn ook uit de Nederlandse uitgezuiverd.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Deze laatste is later min of meer gehumaniseerd en de demonie is wat teruggedrongen.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">De oorspronkelijke figuur verraadt zich nog slechts in een enkel zinnetje:</seg> <seg n="21.13.2">"Maar als hij in ere was,</seg> <seg n="21.13.3">zo heeft hij het niet verstaan."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Dat is thans enkel een aanhaling uit een psalm,</seg> <seg n="21.14.2">maar was oorspronkelijk uitdrukking<pb n="376" ed="VW"/> voor een opvatting van de val,</seg> <seg n="21.14.3">waarvan de trekken ook elders zijn aan te wijzen.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Het jansenisme heeft daaraan de volste vorm gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Maar ook de meer sobere uitdrukkingswijze van de Franse geloofsbelijdenis en van de herziene Nederlandse blijft zich in dit artikel bezighouden met de val en met de schepping alleen,</seg> <seg n="22.1.2">voor zover zij criterium is voor de diepte daarvan.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De eerste zegt,</seg> <seg n="22.2.2">dat door de vervreemding van God de natuur des mensen helemaal <hi rend="italic">(du tout)</hi> bedorven is en dat deze zijn volmaaktheid verloren heeft,</seg> <seg n="22.2.3">zonder er iets van over te hebben <hi rend="italic">(rien de résidu).</hi></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Wel maakt de mens nog enig onderscheid tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="22.3.2">maar toch belijden wij,</seg> <seg n="22.3.3">dat dit licht in duisternis verandert,</seg> <seg n="22.3.4">als er sprake is van God-zoeken.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Door zijn verstand komt hij geen stap dichter bij Hem.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Met de wil is het evenzo.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Daarmee kan hij wel 'dit of dat' willen,</seg> <seg n="22.6.2">maar de wil blijft gevangen onder de zonde en heeft geen vrijheid ten goede dan alleen voor zover God het geeft.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Men lette hier op de nevenstelling van het <hi rend="italic">goed en kwaad,</hi></seg> <seg n="22.7.2">waartussen wij onderscheid maken,</seg> <seg n="22.7.3">het <hi rend="italic">dit of dat,</hi></seg> <seg n="22.7.4">dat wij willen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Ten opzichte van het oordeel staat het eerste niet hoger dan het laatste met betrekking tot de wil.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Geen overblijfsel <hi rend="italic">(rien de résidu),</hi></seg> <seg n="22.9.2">zo staat het hier.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De kennis des goeds en des kwaads is in deze leer,</seg> <seg n="22.10.2">zoals ook in de bijbel zelf,</seg> <seg n="22.10.3">een moment in de val zelf.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Het onderscheid is niet groter dan tussen het 'dit of dat',</seg> <seg n="22.11.2">dat wij willen.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Het verstand blijft verduisterd,</seg> <seg n="22.12.2">zoals de wil onvrij blijft.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Een leer van de mens,</seg> <seg n="22.13.2">een positieve antropologie,</seg> <seg n="22.13.3">is dit niet.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Het is een ontkenning van verstand en wil in de ware zin dier woorden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Minder kernachtig,</seg> <seg n="23.1.2">wat uitvoeriger en met bijbelteksten bewezen,</seg> <seg n="23.1.3">staan dezelfde dingen in de Nederlandse geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="23.1.4">zoals die te Dordrecht <choice><sic>werd vastgestelde Wel was</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">werd vastgesteld.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s><choice><sic>werd vastgestelde Wel was</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35"> </corr></choice><s n="23.2"><seg n="23.2.1"><choice><sic>werd vastgestelde Wel was</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">Wel was</corr></choice> het artikel,</seg> <seg n="23.2.2">als belijdenis van de val,</seg> <seg n="23.2.3">reeds vroeger ietwat gezuiverd en van zijn bijna-mythologische trekken ontdaan,</seg> <seg n="23.2.4">maar de 'kleine overblijfselen',</seg> <seg n="23.2.5">waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="23.2.6">willen evenmin een grondslag voor een leer van de mens zijn als het 'geen overblijfsel' van de Franse confessie.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">In die laatste wordt gezegd dat,</seg> <seg n="23.3.2">wat over is voor het verkeer met God,</seg> <seg n="23.3.3">van geen betekenis is;</seg> <seg n="23.3.4">in de onze nog bovendien,</seg> <seg n="23.3.5">dat het ons voor God nog schuldiger maakt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Als geheel genomen blijft artikel 14 van onze Confessie een verschil vertonen met het overeenkomstige uit de Franse.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ook nadat de boven aangegeven versobering heeft plaatsgehad,</seg> <seg n="24.2.2">blijft het de beschrijving van een gebeurtenis,</seg> <seg n="24.2.3">terwijl het Franse nog met een toestand rekent.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het is minder verstandelijk dan dat van Calvijn en bezit epische trekken,</seg> <seg n="24.3.2">die aan Vondel en Milton doen denken.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De geschiedenis uit Genesis 3 is erin;</seg> <seg n="25.1.2">de mens heeft het oor geboden "aan het woord des duivels".</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En de gevolgen worden beschreven als in Romeinen 1 en 2.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het is weergave van bijbellezing,</seg> <seg n="25.3.2">meer dan traditionele leer.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Niet een artikel van het Apostolisch Credo,</seg> <seg n="25.4.2">maar een voorname plaats (locus) uit de Schrift.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het is de leer der ellende,</seg> <seg n="25.5.2">naar de hoofdindeling van de Catechismus<pb n="377" ed="VW"/> en niet het stuk der schepping uit zondag 9 en 10.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daarom vraagt men zich af,</seg> <seg n="26.1.2">of de val ook grenzen heeft.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wanneer er dan geen leer van de mens is,</seg> <seg n="26.2.2">ook al laat het artikel na zijn herziening niet meer de hele ruimte tussen God en het vee voor de val open,</seg> <seg n="26.2.3">- als er dan toch geen leer van de mens is;</seg> <seg n="26.2.4">geen juiste bepaling van zijn vermogens:</seg> <seg n="26.2.5">geen verstand,</seg> <seg n="26.2.6">geen wil,</seg> <seg n="26.2.7">maar duisternis en slavernij;</seg> <seg n="26.2.8">als hij tenminste met zijn verstand God niet kan kennen en met de wil het goede niet bereiken;</seg> <seg n="26.2.9">als er althans geen verstand en wil zijn die in een geloofsartikel thuisbehoren,</seg> <seg n="26.2.10">omdat zij aan het verstand en de wil van God niet gelijkvormig zijn;</seg> <seg n="26.2.11">als het goed en het kwaad dat de mens zelf zou kennen,</seg> <seg n="26.2.12">en het 'dit of dat' dat hij kan willen,</seg> <seg n="26.2.13">voor de ere Gods en voor zijn eigen zaligheid zonder betekenis zijn;</seg> <seg n="26.2.14">wanneer het bij de schepping waarmee wij werkelijk in aanraking komen,</seg> <seg n="26.2.15">niet gaat om een vorm,</seg> <seg n="26.2.16">maar om een val</seg> <seg n="26.2.17">- waar zijn dan de grenzen van die val?</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Waar is hij begonnen en waar zal hij eindigen?</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dit is een vreselijke vraag,</seg> <seg n="27.1.2">die wij alleen in het gebed aan God kunnen stellen en daarom ook in de theologie.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wie haar van een andere zijde tracht te benaderen,</seg> <seg n="27.2.2">moet wel tot twijfel en wanhoop vervallen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">- Wanneer in de eerste uitgave van onze Confessie de benedenste grens bij het vee gesteld wordt,</seg> <seg n="27.3.2">dan is dat niet biologisch bedoeld,</seg> <seg n="27.3.3">maar er schuilen bijbelse voorstellingen achter.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">In Psalm 49 maakt de dood de mens,</seg> <seg n="27.4.2">die in waarde</seg> <seg n="27.4.3">- dat is in ere of aanzien</seg> <seg n="27.4.4">- is,</seg> <seg n="27.4.5">maar geen verstand heeft</seg> <seg n="27.4.6">- geen wijze is</seg> <seg n="27.4.7">- aan de beesten gelijk.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Dat is genomen uit de theologie van de oudtestamentische wijsheidsleraars en spreukendichters.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">In Daniël 4 overkomt het Nebukadnezar bij zijn leven.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Onze Geloofsbelijdenis past het op Adam toe:</seg> <seg n="27.7.2">Als hij in ere was,</seg> <seg n="27.7.3">zo heeft hij het niet verstaan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Hij is niet wijs geweest;</seg> <seg n="27.8.2">dat hij daarom aan het vee gelijk geworden is,</seg> <seg n="27.8.3">stond er oorspronkelijk wel,</seg> <seg n="27.8.4">maar werd sedert 1611 vervangen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Dat is enerzijds jammer,</seg> <seg n="27.9.2">omdat de voorstelling nu niet meer compleet is,</seg> <seg n="27.9.3">maar anderzijds is het goed,</seg> <seg n="27.9.4">wijl daarmee het gevaar ondervangen is,</seg> <seg n="27.9.5">dat de val een biologische grens zou krijgen.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Er is van de oudheid af een populaire filosofie,</seg> <seg n="27.10.2">waarin de mens de ruimte tussen God en mens en de dieren restloos opvult.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">De val zou dan kunnen betekenen,</seg> <seg n="27.11.2">dat hij op de benedenste grens werd teruggeworpen.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Wanneer de mens een met rede begaafd dier is <hi rend="italic">(animal nationale)</hi> en hij "het niet verstaan" heeft,</seg> <seg n="27.12.2">maw. zijn rede heeft verloren,</seg> <seg n="27.12.3">dan zou hij aan het vee gelijk worden.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Hij zou niet meer <hi rend="italic">homo sapiens</hi></seg> <seg n="27.13.2"><hi rend="italic">-</hi> d.i. mens</seg> <seg n="27.13.3">- zijn.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Zulke voorstellingen heeft onze Confessie vermeden,</seg> <seg n="27.14.2">omdat zij haar naar de wezenlijke bedoeling van het begin af ook vreemd waren.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Zulk een betrekkelijk veilig terugzinken op een lagere trap,</seg> <seg n="27.15.2">op een beschermende grens,</seg> <seg n="27.15.3">is de val niet.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">Wanneer in art. 14 de verlichte rede en de vrije wil ontkend worden in de gevallen mens,</seg> <seg n="27.16.2">dan is dat erger dan dat de specifieke kenmerken van een soort wegvallen,</seg> <seg n="27.16.3">waardoor deze eenvoudig door een lagere groep zou opgevangen worden.</seg></s> <s n="27.17"><seg n="27.17.1">Een gevallen engel wordt geen mens maar een duivel;</seg> <seg n="27.17.2">een gevallen mens <pb n="378" ed="VW"/>wordt geen dier,</seg> <seg n="27.17.3">maar onder hem dreigt de verdoemenis.</seg></s> <s n="27.18"><seg n="27.18.1">Een grens is hier niet te zoeken;</seg> <seg n="27.18.2">'kleine overblijfselen' hebben in dit verband geen positieve betekenis.</seg></s> <s n="27.19"><seg n="27.19.1">De plaats waar de verlichte rede aanwezig was,</seg> <seg n="27.19.2">wordt buitenste duisternis en de verdwenen vrije wil laat geen ledige plaats achter,</seg> <seg n="27.19.3">maar schept een chaos.</seg></s> <s n="27.20"><seg n="27.20.1">Het is een val en geen vorm die wij in art. 14 belijden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Toch zijn wij altijd weer geneigd in de 'kleine overblijfselen' uit art. 14 van de Ned. geloofsbelijdenis een zekere troost te zoeken,</seg> <seg n="28.1.2">alsof de val tenslotte ergens op stuit en alsof er in de schepping ergens een meet zou lopen,</seg> <seg n="28.1.3">die hij niet zou kunnen passeren.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dit zouden dan de vonkskens zijn,</seg> <seg n="28.2.2">waar Calvijn over spreekt<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f7" rend="superscript">g</ref> en de 'kleine overblijfselen' van art. 14 der Nederlandse geloofsbelijdenis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="28.2.3">zodat het 'rien de résidu' van de Franse als een overdrijving zou moeten worden aangemerkt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Nu is het waar dat Calvijn,</seg> <seg n="29.1.2">in zeker verband,</seg> <seg n="29.1.3">tot het menselijk leven <hi rend="italic">(humanitas)</hi> gaarne bepaalde stukken rekent,</seg> <seg n="29.1.4">die hij daarvan onafscheidelijk acht,</seg> <seg n="29.1.5">o.a. de kerkelijke en burgerlijke orde en de moraal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De toestand die daarbij bestaat,</seg> <seg n="29.2.2">noemt de hervormer humaniteit.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het zijn de uiterlijke middelen,</seg> <seg n="29.3.2">die God in dit leven de pelgrim naar de eeuwigheid heeft meegegeven,</seg> <seg n="29.3.3">zolang hij op aarde is.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">- Maar wanneer Calvijn in het vierde boek van <hi rend="italic">zijn Institutie</hi> deze leer van de middelen opstelt,</seg> <seg n="29.4.2">dan doet hij dat niet aan de benedenste,</seg> <seg n="29.4.3">maar aan de bovenste grens van de humaniteit.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Hij is dan niet bezig een scheidslijn tussen de mens en het vee te trekken,</seg> <seg n="29.5.2">maar tussen God en mens.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Mensheid wil hier zeggen,</seg> <seg n="29.6.2">dat wij maar-mensen zijn en niet bijna goden.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Wij hebben de hulpmiddelen die God heeft ingesteld om de vergadering der uitverkorenen mogelijk te maken,</seg> <seg n="29.7.2">nodig en mogen ze niet verachten.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Calvijn keert zich daarbij tegen de dopersen,</seg> <seg n="29.8.2">die dat wel deden.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">De hier bedoelde menselijkheid is dus geen overblijfsel van de oorspronkelijke schepping,</seg> <seg n="29.9.2">maar een middel tot bescherming van de herschepping.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Iets anders is het,</seg> <seg n="30.1.2">wanneer Calvijn in boek 1 en 2 van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> handelt over het beeld Gods en daarbij de zielsvermogens van de mens,</seg> <seg n="30.1.3">verstand en wil,</seg> <seg n="30.1.4">bespreekt.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Maar daarbij gaat hij dan zo te werk,</seg> <seg n="30.2.2">dat alle valse gronden worden weggenomen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Hij meent met Chrysostomos,</seg> <seg n="30.3.2">dat de <hi rend="italic">humilitas</hi> het fundamentele van onze levensbeschouwing moet zijn,</seg> <seg n="30.3.3">en rept daarbij niet van <hi rend="italic">humanitas</hi><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Wilt gij met God delen,</seg> <seg n="30.4.2">zo haalt hij Augustinus aan,</seg> <seg n="30.4.3">neem dan de zonde weg,</seg> <seg n="30.4.4">want de gerechtigheid is van God.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Van uzelf zijt gij een Satan,</seg> <seg n="30.5.2">dat gij zalig wordt hebt gij van God.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Calvijn stelt als grens van de val niet de 'cleyne voncxkens'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f11" rend="superscript">k</ref> die zo beroemd zijn geworden en die dat zo weinig verdienen.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Doedes heeft dat niet begrepen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">In zijn verklaring <pb n="379" ed="VW"/>van art. 14 schrijft hij:</seg> <seg n="30.8.2">"Hier is het artikel met zichzelf in tegenspraak.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Indien de mens al zijn uitnemende gaven,</seg> <seg n="30.9.2">die hij van God ontvangen heeft,</seg> <seg n="30.9.3">door de zonde heeft verloren,</seg> <seg n="30.9.4">dan heeft hij er niets van overgehouden,</seg> <seg n="30.9.5">en indien hij van die gaven niet anders heeft overig behouden dan kleine overblijfselen derzelve,</seg> <seg n="30.9.6">dan heeft hij ze niet geheel verloren.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Dit is zeer duidelijk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">- Dit is niet duidelijk.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Want als er van de gerechtigheid een aanklacht overblijft,</seg> <seg n="30.12.2">van de heiligheid zonde,</seg> <seg n="30.12.3">van de kennisse Gods duisternis,</seg> <seg n="30.12.4">van de vrije wil slavernij,</seg> <seg n="30.12.5">dan is er niet alleen niets,</seg> <seg n="30.12.6">maar minder dan niets overgebleven.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Doedes blijkt dat ook zeer juist in te zien,</seg> <seg n="30.13.2">als hij dadelijk daarop schrijft,</seg> <seg n="30.13.3">dat "hier gesproken wordt van gaven die men òf heeft òf niet heeft,</seg> <seg n="30.13.4">maar die men nimmer ten dele heeft."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Hij valt eigenlijk alleen over de keuze van die beide bekende woordjes,</seg> <seg n="30.14.2">die alleen uit het geheel van Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> zijn op te helderen.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Uit de Franse geloofsbelijdenis en uit de oorspronkelijke Nederlandse,</seg> <seg n="30.15.2">blijkt trouwens,</seg> <seg n="30.15.3">dat ze <hi rend="italic">voor het </hi><choice><sic>geloofniet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">geloof niet</hi></corr></choice> als overblijfselen gelden en dus eigenlijk ook als <hi rend="italic">zodanig</hi> geen bestanddelen van de Confessie Zijn.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Onze Belijdenis kent een ander antwoord op de vraag naar de grenzen van de val.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Deze wordt niet ergens gestuit door overblijfselen of door de humaniteit of zelfs door de conditie van het vee.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dat zou een zielige belijdenis zijn.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Dat blijkt wel heel duidelijk hieruit,</seg> <seg n="31.4.2">dat op art. 14 over de val,</seg> <seg n="31.4.3">een art. 15 over de erfzonde volgt.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">"Wij geloven",</seg> <seg n="31.5.2">zo begint het,</seg> <seg n="31.5.3">"dat door de ongehoorzaamheid van Adam de erfzonde uitgebreid is geworden over het ganse menselijke geslacht,</seg> <seg n="31.5.4">welke is een verdorvenheid der gehele natuur en een erfelijk gebrek,</seg> <seg n="31.5.5">waarmede de kleine kinderen zelfs besmet zijn in hun moeders lichaam en die in de mens allerlei zonden voortbrengt,</seg> <seg n="31.5.6">zijnde in hem als een wortel daarvan;</seg> <seg n="31.5.7">zij is daarom zo lelijk en gruwelijk voor God,</seg> <seg n="31.5.8">dat zij genoegzaam is om het menselijk geslacht te verdoemen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De verdoemenis is hier een grens en een andere is er niet,</seg> <seg n="31.6.2">wanneer God niet tussenbeide komt.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">De val gaat zo ver als hij kan,</seg> <seg n="31.7.2">omdat hij afval is van God.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Onze belijdenis zegt:</seg> <seg n="31.8.2">"En heeft zich van God,</seg> <seg n="31.8.3">die zijn ware leven was,</seg> <seg n="31.8.4">afgescheiden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Daarom wordt hij niet gemeten met biologische categorieën of door wijsgerige onderscheidingen en bepalingen van onze moraal,</seg> <seg n="31.9.2">maar door de oordelen Gods.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Wat afval van God betekent,</seg> <seg n="31.10.2">staat God ter beoordeling.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Hij wordt daarom in art. 14 beschreven met bijbelse uitdrukkingen als:</seg> <seg n="31.11.2">geheel verdorven natuur,</seg> <seg n="31.11.3">lichamelijke en geestelijke dood,</seg> <seg n="31.11.4">vijandschap tegen God.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Deze dingen staan in onze confessie in die artikelen,</seg> <seg n="32.1.2">waar men,</seg> <seg n="32.1.3">volgens de indeling in schepping,</seg> <seg n="32.1.4">verlossing en heiliging,</seg> <seg n="32.1.5">billijkerwijze heel andere <pb n="380" ed="VW"/>dingen zou verwachten.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wanneer dan al niet een vormleer van het geschapene,</seg> <seg n="32.2.2">dan althans een vrome uitbeelding van het voorzienigheidsgeloof in de geest van zondag 9 en 10 en van vele stukken uit de christelijke liederenschat.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Deze schijnt in art. 13 ook aanwezig te zijn.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Maar nauwgezette lezing overtuigt ons,</seg> <seg n="32.4.2">dat dit artikel,</seg> <seg n="32.4.3">naar zijn eigenlijke bedoeling,</seg> <seg n="32.4.4">handelt over de regering Gods over duivelen en goddelozen,</seg> <seg n="32.4.5">en over zijn macht om uit het kwade het goede te doen voortkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het is een vervolg op art. 12,</seg> <seg n="33.1.2">waarin de val der boze engelen beschreven wordt,</seg> <seg n="33.1.3">en past dus geheel in de leer van de val en van de ellende.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De eigenlijke strekking is een geheel andere dan die van zondag 10.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">De belangstelling is hier niet bij vruchtbare en onvruchtbare jaren,</seg> <seg n="33.3.2">gezondheid en krankheid,</seg> <seg n="33.3.3">maar bij "de rechtvaardige oordelen Gods,</seg> <seg n="33.3.4">die ons verborgen zijn" en waardoor God het kwade in zijn macht houdt en aan de val een grens kan stellen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Deze verborgenheid neemt nog toe,</seg> <seg n="33.4.2">als naar art. 14 de regering Gods de duivelen niet belet de mens ten val te brengen,</seg> <seg n="33.4.3">die hun het oor leent;</seg> <seg n="33.4.4">en naar art. 15,</seg> <seg n="33.4.5">dat de erfzonde beschrijft,</seg> <seg n="33.4.6">die genoegzaam is om het ganse menselijke geslacht te verdoemen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Maar dan blijkt tenslotte ook,</seg> <seg n="34.1.2">waar de strekking van deze hele artikelen-reeks over God de Vader op gericht is;</seg> <seg n="34.1.3">deze wonderlijke leer,</seg> <seg n="34.1.4">zogenaamd van de schepping,</seg> <seg n="34.1.5">maar in werkelijkheid van de val.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">En toch weer niet van de val,</seg> <seg n="34.2.2">maar van Gods macht over de val en van zijn goedheid,</seg> <seg n="34.2.3">waardoor Hij hem een grens weet te stellen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Want deze stukken van onze Belijdenis zijn zwanger van een geheimenis.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zij willen dat niet geheel trachten te verklaren,</seg> <seg n="34.4.2">maar er alleen van leren hetgeen God "ons aanwijst in zijn Woord";</seg> <seg n="34.4.3">verder willen zij de "rechtvaardige oordelen Gods,</seg> <seg n="34.4.4">die ons verborgen zijn" niet <choice><sic>curieuselijk onderzoekend</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36">curieuselijk onderzoeken.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wat daarvan dan voor wie leerjongeren van Christus zijn,</seg> <seg n="35.1.2">openbaar is,</seg> <seg n="35.1.3">dat wordt beleden in artikel 16:</seg> <seg n="35.1.4">"Wij geloven,</seg> <seg n="35.1.5">dat het gehele geslacht van Adam door de zonde van de eerste mens in verderfenis en ondergang zijnde,</seg> <seg n="35.1.6">God zichzelve zodanig bewezen heeft als Hij is,</seg> <seg n="35.1.7">te weten barmhartig en recht<hi rend="italic">vaardig.</hi></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1"><hi rend="italic">Barmhartig,</hi></seg> <seg n="35.2.2">doordien Hij uit deze verderfenis trekt en verlost degenen die Hij in zijn eeuwige en onveranderlijke raad,</seg> <seg n="35.2.3">uit enkel goedertierenheid,</seg> <seg n="35.2.4">uitverkoren heeft in Jezus Christus,</seg> <seg n="35.2.5">onze Here,</seg> <seg n="35.2.6">zonder enige aanmerking van hunne werken.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1"><hi rend="italic">Rechtvaardgi,</hi></seg> <seg n="35.3.2">doordien Hij de anderen laat in hun val en verderf,</seg> <seg n="35.3.3">waar zij zichzelven in geworpen hebben."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Hier wordt de grens van de val aangewezen:</seg> <seg n="35.4.2">het is de uitverkiezing Gods.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Dit is het eindpunt van de leer van God de Vader en onze ellende.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Op deze verborgenheid waren alle vorige artikelen gericht.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Hier staat geen Hooglied der <pb n="381" ed="VW"/>vormen,</seg> <seg n="35.7.2">als ergens bij Cicero;<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n15" rend="superscript">15</ref></seg> <seg n="35.7.3">geen stuk vol voorzienigheidsinnigheid als hier en daar bij Plutarchus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Hier staat de bijbelse leer der schepping,</seg> <seg n="35.8.2">die ons in art. 17 in enkele ontroerende woorden wordt beschreven:</seg> <seg n="35.8.3">"Wij geloven,</seg> <seg n="35.8.4">dat onze goede God,</seg> <seg n="35.8.5">door zijne wonderlijke wijsheid en goedheid,</seg> <seg n="35.8.6">ziende dat zich de mens alzo in de lichamelijke en geestelijke dood geworpen en geheel ellendig gemaakt had,</seg> <seg n="35.8.7">zichzelve begeven heeft om hem te zoeken,</seg> <seg n="35.8.8">toen hij al bevende voor Hem vlood en heeft hem getroost,</seg> <seg n="35.8.9">belovende hem zijn Zoon te geven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Deze leer van de hemelse Bruidegom,</seg> <seg n="35.9.2">die aan de bevende en vluchtende,</seg> <seg n="35.9.3">gevallen bruid op aarde door de Vader beloofd wordt,</seg> <seg n="35.9.4">is van een inwendig schoon,</seg> <seg n="35.9.5">waar geen vormenschoon bij haalt.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">En deze mystiek is van een innigheid,</seg> <seg n="35.10.2">welke die van regen en droogte,</seg> <seg n="35.10.3">loof en gras,</seg> <seg n="35.10.4">verre overstraalt.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">- De Vader is dan toch ook de Schepper.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Want wij zijn zijn maaksel,</seg> <seg n="35.12.2">geschapen in Christus Jezus (Ef. 2 : 10).</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Maar Hij is het zo,</seg> <seg n="35.13.2">dat de schepping bij de verlossing aansluit en er in overgaat.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Het eerste stuk is van God de Vader en onze ellende.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo verstaan wij ook het geweldige art. 16,</seg> <seg n="36.1.2">dat ik boven heb uitgeschreven.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Daar staat dat God "uitverkoren heeft in Jezus Christus".</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De Zoon is <choice><sic>de -rens van</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de grens van</corr></choice> de val.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Hij is het begin der schepping;</seg> <seg n="36.4.2">de eerstgeborene aller creature (Kol. 1 : 15).</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Alles valt in Jezus' armen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Artikel 16 beschrijft wat Calvijn genoemd heeft:</seg> <seg n="37.1.2">het "vreeselick besluyt"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f16" rend="superscript">p</ref> Gods.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Bij de beschouwing van art. 14 over de val des mensen uit het beeld Gods,</seg> <seg n="37.2.2">heb ik er al op gewezen dat de val gemeten moet worden door de oordelen Gods.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Hier gebeurt dat nu.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De 'horrenda deformitas',<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f17" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="37.4.2">waar toe het beeld Gods vervallen is,</seg> <seg n="37.4.3">wordt voorwerp van een <hi rend="italic">'decretum horribile'.</hi></seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1"><hi rend="italic">Wij</hi> zijn gewend bij een leer van de schepping andere adjectieven aan te treffen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De vormen brengen ons tot oordelen,</seg> <seg n="37.6.2">waarvoor wij woorden gebruiken als <hi rend="italic">mirabilis en magnificus.</hi></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Maar de Here ziet het hart aan.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Zijn oordelen gaan dieper.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">En zij passen beter bij de werkelijkheid dezer wereld.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wij moeten met onze belijdenis in de weg van Gods oordelen blijven en mogen niet,</seg> <seg n="38.1.2">op welke wijze ook,</seg> <seg n="38.1.3">in die der vormen terugkeren.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De weg naar het Paradijs is versperd door een engel met een vlammend lemmet.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Alleen de weg naar Golgotha staat open.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Artikel 17 staat als een handwijzer juist midden in onze Confessie,</seg> <seg n="38.4.2">als op een tweesprong.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Vlak daarvoor staat het artikel over de grote verborgenheid,</seg> <seg n="39.1.2">waaruit de openbaring uitgaat.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wie op dit punt onze belijdenis onderzoekt,</seg> <seg n="39.2.2">zal moeten bekennen dat zij zich houdt aan het voornemen om de oordelen Gods "niet curieuselijk (te) onderzoeken,</seg> <seg n="39.2.3">meer dan ons begrip verdragen kan".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Want dadelijk in art. 17 wordt de weg der openbaring ingeslagen en die weg <pb n="382" ed="VW"/>houden alle verdere artikelen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het is de belijdenis der gemeente die in eeuwigheid niet zal ophouden,</seg> <seg n="39.4.2">hoe God een grens aan de val heeft gesteld.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Het is het stuk van God de Vader en onze ellende.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Van God de barmhartige.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Dat deze God ook rechtvaardig is,</seg> <seg n="39.7.2">wisten onze vaderen zeer wel en zij hebben het ook beleden,</seg> <seg n="39.7.3">maar niet verder onderzocht.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Dat de val ook doorgaat tot de verdoemenis hebben zij niet ontkend.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">De wereld ontkent het,</seg> <seg n="39.9.2">de kerk niet.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Maar terwijl de gemeente leeft van Gods barmhartigheid,</seg> <seg n="39.10.2">ondergaat de wereld Gods rechtvaardigheid.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Want de dag van de Here der Heerscharen zal zijn tegen alle hovaardige en hoge en tegen alle verhevene,</seg> <seg n="39.11.2">opdat hij vernederd worde ...</seg></s></p>
<lg><l n="40.1"><seg n="40.1.1">En tegen alle hoge toren en tegen alle vaste muur.</seg></l><l n="40.2"><seg n="40.2.1">En tegen alle schepen van Tarsis. .<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f19" rend="superscript">s</ref></seg></l><l n="40.3"><seg n="40.3.1">Dat is tegen alle vaste <hi rend="italic">vormen.</hi></seg></l></lg>
<lg><l n="41.1"><seg n="41.1.1">Maar een gebroken hart zal God niet verachten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f20" rend="superscript">t</ref></seg></l><l n="41.2"><seg n="41.2.1">Dat is de leer van God de Vader uit onze Belijdenis.</seg></l></lg>
<div type="notes">
<pb n="369" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 9, 4.</p></note>
<pb n="372" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. B. Bartmann, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik, dl.</hi> 1, Freiburg 1932<hi rend="superscript">7</hi>, <choice><sic>p. 8 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 81</corr></choice>.</p></note>
<pb n="373" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Het is merkwaardig, dat degenen die de natuurlijke Godskennis naar voren willen brengen, zich hiervoor beroepen op losse teksten uit Romeinen 1 en 2. Deze teksten staan midden in de locus over de ellende.*</p></note>
<pb n="375" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Artikel 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie beneden p. 382, noot 5. Idem.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Idem</p></note>
<pb n="378" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">*Inst.</hi> I, 15,3:* scintillae aliquae.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*Inst.</hi> IV, 20, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Nederigheid; Calvijn, <choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 2, 1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>In plaats van 'cleene overblijfselen' (1611), in de uitgave van 1583 (vgl. Los, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 165).</p></note>
<pb n="379" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>J.1.Doedes, <hi rend="italic">De Nederlandsche Geloofsbelijdenis en</hi> de <hi rend="italic">Heidelbergsche Catechismus</hi> (2 dln., Utrecht 1880 v.), dl. 1, p. 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Doedes, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p, 152.</p></note>
<pb n="380" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Daar loopt het eerste boek van Calvijns <hi rend="italic">Institutie:</hi> 'Over de kennis van God de Schepper', ook op uit, vgl. <choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"><hi rend="italic">Inst. I,</hi></corr></choice> 18, dat niet over vormen, maar over oordelen handelt.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Artikel <choice><sic>l3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">13</corr></choice>,*vgl<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">. </corr></choice>Bakhuizen van den Brink,a.w.,p.81.</p></note>
<pb n="381" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Decretum horribile, <choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 23, 7.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Grouwelicke mismaectheyt, <choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32">Inst. I,</corr></choice> 15, 4* (naar uitgave W. Corsmannus).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Art. 13, vgl. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>p. 8 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 81</corr></choice>.</p></note>
<pb n="382" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Jesaja 2 : 12-16* (St. V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>*Psalm 51 : 19.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, in manuscript voorhanden, plaats en jaartal <choice><sic>(1 940</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">(1940</corr></choice>?) onbekend; niet eerder gepubliceerd. Het gedeelte tussen haken is overgenomen uit het volgende opstel, dat kennelijk een identiek begin had.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Mogelijk zijn Augustinus' meer algemene uitlatingen in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> bedoeld, vgl. 5, l; 10, 2; 11, 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Aldus ook de titel van Melanchtons beroemde werk.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie beneden p. 407, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. voor deze materie F. J. Los, <hi rend="italic">Tekst en toelichting van de geloofsbelijdenis der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 1929, p. 2-8 en J. N. Bakhuizen van den Brink, a. w., p. 53 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Voor de betreffende artikelen, vgl. de tekst van J. N. Bakhuizen van den Brink, a.w. Noordmans gebruikte de uitgave van 1940, naast J. J. van Toorenenbergen, <hi rend="italic">De Symbolische </hi><choice><sic>Schrften</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Schriften</hi></corr></choice><hi rend="italic"> der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 1895, en F. J. Los, <hi rend="italic">Tekst en toelichting van de geloofsbelijdenis der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 1929. De weergave van de verscheidene teksten - zonder het gebruik waarvan de lectuur van dit opstel niet goed mogelijk is - is achterwege gelaten, omdat de Ned. geloofsbelijdenis en de Heid. catechismus algemeen toegankelijk zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terwijl Noordmans in het algemeen een consciëntieus lezer was van de oorspronkelijke Griekse en Latijnse teksten, heeft hij voor Plutarchus ongetwijfeld het een en ander ontleend aan J. J. Hartmann, <hi rend="italic">De avondzon des heidendoms. Het leven en werken van de wijze van Chaeronea,</hi> 2 dln., Leiden 1912. Vgl. voor de voorzienigheid vooral dl. 2, p. 202 vv. en 292-358. <choice><sic>Hairtmann</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Hartmann</corr></choice> merkt op, dat de bespiegelingen van Plutarchus steeds weer op het punt van de voorzienigheid uitlopen (p. 303).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Voor de Franse tekst van 1561 en de Nederlandse van 1562, vgl. Los, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 160 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Voor de Nederlandse tekst van 1619, zie boven noot 6; voor de Franse (Ganicana!) van 1559: Bakhuizen van den Brink, a. w., p. 92.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n10" type="end" place="end" n="10"><p>In 1619.</p></note>
<pb n="383" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n11" type="end" place="end" n="11"><p><pb n="383" ed="VW"/>Vgl. Los, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 164, noot 10. De uitgave van 1611 werd uitgevoerd op last der provinciale synode van Zeeland, gehouden te Veere in 1610 en berust op een vergelijking van de verschillende Nederlandse teksten met de Franse. Deze uitgave is niet zeer nauwkeurig. De commissie op de Dordtse synode ondernam een nieuwe vergelijking, waarbij vooral op het autographon van 1580 diende te worden gelet (vgl. Los, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 43-53).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. Bakhuizen van den Brink, a.w., p. 95 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n13" type="end" place="end" n="13"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 97 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Bedoeling onduidelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie boven noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-leer-van-god-de-vader-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. Bakhuizen van den Brink, aw., p. 99.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="25" xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis" decls="#bibl-noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis">
<pb n="384" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De schepping in de Nederlandse Geloofsbelijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Toen in 1555 de godsdienstvrede van Augsburg werd gesloten en voor de lutherse confessie reeds een zekere afsluiting was bereikt,</seg> <seg n="2.1.2">stond <choice><sic>de.gereformeerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de gereformeerde</corr></choice> belijdenis nog in de kinderschoenen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De Gallicana en de Belgica zijn ontstaan in 1559 en 1561.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zij konden niet deelnemen aan de pacificatie in de lutherse landen,</seg> <seg n="2.3.2">maar moesten tegenover Rome blijven staan in een houding van verweer.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De calvinistische hervorming had een vacuüm om zich heen en de prediking vond geen beveiliging in de gezindheid van een vorst of in de grenzen van een gebied.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daarom moest zij zich bedienen van enige eenvoudige,</seg> <seg n="2.5.2">nieuwe instellingen,</seg> <seg n="2.5.3">waardoor oud-christelijke motieven,</seg> <seg n="2.5.4">gaven en krachten konden worden gebonden,</seg> <seg n="2.5.5">die bij Luther verloren zijn gegaan.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">In het gebied van de Augsburgse confessie,</seg> <seg n="2.6.2">waar men meer op een bestand bedacht was,</seg> <seg n="2.6.3">werden de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="2.6.4">de gemeentelijke tucht en ten dele ook de diakonale armenzorg als te gevaarlijk beschouwd.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Calvijn had deze drie juist nodig,</seg> <seg n="2.7.2">omdat zijn kerk zelfstandig en weerbaar moest zijn.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Zo ontstond binnen de kerk een levenswijze die,</seg> <seg n="2.8.2">meer dan dit vroeger bij het gros van de leken het geval was,</seg> <seg n="2.8.3">onder het regelrechte beslag van de prediking lag,</seg> <seg n="2.8.4">en die binnen de kerk een standaard van menselijkheid schiep van geheel eigen soort.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Zonder,</seg> <seg n="2.9.2">zoals de dopersen,</seg> <seg n="2.9.3">een greep te doen naar het hemelleven,</seg> <seg n="2.9.4">hielden de gereformeerden toch hun aandacht sterk op het toekomstige leven gericht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Calvijn heeft aan de meditatie daarvan een afzonderlijk hoofdstuk gewijd in zijn Institutie.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">En hij noemde in dat boek de christen een schildwacht der eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">De zgn. oefening is niet enkel eigen aan het latere Piëtisme,</seg> <seg n="2.12.2">zij is,</seg> <seg n="2.12.3">in groter formaat en in krachtiger en strakker lijn,</seg> <seg n="2.12.4">ook een integrerend bestanddeel van het oorspronkelijke gereformeerde leven.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Terwijl zij in de uitverkiezing voor de bestemming van de gelovige een grond vonden in de eeuwigheid,</seg> <seg n="2.13.2">ontleende voor hen het leven van de christen zijn uiteindelijke spanning eveneens aan een doel,</seg> <seg n="2.13.3">dat buiten de grenzen van het aardse bestaan ligt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit doelwit duidden zij aan,</seg> <seg n="3.1.2">wanneer zij spraken van de ere Gods.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daarmee is gezegd,</seg> <seg n="3.2.2">dat de schepping en de openbaring er in laatste instantie niet zijn <choice><sic>om de rdens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">om de mens</corr></choice>,</seg> <seg n="3.2.3">maar om Godswille.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zoals het leven van de gelovige zijn grond heeft in de uitverkiezing,</seg> <seg n="3.3.2">zo heeft het zijn bestemming in de ere Gods.</seg></s> <pb n="385" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.4"><seg n="3.4.1">De perken van het christelijk leven worden zo uitgezet in de eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daaruit volgt dat het onjuist is,</seg> <seg n="4.1.2">als men in verband met de plaats die de ere Gods in het gereformeerde leven inneemt,</seg> <seg n="4.1.3">daarin een beperking zoekt van het soteriologische,</seg> <seg n="4.1.4">het werk der verlossing,</seg> <seg n="4.1.5">ten bate van het oorspronkelijk plan,</seg> <seg n="4.1.6">dat God met de schepping had.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men wil het dan zo zien dat de verlossing haar maat reeds heeft in de menselijke zaligheid,</seg> <seg n="4.2.2">maar dat de schepping pas in de ere Gods haar grenzen vindt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De bemiddeling van de Zoon bij de schepping zou dan van veel wijder strekking zijn dan die in de verzoening.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze betekenis kan de belijdenis van de ere Gods echter niet hebben.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat God ons in Christus met zichzelf verzoend heeft blijft niet binnen de grenzen der schepping besloten,</seg> <seg n="5.2.2">ook al heeft het werk van Christus een historisch beloop.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Onze verlossing is regelrecht op de ere Gods betrokken en niet slechts door bemiddeling van de schepping.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat is de waarheid van het infralapsarisme,</seg> <seg n="5.4.2">waarbij de mens geacht wordt in Gods voorverordinering niet voor te komen als schepsel-zonder-meer,</seg> <seg n="5.4.3">maar als gevallen creatuur.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Er is dan een directe betrekking tussen de besluiten Gods,</seg> <seg n="5.5.2">waardoor zijn ere wordt gehandhaafd en de zondige mens,</seg> <seg n="5.5.3">die verlossing nodig heeft.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De redding verliest dan het karakter van een episode-in-de-schepping en krijgt zelf een absolute betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zij is van eeuwigheid tot eeuwigheid en de ere Gods,</seg> <seg n="6.1.2">die zij dienen moet,</seg> <seg n="6.1.3">blijkt in verband daarmee van andere aard te zijn dan die,</seg> <seg n="6.1.4">welke haar zou toekomen,</seg> <seg n="6.1.5">als zij enkel een schikking zou wezen aan het geschapene.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wanneer de verkiezing Gods de gevallen mens betreft en wanneer de verkiezing om Godswille plaats heeft,</seg> <seg n="6.2.2">dan krijgt zijn ere daardoor ook een soteriologisch karakter.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">God zal in alle eeuwigheid daarom het meest geprezen worden,</seg> <seg n="6.3.2">dat Hij ons uit de duisternis geroepen heeft tot zijn wonderbaar licht.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In deze herschepping schittert zijn ere veel klaarder dan in het werk van de eerste scheppingsdag,</seg> <seg n="6.4.2">toen ook de duisternis in licht werd verkeerd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze opvatting is geheel in overeenstemming met het verband dat in de westerse theologie doorgaans gelegd wordt tussen Gods ere en het werk van Christus.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Anselmus heeft zijn satisfactieleer daarop gebouwd.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar terwijl hier Gods ere nog overwegend gezien wordt in verband met de wet en daardoor zijdelings op de schepping teruggaat,</seg> <seg n="7.3.2">legt Luther er vooral nadruk op,</seg> <seg n="7.3.3">dat de verzoening door de voldoening niet werktuiglijk plaats heeft.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het is Gods eigen Zoon,</seg> <seg n="7.4.2">die tot het werk gezonden is.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De ere die God daarvoor toekomt blijft niet gebonden aan het middel,</seg> <seg n="7.5.2">maar gaat terug op zijn eeuwige liefde.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De voldoening,</seg> <seg n="7.6.2">zegt Luther,</seg> <seg n="7.6.3">kan daarom niet een vergeefse zaak zijn,</seg> <seg n="7.6.4">maar moet iets eeuwigs scheppen tussen God en ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <pb n="386" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dit is ook het gevoelen van Calvijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f5" rend="superscript">e</ref>,</seg> <seg n="7.7.2">die op het instrumenteel karakter van Christus' voldoening grote nadruk heeft gelegd.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Juist omdat de verzoening transcendent blijft ten opzichte van de voldoening,</seg> <seg n="7.8.2">kan deze laatste niet werktuiglijk werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">God blijft vrij ten aanzien van de toepassing van het historische werk van Christus.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Tegenover Rome betekent dit,</seg> <seg n="7.10.2">dat de kerk geen <choice><sic>depositumg heeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38">depositum</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f7" rend="superscript">g</ref><choice><sic>depositumg heeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38"> heeft</corr></choice> waarover zij vrijelijk zou kunnen beschikken.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">In de verzoening wordt er,</seg> <seg n="7.11.2">zoals wij Luther hoorden zeggen,</seg> <seg n="7.11.3">iets eeuwigs geschapen tussen God en ons.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hieruit is dan ook gezegd,</seg> <seg n="8.1.2">dat de verzoening haar bedding slechts zeer ten dele in de schepping heeft.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dit zou zij in veel groter mate,</seg> <seg n="8.2.2">zo niet geheel hebben,</seg> <seg n="8.2.3">als aan de incarnatie en de genade zulk een kosmisch en bijwijlen cultureel karakter mocht worden toegekend,</seg> <seg n="8.2.4">als in een modern katholicisme van gemengde confessie geschiedt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De incarnatie openbaart zich daarbij voortdurend in de heiligen,</seg> <seg n="8.3.2">terwijl de genade,</seg> <seg n="8.3.3">meer zakelijk,</seg> <seg n="8.3.4">zich van die heiligen kan losmaken en,</seg> <seg n="8.3.5">voornamelijk sacramenteel,</seg> <seg n="8.3.6">aan zondaren en mede aan de niet met rede begaafde en zelfs aan de levenloze schepping kan worden medegedeeld.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De liturgie,</seg> <seg n="8.4.2">nu in haar wijdste zin genomen,</seg> <seg n="8.4.3">en niet het geloof is dan het middel om deze genade deelachtig te worden en om deel te krijgen aan de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Liturgie is geloof dat zich niet regelrecht richt op het Woord,</seg> <seg n="8.5.2">maar op het door het Woord geschapene,</seg> <seg n="8.5.3">zonder daarbij voldoende te bedenken,</seg> <seg n="8.5.4">dat de zonde in de wereld gekomen is.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ietwat argeloos gaat zij op zoek te midden der aardse vormen en tast naar God om zich met Hem in verbinding te stellen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dit geldt zowel van de liturgie in de ethische zin,</seg> <seg n="8.7.2">die de heiligen oefenen in het leven,</seg> <seg n="8.7.3">als van die in mystische zin,</seg> <seg n="8.7.4">die door de gewone gelovigen cultisch-zakelijk wordt uitgeoefend.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het zuivere Woord krijgt men daarom in de liturgie,</seg> <seg n="8.8.2">zoals zij <choice><sic>modem-katholiek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">modern-katholiek</corr></choice> wordt verstaan,</seg> <seg n="8.8.3">niet te horen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Deze heeft de strekking dit Woord terug te dringen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De in de schepping zoekende en tastende liturgie moet,</seg> <seg n="9.1.2">daar zij het Woord niet heeft,</seg> <seg n="9.1.3">zichzelf een Woord zijn.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Uit deze verschillende aspecten blijkt hoe actueel de vraag naar de verhouding van schepping en verzoening is.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En,</seg> <seg n="10.2.2">waar het hier op aankomt:</seg> <seg n="10.2.3">zij tonen ons,</seg> <seg n="10.2.4">dat er,</seg> <seg n="10.2.5">ten opzichte van de ere Gods,</seg> <seg n="10.2.6">geen tegenstelling is tussen deze beide.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De ere Gods moet zowel op de verzoening als op de schepping worden betrokken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En die betrekking bestaat bij de eerste in veel absoluter zin en komt veel klaarder uit dan bij de laatste.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het middelaarschap van Christus bij de schepping is slechts een schaduw <pb n="387" ed="VW"/>van dat bij de verzoening.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De verzoening is niet immanent in de schepping;</seg> <seg n="11.2.2">eerder is het omgekeerde het geval.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wanneer wij in de wereld zoeken en tasten naar God,</seg> <seg n="11.3.2">dan vinden wij Hem niet.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zo doen de heidenen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar als wij in het Evangelie en in het koninkrijk Gods de schepping zoeken,</seg> <seg n="11.5.2">dan blijkt zij daar aanwezig te zijn.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De vogelen des hemels en de leliën des velds (fladderen en) staan in het Evangelie.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Maar zij staan er niet naast of misschien boven de discipelen en gelovigen,</seg> <seg n="11.7.2">alsof Jezus wilde zeggen dat Hij zijn jongeren weer terug en thuis wou brengen in de idylle van het paradijs.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Neen,</seg> <seg n="11.8.2">zij moeten dienen voor spiegel en duistere rede om de plaats aanschouwelijk te maken die de kinderen Gods in zijn koninkrijk hebben.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Met een "veel meer,</seg> <seg n="11.9.2">gij kleingelovigen" wijst Jezus hen daarheen.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De kinderen Gods keren niet in de schepping terug.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Veeleer verwacht,</seg> <seg n="11.11.2">omgekeerd,</seg> <seg n="11.11.3">het schepsel,</seg> <seg n="11.11.4">als met opgestoken hoofde,</seg> <seg n="11.11.5">de openbaring der kinderen Gods.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zo is het dan ook niet juist,</seg> <seg n="12.1.2">wanneer men de incarnatie en de verlossing in haar betekenis beperkt door haar 'medisch' te noemen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Tenminste niet als de schepping daarbij eenvoudig als maat moet dienen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Men vergeet daarbij dat van de zonde een eenvoudige terugkeer niet mogelijk is.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Er is wel voortgang mogelijk,</seg> <seg n="12.4.2">maar bij de bepaling van het doel en van de aard van de nieuwe toestand,</seg> <seg n="12.4.3">zal het feit van de val een rol spelen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wanneer wij de zonde als geneeslijk voorstellen,</seg> <seg n="12.5.2">dan is onze gedachtengang te naturalistisch.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Wanneer Anselmus het karakter der voldoening zoekt te bepalen,</seg> <seg n="12.6.2">door haar te meten aan de ere Gods,</seg> <seg n="12.6.3">komt hij tot zijn bekende uitroep:</seg> <seg n="12.6.4">"Nondum considerasti,</seg> <seg n="12.6.5">quanti ponderis sit peccatum."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De vleeswording kan ook onmogelijk als een geneesmiddel ten opzichte van de schepping worden gedacht.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De incarnatie is de meerdere van de creatie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wanneer haar,</seg> <seg n="13.3.2">zoals bij Calvijn,</seg> <seg n="13.3.3">een instrumenteel karakter wordt toegeschreven,</seg> <seg n="13.3.4">dan gebeurt dat dan ook niet ten opzichte van het voortgaande werk van de schepping,</seg> <seg n="13.3.5">maar van de ere Gods,</seg> <seg n="13.3.6">die één is met zijn trinitarische liefde en die transcendent bleef ten opzichte van de schepping.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Tegenover die laatste betekent de incarnatie een nieuwe,</seg> <seg n="13.4.2">een hogere uitgang.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Tot dezelfde uitkomst komen wij,</seg> <seg n="14.1.2">als wij er op letten dat de kerk het steeds zo heeft opgevat,</seg> <seg n="14.1.3">dat er van de voldoening een werking op God zelf uitging.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit zou onmogelijk zijn als de invloed der verzoening binnen de schepping bleef beperkt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Immers daar heerst de wet:</seg> <seg n="14.3.2">de natuurwet en de zedewet,</seg> <seg n="14.3.3">en deze zijn van God af gericht;</seg> <seg n="14.3.4">zij gaan van Hem uit.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wanneer de verzoening een werking op God zal uitoefenen in de eigenlijke zin van het woord,</seg> <seg n="14.4.2">dan moet zij meer zijn dan de schepping;</seg> <seg n="14.4.3">een Nieuw Testament,</seg> <seg n="14.4.4">dat ook wel <hi rend="italic">uit</hi> God is,</seg> <seg n="14.4.5">zoals het Oude,</seg> <seg n="14.4.6">maar nog meer <hi rend="italic">tot</hi> God.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De plaats van de Zoon tegenover de Vader is daar veel duidelijker en de ontwikkeling van de <pb n="388" ed="VW"/>persoonlijke verhoudingen veel rijker.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Hier is het even natuurlijk dat werking <hi rend="italic">op</hi> God uitgaat als dat de schepping van Hem uitgaat.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De parousie beheerst hier alles.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De Godsregering is hier niet iets vanzelfsprekends en van-meet-af gegevens,</seg> <seg n="14.8.2">maar resultaat van het verlossingswerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Alles is tenslotte tot God.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Goed begrepen is het dan ook juister om te zeggen dat de schepping immanent is in de verlossing en zelfs dat zij medisch is,</seg> <seg n="15.1.2">dan omgekeerd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik denk voor dat laatste aan de betekenis,</seg> <seg n="15.2.2">die de arbeid heeft als correctief van de zonde en aan Paulus' woord dat voor degenen,</seg> <seg n="15.2.3">die God liefhebben,</seg> <seg n="15.2.4">alle dingen medewerken ten goede.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">- Deze gedachte mag weliswaar niet overspannen worden,</seg> <seg n="15.3.2">alsof de wereld voor de zielen enkel een reinigingsmiddel zou zijn.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Die leer is door de kerk steeds verworpen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar wel heeft zij</seg> <seg n="15.5.2">- bij Calvijn is dat heel duidelij<hi rend="italic">k</hi></seg> <seg n="15.5.3">- ten opzichte van de meer uitwendige dingen altijd gesproken als van <hi rend="italic">middelen,</hi></seg> <seg n="15.5.4">waarvan Christus zich bedient om zijn gemeente te vergaderen en te behoeden.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Wanneer men let op de laatste doeleinden<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f10" rend="superscript">j</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van de verwijzing geschat aan de hand van de inhoud van de noot</note> dan liggen deze meer verbonden met de redding dan met de schepping der wereld.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">In zoverre zou men bij de laatste van een medisch karakter kunnen spreken.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De schepping kan daarom niet in zo absolute zin een geloofsartikel zijn als bijv. de opstanding van Christus.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">In de Twaalf artikelen komt zij als handeling Gods dan ook niet voor.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het eerste artikel gaat over God de Vader en dan wordt er bijgezegd,</seg> <seg n="16.3.2">dat deze ook de wereld geschapen heeft.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar dat is niet de reden waarom Hij in het Credo voorkomt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Wel,</seg> <seg n="16.5.2">omdat Hij de Vader uit het Evangelie is.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">- De evangeliën zijn ook niet geschreven om ons met de oorsprong aller dingen bekend te maken,</seg> <seg n="16.6.2">maar opdat wij zouden weten dat Hij zijn Zoon op aarde gezonden heeft.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Hieraan moeten wij wel denken als wij ons rekenschap willen geven van de plaats die de schepping in onze geloofsbelijdenis inneemt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wanneer de incarnatie en de verzoening niet medisch genoemd mogen worden ten opzichte van de schepping,</seg> <seg n="17.2.2">omdat de redding van zondaren haar eigen,</seg> <seg n="17.2.3">eeuwige doeleinden heeft,</seg> <seg n="17.2.4">maar eerder omgekeerd de schepping wel in verband met de verlossing zo mag heten,</seg> <seg n="17.2.5">dan liggen daarin geweldige consequenties opgesloten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Want wanneer wij voor "de medewerking ten goede",</seg> <seg n="17.3.2">waarvan Paulus spreekt,</seg> <seg n="17.3.3">denken bijv. aan de correctieve werking van de arbeid ten opzichte van de zonde,</seg> <seg n="17.3.4">dan zijn wij daarmee nog niet gereed.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De overbrenging van het geschapene in het Koninkrijk Gods heeft een grote transformerende kracht.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het negatief der dingen treedt daarbij naar voren.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Vlees en bloed kunnen het koninkrijk Gods niet beërven (1 Kor. 15 : 50).</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In Christus is "geen man <pb n="389" ed="VW"/>en vrouw" (Gal. 3 : 28).</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Doch dat geldt niet alleen van de schepping als vorm,</seg> <seg n="18.4.2">doch ook voor de kwaliteit.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Jezus is "niet gekomen om te roepen rechtvaardigen,</seg> <seg n="18.5.2">maar zondaars tot bekering" (Mark. 2 : 17 par.).</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">In het Evangelie zien wij rondom Jezus de schepping op haar slechtst.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit is dan de merkwaardige gedaante,</seg> <seg n="19.1.2">waarin de schepping verschijnt in Gods koninkrijk.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dit is haar bijdrage in het werk der verlossing,</seg> <seg n="19.2.2">in de grootmaking van de ere Gods.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Slechts in zoverre werkt zij mede als zij "als bedelaar op het feest"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f11" rend="superscript">k</ref> Wij verschijnen om uit handen van God zelf "het beste kleed"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f12" rend="superscript">l</ref> te ontvangen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Voor altijd heeft Jezus ons deze gebeurtenis getekend in de gelijkenis van de verloren zoon.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hier is dan wel de schepping tot onherkenbaar worden toe veranderd.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Men heeft haar als zodanig ook meestal niet meer herkend.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Men heeft niet begrepen dat de leer der ellende,</seg> <seg n="20.3.2">waarmee bijv. de Heidelbergse catechismus begint,</seg> <seg n="20.3.3">de vorm is,</seg> <seg n="20.3.4">waarin de leer der schepping wordt voorgedragen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dit leerboek heeft er zelf aanleiding toe gegeven door later in zondag 9 en 10,</seg> <seg n="20.4.2">nog eens onderwijs over de schepping te geven,</seg> <seg n="20.4.3">nu op heel andere manier,</seg> <seg n="20.4.4">veel meer positief en zonder eigenlijke aansluiting aan het geheel der verlossing.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Paulus' brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="20.5.2">die aan de reformatorische indeling in drieën:</seg> <seg n="20.5.3">ellende,</seg> <seg n="20.5.4">verlossing en dankbaarheid ten grondslag ligt,</seg> <seg n="20.5.5">was overigens op dit punt niet onduidelijk.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Romeinen 1 en 2,</seg> <seg n="20.6.2">die de plaats der schepping in het Evangelie behandelen,</seg> <seg n="20.6.3">doen dat helemaal negatief en geven een leer der ellende,</seg> <seg n="20.6.4">een beschrijving van het leven onder de toorn Gods.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Deze leer is in de Catechismus geheel overgenomen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">De klare kennis der zonde is uit de wet (zondag 2),</seg> <seg n="20.8.2">maar wat de zonde en de ellende zijn wordt als een leer van de schepping voorgedragen (3 en 4).</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">En dit gebeurt heel radicaal.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Het 'onbekwaam tot alle goed en geneigd tot alle kwaad' laat in de mens niets over.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Het oordeel is geheel kwalitatief en houdt zich niet bezig met kleine overblijfselen,</seg> <seg n="20.11.2">die in de Nederlandse geloofsbelijdenis voorkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Op die wijze alleen kan er ook een getuigenis ontstaan van geheel eigen karakter,</seg> <seg n="21.1.2">dat wij belijdenis noemen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Augustinus onderscheidde heel scherp tussen confessie en praesumptie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De eerste is een geven,</seg> <seg n="21.3.2">de andere een nemen;</seg> <seg n="21.3.3">de ene nederig,</seg> <seg n="21.3.4">de andere aanmatigend.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">In een ware confessie kan de schepping daarom alleen voorkomen in de vorm van ellende.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">In het werk van de verlossing,</seg> <seg n="21.5.2">waarin Gods ere het klaarst schijnt,</seg> <seg n="21.5.3">hebben wij niets anders te geven dan de belijdenis van onze schulden en het is hinderlijke praesumptie als wij daar kwamen aandragen met de herinnering dat wij bij <pb n="390" ed="VW"/>de schepping sommige gaven en krachten hebben ontvangen en die nog niet helemaal hebben verloren.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zulk een mededeling aan God zou niet het karakter van een belijdenis dragen,</seg> <seg n="21.6.2">maar hoogstens van een wetenschappelijke mening.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Tevens kan zo ook slechts de eenheid onzer belijdenis bewaard worden<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="22.2"><seg n="22.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> verstaat waarom er verlossing nodig is,</seg> <seg n="22.2.2">als wij pas onze zonden en schulden hebben beleden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En ook waarom wij God dankbaarheid schuldig zijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar ons getuigenis kan geen eenheid zijn,</seg> <seg n="22.4.2">als wij eerst enige uitspraken doen over natuur en geest,</seg> <seg n="22.4.3">verstand en wil,</seg> <seg n="22.4.4">aan de hand van Plato en Aristoteles,</seg> <seg n="22.4.5">de Stoa en Cicero;</seg> <seg n="22.4.6">daarna een voorstelling geven van de verlossing,</seg> <seg n="22.4.7">met de bijbel als leidraad,</seg> <seg n="22.4.8">om dan in de derde plaats te spreken over de heiliging en de sacramentele genade volgens de traditie der kerk.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">In de belijdenis blijven dan drie werelden onverbonden staan:</seg> <seg n="22.5.2">de natuur,</seg> <seg n="22.5.3">de bijbel en de kerk.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">In de eerste komen de mensen dan voor als begaafden;</seg> <seg n="22.6.2">in de tweede als zondaren en in de derde als heiligen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De derde sfeer is,</seg> <seg n="22.7.2">zoals wij vroeger reeds zagen,</seg> <seg n="22.7.3">ten dele weer een kosmische.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Het is de schepping veredeld en verhoogd door de incarnatie.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">De nieuwtestamentische tegenstelling van zonde en genade,</seg> <seg n="22.9.2">ellende en troost wordt hier niet afgewezen,</seg> <seg n="22.9.3">maar moet het Rijk delen met andere categorieën.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">- De belijdenis gaat dan over drie heterogene dingen:</seg> <seg n="22.10.2">schepping,</seg> <seg n="22.10.3">verlossing en heiligmaking.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">De eerste is vanouds in de Rooms-Katholieke Kerk behandeld in de natuurlijke theologie.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Zij leert de betrekkelijke waarde van de mens in positieve zin.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hij is althans de onmisbare tegenspeler van God in het drama van de geschiedenis.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Zijn gaven mogen met gepaste bescheidenheid naar voren worden gebracht,</seg> <seg n="22.14.2">en met een zekere onbevangenheid spreken roomse theologen er dan ook over.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">De dankbaarheid aan 'den goeden God',</seg> <seg n="22.15.2">zoals men Hem gaarne noemt heeft dan eigenlijk haar plaats in dit eerste stuk van de belijdenis,</seg> <seg n="22.15.3">dat over de Schepper gaat.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Het derde boek,</seg> <seg n="22.16.2">over de heiligen,</seg> <seg n="22.16.3">is bijzonder lief aan een nieuw-katholicisme,</seg> <seg n="22.16.4">dat aan Newman zijn inspiratie dankt en dat,</seg> <seg n="22.16.5">zoals ik boven reeds opmerkte,</seg> <seg n="22.16.6">bij beide confessies aanhangers heeft.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">In dit derde stuk hoort de dankbaarheid nu niet thuis.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Zij is niet geschikt om het levensgevoel te vertolken dat hier heerst.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">Daarvoor is de heiligheid te eigen aan de gelovigen.</seg></s> <s n="22.20"><seg n="22.20.1">Zij zijn daarvoor te zeer geschapen en te weinig geroepen heiligen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Tussen deze beide,</seg> <seg n="23.1.2">de natuur en de kerk,</seg> <seg n="23.1.3">bevindt zich in het midden de wereld van de bijbel.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Daar is weinig sprake van een begaafdheid,</seg> <seg n="23.2.2">al komen er ook een Bezaleël en een Ahaliab in voor (Ex. 31),</seg> <seg n="23.2.3">en evenmin van heiligen in katholieke zin,</seg> <seg n="23.2.4">al spreken wij vaak van bijbelheiligen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hier is de wereld van ellende,</seg> <seg n="23.3.2">verlossing en dankbaarheid,</seg> <seg n="23.3.3">die wij uit onze Catechismus zo goed kennen en die Paulus heeft beschreven in de Brief aan de Romeinen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Rome heeft ook dit middelste stuk met zijn drie delen;</seg> <seg n="24.1.2">deze bijbelse belijdenis.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het heeft dit vrij onverminkt en de overeenstemming tussen de <pb n="391" ed="VW"/>beide confessies gaat hier zeer ver.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Roomse theologen geven bijv. zelf toe,</seg> <seg n="24.3.2">dat het Oude Testament nauwelijks behoefte heeft om van natuurlijke Godskennis te handelen,</seg> <seg n="24.3.3">omdat de God der Openbaring erin spreekt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Pas de latere Griekse boeken brengen haar naar voren,</seg> <seg n="24.4.2">tegenover de heidenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Maar Rome vindt onze gebruikmaking van de bijbel te exclusief.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het wil ook rekenen met wat de mensen wisten en weten buiten de Schrift om.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">En aan de andere zijde loopt Rome zelf met ons het gevaar van een katholicisme,</seg> <seg n="25.3.2">dat aan de traditie der kerk zulk een betekenis geeft,</seg> <seg n="25.3.3">dat de bijbel daardoor in de schaduw gesteld wordt,</seg> <seg n="25.3.4">- De belijdenis van ellende,</seg> <seg n="25.3.5">verlossing en dankbaarheid is er dan wel,</seg> <seg n="25.3.6">maar zij komt in het gedrang.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De dankbaarheid wordt naar voren getrokken en geldt de natuurlijke gaven.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Of de ellende naar achteren,</seg> <seg n="25.5.2">waar zij in de sfeer van de sacramentele genade haar diepte verliest of bij de heiligen tot een somber vrezen en beven dreigt te worden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij moeten nu letten op een merkwaardige eigenaardigheid in de structuur van de Heidelbergse catechismus.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het zal ieder,</seg> <seg n="26.2.2">die dit boekje enigermate kent,</seg> <seg n="26.2.3">altijd opgevallen zijn,</seg> <seg n="26.2.4">dat daarin een dubbele indeling van de geloofsleer voorkomt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Eerst de drieledige die wij boven telkens hebben genoemd en dan,</seg> <seg n="26.3.2">als een enclave,</seg> <seg n="26.3.3">de verdeling der Twaalf artikelen in drieën,</seg> <seg n="26.3.4">van zondag 7 tot 22.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Beide keren staat de verlossing in het midden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar de tweede maal staat de schepping voorop en de heiligmaking op de derde plaats.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ellende en dankbaarheid ontbreken.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wanneer wij nu vragen waaraan deze verdubbeling is toe te schrijven,</seg> <seg n="28.1.2">dan moet herinnerd worden aan de geschiedenis der Reformatie.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Deze begon met uitlegging van de bijbel en de nieuwe geloofsleer bestond aanvankelijk uit een verzameling van de voornaamste bijbelgedeelten;<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f16" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="28.2.2">die plaatsen,</seg> <seg n="28.2.3">waar men moest zoeken,</seg> <seg n="28.2.4">als men de goede gronden der zaligheid en de juiste argumenten der prediking wilde leren kennen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zulk een geloofsleer bestond dus niet uit een aantal korte,</seg> <seg n="28.3.2">beknopte artikelen,</seg> <seg n="28.3.3">maar uit een soort parafrase van bijbelgedeelten,</seg> <seg n="28.3.4">een beredeneerde vertaling,</seg> <seg n="28.3.5">die het gebruik der Heilige Schrift door predikers en leken mogelijk moest maken.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Zulk een hulpmiddel bij het bijbelgebruik hield men al spoedig voor onontbeerlijk.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Ook Luther,</seg> <seg n="28.5.2">die bij gelegenheid geweldige nadruk kon leggen op het Woord en op de letter,</seg> <seg n="28.5.3">verklaarde dat hij niet wist,</seg> <seg n="28.5.4">hoe men de <hi rend="italic">Loci</hi> van magister Philippus missen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f17" rend="superscript">q</ref> kon. Bij dat alles bleef dan echter de geloofsleer een <pb n="392" ed="VW"/>handleiding voor de lezing der Schrift.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De aandacht bleef op de bijbel gericht.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Nu zijn de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="29.1.2">die niet uit bijbelverklaring ontstaan zijn,</seg> <seg n="29.1.3">maar uit een liturgische doopbelijdenis,</seg> <seg n="29.1.4">door Augustinus en anderen ook wel als een korte weergave van de inhoud des bijbels opgevat en verklaard,</seg> <seg n="29.1.5">maar daarnaast bleven zij toch als liturgisch formulier en als geloofsregel een andere strekking behouden.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Als zodanig is het niet een bijbels maar een kerkelijk stuk,</seg> <seg n="29.2.2">waarin men een leidraad had voor de uiteenzetting van de leer der kerk.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De hele middeleeuwen door heeft het Credo daarvoor in het catechetisch onderwijs dienst gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In de Heidelbergse catechismus verricht het deze dienst nog.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De zondagen die aan de uitlegging van de Twaalf artikelen gewijd zijn,</seg> <seg n="30.2.2">bevatten het traditionele gedeelte van dit leerboek.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De behandeling heeft artikelsgewijze plaats en niet,</seg> <seg n="30.3.2">zoals het boekje naar zijn hoofdindeling,</seg> <seg n="30.3.3">aan de hand van de belangrijkste bijbelgedeelten.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het trinitarische schema wordt gevolgd en daarbij wordt de schepping niet,</seg> <seg n="30.4.2">zoals bij de hoofdindeling,</seg> <seg n="30.4.3">bijbels-negatief verklaard,</seg> <seg n="30.4.4">maar kerkelijk-positief,</seg> <seg n="30.4.5">zoals in de wetenschappelijke traditie gebruikelijk was.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het derde stuk heet ook niet naar de dankbaarheid,</seg> <seg n="30.5.2">maar,</seg> <seg n="30.5.3">in aansluiting aan de sacramentele leer der genade,</seg> <seg n="30.5.4">naar de heiligmaking.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dit leerboek neemt dus de christelijke traditie in het midden en ontwikkelt daaromheen de meer regelrecht uit de bijbel gepreekte kennis der waarheid.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">De geloofsleer in artikelvorm wordt verbonden met die in bijbelse weergave.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Deze vermenging van twee ongelijksoortige leervormen ziet men reeds lang voor de tijd,</seg> <seg n="31.1.2">waarin de Heidelbergse catechismus werd opgesteld,</seg> <seg n="31.1.3">optreden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Reeds de Augsburgse confessie van 1530 handelt in de artikelen 1, 3, 5, 7 en 8 van Vader,</seg> <seg n="31.2.2">Zoon en Heilige Geest en van de kerk.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Daartussendoor staan dan de dingen,</seg> <seg n="31.3.2">die niet in het Credo staan,</seg> <seg n="31.3.3">maar in de Brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="31.3.4">en die Melanchton in de eerste uitgave van zijn <hi rend="italic">Loci</hi> bijna uitsluitend had weergegeven:</seg> <seg n="31.3.5">erfzonde,</seg> <seg n="31.3.6">rechtvaardiging,</seg> <seg n="31.3.7">nieuwe gehoorzaamheid of ellende,</seg> <seg n="31.3.8">verlossing en dankbaarheid.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Calvijns Institutie heeft geheel de traditionele vorm terwijl de nieuwe bijbelse kennis daarin is opgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De geschiedenis der Hervorming maakt wel duidelijk,</seg> <seg n="32.1.2">hoe dit kwam.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Met het oog op de verantwoording die zij hadden af te leggen,</seg> <seg n="32.2.2">moesten zij duidelijk laten uitkomen dat zij in overeenstemming waren met wat de kerk steeds had geleerd.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar zo wordt het begrijpelijk dat in de Heidelbergse catechismus de schepping tweemaal kan voorkomen:</seg> <seg n="32.3.2">de eerste keer in negatieve,</seg> <seg n="32.3.3">de tweede maal in positieve zin:</seg> <seg n="32.3.4">eerst als ellende,</seg> <seg n="32.3.5">in zondag 2-4,</seg> <seg n="32.3.6">en dan als wisselvallig geluk,</seg> <seg n="32.3.7">in zondag 9 en 10.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zo ontstaan allerlei incogsequenties</seg> <seg n="32.4.2">- zondag 9 en 10 vormen bijv. geen goede inleiding op zondag 11,</seg> <seg n="32.4.3">waar de naam Jezus zo verklaard wordt,</seg> <seg n="32.4.4">dat hij ons zalig maakt en van <pb n="393" ed="VW"/>onze zonden verlost.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">De zondagen 2-4 zouden dat wel doen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Zondag 10 maakt niet duidelijk waarom Jezus op aarde gekomen is.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hij stelt ons in een natuurlijkerwijze dragelijke verhouding tot de Vader,</seg> <seg n="32.7.2">van wiens hand ons alle dingen toekomen.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Dit is een geloof dat niet uitsluitend het bewustzijn van de uitverkorenen tot uitdrukking brengt,</seg> <seg n="32.8.2">maar dat ook buiten de kerk kan beleden worden.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Hoeveel overgave en vroomheid er in zondag 9 en 10 mogelijk tot uitdrukking komen,</seg> <seg n="32.9.2">typisch reformatorisch zijn zij niet.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Zij zouden dat alleen zijn,</seg> <seg n="32.10.2">als men ze laat teruggrijpen op de <choice><sic>innighei d</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">innigheid</corr></choice> van zondag 1 en laat preluderen op zondag 23.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Maar de plaats en de inhoud dezer stukken laten dat,</seg> <seg n="32.11.2">strikt genomen,</seg> <seg n="32.11.3">niet toe.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De Nederlandse geloofsbelijdenis lijkt op het eerste gezicht de traditionele leerwijze strenger te hebben doorgevoerd dan de Catechismus.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Immers de indeling van Calvijns Institutie is hier gevolgd,</seg> <seg n="33.2.2">welke laatste zich weer het schema van de Twaalf artikelen tot voorbeeld had genomen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">De uitlegkundige methode van de eerste uitgaven van Melanchtons <hi rend="italic">Loci</hi> schijnt plaats te hebben gemaakt voor de leerstellige.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De artikelen van De Bray zijn in dat opzicht nog wat strakker dan de Franse van 1559 en zeker dan het ontwerp van Calvijn dat daarbij gevolgd is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Bij nader inzien blijkt echter,</seg> <seg n="34.1.2">dat de negatieve behandeling van de schepping in de Belgica veel consequenter is doorgevoerd dan in de Heidelberger.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De uitlegging van het Credo heeft plaats geheel in de geest van Paulus' Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Symbool en Brief nemen niet elk een eigen verdeling mee,</seg> <seg n="34.3.2">zoals bij de Catechismus.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">De indeling is ontleend aan de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Maar als dan in artikel 12 en 13 over schepping en voorzienigheid gesproken wordt,</seg> <seg n="34.5.2">merkt men dat beide hier meer in de samenhangen van het zaligmakend geloof en in de rechtvaardiging van de zondaar betrokken worden dan in zondag 9 en 10.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Er is in deze artikelen geen aanleiding om over regen en droogte,</seg> <seg n="34.6.2">vruchtbare en onvruchtbare jaren te spreken.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Alles wat hier ter sprake komt houdt verband met de val en de daaruit voortvloeiende ellende.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Men merkt dat het best als men de artikelen 12-17 achtereen leest.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Bij de beide eersten zou men nog kunnen menen een vrij leerstellige uiteenzetting van de leer der schepping en der voorzienigheid voor zich te hebben en dat deze werken Gods hier op zichzelf besproken worden buiten direct verband met de verlossing van zondaren.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Hier zouden wij dan een debat hebben met de Sadduceeën en de Epicureeërs,</seg> <seg n="34.10.2">die aan het eind respectievelijk van die beide stukken genoemd worden.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Het eerste zou bewijzen dat er ook geesten zijn en het tweede dat God de wereld niet aan haar lot overlaat.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Maar dat dit onjuist is,</seg> <seg n="34.12.2">blijkt zonneklaar bij art. 14,</seg> <seg n="34.12.3">waar over de schepping van de mens wordt gehandeld.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Dit stuk geeft kennelijk geen antropologie,</seg> <seg n="34.13.2">geen leer van de mens,</seg> <seg n="34.13.3">maar een beschrijving van de val;</seg> <seg n="34.13.4">het volgende een schildering van de ellende;</seg> <seg n="34.13.5">het daarop volgende van Gods barmhartigheid en het laatste van de zending zijns Zoons.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Al lerende gaat <pb n="394" ed="VW"/>het boek uit het leerstellige in het historische over.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">De dogmatiek wordt afgelost door de bijbelse geschiedenis.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Dat valt,</seg> <seg n="34.16.2">als men het eenmaal gezien heeft,</seg> <seg n="34.16.3">ook reeds duidelijk in art. 12 en 13 te ontdekken.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Het opschrift van 1611 luidt:</seg> <seg n="34.17.2">over de Schepping aller dingen,</seg> <seg n="34.17.3">en met name der Engelen.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Maar in werkelijkheid gaat het over de val van de boze geesten.</seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">In de Gallicana is dat niet het geval.</seg></s> <s n="34.20"><seg n="34.20.1">Daar worden de goede engelen het laatst genoemd.</seg></s> <s n="34.21"><seg n="34.21.1">De Belgica keert de volgorde om en weidt uit over vijandschap der boze engelen tegen de kerk.</seg></s> <s n="34.22"><seg n="34.22.1">De val kondigt zich aan en het artikel preludeert reeds op de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="34.23"><seg n="34.23.1">Het grijpt ook reeds vooruit op art. 16,</seg> <seg n="34.23.2">waar van de uitverkiezing sprake is.</seg></s> <s n="34.24"><seg n="34.24.1">Immers,</seg> <seg n="34.24.2">de engelen zijn geschapen</seg> <seg n="34.24.3">- zo heet het om de uitverkorenen te dienen.</seg></s> <s n="34.25"><seg n="34.25.1">Die verkiezing onderstelt de val en zo is bij de schepping daarmee reeds rekening gehouden.</seg></s> <s n="34.26"><seg n="34.26.1">Weer een bewijs voor de negatieve opvatting van de schepping,</seg> <seg n="34.26.2">die wij hier aantreffen.</seg></s> <s n="34.27"><seg n="34.27.1">In ieder geval blijkt het stuk wezenlijk historisch en bijbels gedacht te zijn en zich te voegen in de soteriologische strekking van het geheel.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarbij sluit zich dan artikel 13 geheel aan.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Want de kern daarvan is de tweede volzin,</seg> <seg n="35.2.2">waar de,</seg> <seg n="35.2.3">in de verschillende uitgaven herhaaldelijk gewikte en gewogene,</seg> <seg n="35.2.4">belijdenis staat omtrent de verhouding van Gods macht en goedheid en het werk van de duivelen en goddelozen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dat is de voortzetting van wat het vorige artikel gaf over de val der boze engelen en over hun strijd tegen de kerk.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De achtergrond van de bijbelse geschiedenis en der kerkhistorie wordt hier aangewezen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Het betekent dat de boosheid in de wereld niet tegen Gods macht en de ellende niet tegen zijn goedheid getuigt.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Want deze deugden van de Schepper hebben ook een negatieve gedaante en heerlijkheid,</seg> <seg n="36.1.2">zodat wij ze niet begeerd zouden hebben.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">En die zijn het,</seg> <seg n="36.2.2">welke in dit artikel bedoeld worden.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De troost die in deze belijdenis gelegen is,</seg> <seg n="36.3.2">wordt daardoor juist positief.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wij zouden er anders niets aan hebben,</seg> <seg n="36.4.2">omdat wij door het geloof en niet door aanschouwen moeten wandelen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">De gestalte van de eigenlijke schepping,</seg> <seg n="36.5.2">de herschepping krijgen wij nog niet te zien.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En daarin schittert Gods majesteit en goedheid juist op het hoogst.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Met zoveel woorden wordt dat hier ook gezegd,</seg> <seg n="36.7.2">als wij belijden leerjongeren van Christus te willen zijn,</seg> <seg n="36.7.3">om alleen te leren hetgeen Hij ons aanwijst in zijn Woord.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Deze heenwijzing naar het Nieuwe Testament kan niet worden misverstaan.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Zij brengt ons van het terrein der speculatie,</seg> <seg n="36.9.2">waar een "curieuselijk onderzoeken" (art. 13) vruchten zou moeten opleveren,</seg> <seg n="36.9.3">naar dat van het gehoor en het geloof-,</seg> <seg n="36.9.4">en op die wijze midden in het werk der verlossing.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Wel schijnen wij nog even op een meer neutraal terrein terug te komen,</seg> <seg n="36.10.2">als gezegd wordt "dat ons niets bij geval overkomen kan",</seg> <seg n="36.10.3">maar dit loopt weer uit op een spreuk uit de bergrede,</seg> <seg n="36.10.4">die voor het koninkrijk Gods gesproken is,</seg> <seg n="36.10.5">en waarin de mussen als gelijkenis worden bedoeld.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Tenslotte keert het artikel terug tot Gods regiment ook over de duivelen en dus tot de kerk,</seg> <seg n="36.11.2">want volgens art. 12 waren zij het die loerden op de kerk.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Dat is ook <pb n="395" ed="VW"/>geen wonder,</seg> <seg n="36.12.2">omdat het een kerkelijke geloofsbelijdenis is,</seg> <seg n="36.12.3">en geen wijsgerige bespiegeling.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Voor zover dit stuk polemiseert,</seg> <seg n="37.1.2">geschiedt dat dan eigenlijk ook niet tegen de epicureïsche filosofie,</seg> <seg n="37.1.3">waarvan in de slotzin sprake is,</seg> <seg n="37.1.4">maar tegen kerkelijke dwalingen,</seg> <seg n="37.1.5">waarbij in het rijk der genade aan God niet genoeg eer werd bewezen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Men stelde het dan voor dat God in het rijk der natuur wel de almachtige Schepper was,</seg> <seg n="37.2.2">maar dat hij in de kerk zijn macht met anderen moet delen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Door het <hi rend="italic">opus operatum</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f18" rend="superscript">r</ref> bleef dan zijn almacht wel gewaarborgd,</seg> <seg n="37.3.2">maar daarmee stond de genade weer met haar ene voet in het rijk der natuur.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Daarnaast bleef echter voor de eigenlijke geestelijke betrekking,</seg> <seg n="37.4.2">de geloofsverhouding,</seg> <seg n="37.4.3">een vrij ruime plaats open voor de macht en het vermogen van de gevallen creatuur.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Deze dwaling,</seg> <seg n="37.5.2">bekend als die van de vrije wil,</seg> <seg n="37.5.3">wordt in het volgende artikel uitvoerig bestreden.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Maar in art. 13 wordt daaraan reeds de wortel doorgesneden in de door ons boven besproken tweede zinsnede.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Zo begrijpen wij dan ook,</seg> <seg n="37.7.2">dat voor zover er een discussie over dit stuk heeft plaatsgehad,</seg> <seg n="37.7.3">deze over deze plaats is gevoerd.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Hier klopte de pols van de geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">En de redactie van dit artikel heeft hier in de loop van haar geschiedenis zelfs een aanzienlijke wijziging ondergaan,</seg> <seg n="37.9.2">waarbij misschien enig verschil van inzicht meesprak.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Zo werkt alles mee om ons inzicht te verhelderen,</seg> <seg n="38.1.2">dat de draad die door deze artikelen loopt,</seg> <seg n="38.1.3">van soteriologische aard is.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wanneer God volgens artikel 12 de engelen goed geschapen heeft om zijn uitverkorenen te dienen,</seg> <seg n="39.1.2">dan leert het volgende artikel,</seg> <seg n="39.1.3">dat Gods macht en goedheid hierin op het heerlijkst uitkomen,</seg> <seg n="39.1.4">dat zij daartoe bestemd blijven,</seg> <seg n="39.1.5">ook als zij gevallen zijn,</seg> <seg n="39.1.6">en dat God,</seg> <seg n="39.1.7">zoals de Franse confessie in het overeenkomstige artikel zegt wondere middelen bezit om zich van de duivelen en de onrechtvaardigen te bedienen,</seg> <seg n="39.1.8">dat Hij het kwade,</seg> <seg n="39.1.9">dat zij doen en waaraan zij schuldig blijven,</seg> <seg n="39.1.10">in iets goeds weet te veranderen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Dit sluit,</seg> <seg n="39.2.2">zoals ik reeds deed opmerken,</seg> <seg n="39.2.3">geheel aan bij de volgende artikelen,</seg> <seg n="39.2.4">waar sprake is van de val des mensen,</seg> <seg n="39.2.5">zijn ellende,</seg> <seg n="39.2.6">zijn verkiezing en de belofte.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Art. 12 en 13 missen het verband niet,</seg> <seg n="39.3.2">zoals zondag 9 en 10,</seg> <seg n="39.3.3">en de vroomheid die er uit spreekt is niet,</seg> <seg n="39.3.4">zoals daar,</seg> <seg n="39.3.5">van een meer algemeen karakter,</seg> <seg n="39.3.6">doch zeer belijnd bijbels,</seg> <seg n="39.3.7">historisch,</seg> <seg n="39.3.8">geboren uit het bewustzijn van door God uitverkoren te zijn.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Wanneer wij de Belgica met de Gallicana vergelijken,</seg> <seg n="39.4.2">dan treft ons dat de overeenkomstige artikelen in de laatste iets soberder en korter zijn gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Calvijn gebruikt de beknopte stijl van zijn Institutie,</seg> <seg n="40.1.2">die een academisch leerboek was geworden.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Bovendien was de kerk te Genève niet meer,</seg> <seg n="40.2.2">zoals de kerken in de Nederlanden,</seg> <seg n="40.2.3">een gemeente onder het kruis.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Overigens loopt door beide confessies dezelfde soteriologische draad.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Ook omtrent de <pb n="396" ed="VW"/>Institutie is op te merken,</seg> <seg n="40.4.2">dat zij wel in het schema van de Twaalf artikelen geschreven is,</seg> <seg n="40.4.3">maar naar de geest een exegetisch boek is;</seg> <seg n="40.4.4">een bijbels leesboek.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Ook hier leidt de gedachtengang van Paulus' Brief aan de Romeinen de uitlegging van het Credo.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wanneer Calvijn in het eerste boek over de kennis van God de Schepper spreekt,</seg> <seg n="40.6.2">dan komt hij in het laatste hoofdstuk precies uit bij de negatieve opvatting,</seg> <seg n="40.6.3">die in art. 12 en 13 van onze <choice><sic>Geloofsbeiijdenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Geloofsbelijdenis</corr></choice> wordt voorgedragen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">De titel daarvan luidt:</seg> <seg n="40.7.2">"Dat Godt alzoo der godtloosen dienst gebruyckt,</seg> <seg n="40.7.3">en herten buyght om zijn oordelen uyt te voeren,</seg> <seg n="40.7.4">dat hij self suyver blijft van alle feyl en gebreck."</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Dat is in enigszins andere redactie,</seg> <seg n="40.8.2">de bekende tweede volzin uit art. 13.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Men mag zeggen dat Calvijn het artikel van de schepping op deze formule heeft gebracht,</seg> <seg n="40.9.2">dat God uit het kwade het goede doet voortkomen.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Dat is niet fysisch bedoeld,</seg> <seg n="40.10.2">alsof de stof boos was.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Het moet naar de aard van een geloofsartikel,</seg> <seg n="40.11.2">ethisch worden verstaan.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Maar dan wil het zeggen dat God ons uit de ellende verlost;</seg> <seg n="40.12.2">de ellende die het gevolg is van de zonde.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Dat God het kwade ten goede denkt,</seg> <seg n="40.13.2">is ook bijna het laatste woord van het boek Genesis,</seg> <seg n="40.13.3">waarin ons de schepping beschreven wordt.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">In het begin daarvan staat,</seg> <seg n="40.14.2">dat God zich de kennis van goed en kwaad heeft voorbehouden.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">De eerste zonde bestond in een "curieuselijk onderzoeken" hoe het daarmee gesteld was.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Om daarvan genezen te worden,</seg> <seg n="40.16.2">moeten "wij leerjongeren van Christus zijn,</seg> <seg n="40.16.3">om alleen te leren hetgeen hij ons aanwijst in zijn Woord".</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">In deze bijbelse,</seg> <seg n="40.17.2">historische,</seg> <seg n="40.17.3">soteriologische lijn bewegen zich deze geloofsartikelen.</seg></s> <s n="40.18"><seg n="40.18.1">Wij komen nu tot artikel 14 waarin volgens het opschrift dat Festus Hommius er in 1618 boven plaatste,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="40.18.2">sprake is van de schepping van de mens,</seg> <seg n="40.18.3">zijn val en zijn bederf.</seg></s> <s n="40.19"><seg n="40.19.1">Wanneer wij echter het artikel in de Gallicana lezen,</seg> <seg n="40.19.2">dan is daar van de mens voor de val alleen sprake in een bijzin.</seg></s> <s n="40.20"><seg n="40.20.1">Zijn schepping wordt zelfs niet genoemd en de hoofdzin,</seg> <seg n="40.20.2">waarin de staat zijner rechtheid in een bijzin wordt afgedaan,</seg> <seg n="40.20.3">geeft het relaas van zijn val en zijn ellende,</seg> <seg n="40.20.4">waarin zijn vrijheid ten goede wordt ontkend.</seg></s> <s n="40.21"><seg n="40.21.1">In de Belgica,</seg> <seg n="40.21.2">die een veel langer artikel heeft,</seg> <seg n="40.21.3">is dit wel anders.</seg></s> <s n="40.22"><seg n="40.22.1">Daar wordt de schepping des mensen in de eerste zinsnede zeer bepaald beleden.</seg></s> <s n="40.23"><seg n="40.23.1">En in de eerste uitgaven van 1561 wordt over die staat der rechtheid zelfs uitgeweid in termen die ons enigszins mythologisch aandoen.</seg></s> <s n="40.24"><seg n="40.24.1">Na een in bijbelse woorden gegeven beschrijving van het beeld Gods,</seg> <seg n="40.24.2">wordt daar gezegd dat de eerste mens zulk een uitnemendheid bezat,</seg> <seg n="40.24.3">dat ons menselijk begrip er niet bij kan en dat hem slechts ontbrak,</seg> <seg n="40.24.4">dat hij aan God gelijk was.</seg></s> <s n="40.25"><seg n="40.25.1">Maar als het er op aankomt,</seg> <seg n="40.25.2">bestaat er in dit opzicht toch geen verschil tussen de Franse en de Nederlandse confessie of tussen de verschillende uitgaven en teksten van de laatste.</seg></s> <s n="40.26"><seg n="40.26.1">In de Franse tekst onzer belijdenis,</seg> <seg n="40.26.2">zoals die door de synode van Dordrecht werd vastgesteld is de interpunctie zo,</seg> <seg n="40.26.3">dat ook de tweede helft van de eerste zin zich reeds met de val bezighoudt.</seg></s> <s n="40.27"><seg n="40.27.1">En wat de uitgave van 1561 betreft,</seg> <seg n="40.27.2">daarin wordt de mens' wel uitermate verhoogd,</seg> <seg n="40.27.3">maar daarbij zit kennelijk de bedoeling voor,</seg> <seg n="40.27.4">de val <pb n="397" ed="VW"/>des te meer te laten uitkomen en des te dieper te laten zijn.</seg></s> <s n="40.28"><seg n="40.28.1">Er wordt gezegd dat hij "au jugement" (de Nederlandse vertaling van 1562:</seg> <seg n="40.28.2">"den vee") gelijk geworden is.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="40.28.3">De synode van Antwerpen van 1566 heeft hierop het "ni cet excès d'honneur,</seg> <seg n="40.28.4">ni cette <choice><sic>indignité"' toegepast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">indignité"</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f20" rend="superscript">t</ref><choice><sic>indignité"' toegepast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"> toegepast</corr></choice> en de hele passage gedelgd.</seg></s> <s n="40.29"><seg n="40.29.1">Maar daaruit blijkt toch dat het in dit artikel gaat om een sterke tegenstelling tussen wat de mens was en wat hij is.</seg></s> <s n="40.30"><seg n="40.30.1">Onze kerk belijdt in dit stuk niet de schepping van de mens,</seg> <seg n="40.30.2">maar zijn val,</seg> <seg n="40.30.3">zijn ellende,</seg> <seg n="40.30.4">de schepping volgens Romeinen 1 en 2.</seg></s> <s n="40.31"><seg n="40.31.1">In de latere uitgaven van de 37 artikelen is de val enigszins gehumaniseerd:</seg> <seg n="40.31.2">het demonische uit de eerste uitgave is wat teruggedrongen.</seg></s> <s n="40.32"><seg n="40.32.1">De oorspronkelijke figuur verraadt zich in een enkel zinnetje:</seg> <seg n="40.32.2">"Maar als hij in eere was,</seg> <seg n="40.32.3">zo heeft hij het niet verstaan."</seg></s> <s n="40.33"><seg n="40.33.1">Dat is thans nog slechts een aanhaling uit een psalm (Ps. 49 : 21),</seg> <seg n="40.33.2">waarbij de tweede helft van het vers,</seg> <seg n="40.33.3">waarin sprake was van een gelijkworden aan het vee,</seg> <seg n="40.33.4">is weggelaten.</seg></s> <s n="40.34"><seg n="40.34.1">De voorstelling uit de chokmaliteratuur,</seg> <seg n="40.34.2">dat geld en goed de mens niet van het doodgaan als een beest kunnen verlossen,</seg> <seg n="40.34.3">maar alleen de wijsheid,</seg> <seg n="40.34.4">deze gedachte is hier helemaal losgelaten.</seg></s> <s n="40.35"><seg n="40.35.1">En de wat-mythologische Adamsfiguur,</seg> <seg n="40.35.2">eveneens uit de chokma,</seg> <seg n="40.35.3">die in de eerste uitgave voorkwam,</seg> <seg n="40.35.4">vindt men later niet meer terug.</seg></s> <s n="40.36"><seg n="40.36.1">Wat die "eere" was,</seg> <seg n="40.36.2">noch die "uitnemendheid",</seg> <seg n="40.36.3">die met "verstaan",</seg> <seg n="40.36.4">d.i. wijsheid,</seg> <seg n="40.36.5">en met "erkennen",</seg> <seg n="40.36.6">d.i. kennis,</seg> <seg n="40.36.7">samenhangen:</seg> <seg n="40.36.8">dat is nu niet meer duidelijk.</seg></s> <s n="40.37"><seg n="40.37.1">Onze kerk is hier uit de wijsheid tot de profetisch-historische lijn in de bijbel teruggekeerd.</seg></s> <s n="40.38"><seg n="40.38.1">De sobere exegese van Calvijn heeft de leiding verkregen.</seg></s> <s n="40.39"><seg n="40.39.1">Men versta mij wel,</seg> <seg n="40.39.2">in beide gevallen gaat het om een beschrijving van de val.</seg></s> <s n="40.40"><seg n="40.40.1">Ook als van Adam,</seg> <seg n="40.40.2">in aansluiting aan bijbelplaatsen,</seg> <seg n="40.40.3">waar hij slechts weinig onder de engelen wordt gesteld (Ps. 8 : 6),</seg> <seg n="40.40.4">een beeld der ere wordt gemaakt,</seg> <seg n="40.40.5">dan is dat nog geen antropologie in positieve zin.</seg></s> <s n="40.41"><seg n="40.41.1">Deze voorstelling van het beeld Gods in de mens en van de staat der rechtheid,</seg> <seg n="40.41.2">die Van Toorenenbergen "overdreven"<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f21" rend="superscript">u</ref> genoemd heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="40.41.3">wil toch slechts een schakel zijn in de leer der genade.</seg></s> <s n="40.42"><seg n="40.42.1">In Augustinus' De <hi rend="italic">civitate Dei</hi> komen wij haar tegen.</seg></s> <s n="40.43"><seg n="40.43.1">De kerkvader schrijft daar,</seg> <seg n="40.43.2">dat God de menselijke natuur in het midden tussen de engelen en de dieren een plaats gaf.</seg></s> <s n="40.44"><seg n="40.44.1">Bleef hij God gehoorzaam,</seg> <seg n="40.44.2">dan zou hij overgaan in de lotgemeenschap der engelen en zo,</seg> <seg n="40.44.3">zonder dat de dood tussenbeide hoefde te komen,</seg> <seg n="40.44.4">de zalige onsterfelijkheid verwerven.</seg></s> <s n="40.45"><seg n="40.45.1">Als hij echter vrijwillig de Here zijn God hoogmoedig en ongehoorzaam behandelde,</seg> <seg n="40.45.2">dan was dat een leven op de wijze van het vee<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f23" rend="superscript">w</ref> en aan de dood gewijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="40.46"><seg n="40.46.1">Deze gedachten,</seg> <seg n="40.46.2">die herinneren <pb n="398" ed="VW"/>aan de door ons aangehaalde psalmen,</seg> <seg n="40.46.3">zijn dus niet,</seg> <seg n="40.46.4">zoals Van Toorenenbergen wil,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f25" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="40.46.5">in de latere dogmatiek tot ontwikkeling gekomen,</seg> <seg n="40.46.6">doch zijn erfgoed van Augustinus en de Psalmen.</seg></s> <s n="40.47"><seg n="40.47.1">Voor de val een weinig minder dan de engelen</seg> <seg n="40.47.2">- en daarna "den vee" gelijk geworden!</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Deze leer speelt nu merkwaardigerwijze,</seg> <seg n="41.1.2">zoals reeds werd opgemerkt,</seg> <seg n="41.1.3">een rol in de leer der genade.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Bij de pelagianen worden de vrijheid en het vermogen van de gevallen mens gunstig beoordeeld,</seg> <seg n="41.2.2">terwijl zij in Adam reeds de kiemen van de verderfelijkheid zoeken te vinden.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De afstand tussen hem en zijn nakomelingen wordt op die wijze verkleind en daarmee de diepte van de val verminderd.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">In de lijn van Augustinus vindt het omgekeerde plaats.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Adam heeft daar een volkomen vrije wil,</seg> <seg n="41.5.2">in volmaakte tegenstelling tot de gevallen mens.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Wanneer hij valt,</seg> <seg n="41.6.2">dan gebeurt dat bijna op dezelfde wijze als bij de boze engelen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Dwz. niet de begeerlijkheid,</seg> <seg n="41.7.2">maar de wil en de trots spelen daarbij de hoofdrol.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Sainte-Beuve drukt het bij een analyse van de</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1"><hi rend="italic">Augustinus</hi> van Jansenius zo uit:</seg> <seg n="42.1.2">"Il est tombé sans combat,</seg> <seg n="42.1.3">par le choix libre de sa propre volonté dans la sphère rationelle."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Om deze Adamsfiguur te begrijpen kan een onderscheiding uit de dogmatiek dienen,</seg> <seg n="43.1.2">nl. die tussen praeternaturale en supernaturale gaven:</seg> <seg n="43.1.3">gaven die de natuur te boven gaan en bovennatuurlijke gaven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De eerste gaan wel boven de <hi rend="italic">pura naturalia</hi> van de mens uit,</seg> <seg n="43.2.2">maar niet verder dan de staat der engelen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De andere gaan de natuur absoluut te boven en raken aan God.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Beide zijn genadegaven.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar bij de laatste krijgt de genade pas haar volle gehalte,</seg> <seg n="43.5.2">doordat zij de mens met God in gemeenschap brengt.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De praeternaturale gaven zou men hemelse kunnen noemen;</seg> <seg n="43.6.2">de supernaturale goddelijke.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Denkt men zich Adam met de eersten toegerust,</seg> <seg n="43.7.2">dan staat hij hoog,</seg> <seg n="43.7.3">iets minder dan een engel,</seg> <seg n="43.7.4">maar als het ware gereed om te vallen;</seg> <seg n="43.7.5">althans volkomen in staat om te vallen zonder strijd met de begeerlijkheid.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Ziet men de eerste mens in het bezit van de bovennatuurlijke gaven,</seg> <seg n="43.8.2">dan staat hij op zichzelf minder hoog,</seg> <seg n="43.8.3">maar hij staat veiliger omdat zijn gaven meer van genade aan zich hebben en meer leunen tegen God en een leven in God in zich bergen.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Adam is dan minder hemels maar reeds meer kerkelijk toegerust.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Zijn val blijft mogelijk en heeft plaats gehad;</seg> <seg n="43.10.2">maar hij is minder demonisch;</seg> <seg n="43.10.3">minder een wilsdaad zonder oorzaak.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Men zal,</seg> <seg n="43.11.2">om het te ververklaren moeten omzien naar redenen,</seg> <seg n="43.11.3">aan de aardse sfeer ontleend,</seg> <seg n="43.11.4">die enigermate duidelijk maken,</seg> <seg n="43.11.5">hoe hij van God kon afraken.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">De concupiscentia zal een grote plaats gaan innemen,</seg> <seg n="43.12.2">en tevens,</seg> <seg n="43.12.3">omdat zij geen wilsbesluit zonder oorzaak tot achtergrond heeft,</seg> <seg n="43.12.4">maar haar grond heeft in de <pb n="399" ed="VW"/>van God geschapen natuur,</seg> <seg n="43.12.5">de mogelijkheid van herstel afschaduwen.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Adam viel dan niet geheel buiten de sfeer der genade en God kon hem,</seg> <seg n="43.13.2">anders dan bij een engelenval,</seg> <seg n="43.13.3">in zijn gemeenschap terugbrengen.</seg></s> <s n="43.14"><seg n="43.14.1">De genade zou daarbij zelfs veel meer overvloedig moeten worden.</seg></s> <s n="43.15"><seg n="43.15.1">En zo werd het denkbaar dat Adam viel "suo vitio,</seg> <seg n="43.15.2">sed Dei providentia sic ordinante",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f29" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n5" rend="superscript">5</ref>meer dan bij de engelen.</seg></s> <s n="43.16"><seg n="43.16.1">Immers de genadeverhouding werd niet verbroken,</seg> <seg n="43.16.2">maar nam toe en werd duidelijker.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dit zijn overwegingen waarin men zich slechts met veel terughouding en voorzichtigheid mag begeven,</seg> <seg n="44.1.2">maar de Schrift en de kerkleer geven er aanleiding toe.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De correctie die de synode van 1566 te Antwerpen op de belijdenis van De Bray toepaste,</seg> <seg n="44.2.2">gaf er ons aanleiding toe.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Wij moesten ons er rekenschap van geven of de aangebrachte verandering een verbetering was en wij komen daarmee tegelijk verder bij ons onderzoek in de vraag of onze geloofsbelijdenis in art. 14 eigenlijk over de schepping of over de val des mensen handelt.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Want ons blijkt nu hoe langer hoe duidelijker,</seg> <seg n="44.4.2">dat het hier gaat niet om de hemel en de ere,</seg> <seg n="44.4.3">maar om de genade en de kerk.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Wanneer men de praeternaturale gaven op de voorgrond plaatst,</seg> <seg n="44.5.2">dan gebeurt dat ook wel met het oog op de val;</seg> <seg n="44.5.3">deze wordt er geweldiger en catastrofaler door.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Maar de lijn die van 12 naar 15 en 17 loopt,</seg> <seg n="44.6.2">van schepping naar de uitverkiezing en de belofte,</seg> <seg n="44.6.3">door de val en de erfzonde heen,</seg> <seg n="44.6.4">wordt er minder duidelijk door.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Wil zij helder uitkomen,</seg> <seg n="44.7.2">zodat het "sic ordinante" Gods tot zijn recht komt,</seg> <seg n="44.7.3">dan moet van den beginne af de genade voor de ere gaan.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Het is een geloofsbelijdenis van een kerk en de dienst is daar wezenlijk geen eredienst,</seg> <seg n="44.8.2">maar een genadedienst.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">En dit komt klaarder uit als de supernaturale gaven voor de val op de voorgrond staan.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Bij Augustinus wordt meer nadruk gelegd op de praeternaturale [gaven],<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f30" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="45.1.2">in aansluiting aan de Griekse kerkvaders.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De rede en de vrijheid staan dan in beeld Gods vooraan en daardoor krijgt de val dat demonische,</seg> <seg n="45.2.2">dat aan de Israëlitische wijsheidsleer en soms aan de platonische filosofie herinnert.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Tot op zekere hoogte blijft dat nodig om de val werkelijk val te laten blijven.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Tegenover degenen,</seg> <seg n="46.2.2">die de gevallen natuur verhogen en de <choice><sic>oorSpronkelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">oorspronkelijke</corr></choice> verlagen,</seg> <seg n="46.2.3">zoals de Pelagianen,</seg> <seg n="46.2.4">moet de kerkvader de afstand tussen beide doen bewaren.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Genade is niet eigen aan de menselijke natuur;</seg> <seg n="46.3.2">zij is geen erfgoed.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Hoe meer men nu de staat der rechtheid verhoogt,</seg> <seg n="46.4.2">des te meer zal blijken dat wij die gaven niet geërfd hebben.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De val zal scheiding maken tussen ons en de wijsheid en de vrijheid.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Maar die verhoging van de staat der rechtheid mag toch niet op zulk een wijze plaats hebben dat daardoor de genadeverhouding tot God in het gedrang zou komen.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">En dat gebeurt als Adams natuur te dicht bij die der <pb n="400" ed="VW"/>engelen wordt gebracht.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Want wel leert de kerkvader dat ook dezen in de genade staan.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Van hen kan ook gezegd worden "dat de liefde Gods in hen is uitgestort door de Heilige Geest,</seg> <seg n="47.4.2">die hun gegeven is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">"Ook van hen geldt:</seg> <seg n="47.5.2">Mihi autem adhaerere Deo bonum est."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Zij vormen met de gemeente uit de sterfelijke mensen "ene burgerschap Gods,</seg> <seg n="47.6.2">een levende offerande en levende tempel van Hem."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Maar Augustinus laat bij hen de schepping en de genadeverlening samenvallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="384" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Cuius regio, eius religie.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>9, 4.</p></note>
<pb n="385" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*J. Köstlin, <hi rend="italic">Luthers Theologie in</hi> ihrer <hi rend="italic">geschichtlichen Entwicklung und ihrem inneren Zusammenhange</hi> (2dIn., <choice><sic>Ie dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1e dr.</corr></choice>, Stuttgart 1901), <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 2, p. 152.*</p></note>
<pb n="386" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*</hi><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 3;* vgl. ook Calvijns nadruk op het werk van de Middelaar, Inst. II, 12-17,i.h.b. 11, 17, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Ex opere operato.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Een eens voor al geschonken voorraad.*</p></note>
<pb n="387" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Gij hebt nog niet begrepen, hoe erg de zonde is* <hi rend="italic">(Cur Deus homo,</hi> I, 2 <hi rend="italic">1, MPL.</hi> 158, 393).</p></note>
<pb n="388" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Vgl. 1 Kor. 15 : 28.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*De locus: de finibus bonorum et malorum.*</p></note>
<pb n="389" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*De uitdrukking is van Plotinus, waar zij geldt van de kwaliteitsloze stof (<choice><sic>curs.vanN.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">curs. van N.</corr></choice>),vgl. ook boven p. 96, noot 1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Reminiscentie aan Luk. 15 : 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie boven p. 375.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie beneden p. 419, noot 5.</p></note>
<pb n="391" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>*B. Bartmann, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik, dl.</hi> 1, Freiburg 19327, <choice><sic>p. 8 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">p. 81</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Loci communes.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Entraten.*</p></note>
<pb n="395" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>*De onvoorwaardelijke werking der sacramenten.*</p></note>
<pb n="397" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. F.J. Los,a.w., p. 164; <choice><sic>enJ. J.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">en J. J.</corr></choice> van Toorenenbergen, a.w., p. 25. Zie ook boven p. 375 en p. 382, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zegswijze: noch die overdreven eer, noch die verachting; afkomstig uit Racine, <hi rend="italic">Brittannicus,</hi> 2, 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Van Toorenenbergen, a.w., p. 24.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Dr. F.J. Los betuigt daarmee zijn instemming, vgl. Los, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 163.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*Bestialiter.*</hi></p></note>
<pb n="398" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Vgl.Augustinus, Civ. <choice><sic>Dei X11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dei XII</corr></choice>,22.1</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Van Toorenenbergen, a.w., p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>* ... libera voluntate superbe,* <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XII, 22 (CChrSL. 48, 380).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*C. A. Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> dl. 2, p. 137.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Vgl. Bartmann, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 282.</p></note>
<pb n="399" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Calvijn, <choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 23, 8.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>d *Vgl. Bartmann, a.w., dl. 1, p. 282.*</p></note>
<pb n="400" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Rom. 5: 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Vulg.</hi> Psalm 72 (73): 28; vgl. Augustinus, <hi rend="italic">De moribus ecclesiae 1, 16 (MPL.</hi> 32, 1322); vgl. <hi rend="italic">ook Conf.,</hi> bijv. VII, 1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XII, 9.*</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Simul eius et condens naturam et largiens gratiam <hi rend="italic">(ibid.).*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, in manuscript voorhanden, plaats en gelegenheid onbekend; niet eerder gepubliceerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie boven p. 367, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> I, 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Festus Hommius (1576-1642) was de scriba der Dordtse synode en aldaar bij de vaststelling der Ned. geloofsbelijdenis betrokken, na zelf voorafgaand deze in het Latijn te hebben vertaald (1618).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-schepping-in-de-nederlandse-geloofsbelijdenis.n5" type="end" place="end" n="5"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 23, 8: "Cadit igitur homo, Dei providentia sic ordinante: sed suo vitio cadit."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="26" xml:id="noordmans2.verzoening" decls="#bibl-noordmans2.verzoening">
<pb n="401" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verzoening<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ik kan er niets aan doen,</seg> <seg n="2.1.2">dat ik u moet teleurstellen:</seg> <seg n="2.1.3">voor een nieuwe studie over de verzoening ontbrak mij de tijd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik kon niet meer doen dan een redigeren van voorhanden gedachten en materiaal.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Laat ik beginnen met het beperken van mijn onderwerp.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik zal</seg> <seg n="3.2.2">- althans thematisch</seg> <seg n="3.2.3">- niet spreken over de christologie,</seg> <seg n="3.2.4">de naturen en de staten van Christus,</seg> <seg n="3.2.5">maar over het werk van Christus.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En ook weer niet over het hele werk,</seg> <seg n="3.3.2">zijn profetisch,</seg> <seg n="3.3.3">priesterlijk en koninklijk ambt;</seg> <seg n="3.3.4">niet over Jezus' leer en regering</seg> <seg n="3.3.5">- maar wel over zijn lijden en het kruis.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Deze beperking is vrij willekeurig en de terminologie,</seg> <seg n="3.4.2">waarin ik ze gaf,</seg> <seg n="3.4.3">vrij ouderwets,</seg> <seg n="3.4.4">maar om ons vlug te oriënteren toch ook niet ongeschikt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu we zo op het standpunt van de voorwetenschappelijke waarheid in catechismustaal,</seg> <seg n="4.1.2">in de categoriale vormen van die voorwetenschappelijke waarheid het onderwerp hebben omschreven,</seg> <seg n="4.1.3">moeten we ons er dadelijk rekenschap van geven,</seg> <seg n="4.1.4">dat we voor de wetenschappelijke en dogmatische bezinning daarmee nog niet gereed zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ons onderwerp staat in verband met drie relaties,</seg> <seg n="4.2.2">die we in het oog moeten houden om niet te versmallen:</seg> <seg n="4.2.3">1. verzoening is een werk van de drieënige God;</seg> <seg n="4.2.4">2. openbaring is verzoening;</seg> <seg n="4.2.5">Christus' werk is één met zijn wezen,</seg> <seg n="4.2.6">wat Christus doet is één met wat Hij is;</seg> <seg n="4.2.7">3. de verzoening is actueel en staat in verband met het geloof en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Deze drie relaties zijn de laatste tijd met nadruk naar voren gebracht.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ik wil hier de namen noemen van Barth (openbaring is verzoening),</seg> <seg n="4.4.2">Brunner (Christus' persoon is zijn werk),</seg> <seg n="4.4.3">Gogarten (verzoening is nabij,</seg> <seg n="4.4.4">praktisch;</seg> <seg n="4.4.5">is geloofswerk in de mensenwereld,</seg> <seg n="4.4.6">beslissing in het leven).</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het Koninkrijk der hemelen is nabij gekomen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het is het Evangelie achter Paulus.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wanneer we ons dit theologische verband blijven herinneren,</seg> <seg n="5.1.2">is het nu toch geboden de aandacht te richten op het kruis</seg> <seg n="5.1.3">- het kruis in direct verband met de opstanding,</seg> <seg n="5.1.4">dwz. in eschatologisch verband.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dit kruis is niet gemakkelijker te verklaren dan de opstanding</seg> <seg n="5.2.2">- evenmin als de bergrede gemakkelijker is dan het kruis.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De bergrede is even moeilijk te <hi rend="italic">doen als</hi> het kruis te ervaren,</seg> <seg n="5.3.2">te gevoelen is en als de opstanding te <hi rend="italic">geloven</hi> is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hier vinden we bijeen:</seg> <seg n="5.4.2">doen-gevoelen-weten.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Schleiermacher koos het midden en daarmee het kruis.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Men kan zeggen dat de drie accenten waarop ik wees,</seg> <seg n="5.6.2">alle drie bedoelen de keus van Schleiermacher te corrigeren.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Geen moralisme,</seg> <seg n="5.7.2">geen supranaturalisme.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Openbaring is verzoening.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Nog eens:</seg> <seg n="5.9.2">geen <hi rend="italic">Thun</hi> en geen <hi rend="italic">Wissen.</hi></seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Verzoening is komen van God:</seg> <seg n="5.10.2">geen doen van ons,</seg> <seg n="5.10.3">maar <pb n="402" ed="VW"/>van God;</seg> <seg n="5.10.4">geen leren van God,</seg> <seg n="5.10.5">maar komen van God.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Het Woord zelf komt.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En nog eens:</seg> <seg n="5.12.2">geen weten en geen doen,</seg> <seg n="5.12.3">maar beslissing,</seg> <seg n="5.12.4">waarvan we tevoren niet weten hoe die zal vallen.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Hier geldt de waarheid:</seg> <seg n="5.13.2">zij <hi rend="italic">weten</hi> niet wat zij <hi rend="italic">doen.</hi></seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Onze geloofsbeslissing is de beaming,</seg> <seg n="5.14.2">dat de beslissing voor ons gevallen is.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">De theologische maat keert hier terug.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Gunning heeft soms gevoeld,</seg> <seg n="6.1.2">dat de voorliefde voor het kruis niet altijd zuiver is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dan is het een voorliefde uitgaande boven die voor Christus’ regering in de opstanding.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het kruis als gevoelsmoment in onderscheiding van weten en doen kan romantiek zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zo gevoelsmatig spreekt Schleiermacher over de zaligheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Weten en doen lijden dan schade.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het moeilijke van het kruis is geen troebele mystiek;</seg> <seg n="7.1.2">geen gevoelige ervaring.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Luther heeft in zijn voorrede voor <hi rend="italic">De servo arbitrio</hi> grote nadruk gelegd op dat klare in de openbaring.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze helderheid is voor de natuurlijke mens moeilijk,</seg> <seg n="7.3.2">maar zij is klaar in de bijbel geopenbaard.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dat houdt niet zozeer verband met onze zwakheid des geestes,</seg> <seg n="7.4.2">dan wel met de schalksheid des duivels.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Voor de zwakken is Christus juist gekomen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zo zegt ook Augustinus,</seg> <seg n="7.6.2">dat hij de spijs der sterken niet kon eten tot hij Christus aangreep;</seg> <seg n="7.6.3">toen at hij wel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het is een klaar geheimenis.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het kruis is ook niet een geheimzinnig stuk van Jezus' leven,</seg> <seg n="8.1.2">zoals ook bij ons de dood het geheimzinnigst is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Eerder is Jezus' leven als object voor het geloof (en ook voor de theologie) een geheimzinnigheid.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het 'wordt in de Twaalf artikelen overgeslagen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het kruis is minstens even klaar als Jezus' woorden,</seg> <seg n="8.4.2">omdat het gepredikt wordt door de apostelen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Als onderwerp van de prediking is het zelfs klaarder dan Jezus' woorden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Enerzijds is dus het kruis het meest acceptabele voor de prediking.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het is nog een stuk van Jezus' <hi rend="italic">leven</hi> en valt als zodanig binnen de kring van humane belangstelling.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Bij de prediking der opstanding te Athene echter zeggen de mensen:</seg> <seg n="8.8.2">wij zullen u later wederom daarover horen (Hand. 17 : 32).</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Het kruis is echter de keerzijde van de opstanding.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Het kruis heeft alle transcendente trekken,</seg> <seg n="8.10.2">zoals deze zich in deze wereld,</seg> <seg n="8.10.3">in het mensenleven,</seg> <seg n="8.10.4">geopenbaard hebben.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Dat is het weten van Paulus over Christus en die gekruisigd.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Vanuit dit weten sprak ook J. H. Gunning jr. in Amsterdam over het kruis als grondslag voor kerk en wetenschap beide.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Vergelijk daarmee Ritschl,</seg> <seg n="8.13.2">die meent dat wij door het kruis genezen worden van de gedachte,</seg> <seg n="8.13.3">dat God <choice><sic>ons vijandig is.' Er hoeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">ons vijandig is.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s><choice><sic>ons vijandig is.' Er hoeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13"> </corr></choice><s n="8.14"><seg n="8.14.1"><choice><sic>ons vijandig is.' Er hoeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">Er hoeft</corr></choice> niets te gebeuren.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Volgens Ritschl neemt Christus ons mee in het bewustzijn van de zaligheid,</seg> <seg n="8.15.2">'ook in de dood'.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men kan dus het kruis als het centrale op heel verschillende wijze kiezen.</seg></s> <pb n="403" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het kan als de fijnst gesublimeerde romantiek plaats vinden:</seg> <seg n="9.2.2">het gevoelsleven van de meest verfijnde christelijke geest.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hier ligt het centrale niet in weten of doen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En inderdaad:</seg> <seg n="9.4.2">geen doen,</seg> <seg n="9.4.3">maar Gods drama.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Geen weten,</seg> <seg n="9.5.2">maar prediking.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Idealisme staat hier tegenover realisme.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Daarin onthult het kruis zijn ware betekenis als een zaak van ergernis.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wat is de betekenis van het kruis?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En waarin zit de ergernis?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De ergernis is tweeledig.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ze zit in de eerste plaats in wat Bierens de Haan in zijn boek over de levensleer van Spinoza de 'metafysische dramatiek' noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij schrijft,</seg> <seg n="10.5.2">dat de christelijke theologie naast haar subjectief gedeelte ook een objectief deel heeft.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het heil is vrucht van 'metafysische dramatiek'.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De wereldschepping is het eerste moment;</seg> <seg n="10.7.2">de zondeval het tweede.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Een transmanente orde van Godsgedachten,</seg> <seg n="10.8.2">ingesteld op een doel:</seg> <seg n="10.8.3">het nieuwe Jeruzalem.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Daar tegenover plaatst Bierens de Haan dan de immanente orde van Spinoza's ethiek.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Het transcendente is hier ook wel aanwezig,</seg> <seg n="10.10.2">maar het is niet metafysisch,</seg> <seg n="10.10.3">doch kentheoretisch bedoeld.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het wil zeggen:</seg> <seg n="10.11.2">de kennis te boven gaand.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f4" rend="superscript">d</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De christelijke theologie kent echter in het verzoeningswerk de trinitarische rechtshandel,</seg> <seg n="10.12.2">die niet de kennis maar de wereldorde te boven gaat.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Bavinck zegt in zijn <hi rend="italic">Dogmatiek,</hi></seg> <seg n="10.13.2">dat voldoening en verzoening een Logos buiten ons zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">En Brunner spreekt in zijn boek <hi rend="italic">Der Mittler</hi> van 'gegebener Logos'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f6" rend="superscript">f</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n6" rend="superscript">6</ref>.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Hiertegen nu ontwaakt inderdaad veel verzet.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Een drama,</seg> <seg n="10.16.2">waarvoor hemel,</seg> <seg n="10.16.3">aarde en hel het toneel vormen,</seg> <seg n="10.16.4">wekt (vgl. Ps. 118) te grote verbazing bij de beschouwers.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Deze verwondering is bij hen geen begin meer van wetenschap.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">En als goddelijke personen daarbij als <hi rend="italic">dramatis personae</hi> optreden,</seg> <seg n="10.18.2">dan is dat voor hen mythologie.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">Het <hi rend="italic">pactum salutis,</hi></seg> <seg n="10.19.2"><hi rend="italic">de</hi> goddelijke besluiten,</seg> <seg n="10.19.3">waren voor de moderne gedachte antiquiteiten geworden.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Ook La Saussaye Jr. spreekt in zijn <hi rend="italic">Christelijk leven</hi> wat uit de hoogte over de lijst der uitverkorenen,</seg> <seg n="10.20.2">die God voor of na de schepping zou hebben opgemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Ook La Saussaye Sr. gelooft in de identiteit van de Logos binnen en buiten de mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">En dr. A. H. de Hartog doet het ook.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit is de ene ergernis;</seg> <seg n="11.1.2">maar de zwaarste is het niet.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De tweede ligt in het synthetisch karakter van de rechtvaardiging.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Is de rechtvaardiging van de zondaar een synthetisch oordeel Gods,</seg> <seg n="11.3.2">zodat God de <hi rend="italic">zondaar</hi> rechtvaardig spreekt,</seg> <seg n="11.3.3">dan is het een echte verzoening en rechtvaardiging is gevolg van <pb n="404" ed="VW"/>verzoening.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Is daarentegen rechtvaardiging een analytisch oordeel,</seg> <seg n="11.4.2">zodat God de <hi rend="italic">gelovige</hi> rechtvaardig moet spreken,</seg> <seg n="11.4.3">dan is er eigenlijk alleen rechtvaardiging<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n7" rend="superscript">7</ref> en de rechtvaardigheid is niet transcendent.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Er is overeenkomst en verschil in deze beide ergernissen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De eerste is meer intellectueel van aard,</seg> <seg n="12.2.2">de tweede is zedelijk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar beide verzetten zich tegen het transmanente,</seg> <seg n="12.3.2">tegen de Logos buiten ons.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Bij Spinoza grijpen beide ergernissen in elkaar:</seg> <seg n="12.4.2">geen wonder en geen berouw.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Maar soms ook zou de scheurlijn tussen antiek en modern in het ene geval heel anders lopen dan in het andere.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De symbolen van de Griekse kerk brengen het eerste tot uitdrukking,</seg> <seg n="12.6.2">de dogmen van de Westerse kerk het tweede.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Voor ons gaat het tweede verschil het diepste.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Sommige vragen bij de verzoening houden meer verband met het eerste,</seg> <seg n="13.1.2">andere met het tweede.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Met het eerste houden verband de satisfactie,</seg> <seg n="13.2.2">de toorn en de liefde Gods,</seg> <seg n="13.2.3">het offer en de betekenis van Christus' dood.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Met het tweede:</seg> <seg n="13.3.2">de synthetische rechtvaardiging,</seg> <seg n="13.3.3">de particuliere genade,</seg> <seg n="13.3.4">de plaatsbekleding.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">We moeten beginnen op te merken,</seg> <seg n="14.1.2">dat de boven-kosmische dramatiek meer in het geheel van het Symbolum uitkomt dan in de verzoening.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De Twaalf artikelen zijn indrukwekkend door de kosmische schreden van Christus</seg> <seg n="14.2.2">- tot in de nederdaling ter helle toe.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Over toorn,</seg> <seg n="14.3.2">satisfactie,</seg> <seg n="14.3.3">offer,</seg> <seg n="14.3.4">liefde,</seg> <seg n="14.3.5">genade,</seg> <seg n="14.3.6">rechtvaardiging,</seg> <seg n="14.3.7">plaatsbekleding,</seg> <seg n="14.3.8">verzoening horen wij geen woord.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hier is het 'komen',</seg> <seg n="14.4.2">waar Emil Brunner over spreekt<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="14.4.3">- het griekse van de dramatiek -,</seg> <seg n="14.4.4">gehandhaafd.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Op de persoon komt het aan,</seg> <seg n="14.5.2">evenzeer en meer dan op het werk.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het gaat in de christologie om de <hi rend="italic">naturen van</hi> Christus.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het is de Logos,</seg> <seg n="14.7.2">die komt,</seg> <seg n="14.7.3">de Zoon.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De Logos buiten ons wordt ons gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De westerse beschouwing brengt alles meer in de sfeer van de ethiek en het recht.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">We denken aan Tertullianus en Anselmus.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Beiden staan niet tegen elkaar over.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het Logos-verband is een geheel ander dan het aristotelisch logisch verband.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De ethische en rechts-gedachte trekt ook door in het bovenkosmisch Logos-verband.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">In dat opzicht is Calvijn belangrijk.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hij gaat verder.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Als hij in de <hi rend="italic">Institutie</hi> de Twaalf artikelen verklaart,</seg> <seg n="15.8.2">dan komt alles meer in de verzoening,</seg> <seg n="15.8.3">in de rechtvaardiging te staan.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Het zwaartepunt ligt bij de rechtvaardiging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">De verzoening wordt traditioneel overgenomen;</seg> <seg n="15.10.2">dat in verband met de tijd.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Maar Calvijn is ook in de tijd.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Hier staan Calvijn en Spinoza tegenover elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Calvijn stelt de vraag:</seg> <seg n="16.1.2">hoe kan God bezig zijn zondaren te redden en tegelijk toornig zijn?</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zei men tegen iemand:</seg> <seg n="16.2.2">als God u gehaat had,</seg> <seg n="16.2.3">terwijl ge nog zondaar waart,</seg> <seg n="16.2.4">dan zoudt ge omgekomen zijn en dan zou de mens zeker voelen hoeveel hij Gode schuldig was.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar nu is er Gods <hi rend="italic">accommodatie ad </hi><pb n="405" ed="VW"/><hi rend="italic">vivum</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Liefde en toorn gaan in God <hi rend="italic">ineffabili quodam modo</hi> samen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f11" rend="superscript">k</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Geen bewust contrast raad Gods</seg> <seg n="16.5.2">- drama.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Spinoza haalt de dramatiek er uit;</seg> <seg n="16.6.2">Calvijn bewaart ze.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar Christus is <hi rend="italic">instrument</hi> der verzoening.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het had ook anders gekund.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Midden in de Twaalf artikelen plaatst Calvijn de verzoening.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">In het mannelijk Credo bracht hij de vrouwelijke verzoening aan.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De grens tussen oost en west is een andere dan tussen antiek en modern.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het verschil tussen oost en west heeft te maken met het onderscheid tussen beeld en geest.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De grens tussen antiek en modern is die tussen bijzonder en algemeen,</seg> <seg n="17.3.2">feit en idee,</seg> <seg n="17.3.3">God en mens.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Bijbels is:</seg> <seg n="17.4.2">aan Jezus ziet en doet <hi rend="italic">God</hi> iets.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Modern is:</seg> <seg n="17.5.2">aan Jezus zien wij wat.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Hij is een beeld in onze geest of een kracht in onze geest.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Nu gaan we over tot de bijzondere trekken:</seg> <seg n="18.1.2">de objectieve verzoening.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men moet op God kunnen rekenen,</seg> <seg n="18.2.2">zodat zijn <hi rend="italic">recht</hi> liefde is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het kruis verkondigt,</seg> <seg n="18.3.2">dat er iets gebeuren moet en dat de schuldvergeving iets kost.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1"><hi rend="italic">Quodam modo.</hi></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het gaat om redding van een reële wereld en niet om gedachten over die wereld.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">En wat voor wereld!</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Bij Bavinck rusten de <hi rend="italic">hilasmos</hi> en de <hi rend="italic">katallage</hi> beide in de buiten de wereld gestichte rechtsorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van de verwijzing geschat aan de hand van de inhoud van de noot</note> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">De weldaden,</seg> <seg n="18.8.2">die daaruit voor de wereld voortvloeien,</seg> <seg n="18.8.3">zijn van juridische,</seg> <seg n="18.8.4">mystische,</seg> <seg n="18.8.5">ethische,</seg> <seg n="18.8.6">morele,</seg> <seg n="18.8.7">oeconomische (heilshistorische),</seg> <seg n="18.8.8">fysische aard;</seg> <seg n="18.8.9">maar de verzoening <hi rend="italic">buiten</hi> de wereld</seg> <seg n="18.8.10">- en dat is belangrijk</seg> <seg n="18.8.11">- heeft plaats op zedelijke wijze,</seg> <seg n="18.8.12">in de weg van het recht.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Het is geen fysische handeling.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Tussen Christus' persoon en zijn werk bestaat ook geen fysisch of magisch verband,</seg> <seg n="18.10.2">zoals de theosofen willen.- De vruchten zijn dus niet enkel religieus-ethisch.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Maar wel bij Bavinck!</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">De handeling Gods is zedelijk.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Christus' komen is zedelijk.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Naar Gods kant weert hij een naturen-leer af,</seg> <seg n="18.14.2">naar onze zijde weert hij het eenzijdig zedelijke af.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Dat is zeker terecht.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">God ligt niet geheel voor ons open.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Wij wel voor Hem.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Wij komen met Gods <hi rend="italic">wil</hi> in aanraking en niet met zijn natuur.</seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Maar anderzijds schept Gods wil wel onze natuur.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">Ook Augustinus zegt in zijn <hi rend="italic">Enchiridion:</hi></seg> <seg n="18.20.2"><hi rend="italic">non miseranda necessitate,</hi></seg> <seg n="18.20.3">maar <hi rend="italic">miserante voluntate</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f14" rend="superscript">n</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n11" rend="superscript">11</ref> heeft Christus ons verzoend.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toch moeten we hier voorzichtig zijn.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het is waar,</seg> <seg n="19.2.2">dat de subjectivering van de verlossing en verzoening bij Schleiermacher en Ritschl de inhoud daarvan verloren doet gaan.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar deze subjectivering is daarom fataal,</seg> <seg n="19.3.2">omdat het logische verband aristotelisch is geworden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het is dan partieel.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">In het oosterse christendom en ook weer in onze tijd is het Logos-verband verticaal.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het omvat het <hi rend="italic">goddelijk</hi> ethos.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Zo worstelt bij La Saussaye Sr. <pb n="406" ed="VW"/>Christus tegen de <hi rend="italic">necessitas,</hi></seg> <seg n="19.7.2">de wereldfataliteit.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Dan wordt Christus in de wereld getrokken.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Dit leidt tot een nadruk op de <hi rend="italic">voluntas.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het moet omgekeerd:</seg> <seg n="20.1.2">de schuld als realiteit ligt in de goddelijke Logos.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wij geloven de schuld.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De helderheid is een gepredikte helderheid en niet een te doorleven helderheid.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Maar in dit Logos-verband worden wij opgenomen als nieuwe schepselen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De fysische en de morele wereld zijn dus niet die van de aristotelische logica,</seg> <seg n="20.5.2">maar zij zijn aspecten van het christelijk Logos-verband.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Dat wil ook Calvijn zeggen met zijn <hi rend="italic">ineffabili quodam modo.</hi></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Men kan dus zeggen,</seg> <seg n="21.1.2">dat in de geschiedenis van de Westerse kerk over het komen van God-in-Christus nog meer gezegd is dan de vroege kerk deed.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Pelagius wilde dogmenvorming tegenhouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar door hetgeen <hi rend="italic">meer</hi> gezegd werd,</seg> <seg n="21.3.2">is de prediking verrijkt.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En de ergernis aan de openbaring der verzoening wordt zedelijk reëler.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Daarom is de lijn,</seg> <seg n="21.5.2">die het Evangelie laat uitlopen op wedergeboorte en moraal,</seg> <seg n="21.5.3">niet goed.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit blijkt vooral bij de gereformeerden met hun leringen over de synthetische rechtvaardiging en de particuliere genade.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De verzoening door het kruis is een eschatologische waarheid,</seg> <seg n="22.2.2">dwz. de opstanding voltrekt zich dramatisch en poneert een nieuwe wereld.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Maar dit alles wordt ons in de Geest toegeleid.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het is wel een realiteit van deze wereld,</seg> <seg n="22.4.2">maar in het Woord gekleed en in geloof gehuld.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dit is de betekenis van het jaar dertig.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De Palestina-reiziger zoekt het graf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hier werd het pleit beslecht:</seg> <seg n="22.7.2">alles is in het geloof gehuld</seg> <seg n="22.7.3"><hi rend="italic">- ineffabili modo.</hi></seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Wat God synthetisch samenvoegt,</seg> <seg n="22.8.2">is zelf niet in het geloof maar wordt aan het geloof gegeven.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Maar toch is het eenmaal en hier.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Is het geaccommodeerd aan ons kenvermogen (Calvijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n15" rend="superscript">15</ref>) of is het een hoger liefde-ethos (Luther<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n16" rend="superscript">16</ref>)?</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Jezus' persoon is geheimenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 17 onbekend; ergens tussen 16 en 18</note> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Deze is niet uit de wereld-fataliteit verlost,</seg> <seg n="23.2.2">maar eschatologisch geopenbaard.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Jezus' mislukking is:</seg> <seg n="23.3.2">zijn offer en persoon.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Zo ook het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="23.4.2">omdat het van <hi rend="italic">God</hi> komt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">In de verzoening klinkt het 'het is geschied' in zijn volle kracht.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het gaat om de zekerheid.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Christus' lijden voltrekt zich incognito<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n19" rend="superscript">19</ref> en de immanente God is de toornige God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">In het geloof is de verzoening realiteit:</seg> <seg n="23.8.2">particuliere genade!</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Daarin gaat het niet om de omvang der genade,</seg> <seg n="23.9.2">maar om de zekerheid,</seg> <seg n="23.9.3">het effectieve,</seg> <seg n="23.9.4">het scheppend karakter.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Door het werk van de Heilige Geest vallen Christus-in-ons en Christus-voor-ons samen.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">De waarheid der verzoening draagt een trinitarisch karakter.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="402" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J.H.Gunnings inaugurele rede bij de aanvaarding van zijn ambt als kerkelijk hoogleraar te Amsterdam: <hi rend="italic">Het kruis, de waarheid voor wetenschap en kerk,</hi> Amsterdam 1882.</p></note>
<pb n="403" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. J.D. Bierens de Haan, <hi rend="italic">Levensleer naar de beginselen van</hi> Spinoza,'s-Gravenhage 1900, p. 60.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. Bierens de Haan, a.w., p. 56-65.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Bavinck, GD., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 3, p. 355 (?); vgl. ook p. 205-210.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Der Mittler,</hi> Tübingen 1927, p. 182.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven, dl.</hi> 1, 1913<hi rend="superscript">2</hi> p. 179 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. D, Chantepie de la Saussaye, passim; i.h.b. <hi rend="italic">Beoordeling van het werk van</hi> dr. <hi rend="italic">J.H. Schotten over de</hi> leer <hi rend="italic">der Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 18852 p. 148 v., 263-280.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Voor A. H. de Hartog, zie dl. 1, p. 147 v., noot 1.</p></note>
<pb n="404" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Brunner, a.w., p. 254-258.</p></note>
<pb n="405" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> II, 16, 2 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>H. Bavinck, GD., dl. 3, p. 449 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Enchiridion,</hi> hfdst. 49 <hi rend="italic">(CChrSL.,</hi> 46, 76).</p></note>
<pb n="406" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. D. Chantepie de la Saussaye, a.w., p. 281-364.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, in manuscript voorhanden, gehouden in september 1930 op de Ernst Sillemhoeve, Lage Vuursche; niet eerder gepubliceerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vindplaats onbekend. Vgl. voor Gunnings mening hieromtrent: J. H. Semmelink, <hi rend="italic">Prof. dr. J.</hi> H. Gunning, Zijn ontwikkelingsgang en zijne beginselen, Zeist 1926, p. 208 vv. en 219 vv.</p></note>
<pb n="407" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="407" ed="VW"/>Vgl. bijv. F. Schleiermacher, <hi rend="italic">Der christliche Glaube,</hi> dl. 3, Bibl. Theol. Klassiker Gotha 1889, p. 117-127 (101), p. 146-170 (104), i.h.b. p. 122 v. Terwijl Schleiermacher aan het priesterlijke ambt van Christus beslissende betekenis hecht (p. 158), speelt het koninklijk ambt in de volgende paragraaf een geringere en de opstanding daarin een zeer geringe rol. In de <hi rend="italic">Zusatz</hi> verklaart hij, de leer van vernedering en verhoging op grond van de Schrift niet te kunnen rechtvaardigen.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. A. Ritschl, <hi rend="italic">Die christliche Lehre von der Rechtfertigung und Versöhnung,</hi> dl. 3, p. 533-544.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Bierens de Haan, 57: "De term trans-manent, boven-menselijk, is als tegenstelling van immanent vanzelf verstaanbaar. Wat wij bedoelen wordt gewoonlijk in metafysicis transcendent genoemd; maar omdat de term transcendent ons eigen dieper wezen beduidt, kan hij niet gebezigd worden voor hetgeen de mens overschrijdt en tot een bovenmenselijke orde van dingen behoort."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Brunner, 182: " ... Logos als fremder Logos, über den ich nicht <choice><sic>verf'üge</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verfüge</corr></choice>, der sich nicht aus Selbstbesinnung ergibt. Das heisst aber: dass mir der Logos mit irrationeler Tatsächlichkeit entgegenkomme, als gegebener Logos. Ohne dies bleibt auch das Sittliche ein blosses Umgehen mit sich selbst, '<choice><sic>l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">I</corr></choice>cheinsamkeit' . .</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Bedoeld is: zonder verzoening.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Het verloop van de verschillende uitgaven der <hi rend="italic">Institutie</hi> laat de samenhang met het Apostolicum goed zien. De oorspronkelijke uitgave van 1536 ging uit van de indeling: gebod, geloof (= de geloofsbelijdenis), gebed, met toevoeging van twee hoofdstukken over de sacramenten. Door de uitbreiding van boek I met zijn partijen over de Schepper en van boek III met zijn uitbouw van de leer der heiliging en het daaropvolgende boek IV over de <hi rend="italic">externe media</hi> kan men <hi rend="italic">in globo de Institutie</hi> als opgebouwd naar het schema van de Apostolische geloofsbelijdenis beschouwen. Zo althans hanteert Noordmans herhaaldelijk de overeenkomst.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Calvijn, <choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 16, 2. "Huius generis loquutiones <hi rend="italic">ad sensum</hi> nostrum sunt accommodatae." De uitdrukking 'ad vivum' iets verder in hetzelfde stuk: "ad vivum repraesentatur"; vgl. ook 1, 6, 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n10" type="end" place="end" n="10"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> II, 17, 2: "Ac magnum pondus habet <hi rend="italic">nomen placationis:</hi> quia Deus ineffabili quodam modo, quo tempore nos amabat, simul tamen infensus nobis, donec reconciliatus est in Christo."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Augustinus, 49: " ... nicht aus bedauerlicher Notwendigkeit, sondern vielmehr aus barmherzigem Bedauern. . ." (Mitterer).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. Harnack, <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 3, p. 177, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n13" type="end" place="end" n="13"><p>De term 'synthetische rechtvaardiging' werd gebruikt door Karl Holl (naast Ritschl) om het forensische karakter van Gods vrijsprekend oordeel aan te duiden, tegenover 'analytische rechtvaardiging', die betrokken is op een (ev. toekomstige) hoedanigheid in de mens. Noordmans lijkt hier het oog te hebben op de wedergeboorte-leer binnen de Gereformeerde Kerken, waar dan, naar zijn mening, in de nadruk op het individuele werk der genade en het betrekkelijk zelfstandig karakter daarvan, aan het synthetisch karakter der genade te kort zou zijn gedaan. Zie ook iets verder in de tekst.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. over de hier bedoelde notie 'Palestina': GG. 160 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie boven noot 9. Noordmans verwijst hier in het manuscript tussen haakjes naar E.Brunner, <hi rend="italic">Der Mittler,</hi> p. 445, waar deze t.a.v. Athanasius spreekt over "die pädagogisch-liebevolle Herablassung Gottes auf das durch den Sündenfall gesunkene Erkenntnisniveau des Menschen <hi rend="italic">(De inc.,</hi> 14-17) - ein Lieblingsgedanke Luthers."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Dat de naam Luther hier opduikt, heeft Noordmans kennelijk te danken aan E. Brunner. De door hem in <hi rend="italic">Der Mittler,</hi> p. 470, noot 1, gemaakte opmerking is voor dit hele opstel van veel belang. Deze noot luidt: "Die moderne Kritik an der kirchlichen (und biblischen!) Versöhnungslehre geht von dem Satz aus, 'die Sünder können nicht zugleich und in <pb n="408" ed="VW"/>derselben Beziehung als Gegenstände der Liebe und des Zornes Gottes gedacht werden' (H. Stephan). Umgekehrt erkennt es Th. <choice><sic>Hamack</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Harnack</corr></choice> gerade als den 'Hauptnerv' der reformatorischen Erkenntnis, dass Luther 'getrost es wagt, sich mitten in die tödliche Spannung dieses Gegensatzes hinein zu stellen' ... In der Tat: das ist der Grundgegensatz zwischen der einlinigen Gottesauffassung der Modernen und der paradoxen Offenbarung der Schrift. 'Die Geistmenschen (spirituales) lernen unterscheiden ... zwischen Gott und Gott und lernen den Zorn Gottes oder den erzürnten Gott mit dem sündigen Menschen versöhnen' (Luther WA. <hi rend="italic">40,</hi> 11, S. 342). Nur wo es diese Zweiheit gibt, nur wo Gott erkannt wird als der, der 'ausser Christi' wirklich zürnt, aber 'in Christo' 'eitel Liebe' ist, ist der Glaube wirklich Entscheidung und die Versöhnung wirkliche Wende. <hi rend="italic">Darum</hi> kann die Zweiheit von Barmherzigkeit und Zom nicht aufgelöst, in <hi rend="italic">einen,</hi> synthetischen Begriff verwandelt werden, ohne dass damit zugleich der Ernst der biblischen Gotteserkenntnis, die Wirklichkeit und das Geheimnis der Offenbarung und Versöhnung zerstört würde."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Tussen haakjes in manuscript: Kohnstamm. Zie ook boven p. 28-35 en 194, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Tussen haakjes in manuscript: Brunner. Vgl. E. Brunner, a. w., p. 443 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Tussen haakjes in manuscript: Brunner. Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 464.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Hier volgt in het manuscript: "Moeder heeft (het) mij allemaal voorgezegd - eens boos" hetgeen blijkbaar doelt op het bekende (waar afkomstige?) verhaal van het meisje, dat stout was, maar door het enkele woord van haar moeder 'gerechtvaardigd' wordt.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="27" xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing" decls="#bibl-noordmans2.verzoening-verlossing">
<pb n="409" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verzoening (verlossing)<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik iets ga zeggen over verzoening,</seg> <seg n="2.1.2">dan wil ik beginnen met er op te wijzen,</seg> <seg n="2.1.3">dat dit leerstuk in de christelijke kerk niet zo scherp bepaald is geworden als dat van de triniteit en de christologie.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Een kerkvader van het oosten heeft zelfs gezegd,</seg> <seg n="2.2.2">dat men hier zonder gevaar kan dwalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De vragen hoe de verhouding tussen de Vader en de Zoon gedacht moest worden en die van de beide naturen van Christus hebben de kerk eerder beziggehouden en hebben tot scherper strijd aanleiding gegeven dan de religieuze problemen die wij oproepen,</seg> <seg n="2.3.2">als we de woorden satisfactie of plaatsbekleding noemen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit brengt ongetwijfeld voor een bespreking,</seg> <seg n="3.1.2">als die we vandaag hier houden,</seg> <seg n="3.1.3">zijn voordelen mee.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Als we verschillen moesten behandelen over de formules,</seg> <seg n="3.2.2">die de oecumenische concilies met wereldhistorisch geweld gesmeed en geklonken hebben,</seg> <seg n="3.2.3">dan zouden we misschien niet verder kunnen komen dan een <hi rend="italic">sic et non</hi> tegenover elkaar te stellen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ten opzichte van de verzoening hebben wij het met schema's te doen,</seg> <seg n="3.3.2">denkvormen,</seg> <seg n="3.3.3">die,</seg> <seg n="3.3.4">zoals de lezer van Kant zich zal herinneren,</seg> <seg n="3.3.5">dichter bij de ongevormde stof staan dan de categorieën of begrippen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Er is nog een lichtpunt voor deze bespreking te noemen,</seg> <seg n="4.1.2">dat van meer belang is dan het eerste.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij zijn samen westerlingen,</seg> <seg n="4.2.2">die hun theologische ontwikkeling begonnen zijn toen te Nicea en Efese de beide grote dogma's hun voorlopige vaststelling hadden gevonden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ons beider geestelijke vader is Augustinus en deze heeft voor de synode van 431 nog wel een uitnodiging ontvangen,</seg> <seg n="4.3.2">maar het is een merkwaardige schikking in de kerkhistorie,</seg> <seg n="4.3.3">dat hij daaraan geen gevolg meer kon geven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hij hoorde er niet thuis.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Niet omdat hij over triniteit en christologie geen theologie te geven had.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">We weten allen wel beter.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar omdat hij ook daarover geen formule maar schema's gegeven heeft.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Ik meen,</seg> <seg n="4.8.2">dat het Harnack is,</seg> <seg n="4.8.3">die de theologie van Augustinus zo karakteriseert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wanneer dit juist is,</seg> <seg n="5.1.2">zoals ik meen dat het is,</seg> <seg n="5.1.3">dan hebben we toch ook een andere opvatting</seg> <seg n="5.1.4">- of misschien moet ik zeggen</seg> <seg n="5.1.5">- wij maken een ander gebruik van de beide grote dogma's der oude kerk van het Oosten,</seg> <seg n="5.1.6">roomsen zowel als protestanten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wel is er veel waar van wat Mausbach heeft geschreven,</seg> <seg n="5.2.2">dat moderne dogmenhistorici een andere voorstelling hebben van <pb n="410" ed="VW"/>de kerkvaders dan de katholieke<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f3" rend="superscript">c</ref>.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Een beetje ondeugend merkt hij op,</seg> <seg n="5.3.2">dat ze 'auf Schritt und Tritt' nieuwe ideeën bij hen menen aan te treffen en als ze dan toch in de kerk blijven,</seg> <seg n="5.3.3">noodzakelijk onlogisch geworden zijn.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik ben wel bereid dit tot op zekere hoogte toe te geven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar toch meen ik,</seg> <seg n="5.5.2">dat de westerse christenheid,</seg> <seg n="5.5.3">waartoe wij beide behoren,</seg> <seg n="5.5.4">tegenover het Oosten een eigen karakter heeft aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het dogma in het Westen is niet zo in zichzelf afgesloten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Augustinus heeft,</seg> <seg n="6.2.2">wat Gottlieb Söhngen noemt,</seg> <seg n="6.2.3">open begrippen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dwz. ze zijn in staat nog stof op te nemen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wanneer hij spreekt over de drie personen in het goddelijk wezen,</seg> <seg n="6.4.2">dan is dat niet 'ut illud diceretur',</seg> <seg n="6.4.3">maar 'ne taceretur'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Calvijn heeft zich in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> op dergelijke wijze uitgelaten<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f6" rend="superscript">f</ref>.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarmee komen we op hetzelfde uit wat ik zo pas zei,</seg> <seg n="7.1.2">toen ik tegenover de formules van het Oosten,</seg> <seg n="7.1.3">de schema's van het Westen stelde.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Op zichzelf zou dit verschil niet veel te betekenen hebben.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het zou slechts wijzen op een andere manier van logisch denken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Heel iets anders wordt het echter als we bedenken,</seg> <seg n="7.4.2">dat dit verschijnsel in verband staat met de wereldhistorische roeping van de Westerse kerk.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het dogma in het Westen heeft zijn vorm gekregen door de prediking en in verband daarmee heeft het een ontwikkeling doorgemaakt.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het schematische en opene,</seg> <seg n="7.6.2">dat we aan Augustinus toeschrijven,</seg> <seg n="7.6.3">is de abstracte aanduiding van het praktisch gebruik dat de Westerse kerk van de leer gemaakt heeft.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer ik maar dadelijk mag zeggen wat ik bedoel,</seg> <seg n="8.1.2">dan is het dit,</seg> <seg n="8.1.3">dat de leer der verzoening niet een geheel nieuw dogma is dat zich naast het trinitarische en christologische heeft ontwikkeld,</seg> <seg n="8.1.4">maar dat het de ontplooiing daarvan is;</seg> <seg n="8.1.5">een,</seg> <seg n="8.1.6">in verband met schriftstudie,</seg> <seg n="8.1.7">prediking,</seg> <seg n="8.1.8">zending,</seg> <seg n="8.1.9">tuchtoefening,</seg> <seg n="8.1.10">opvoeding,</seg> <seg n="8.1.11">meditatie,</seg> <seg n="8.1.12">beoefening zich wijzigen en zich vullen met steeds meer stof van de schema's,</seg> <seg n="8.1.13">die de kerk ten dienste stonden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">We behoeven dan niet zo scherp als de nieuwere dogmenhistorie dat doet,</seg> <seg n="9.1.2">tussen een meer fysische verlossing in het Oosten en een ethische verzoeningsleer in het Westen te scheiden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zulk een scherpe scheiding is wel niet goed historisch.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En toch behoudt dan een zekere tegenstelling tussen verlossing en verzoening haar recht.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Een blik op de convocatie voor de bijeenkomst kan dat bewijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar tevens volgt daar uit,</seg> <seg n="9.5.2">dat de hele westerse christenheid,</seg> <seg n="9.5.3">ook dat deel daarvan dat tegenover het andere een voorkeur aan de dag legt voor het woord verlossing,</seg> <seg n="9.5.4">toch met de anderen mee de verzoening moet kennen als centrale vertolking van de christelijke waarheid.</seg></s> <pb n="411" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wanneer we nu de verlossing bepalen als de leer van de menswording en de opstanding,</seg> <seg n="9.6.2">en van de openbaring en de verlichting,</seg> <seg n="9.6.3">in het algemeen als hét wegnemen van de fysieke en intellectuele hindernissen die er bestaan voor de zaligheid,</seg> <seg n="9.6.4">dan blijft er een terrein in het centrum van ons leven over waar zonde en genade,</seg> <seg n="9.6.5">schuld en verzoening het eerst genoemd worden.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ik zou er de nadruk op willen leggen,</seg> <seg n="9.7.2">dat de hele Westerse kerk juist op deze zijde van het Evangelie de nadruk heeft gelegd,</seg> <seg n="9.7.3">en dat daarom de woorden verlossing en verzoening geen wezenlijk verschil tussen ons tot uitdrukking brengen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">We hebben allebei een opvatting van het trinitarisch en christologisch dogma,</seg> <seg n="9.8.2">die geleid heeft tot de ontwikkeling van de leer der genade.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Wij zien beide de Geest uitgaan uit Vader en Zoon en deze praktische vertolking van de triniteit en de christologie wordt in haar verhouding tot zonde en schuld vertolkt door het woord genade.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is geen toeval,</seg> <seg n="10.1.2">dat de scheiding van Oost en West op het <hi rend="italic">filioque</hi> gevallen is.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De genadeleer van de Westerse kerk is de positieve en meer aanschouwelijke uitdrukking van deze vrij afgetrokken dogmatische finesse.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het Westen is dus niet zonder dogmenvorming geweest.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het is onjuist,</seg> <seg n="11.2.2">slechts twee dogma's te kennen:</seg> <seg n="11.2.3">triniteit</seg> <seg n="11.2.4">- christologie.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De leer van de Heilige Geest is daarna ontwikkeld.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wanneer men zich voor de geest wil brengen wat dat betekent,</seg> <seg n="11.4.2">dan herinnere men zich enkele van de hoofdbegrippen uit Augustinus' geschriften,</seg> <seg n="11.4.3">zoals <hi rend="italic">caritas en pax.</hi></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Deze hebben veel wijder omtrek dan in de psychologie mogelijk is.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het zijn categorieën van de Geest.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ze sluiten zich wel aan bij de begrippen,</seg> <seg n="11.7.2">waarmee Nicea en Efese werken.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">We gaan er niet mee van de theologie in de antropologie over.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">De verzoening is niet de subjectieve zijde van de objectieve kerkleer.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De <hi rend="italic">caritas</hi> heeft een scheppende,</seg> <seg n="11.10.2">formerende kracht waartegenover geloof en hoop slechts de psychologische materie zijn.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Verzoening is ook verlossing en openbaring,</seg> <seg n="11.11.2">metafysische grootheid.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Maar tegenover begrippen als wezen en persoon,</seg> <seg n="12.1.2">persoon en natuur komt ons in de woorden liefde en vrede de goddelijke verlossing toch op een andere wijze tegemoet.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="13.1.2">dat de voorstelling die men soms geeft,</seg> <seg n="13.1.3">dat de Westerse kerk van onderen op haar dogmatiek zou hebben ontwikkeld,</seg> <seg n="13.1.4">juist is.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ik sta hier tegenover Harnack aan de zijde van Mausbach,</seg> <seg n="13.2.2">als hij zegt,</seg> <seg n="13.2.3">dat Augustinus niet geleerd heeft,</seg> <seg n="13.2.4">dat een persoon als menselijke vorm ons tot de waarheid voert,</seg> <seg n="13.2.5">maar dat de levende waarheid zelf zich tot ons neigt en op de weg der deemoed tot zich omhoog gevoerd heeft.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat is de betekenis van Christus' humilitas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar ook Mausbach ziet hier overgang in een andere sfeer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij wijst er op,</seg> <pb n="412" ed="VW"/><seg n="14.2.2">dat het Godsbegrip der openbaring ook reeds persoonlijk is,</seg> <seg n="14.2.3">denkend en willend.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat de norm tegelijk een goed is en dat het summum bonum de liefde,</seg> <seg n="14.3.2">de kern des mensen vult.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar dan wijst hij er op,</seg> <seg n="14.4.2">dat ook omgekeerd het goed de godheid een alzijdig principe der geschapen woorden is en dat er regelen der gerechtigheid uit volgen voor het sociale leven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">We zijn hier precies op het punt gekomen,</seg> <seg n="15.1.2">waar naar ik meen een verschil in het zicht begint te komen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wanneer wij meer geneigd zijn van verzoening te spreken,</seg> <seg n="15.2.2">dan leggen we misschien meer dan de rooms-katholieken de nadruk op het feit dat de dogmenvorming in de Westerse kerk een eigen karakter heeft en dat daarin een irrationeel element optreedt,</seg> <seg n="15.2.3">dat tot uitdrukking komt in de woorden schuld,</seg> <seg n="15.2.4">boete,</seg> <seg n="15.2.5">zonde,</seg> <seg n="15.2.6">genade,</seg> <seg n="15.2.7">ook liefde en vrede.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij weten wel,</seg> <seg n="16.1.2">dat dit ook aan de overzijde wel bekend is.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Maar men vindt daar de overgang van deze religieuze waarden naar de zedelijke en fysieke wereld gemakkelijker dan wij.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De <hi rend="italic">infusio gratiae</hi> geeft een fysieke klank af en staat dichter bij de naturenleer in de christologie en de metafysische categorieën van uitgang en rondgang in de triniteit,</seg> <seg n="16.3.2">dan de genade die Luther bedoelt,</seg> <seg n="16.3.3">als hij zegt,</seg> <seg n="16.3.4">dat het er op aankomt een genadig God te krijgen,</seg> <seg n="16.3.5">en als hij soms zegt dat de naturenleer van Christus hem niets aangaat.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Luther bedoelt daarmee niet de band tussen christologie en genadeleer te verbreken.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dat is overspanning van motieven,</seg> <seg n="16.5.2">die men uit hun verband rukt.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Maar zijn genadeleer ligt wel in een ander vlak dan de traditionele christologie.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Bij Calvijn liggen de dingen evenzo.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Onze geschilpunten moeten derhalve gezocht worden in wat we gemeenschappelijk hebben,</seg> <seg n="17.1.2">in de beschouwing van het werk van de persoon en het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Al onze verschillen hebben betrekking op het derde lid van de Twaalf artikelen:</seg> <seg n="17.2.2">de Heilige Geest,</seg> <seg n="17.2.3">de kerk,</seg> <seg n="17.2.4">de gemeenschap der heiligen of sacramenten,</seg> <seg n="17.2.5">de vergeving der zonden.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">En in die Twaalf artikelen vinden we juist geen duidelijke leer over de verzoening.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Bij de verlossing komen wij met dingen in aanraking,</seg> <seg n="17.4.2">waarop bij de schepping niet gerekend is,</seg> <seg n="17.4.3">zoals zonde en dood.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Een logische denklijn van de schepping naar de verlossing bestaat er dus niet.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">We komen telkens voor donkere strepen in het spectrum der kennis,</seg> <seg n="17.6.2">waar geen gedachte over kan en waar een nieuwe openbaring uit het trinitarische leven een nieuwe schepping betekent.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Men kan dit herschepping noemen of herstel.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Want we behoeven niet van de schepping verlost te worden of van onze natuur.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">De God van het Nieuwe Testament is dezelfde als die van het Oude.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">De Verlosser is ook de Schepper.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">- Maar toch is het meer dan reparatie.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">De evangeliën verkondigen ons een nieuw trinitarisch werk en vanaf Golgotha zien we de schepping beter dan vanuit het paradijs.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Het spectrum waarin de donkere strepen van zonde en dood voorkomen geeft ons kennis van een andere wereld dan dat waarvan we kennis hebben door het licht der rede.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo gaat het nog eens als we komen aan het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">We <pb n="413" ed="VW"/>kunnen van het werk der verlossing zo maar niet overgaan in het werk der verzoening.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De hele Europese kerkgeschiedenis is daar om dit te bewijzen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De Roomse Kerk heeft het geweldige sacrament der boete geschapen om haar zonen en dochteren de gereedliggende schat van Christus' verdiensten ten goede te laten komen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Zij weet,</seg> <seg n="18.5.2">door de biecht,</seg> <seg n="18.5.3">waarschijnlijk nog beter dan wij welke afgronden er gapen tussen de enkele ziel en het heil dat in Christus is.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Zij weet het van Augustinus dat hier de praesumptie de plaats van confessie niet mag gaan innemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Geen eigenmachtig doortrekken van lijnen uit de schepping of de verlossing is hier geoorloofd of mogelijk.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Hier is weer geen overgang.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zoals bij de verlossing gerekend moet worden met dingen,</seg> <seg n="18.9.2">die in de schepping mee opgesloten liggen,</seg> <seg n="18.9.3">zo moet dat bij de verzoening weer geschieden.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De individuele weerstand,</seg> <seg n="18.10.2">die in het schuldgevoel ligt opgesloten is vreemd aan het werk van Christus.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Dit is de diepste kloof die wij in het leven kennen.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Hier kan alleen een nieuwe trinitarische daad ons helpen in het werk der genade door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Geen toeëigening van het kindschap op grond van Gods algemeen vaderschap is geoorloofd.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">En geen zedelijke verlenging van de vleeswording van Christus in de heiligen.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Wij geven hier een volle plaats aan het werk van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toen ik zo pas de woorden verlossing en verzoening gebruikte,</seg> <seg n="19.1.2">heb ik dat niet zo gedaan,</seg> <seg n="19.1.3">dat alle misverstand was uitgesloten.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ik wil dat even herstellen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Wanneer ik het objectieve werk van Christus verlossing noem,</seg> <seg n="19.3.2">bedoel ik niet de verzoening uit te sluiten.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Ook niet dat God verzoend wordt door de dood van zijn Zoon.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Ik gebruikte de woorden zo,</seg> <seg n="19.5.2">omdat in het werk van de Heilige Geest de verzoening in het bijzonder naar voren komt,</seg> <seg n="19.5.3">in verband met de schuld en omdat in de geschiedenis de leer der verzoening pas recht verduidelijkt werd in verband met de kennis van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Op die laatste donkere streep die ik aanwees,</seg> <seg n="20.1.2">die scheiding in het,</seg> <seg n="20.1.3">trinitarisch werk,</seg> <seg n="20.1.4">komt voor ons alles aan.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Van hieruit zien we de verlossing en door de verlossing de schepping.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Als de verzoening er is,</seg> <seg n="20.3.2">zorgt God voor de verlossing.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En als de verlossing er is,</seg> <seg n="20.4.2">komt de schepping terecht.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Maar we kunnen de lijnen niet omgekeerd trekken.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Daarin verschillen wij van de roomse opvatting.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">We hebben onze bezwaren op intellectueel gebied,</seg> <seg n="20.7.2">als ze de geestelijke dingen zoeken te bewijzen uit de natuurlijke.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">We hebben zedelijke bezwaren,</seg> <seg n="20.8.2">als ze de vleeswording doen doorlopen in de heiligen.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Maar we hebben die vooral op religieus gebied,</seg> <seg n="20.9.2">als ze het werk van Christus,</seg> <seg n="20.9.3">de verlossing in het sacrament van de boete eigenhandig doortrekken naar het geweten.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">We verwerpen de middelen niet.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Tegen geestdrijvers heeft de protestant zich altijd verzet.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">We belijden met Rome het filioque.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Wij gaan ook niet buiten de kerk om.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Maar wij vragen plaats voor een derde trinitarisch werk,</seg> <seg n="20.14.2">het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Wij durven niet met eigen handen,</seg> <seg n="20.15.2">ook niet met kerkelijke en sacramentele middelen de verlossing <pb n="414" ed="VW"/>regelrecht in de verzoening door te trekken.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Verzoening is voor ons weer een direct goddelijk werk,</seg> <seg n="20.16.2">zoals de schepping en de verlossing.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Ik ben begonnen met te zeggen en ik herhaal dit met grote nadruk,</seg> <seg n="21.1.2">dat het hier een verschil geldt in een geestelijke familie.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Bij Tertullianus en Augustinus begint de doordenking en kerkelijke instrumentering van het verlossings- en verzoeningswerk,</seg> <seg n="21.2.2">die,</seg> <seg n="21.2.3">zoals men gezegd heeft,</seg> <seg n="21.2.4">de kerkleer ook aan het gemoed der jongere volkeren heeft gelegd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="21.2.5">die in de kerk hun intrede zouden doen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Zo intellectueel als de oosterse monnik de toegang tot de christelijke ideeën- en geesteswereld zoekt,</seg> <seg n="21.3.2">gaat het hier niet toe.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hier is worsteling van wil,</seg> <seg n="21.4.2">voor altijd uitgebeeld in Augustinus' bekering.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En de latere kerk vindt Augustinus' toegang tot de idee nog te direct.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Men heeft de omweg door de ervaring gekozen en daardoor plaats gemaakt voor het zwoegen van menselijke wil en gemoed.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Steeds meer is de kerk in deze richting gegaan.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">De Scholastiek met haar fijne onderscheidingen als <hi rend="italic">meritum de congruo en de condigno</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n7" rend="superscript">7</ref> is wel ingewikkeld,</seg> <seg n="21.8.2">maar het is haar schuld niet dat de zaak niet zo eenvoudig ligt.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Een brug te bouwen over die ontzaglijke kloof,</seg> <seg n="21.9.2">die er ligt tussen het volbrachte werk van Christus en het individuele geweten is geen eenvoudige zaak.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Men merkt uit de reuzenarbeid van de kerk der middeneeuwen,</seg> <seg n="21.10.2">dat het hier om de realiteit van het werk des Heiligen Geestes gaat,</seg> <seg n="21.10.3">Dat de genadeleer van ons protestanten te veel een verfijnd fysiek karakter draagt en de leer der boete ons te veel in de morele lijn van verdienste en loon blijft lopen,</seg> <seg n="21.10.4">neemt niet weg,</seg> <seg n="21.10.5">dat wij voor een nog groter deel de verwantschap in principiële stelling ten opzichte van Christus' verlossingswerk erkennen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Uit het bovenstaande volgt,</seg> <seg n="22.1.2">dat wij protestanten het werk der verzoening niet afgescheiden van wat onze dogmatiek de rechtvaardigmaking noemt,</seg> <seg n="22.1.3">kunnen beschouwen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wanneer ik daarvan had willen afzien,</seg> <seg n="22.2.2">had ik de verzoening ook kunnen bespreken als een klein onderdeel van het verlossingswerk van Christus,</seg> <seg n="22.2.3">op de wijze waarop Augustinus in zijn <hi rend="italic">Enchiridion</hi> en Calvijn op een plaats in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> aan elk deel van Christus' werk een bepaalde betekenis geven en de verzoening dan exclusief met Jezus' dood in verband gebracht wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ik heb dat niet willen doen omdat we dan regelrecht in een scholastiek debat zouden gekomen zijn,</seg> <seg n="22.3.2">waarbij onze wezenlijke verschillen geheel op de achtergrond waren gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het feit dat wij de titel 'verzoening' kozen en onze gasten tussen haken het woord 'verlossing' toevoegden,</seg> <seg n="23.1.2">komt niet hiervan,</seg> <seg n="23.1.3">dat wij uit de verlossing een ding,</seg> <seg n="23.1.4">Jezus' dood als verzoening afzonderen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het komt m.i. hiervan dat,</seg> <seg n="23.2.2">ofschoon zij met ons principieel staan midden in het werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="23.2.3">ze toch theoretisch en praktisch minder rekening houden met eigen karakter in dit werk en in kerk en sacramenten,</seg> <seg n="23.2.4">in hun scholastiek en ethiek,</seg> <seg n="23.2.5">instellingen en disciplines bezitten van wereldhistorische betekenis die er op <pb n="415" ed="VW"/>berekend zijn het werk van Christus zelfstandig voort te zetten,</seg> <seg n="23.2.6">zoals in de heiligen de menswording van Christus wordt voortgezet.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Horst Stephan vat ook ergens alle drie,</seg> <seg n="24.1.2">het griekse,</seg> <seg n="24.1.3">het roomse en het protestantse onder het beeld van de voortgezette menswording.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Bij Johannes Damascenus is het het beeld van Christus in de heiligen,</seg> <seg n="24.2.2">bij de rooms-katholieken de hiërarchisch georganiseerde kerk en bij ons de gemeente van de Geest,</seg> <seg n="24.2.3">die ons door het geloof met Christus verbindt.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dit schema dient daar om alle drie te verbinden,</seg> <seg n="24.3.2">terwijl het er mij hier om te doen is te scheiden door dat zelfde middel.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar ook hier neemt Rome het midden in.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Men kan de heiligen die het beeld van Christus vertonen,</seg> <seg n="24.5.2">de voortzetting van Christus' menswording noemen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Maar in de sfeer van weerstand waarin het sacrament der boete werkt,</seg> <seg n="24.6.2">spreekt men toch beter van de voortzetting van zijn werk.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Men kan het echter ook aanduiden als het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">En bij de 'gemeente des Geestes',</seg> <seg n="24.8.2">de protestanten,</seg> <seg n="24.8.3">die haar leden door het geloof met Christus verbindt,</seg> <seg n="24.8.4">zie ik mij geheel in het werk des Heiligen Geestes geplaatst en is de verleiding om van directe voortzetting te spreken wel helemaal geweken.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo zien wij het verlossingswerk geheel ingebed in het werk van de Heilige Geest en noemen het in die zin in zijn geheel verzoening.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het wordt vanuit de heiligmaking of rechtvaardigmaking gezien.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dit is geen subjectivisme.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het kan er in overgaan en doet dat vaak in de nieuwere geloofsleer.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het kan ook humanisme worden.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar de bedoeling is juist omgekeerd.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Daarover zijn de oudste en de jongste protestantse dogmatici het eens.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Juist omdat wij geen brug kunnen bouwen van het volbrachte werk van Christus en de gereedliggende schat van zijn verdiensten naar ons geweten,</seg> <seg n="26.1.2">juist daarom is het nodig dat de Trooster komt en het derde trinitarisch werk zijn bestand krijgt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Daarin zijn intellectuele duisternissen opgenomen en wordt gestreden met zedelijke weerstanden die in de verlossing niet bestaan en alleen door goddelijke kracht kunnen worden weggeruimd.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Hieruit is de vorm van de protestantse geloofsleer te verklaren,</seg> <seg n="27.1.2">bijv. de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn,</seg> <seg n="27.1.3">waarin het objectieve werk van Christus wel voorkomt,</seg> <seg n="27.1.4">maar waar het tenslotte veel meer schuilgaat in de leer van het geloof,</seg> <seg n="27.1.5">de penitentie,</seg> <seg n="27.1.6">de justificatie,</seg> <seg n="27.1.7">in het derde stuk over de Heilige Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Eigenlijk doet Augustinus dat ook reeds,</seg> <seg n="27.2.2">als hij in zijn <hi rend="italic">Enchiridion</hi> de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="27.2.3">waarin de verzoening niet voorkomt,</seg> <seg n="27.2.4">behandelt in het schema van geloof,</seg> <seg n="27.2.5">hoop en liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Bij Calvijn krijgt het hele verlossingswerk van Christus daardoor een merkwaardig gewijzigde kleur en klank.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De eigenlijke laatste antwoorden vallen in verband met het <hi rend="italic">testimonium Spiritus Sancti,</hi></seg> <seg n="28.2.2">de verzegeling <pb n="416" ed="VW"/>aan het geweten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Als Calvijn spreekt over de dramatiek van het kruis,</seg> <seg n="29.1.2">Gods toorn en zijn liefde tegelijk,</seg> <seg n="29.1.3">dan plaatst hij die moeilijke vragen in het licht van de heilszekerheid.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">We moeten wel weten,</seg> <seg n="29.2.2">zegt hij,</seg> <seg n="29.2.3">hoe hier de dingen liggen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Want de zekerheid die we nodig hebben is een niet ordinaire:</seg> <seg n="29.3.2">"Non vulgaris requiritur certitudo."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Bij Calvijn komt men zelfs in de verleiding een soort symbolisme aan te willen treffen,</seg> <seg n="29.4.2">zoals Augustinus gebruikt als hij de dood van Christus de gelijkenis van de vergeving der zonden noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Bij Calvijn is het echter iets anders.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het is niet het doorschemeren van de idee,</seg> <seg n="29.6.2">waarop men zich bij Augustinus altijd gevat moet houden.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Maar het is de omzetting van het heilsfeit in de verzegeling aan het geweten door de Heilige Geest,</seg> <seg n="29.7.2">de sublimering daarvan in een belofte,</seg> <seg n="29.7.3">een vertroosting,</seg> <seg n="29.7.4">een zegel.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De vragen van voldoening,</seg> <seg n="29.8.2">toorn Gods,</seg> <seg n="29.8.3">of God te voren onze vijand was,</seg> <seg n="29.8.4">worden niet zuiver metafysisch en ethisch behandeld,</seg> <seg n="29.8.5">maar er wordt aangenomen,</seg> <seg n="29.8.6">dat ze een zekere accommodatie willen zijn aan onze bevatting en zo met het oog op onze zwakheid worden gepredikt.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Men vergist zich als men meent,</seg> <seg n="30.1.2">dat Calvijn hier rationalist of psychologist wordt.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hij doet aan de objectiviteit der verlossing niets af.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Maar wel wordt alles hier ontheven van de laatste schijn van intellectualisme.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De Heilige Geest beschikt goddelijk en vrij als met een hogere pneumatische exegese over de betekenis van het werk van Jezus Christus om ons geweten gerust te stellen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">De Schrift,</seg> <seg n="30.5.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="30.5.3">om zekerder de manier van ons zalig worden te bepalen,</seg> <seg n="30.5.4">schrijft dit in het bijzonder toe aan Christus' dood.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">En omdat onze verontruste gewetens slechts rust kunnen vinden in een offer en afwassing waardoor de zonden verzoend worden,</seg> <seg n="30.6.2">wordt terecht onze aandacht daarop gericht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Alles staat in het teken van het werk des Heiligen Geestes en krijgt zo zijn laatste vorm,</seg> <seg n="30.7.2">die bepaald wordt door de nood der ziel,</seg> <seg n="30.7.3">die geen absolutie aanneemt dan alleen van God en door de donkerheid van een intellect,</seg> <seg n="30.7.4">dat geen ware illuminatie kent dan door het <hi rend="italic">testimonium Spiritus Sancti.</hi></seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Dit betekent voor protestanten enerzijds een grote armoede.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Calvijn zei het al in verband met het geestelijke van Jezus' koninkrijk:</seg> <seg n="30.9.2">"Aspera et ardua est nostra conditio."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar die armoede is ons een groot licht van binnen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Met name de gereformeerde kerk,</seg> <seg n="31.2.2">de kerk van de psalmen en de uitverkiezing,</seg> <seg n="31.2.3">heeft in het leven wonder geheimzinnige diepte ontsloten en weet van een armoedige caritas en een sobere (niet sombere) harmonie,</seg> <seg n="31.2.4">die ik reken tot de beste schatten van ons geslacht.</seg></s></p>
<p><pb n="417" ed="VW"/><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Maar die armoede is er.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ook historisch kunnen we niet als de Roomse Kerk,</seg> <seg n="32.2.2">in het bezit van een machtige organisatie,</seg> <seg n="32.2.3">de lijn van Christus' werk zo maar doortrekken.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Wij moeten rekenen met donkere strepen in het spectrum van de wereld,</seg> <seg n="32.3.2">die door de Heilige Geest geschapen wordt.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En we zien niet hoe we daarover moeten komen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Wij beschikken niet over het werk van Christus.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De Heilige Geest doet het.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">We zeggen met Calvijn:</seg> <seg n="32.7.2"><hi rend="italic">Hostia</hi></seg> <seg n="32.7.3"><hi rend="italic">- qui</hi> sacerdos.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f14" rend="superscript">n</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">De priester is tegelijk hostie en een andere geschikte satisfactie voor de zonden kan niet gevonden worden.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">En dat is een verborgen en armoedige geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dit is niet mystisch bedoeld.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Tenminste niet in de meest gebruikelijke zin van dat woord.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Prof. Aalders gebruikt het wel voor deze hoogste religieuze staten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="33.3.2">maar dan in een zin,</seg> <seg n="33.3.3">die mij niet hindert bij wat ik nog te zeggen heb.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Want dit hoogste trinitarisch werk is evenzeer schepping.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De verzoening als individuele verkrijging van het hoogste goed is niet individualistisch bedoeld.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Reeds bij Augustinus,</seg> <seg n="33.6.2">die veel meer neoplatonisch denkt,</seg> <seg n="33.6.3">is dit zo.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het goed der Godheid"</seg> <seg n="34.1.2">- ik citeer Mausbach<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f16" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="34.1.3">- "is bij Augustinus ook alzijdig princiep der geschapen waarden;</seg> <seg n="34.1.4">de schepselen zijn door en door,</seg> <seg n="34.1.5">ook wat hun stoffelijkheid betreft en naar hun laagste vormen,</seg> <seg n="34.1.6">door God gewild,</seg> <seg n="34.1.7">nemen deel aan zijn goedheid.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De in het geweten aanwezige verplichting op het hoogste onveranderlijke goed,</seg> <seg n="34.2.2">draagt haar absolute heilige kracht dadelijk over op de naderbij liggende taak van het leven;</seg> <seg n="34.2.3">regelen der gerechtigheid volgen uit de grondverhouding der schepping tot God.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zo wordt het transcendente goed praktisch werkzaam,</seg> <seg n="34.3.2">omdat het niet alleen boven de wereld,</seg> <seg n="34.3.3">maar ook in de wereld is."</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ik zou niet weten met welke woorden ik de mystische momenten bij Calvijn beter zou kunnen verklaren,</seg> <seg n="35.1.2">dan met deze Augustinus-vertolking.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De omschrijving doet ons onze gemeenschappelijke afstamming krachtig gevoelen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het hoogste goed heeft voor ons niet een intellectueel karakter maar draagt de caritas-kleur.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">We meten het ten slotte trots alle kosmologische en ontologische bewijzen niet aan de schepping maar andersom,</seg> <seg n="35.4.2">schepping aan de liefde.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">En toch gaat uit het goede van de Heilige Geest een wereld van gerechtigheid open.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Het is een sociaal principe en de uitdrukking daarvan is een staat,</seg> <seg n="35.6.2">de <hi rend="italic">civitas Dei.</hi></seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">De verzoening is zelf een scheppend beginsel.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo is er dan tenslotte in de verzoening ook gerechtigheid,</seg> <seg n="36.1.2">noodzakelijkheid,</seg> <seg n="36.1.3">satisfactie,</seg> <seg n="36.1.4">plaatsbekleding.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Men kan die noodzakelijkheid scholastisch construeren,</seg> <seg n="36.2.2">zoals Anselmus gedaan heeft.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Calvijn zou zeggen:</seg></s></p>
<lg><l n="37.1"><pb n="418" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="37.1.1">"Pro captus nostri infirmitate</seg> <seg n="37.1.2">- non tamen falso."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f17" rend="superscript">q</ref></seg></l></lg>
<p><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wanneer we de woorden satisfactie,</seg> <seg n="38.1.2">plaatsbekleding,</seg> <seg n="38.1.3">offer noemen,</seg> <seg n="38.1.4">dan staan we midden in de westerse kerkgeschiedenis en dogmatiek.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Het zijn dingen,</seg> <seg n="38.2.2">die niet alleen uit de bijbelse traditie stammen,</seg> <seg n="38.2.3">maar die ook contact houden met het praktische leven der kerk zelf.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Augustinus kent tweeërlei sacramenten.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">In het Oude Testament kent hij er vele,</seg> <seg n="38.4.2">die,</seg> <seg n="38.4.3">buiten de praktijk,</seg> <seg n="38.4.4">"in fide et interpretatione remanserunt".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.verzoening-verlossing.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het zijn tekenen;</seg> <seg n="38.5.2">ze worden geloofd en uitgelegd en daar blijft het bij.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Daartegenover stelt hij de sacramenten in actie:</seg> <seg n="38.6.2">de weinige in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="38.6.3">die "saluberrima",</seg> <seg n="38.6.4">heilbrengend,</seg> <seg n="38.6.5">zijn.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Hoe moeten we nu de <hi rend="italic">sacramenta,</hi></seg> <seg n="38.7.2">de geheimenissen van satisfactie,</seg> <seg n="38.7.3">plaatsbekleding zien?</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Zijn het bijbelse geheimenissen,</seg> <seg n="38.8.2">die in het geloof en de uitlegging blijven,</seg> <seg n="38.8.3">of worden ze ook opgenomen in de actie van het werk der verzoening door de Heilige Geest?</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wij doen beslist het laatste en weten ons daarmee in overeenstemming met de hele Westerse kerk.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Satisfactie blijft niet in het voor waar houden <hi rend="italic">(fide)</hi> en in interpretatie,</seg> <seg n="39.2.2">maar wordt opgenomen in de justificatie,</seg> <seg n="39.2.3">in de toepassing van het werk van Christus op het geweten.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ze worden geaccommodeerd aan onze bevalling.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Sacrament der boete.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Dit zal op de opvatting en uiteenzetting van deze mysteriën een grote invloed hebben.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Wij zeggen met Calvijn omtrent de wijze van voorstelling:</seg> <seg n="40.2.2">"non tamen falso."</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar dat wil toch zeggen,</seg> <seg n="40.3.2">dat ze uit de verhoudingen in de schepping en zelfs uit de verlossing,</seg> <seg n="40.3.3">op zichzelf genomen,</seg> <seg n="40.3.4">buiten de verzoening om,</seg> <seg n="40.3.5">niet kunnen verduidelijkt worden.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">In zover moet elke interpretatie door middel van rechtsbegrippen die aan de <hi rend="italic">civitas terrena</hi> ontleend zijn,</seg> <seg n="40.4.2">zelfs die welke aan de boetepraktijk der empirische kerk ontleend zijn,</seg> <seg n="40.4.3">onvoldoende zijn.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Het maakt wel enig verschil of de moderne dogmenhistorici denken aan Romeins recht of aan de kerkelijke satisfactie,</seg> <seg n="40.5.2">met haar leer van de verdiensten.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">In het eerste wordt de schepping,</seg> <seg n="40.6.2">in het tweede de verlossing doorgetrokken.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Wij zeggen:</seg> <seg n="40.7.2">verzoening.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Zolang we de verzoening delen in een objectief deel,</seg> <seg n="41.1.2">dat verlossing heet en een subjectief deel dat de eigenlijke verzoening uitmaakt,</seg> <seg n="41.1.3">blijft het een stuk geloofsleer.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het komt niet in de heilbrengende actie,</seg> <seg n="41.2.2">maar blijft <hi rend="italic">in fide et interpretatione.</hi></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De regelen der gerechtigheid waarmee we hier te rekenen hebben en de grondverhouding der schepping tot God die hier in aanmerking komt,</seg> <seg n="42.1.2">behoren tot de structuur van het werk des Heiligen Geestes zelf.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">In dit werk zelf liggen rechtsregelen en sociale principiën.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Maar dat die nergens empirisch kunnen worden afgelezen of ideëel geconstrueerd,</seg> <seg n="42.3.2">zonder uit de ware theologie uit te vallen,</seg> <seg n="42.3.3">dat blijkt wel duidelijk,</seg> <seg n="42.3.4">als we bedenken dat de <pb n="419" ed="VW"/>genade volgens Augustinus en Calvijn particulier is.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Dat is in onze geestelijke familie een fundamenteel schema van allerlaatste draagwijdte.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Men zoekt daaraan steeds,</seg> <seg n="42.5.2">zowel bij roomsen als protestanten,</seg> <seg n="42.5.3">te ontkomen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Ten onrechte.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Als we ergens een doorsnede maken in het werk Gods,</seg> <seg n="42.7.2">om in die politieke of kerkelijke doorsnede de lijnen van gerechtigheid en gemeenschap,</seg> <seg n="42.7.3">de pax en de caritas,</seg> <seg n="42.7.4">te bestuderen,</seg> <seg n="42.7.5">dan komen we niet uit.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">De genade is particulier.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dat wil in dit verband zeggen,</seg> <seg n="43.2.2">dat de betekenis van satisfactie en plaatsbekleding begrepen moet worden uit de gemeenschap en de gerechtigheid,</seg> <seg n="43.2.3">waartoe de enkeling gepredestineerd is.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Uit de <hi rend="italic">civitas Dei,</hi></seg> <seg n="43.3.2">die hoger is dan staat en kerk.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Het maakt een groot verschil of ik bij het denken over satisfactie reken met een gerechtigheid die uit Plato's staat is genomen of uit het Romeinse recht die ik kan uitdrukken met het <hi rend="italic">Ius suum cuique,</hi></seg> <seg n="43.4.2">of dat ik dat doe in verband met het hoogste goed,</seg> <seg n="43.4.3">de hemelse caritas,</seg> <seg n="43.4.4">het enige goed dat door geven vermeerderd wordt.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het hoogste goed,</seg> <seg n="43.5.2">dat in de particuliere genade als verzegeling van de verzoening door de Heilige Geest aan het geweten op grond van het gepredestineerd-zijn besloten ligt,</seg> <seg n="43.5.3">bevat wel degelijk lijnen van gerechtigheid en gemeenschap,</seg> <seg n="43.5.4">maar ze worden geprojecteerd op de eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Daarom kunnen we met Calvijn de noodzakelijkheid en de waarheid van satisfactie tegelijk bevestigen en ontkennen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ze zijn relatief en noodzakelijk tegelijk naar gelang van het gezichtspunt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wij eren het in de Roomse Kerk dat zij de satisfactie niet laat staan <hi rend="italic">in fide et interpretatione,</hi></seg> <seg n="45.1.2">maar haar in het sacrament der boete maakt tot een heilbrengende handeling.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat is onze verwantschap en die gaat heel ver.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wij protestanten hebben er echter bezwaar tegen,</seg> <seg n="46.1.2">dat dit slechts ten halve geschiedt.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Wij hebben er bezwaar tegen,</seg> <seg n="46.2.2">dat zij in de kerk een halve <hi rend="italic">civitas terrena</hi> en in de boete een halve aardse rechtspraak daarvoor mobiel maakt.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dit is te veel doortrekken.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Wij bedden alles veel dieper in het werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="46.4.2">in het derde trinitarisch werk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="409" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Gregorius van Nazianze; vgl. Harnack, <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 2, p. 175.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 4.</p></note>
<pb n="410" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. J. Mausbach, <hi rend="italic">Die Ethik des heiligen </hi><choice><sic>A ugustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Augustinus</hi></corr></choice><hi rend="italic">, dl.</hi> 1, Freiburg 1909, p. 34 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. G. Söhngen, <hi rend="italic">Der A ujbau der augustinischen Gedächtnislehre</hi> (lezing 1930), in G. Söhngen, Die Einheit der Theologie. Gesammelte Abhandlungen, A ufsätze, Vorträge, München 1952, p. 63<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">-</corr></choice>100, i.h.b. p. 63-67.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Augustinus, <hi rend="italic">De Trinitate, V, 10 (CChrSL. 50,</hi> 217).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"><hi rend="italic">Inst. I,</hi></corr></choice> 13, 5.</p></note>
<pb n="411" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Over dit persoonlijk Godsbegrip, vgl. Mausbach, <hi rend="italic">a. w., dl.</hi> 1, p. 124-127.</p></note>
<pb n="415" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>H. Stephan, <hi rend="italic">Glaubenslehre. Der evangelische Glaube und seine Weltanschauung, Giessen</hi> 1921, p. 173.</p></note>
<pb n="416" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Calvijn, <hi rend="italic">Inst.</hi> I, 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Calvijn, <hi rend="italic">Inst.</hi> II, 16, 1,</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Enchiridion,</hi> hfdst. 52 <hi rend="italic">(CChrSL.</hi> 46, 77).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 16, 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> <choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-39">1</corr></choice>5, 4.</p></note>
<pb n="417" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 15, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen, waarde,</hi> Groningen enz. 1928.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Mausbach, a.w., p. 127 v.</p></note>
<pb n="418" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> II, 16,3.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Augustinus, <hi rend="italic">De vera</hi> religione, 33.</p></note>
<pb n="419" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, gehouden op een conferentie met rooms-katholieke theologen op 4 januari 1932 te Bilthoven, oorspronkelijke titel: <hi rend="italic">Verzoening (Verlossing);</hi> gepubliceerd in <hi rend="italic">IdW. 14</hi> (1958/59), nr. 44, p. 671 vv. en nr. 50, p. 767 vv., onder de titels: <hi rend="italic">De verzoening en de Geest en Verzoening</hi> en <hi rend="italic">rechtvaardiging.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Over 'schema' en 'begrip', <hi rend="italic">vgl.</hi> Kritik der reinen Vernunft (Kant's Ges. Schriften, dl. 3, Berlijn <choice><sic>191 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">1911</corr></choice>), i.h.b. p. 133-139. 'Schema' stelt de dingen voor, zoals zij verschijnen, in een <hi rend="italic">zinnelijke</hi> synthese, het 'begrip' ontspringt aan het <hi rend="italic">denkende</hi> verstand.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De dubbele titel hing blijkbaar samen met het interconfessioneel karakter van de bijeenkomst; zie ook noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Mausbach, a.w., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">dl.</hi></corr></choice> 1, p. 126, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. <hi rend="italic">Confl.</hi> VII, 26: "ut ... discernerem atque distinguerem, quid interesset inter praesumptionem et confessionem" (nl. de nederige confessie der christenen tegenover de praesumptie der neoplatonici).</p></note>
<pb n="420" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="420" ed="VW"/>Auteur en vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Twee belangrijke onderscheidingen uit de rooms-katholieke genadeleer: de verdienste 1 welke om haar eigen waardigheid voor Gods aangezicht kan bestaan, en de verdienste uit billijkheid, welke God in zijn barmhartigheid wil laten gelden.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n8" type="end" place="end" n="8"><p>In het <hi rend="italic">Enchiridion (CChrSL.</hi> 46, 72 vv.) (zie ook beneden p. 320, noot 15), handelt Augustinus over Christus' dood en de heilsbetekenis daarvan (hfdst. 41), waarna hij uitweidt over de rechtvaardiging aan de hand van de doop (42 vv.). Het 'wat nut u', als hier bedoeld, is bij Calvijn te vinden in <choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Bedoeld is dus het derde boek als begin van het stuk, dat op de noemer staat van de Heilige Geest, over het geloof. 111, 2 v.; over de poenitentie: 111, 3 vv.; over de justificatie: III, 11 - 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie boven noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.verzoening-verlossing.n11" type="end" place="end" n="11"><p><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 15, 6: "Quum vero sub Lege victimas ex pecudibus offerri sibi Deus iusserit, diversa et nova in Christo luit ratio, ut idem esset hostia qui sacerdos . ."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="28" xml:id="noordmans2.het-werk-van-de-heilige-geest" decls="#bibl-noordmans2.het-werk-van-de-heilige-geest">
<pb n="421" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het werk van de Heilige Geest<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-werk-van-de-heilige-geest.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De Heidelbergse catechismus deelt de Twaalf artikelen in drieën In:</seg> <seg n="2.1.2">1.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">God de Vader en onze schepping.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">2. God de Zoon en onze verlossing.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">3. God de Heilige Geest en onze heiligmaking.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het derde artikel,</seg> <seg n="3.1.2">zoals het ook wel heet,</seg> <seg n="3.1.3">bevat dan het geloof in de H. Geest,</seg> <seg n="3.1.4">de heilige,</seg> <seg n="3.1.5">algemene,</seg> <seg n="3.1.6">christelijke kerk,</seg> <seg n="3.1.7">de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="3.1.8">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="3.1.9">de wederopstanding des vleses en een eeuwig leven.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Hiermee is het hele werk van de H. Geest niet aangegeven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De Heilige Geest heeft ook gewerkt bij de schepping;</seg> <seg n="4.2.2">bij het middelaarswerk.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Bij de driedeling van de Twaalf artikelen wordt bij het werk van de Heilige Geest vooral gedacht aan het werk van de Heilige Geest van Pinksteren af.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dan gaat het over de kerk,</seg> <seg n="4.4.2">over Woord en sacramenten,</seg> <seg n="4.4.3">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="4.4.4">de opstanding des vleses en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wij merken op,</seg> <seg n="4.5.2">dat het bij de beperkte bepaling van het werk van de Heilige Geest en de Twaalf artikelen toch ook gaat om grote</seg> <seg n="4.5.3">- ik zou haast zeggen uitwendige</seg> <seg n="4.5.4">- werken,</seg> <seg n="4.5.5">scheppingen (herschepping) en niet in de eerste plaats om de gemoedstoestanden,</seg> <seg n="4.5.6">die het geloof in de schepping bij ons te weeg brengt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De kerk,</seg> <seg n="4.6.2">de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="4.6.3">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="4.6.4">de opstanding des vleses,</seg> <seg n="4.6.5">het eeuwige leven.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dit zijn scheppingen van de Heilige Geest die hier worden opgenoemd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">En van deze scheppingen is er eigenlijk maar één die gelegenheid biedt om,</seg> <seg n="5.1.2">zoals wij zo vaak doen,</seg> <seg n="5.1.3">het werk van de H. Geest af te lezen enkel uit de toestanden van het mensenhart,</seg> <seg n="5.1.4">om te spreken van geloof,</seg> <seg n="5.1.5">genade,</seg> <seg n="5.1.6">wedergeboorte,</seg> <seg n="5.1.7">bekering,</seg> <seg n="5.1.8">roeping,</seg> <seg n="5.1.9">rechtvaardigmaking,</seg> <seg n="5.1.10">heiligmaking.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik zeg dat niet om de betekenis van die laatste onderwerpen te verkleinen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dan zou ik geen goed protestant zijn.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik kom daar straks nog op terug.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar ik wilde er toch op wijzen,</seg> <seg n="5.5.2">dat wij soms gevaar lopen het werk van de H. Geest te persoonlijk te zien,</seg> <seg n="5.5.3">waarbij wij dan vergeten dat de herschepping ook een schepping is,</seg> <seg n="5.5.4">waarbij hemel en aarde betrokken zijn en niet alleen ons eigen hart.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dat de herschepping niet alleen in ons moet plaats hebben,</seg> <seg n="5.6.2">in 't klein,</seg> <seg n="5.6.3">maar ook in 't groot,</seg> <seg n="5.6.4">rondom ons.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wij zijn zelf ook geschapen,</seg> <seg n="6.1.2">maar bij de schepping denken wij niet in de eerste plaats aan onszelf,</seg> <seg n="6.1.3">maar aan het grote geheel.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Bij onze verlossing gaan onze gedachten uit naar Jezus' geboorte,</seg> <seg n="6.2.2">lijden en opstanding.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zo moeten wij bij het werk van de H. Geest ook in de eerste plaats letten op de grote <pb n="422" ed="VW"/>werken Gods ten opzichte van het geheel:</seg> <seg n="6.3.2">1. de kerk in haar geheel;</seg> <seg n="6.3.3">2. de eenheid der gelovigen,</seg> <seg n="6.3.4">de catholiciteit;</seg> <seg n="6.3.5">3. de vergeving der zonde,</seg> <seg n="6.3.6">de schepping als nieuw levensbeginsel;</seg> <seg n="6.3.7">4. de verwachting van de tenietdoening van de dood;</seg> <seg n="6.3.8">5. het eeuwige leven.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dat wij deze hele schepping des Geestes vaak helemaal naar binnen trekken,</seg> <seg n="6.4.2">dat is eenzijdig,</seg> <seg n="6.4.3">maar het is begrijpelijk.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">In de schepping werkt ieder ook zelf allereerst voor zijn dagelijks brood.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Bij de verlossing evenzo:</seg> <seg n="6.6.2">als ik met anderen in 't water val,</seg> <seg n="6.6.3">dan probeer ik zelf eerst aan wal te komen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En als de Heilige Geest werkt,</seg> <seg n="6.7.2">dan wil ik er zelf graag in de eerste plaats voor mijn eigen hart iets van merken.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat is zeer begrijpelijk.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Jezus leert ons ook te bidden:</seg> <seg n="6.9.2">Geef mij heden mijn dagelijks brood.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Neen,</seg> <seg n="6.10.2">toch niet:</seg> <seg n="6.10.3">geef ons heden ons dagelijks brood.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">En Jezus leert ons ook:</seg> <seg n="6.11.2">Vergeef mij mijne schulden,</seg> <seg n="6.11.3">gelijk ik vergeef mijn schuldenaren.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Neen,</seg> <seg n="6.12.2">eigenlijk niet:</seg> <seg n="6.12.3">Vergeef ons onze schulden,</seg> <seg n="6.12.4">gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">En zo werd ook op de pinksterdag bij de uitstorting van de Heilige Geest één ziel toegebracht.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Toch niet juist:</seg> <seg n="6.14.2">drieduizend zielen!</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Toch herhaal ik dat het begrijpelijk is en tot op zekere hoogte goed.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De Twaalf artikelen zijn twaalf kralen aan één draad geregen:</seg> <seg n="7.2.2">Ik geloof.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat is zelf geen artikel,</seg> <seg n="7.3.2">maar slaat op alle.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zo ook in de Heidelbergse catechismus.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Die verdeling in drieën van zondag 7-22,</seg> <seg n="7.5.2">die verdeling van de Twaalf artikelen staat midden in de Catechismus.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het is niet de hoofdverdeling.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dat is de verdeling in drie stukken:</seg> <seg n="7.7.2">ellende,</seg> <seg n="7.7.3">verlossing en dankbaarheid.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dat is de verklaring van het'ik geloof in de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Zondag 7:</seg> <seg n="7.9.2">Wat is een <choice><sic>oprecht geloor Zondag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">oprecht geloof?</corr></choice></seg></s><choice><sic>oprecht geloor Zondag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><s n="7.10"><seg n="7.10.1"><choice><sic>oprecht geloor Zondag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Zondag</corr></choice> 23:</seg> <seg n="7.10.2">Wat baat het u nu dat gij dit alles gelooft?</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Daar staat de verklaring van het 'ik geloof.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Daar staat ik en gij.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Zondag 1:</seg> <seg n="7.13.2">Wat is uw enige troost in leven en in sterven?</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Dat ik met lichaam en ziel enzovoorts.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Zo ook in zondag 23:</seg> <seg n="7.15.2">uw,</seg> <seg n="7.15.3">ik,</seg> <seg n="7.15.4">mijn.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Hier schijnt de hele schepping,</seg> <seg n="7.16.2">de hele heilsgeschiedenis der verlossing en de hele heiligmaking opgevat te worden als een geschiedenis van het mensenhart.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Eerst voelt het zich ellendig;</seg> <seg n="8.1.2">dan gelooft het wat in de Twaalf artikelen staat,</seg> <seg n="8.1.3">de waarheid van de bijbel,</seg> <seg n="8.1.4">en daardoor wordt het gerechtvaardigd,</seg> <seg n="8.1.5">en verder is men daarvoor dankbaar.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zo schijnt het de Heidelbergse catechismus te leren.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Daarbij moet men echter enkele dingen niet over het hoofd zien:</seg> <seg n="9.1.2">1.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het geloof zoals het hier voorkomt,</seg> <seg n="9.2.2">bestaat niet enkel in toestanden en gevoelens van het hart.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is niet alleen inwendig,</seg> <seg n="9.3.2">maar ook uitwendig.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De ellende in het begin van de Catechismus is niet enkel inwendig;</seg> <seg n="9.4.2">zij is ook uitwendig te zien in het leven en in de wereld.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Men leert immers de ellende kennen uit de wet.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Zij bestaat in het geneigd zijn God en de naaste te haten.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De zwarte handel bijv. is een stuk van die haat,</seg> <seg n="9.7.2">van de ellende.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De oorlog was er een stuk van.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De verwildering een ander stuk.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Men mag de ellende niet opvatte enkel als een gevoel van schuld.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">De ellende is werkelijke schuld,</seg> <seg n="9.11.2">die wij door onze daden,</seg> <seg n="9.11.3">niet gevoelens,</seg> <seg n="9.11.4">groter maken.</seg></s> <pb n="423" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.12"><seg n="9.12.1">De verlossing van deze bestaat niet alleen in een hartelijk leedwezen diep in 't hart,</seg> <seg n="9.12.2">maar ook in een haten en vlieden van de zonde,</seg> <seg n="9.12.3">een vreugde in God en een lust om in alle goede werken te leven (zondag 33).</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Dat is niet allemaal inwendig maar ook uitwendig:</seg> <seg n="9.13.2">het is dagelijks leven,</seg> <seg n="9.13.3">dagelijkse werkelijkheid.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">De heilsweg van de H. Geest gaat niet alleen door het hart,</seg> <seg n="9.14.2">maar ook door het leven en door de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Jezus die de wet volbracht heeft,</seg> <seg n="10.1.2">is dwars door de werkelijkheid van het leven en van de wereld heengegaan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wanneer wij de heilsweg geheel inwendig maken,</seg> <seg n="10.2.2">dan komen wij in strijd met de Catechismus zelf.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Want dat geloof,</seg> <seg n="10.3.2">dat ons rechtvaardigt,</seg> <seg n="10.3.3">gaat bij alle artikelen langs.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Bij de schepping,</seg> <seg n="10.4.2">bij Jezus' geboorte,</seg> <seg n="10.4.3">lijden,</seg> <seg n="10.4.4">opstanding,</seg> <seg n="10.4.5">hemelvaart,</seg> <seg n="10.4.6">zitten ter rechterhand Gods,</seg> <seg n="10.4.7">wederkomst,</seg> <seg n="10.4.8">ook de uitstorting van de Heilige Geest,</seg> <seg n="10.4.9">de kerk,</seg> <seg n="10.4.10">de opstanding van het vlees,</seg> <seg n="10.4.11">het eeuwig leven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dan wordt er wel telkens gevraagd:</seg> <seg n="11.1.2">wat nut u dat?</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar de artikelen over de Vader gaan tenslotte over regen en droogte,</seg> <seg n="11.2.2">die over de Zoon over zijn komst als rechter van hemel en aarde,</seg> <seg n="11.2.3">en die over de H. Geest over het eeuwig leven,</seg> <seg n="11.2.4">dat wat in het hart van een mens niet is opgeklommen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Verder bij de rechtvaardiging komt men de sacramenten tegen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Sacramenten zijn zichtbare waartekenen en zegelen,</seg> <seg n="11.4.2">door God' ingezet.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wanneer het geloof teveel in het hart wegduikt,</seg> <seg n="11.5.2">ontstaat er een zekere vrees voor de sacramenten.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Men wordt spiritualist,</seg> <seg n="11.6.2">men laat de werkelijkheid,</seg> <seg n="11.6.3">ook het woord,</seg> <seg n="11.6.4">het teken,</seg> <seg n="11.6.5">niet spreken.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Men probeert het uit zichzelf te halen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">En dan tenslotte komt de Heidelbergse catechismus bij de dankbaarheid tot de Tien geboden,</seg> <seg n="12.1.2">waarin de beide tafelen der wet ons worden voorgelegd,</seg> <seg n="12.1.3">waardoor het leven wordt bestreken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De hele zedeleer,</seg> <seg n="12.2.2">over het leven in het huisgezin,</seg> <seg n="12.2.3">de kerk,</seg> <seg n="12.2.4">de staat kan aan de hand van de Tien geboden ontwikkeld worden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dat alles komt men tegen als men de draad van het 'ik geloof in de HC. volgt.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Alles wat wij tot nog toe gezegd hebben komt ook goed uit met de prediking van het Evangelie in het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Jezus en Johannes begonnen zo</seg> <seg n="13.3.2">- en dat is de inhoud:</seg> <seg n="13.3.3">"Bekeert u,</seg> <seg n="13.3.4">want het Koninkrijk der hemelen is nabijgekomen."</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Bekeert u,</seg> <seg n="13.4.2">en het antwoord:</seg> <seg n="13.4.3">"ik geloof Heer."</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">"Het Koninkrijk der hemelen is nabijgekomen!"</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Dat is het grote gebeuren in en buiten ons,</seg> <seg n="13.6.2">waar het om gaat.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De reden van de bekering is de komst van het Koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">"Want" zegt Jezus.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Daarom moet ge u bekeren.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Het werk van de Heilige Geest in ons staat dus in onlosmakelijk verband met datzelfde werk buiten ons en men kan beide niet scheiden.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">En wij moeten de verhoudingen tussen dat binnen en buiten in acht nemen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Wanneer een koning zijn intocht houdt staan de mensen in dikke rijen geschaard in de straten<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="13.13"><seg n="13.13.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> laat zijn dagelijkse werk liggen,</seg> <seg n="13.13.2">trekt zijn zondagse pak aan en voegt zich bij de menigte.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Dat is een beeld van de bekering.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Bekering is <pb n="424" ed="VW"/>huldiging van koning Jezus.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Zoals bij Zacheüs te Jericho.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Ik denk niet dat Zacheüs er toen lang over nagedacht heeft,</seg> <seg n="13.17.2">hoe hij uit de boom kwam;</seg> <seg n="13.17.3">welke voet 't eerst.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Ook niet of hij er wel uit kon komen.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">Dat alles vergat hij,</seg> <seg n="13.19.2">omdat hij geroepen werd.</seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1">Het 'hoe' en het 'wat',</seg> <seg n="13.20.2">dat is het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1">Wij kijken ook niet achter in ons horloge in 't raderwerk,</seg> <seg n="13.21.2">maar voorop,</seg> <seg n="13.21.3">hoe laat het is.</seg></s> <s n="13.22"><seg n="13.22.1">Dat wil niet zeggen dat het koninkrijk Gods buiten ons om gaat.</seg></s> <s n="13.23"><seg n="13.23.1">Het is binnen ulieden,</seg> <seg n="13.23.2">zegt Jezus.</seg></s> <s n="13.24"><seg n="13.24.1">Wij zouden de evangelische boodschap heel verkeerd verstaan,</seg> <seg n="13.24.2">als wij vergaten dat het hier dingen betreft,</seg> <seg n="13.24.3">die ons door de H. Geest worden toegeëigend.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dat heeft de Reformatie ons geleerd,</seg> <seg n="14.1.2">dat niet het sacrament op zichzelf,</seg> <seg n="14.1.3">of de priester,</seg> <seg n="14.1.4">of de kerk op zichzelf,</seg> <seg n="14.1.5">ons kan zalig maken,</seg> <seg n="14.1.6">maar dat de rechtvaardige door het geloof zal leven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Herschepping is een diep werk,</seg> <seg n="14.2.2">als het Woord Gods als een tweesnijdend zwaard doorgaat tot de verdeling der ziel en des geestes en der samenvoegselen (gewrichten) en des mergs.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Er is een onlosmakelijk verband tussen de herschepping buiten ons en in ons,</seg> <seg n="14.3.2">maar dat betekent niet dat wij de H. Geest in het werk van bekering en wedergeboorte precies op de handen kunnen kijken.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dat wij de Heilige Geest een methode zouden kunnen voorschrijven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De wind blaast waarheen hij wil,</seg> <seg n="15.2.2">zegt Jezus tot Nicodemus.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Wanneer wij er op letten willen,</seg> <seg n="15.3.2">dan moet dat in de H. Geest van de apostel Paulus,</seg> <seg n="15.3.3">die het doet vanuit de verzekerdheid.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Bij wijze van getuigenis,</seg> <seg n="15.4.2">met blijdschap.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Wanneer wij er echter mee naar binnen gaan om zelf te proberen de doodsbeenderen zo terecht te leggen,</seg> <seg n="15.5.2">dat de H. Geest er over blazen kan,</seg> <seg n="15.5.3">dan doen wij als iemand,</seg> <seg n="15.5.4">die zou proberen in zijn eigen graf te gaan om de opstanding des vleses voor te bereiden.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Welk een dwaze gedachte!</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De gelovige,</seg> <seg n="15.7.2">die het werk van de H. Geest heeft ervaren en de theoloog,</seg> <seg n="15.7.3">die het voor de gemeente verklaart,</seg> <seg n="15.7.4">die kunnen de orde des heils opmerken.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Maar dat gebeurt niet om daarmee de harten te binden,</seg> <seg n="15.8.2">maar om ze los te maken.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Wanneer Paulus zijn brieven schrijft,</seg> <seg n="15.9.2">waarin de rechtvaardiging door het geloof een zo grote plaats inneemt,</seg> <seg n="15.9.3">dan doet hij dat om de gemeente in de ruimte te brengen en niet om ze te benauwen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Toen onze vaderen de Roomse Kerk verlieten,</seg> <seg n="16.1.2">namen zij afscheid van de werken,</seg> <seg n="16.1.3">die op ons goeddunken en menseninzettingen gegrond zijn en niet naar de wet van God.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij moeten uit het geloof zijn en ter ere Gods.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Met deze werken worden vooral uitwendige werken bedoeld.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">In de roomse kerk later inwendige oefeningen (De Loyola):</seg> <seg n="16.4.2">exercitiën,</seg> <seg n="16.4.3">ook naar eigen goeddunken.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De Reformatie is daar ook niet altijd vrij van gebleven.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Nu is het gebed een zekere inwendige oefening.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar het gaat regelrecht uit naar God en het is niet op onszelf gericht.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het is een uitgaande daad.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Zo is ook het geloof.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Het richt zich op Gods woord en beloften.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het is niet met zichzelf bezig.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Het werk van de H. Geest werkt in de mens uitgaande daden.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Ook het hartelijk leedwezen,</seg> <seg n="16.13.2">dat wij God door onze zonden vertoornd hebben,</seg> <seg n="16.13.3">wordt <pb n="425" ed="VW"/>nader bepaald als een haten en vlieden van de zonde.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Niet als een zichzelf verterend berouw en een staan blijven bij de zonde.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">De opstanding van de nieuwe mens is een hartelijke vreugde in God door Christus en lust en liefde om naar de wil van God in alle goede werken te leven.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Het werk van de Heilige Geest is een werk dat als 't ware dwars door ons heen gaat naar de wereld.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Het gaat niet buiten ons om.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Het is een nieuwe schepping.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Het gaat door ons hart,</seg> <seg n="16.19.2">maar ook door onze handen en voeten.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">Het werkt geloof,</seg> <seg n="16.20.2">maar ook werken.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Het laat de wereld niet zoals die is.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Maar hoe Gods koninkrijk zal wezen,</seg> <seg n="16.22.2">zien wij nu nog niet.</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">Hoe het begin is van het werk des Geestes kunnen wij ook niet zien.</seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">Wij geloven en leven tussen twee eeuwigheden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="425" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-werk-van-de-heilige-geest.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, in manuscript voorhanden; plaats en gelegenheid onbekend; niet eerder gepubliceerd.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="29" xml:id="noordmans2.de-heilige-geest" decls="#bibl-noordmans2.de-heilige-geest">
<pb n="426" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Heilige Geest<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wij moeten ons bezighouden met het zgn. derde artikel van het Apostolisch Credo.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ook de Heidelbergse catechismus spreekt over God de Vader en de schepping;</seg> <seg n="2.2.2">over de Zoon en onze verlossing;</seg> <seg n="2.2.3">over de Heilige Geest en onze heiligmaking.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nu lopen die drie stukken niet op de zelfde wijze.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Bij het eerste</seg> <seg n="2.4.2">- God de Vader en de schepping</seg> <seg n="2.4.3">- gaat alles in de Schriften op. Bij de Zoon en de verlossing is dat niet het geval:</seg> <seg n="2.4.4">daar gaat het om Jezus' persoon en werk.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Bij de Heilige Geest en onze heiligmaking is dat nog veel sterker;</seg> <seg n="2.5.2">de Heilige Geest wordt soms bijna niet genoemd.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Alles gaat</seg> <seg n="2.6.2">- zonder dat de Geest vaak genoemd wordt</seg> <seg n="2.6.3">- op in de behandeling van wedergeboorte,</seg> <seg n="2.6.4">bekering,</seg> <seg n="2.6.5">zonde en rechtvaardigmaking:</seg> <seg n="2.6.6">de orde des heils,</seg> <seg n="2.6.7">het genadeverbond.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">En bij de belijdenis van de Vader en de Zoon komt er een tweede verschil bij:</seg> <seg n="2.7.2">de tegenstelling tussen natuur en genade;</seg> <seg n="2.7.3">werkverbond en genade.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarom moet hier naar eenheid gezocht worden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De schepping behandelen wij in de prediking niet <hi rend="italic">als zodanig,</hi></seg> <seg n="3.2.2">maar als gevallen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wij doen belijdenis van de schepping,</seg> <seg n="3.3.2">dat is:</seg> <seg n="3.3.3">van onze zonde.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Anders kan men over de schepping niet spreken in de kerk.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wanneer wij het toch doen,</seg> <seg n="3.5.2">dan is er geen verband tussen Genesis en Mattheüs,</seg> <seg n="3.5.3">tussen het <hi rend="italic">werken</hi> Gods en het <hi rend="italic">lijden</hi> Gods.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">We moeten dus de leer van de Vader en de Zoon op elkaar betrekken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Bij de Zoon en de Heilige Geest echter ligt het anders.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hier moeten we veeleer scheiden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het werk van de Heilige Geest schijnt zozeer uitvloeisel te zijn van Christus' werk,</seg> <seg n="4.3.2">dat er nauwelijks plaats over blijft voor het onderscheid van personen:</seg> <seg n="4.3.3">de Heilige Geest gaat helemaal schuil en wordt dan de Geest van Christus:</seg> <seg n="4.3.4">de subjectieve zijde van Christus' werk.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Scholten zegt dan ook ronduit in <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk,</hi></seg> <seg n="4.4.2">dat de kerkelijke leer er nooit in geslaagd is de Heilige Geest als het derde moment in het goddelijk wezen begrijpelijk te maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En Horst Stephan in zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre meent,</hi></seg> <seg n="4.5.2">dat wij over de Heilige Geest niet 'mehr oder weniger personhaft' mogen denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De werkingen des Geestes zijn voor hem materieel identiek met het verlossingswerk van Jezus.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De Geest schijnt geen ander bestand te hebben dan als menselijk geestesleven.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Hij neemt het menselijke niet aan,</seg> <seg n="4.8.2">zoals <pb n="427" ed="VW"/>Christus</seg> <seg n="4.8.3">- maar Hij is het menselijke:</seg> <seg n="4.8.4">de subjectieve zijde van het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Er zijn twee heel verschillende factoren,</seg> <seg n="5.1.2">die samengewerkt hebben tot het doen wegschuilen van de persoon van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De eerste is de schroom van de kerk om de Heilige Geest een afzonderlijke plaats te geven in het Credo.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het <hi rend="italic">Filioque</hi> drukt dat uit.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men vreest voor geestdrijverij.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De kerk heeft leergeld betaald:</seg> <seg n="5.5.2">denken we aan het montanisme in de oude kerk en aan de <hi rend="italic">Rottengeister</hi> in de tijd van de Reformatie.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Daarom is er in de roomse kerk een voortzetting van de Incarnatie,</seg> <seg n="5.6.2">terwijl de Reformatie de gedachte van de heilsorde,</seg> <seg n="5.6.3">de reglementering van het werk van de Heilige Geest laat zien.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">We staan dan met Jezus Christus samen in een genadeverbond,</seg> <seg n="5.7.2">maar bij de Vader behoort dan het werkverbond.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zo weerspiegelt zich in de kerkleer het feit,</seg> <seg n="6.1.2">dat in de bijbel de kerk niet gebouwd is op de charismata,</seg> <seg n="6.1.3">maar op het fundament van apostelen en profeten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat is echter een vraag,</seg> <seg n="6.2.2">die immanent blijft in de kerkleer.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wij moeten thans eerst op de tweede van de beide factoren,</seg> <seg n="6.3.2">die ik noemde,</seg> <seg n="6.3.3">de nadruk leggen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Er is Geest en geest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En geest heeft Geest verdrongen;</seg> <seg n="7.2.2">het 'Heilig' valt af.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In plaats van de Geest,</seg> <seg n="7.3.2">die de theologie kent,</seg> <seg n="7.3.3">komt de geest uit de filosofie of de ethiek of de letteren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hier komen wij in aanraking met het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Met de vraag,</seg> <seg n="8.2.2">die de laatste zestien <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> zeventien jaar zo druk besproken is,</seg> <seg n="8.2.3">nl. de vraag naar de verhouding tussen dat idealisme en het christendom.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat is een vraag,</seg> <seg n="8.3.2">die onze tijd onder de ogen moet zien.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik ben wat dogmatisch begonnen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Tenslotte zijn wij theologen en hebben met de kerkleer van doen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar wij zijn niet alleen theologen;</seg> <seg n="9.3.2">we zijn ook twintigste-eeuwse mensen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En ook als zodanig moeten wij antwoorden op de vraag naar de Geest.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wij moeten zeggen of wij deze met een grote of een kleine g schrijven.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Als ik zeg,</seg> <seg n="9.6.2">dat wij dit <hi rend="italic">moeten</hi></seg> <seg n="9.6.3"><hi rend="italic">-</hi> dan is dat niet een noodzakelijkheid aan ons vak,</seg> <seg n="9.6.4">aan deze vergadering,</seg> <seg n="9.6.5">aan dit referaat ontleend.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wij <hi rend="italic">moeten,</hi></seg> <seg n="9.7.2">omdat de nood</seg> <seg n="9.7.3">- de nood,</seg> <seg n="9.7.4">waarin God ons brengt</seg> <seg n="9.7.5">- ons die vraag oplegt.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De hele crisis,</seg> <seg n="9.8.2">de crisis in de theologie,</seg> <seg n="9.8.3">de crisis in de christenheid,</seg> <seg n="9.8.4">de crisis in Europa,</seg> <seg n="9.8.5">in de wereld,</seg> <seg n="9.8.6">stelt die vraag.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">En ik ben blij,</seg> <seg n="9.9.2">dat ik die vraag hier in Noord-Holland mag behandelen,</seg> <seg n="9.9.3">waar het modernisme zoveel invloed gehad heeft.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Ik denk dan aan de opmerking van Scholten,</seg> <seg n="9.10.2">dat volgens de protestanten de mens als zodanig geen bovennatuurlijke mededeling en waarheid nodig heeft.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">En dat er volgens de protestanten een natuurlijke verwantschap bestaat tussen de goddelijke en de menselijke geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Ik voel mij dus onder modernen nooit slecht op mijn gemak,</seg> <seg n="9.12.2">voor zover daar de vraag naar de geest naar voren komt</seg> <seg n="9.12.3">- een vaak <pb n="428" ed="VW"/>verwaarloosd stuk van het kerkelijk Credo.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Maar die vraag wordt ons in onze dagen heel anders gesteld dan 1850 in de dagen van Scholten het geval was.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat was de tijd van <hi rend="italic">hybris</hi> van de menselijke geest,</seg> <seg n="10.2.2">van het zelfvoldane liberalisme.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Toen gold het kerkelijk onderwijs als 'nachtschool'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het menselijk hart werd geacht in een proces van vermeerdering te zijn opgenomen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">- Nu is het andersom:</seg> <seg n="10.5.2">onze tijd vraagt ons of wij nog christenen zijn.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Of wij nog mensen zijn.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Of de geest niet de tegenstander is van de ziel.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">En of wij niet een gewas van de bodem zijn,</seg> <seg n="10.8.2">of de geest niet een bijprodukt is van het bloed.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Wij kunnen de vraag naar de Heilige Geest niet meer op dezelfde wijze stellen en nog minder beantwoorden als in ± 1850.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Het is een soort koppigheid,</seg> <seg n="10.10.2">als we steeds maar doorgaan de vraag naar de geest te beantwoorden op een wijze alsof er geen wolkje aan de lucht gekomen was.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Wanneer er van Geest sprake is,</seg> <seg n="10.11.2">moeten we niet denken aan schepping,</seg> <seg n="10.11.3">maar aan troost.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De Geest zo met de mens te vereenzelvigen,</seg> <seg n="11.1.2">de mens dus zo te vergoddelijken en het humane zo te verabsoluteren</seg> <seg n="11.1.3">- dat is een episode geweest in de geschiedenis,</seg> <seg n="11.1.4">een periode,</seg> <seg n="11.1.5">die uitzondering moet heten in de loop der eeuwen en die voorbijgaat.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik doel op een wijsbegeerte van de geest,</seg> <seg n="11.2.2">waarbij deze op al haar krachten en inhouden wordt onderzocht.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Heinrich Barth heeft er in een mooie studie <hi rend="italic">Die Geistrage im deutschen Idealismus op</hi> gewezen,</seg> <seg n="11.3.2">dat het spreken over <hi rend="italic">geest</hi> zich pas na Kant breed begint te maken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hij wijst er op,</seg> <seg n="11.4.2">dat Kant in zijn eerste <hi rend="italic">Kritik</hi> de Geest eigenlijk niet kent;</seg> <seg n="11.4.3">of alleen als een schoolbegrip,</seg> <seg n="11.4.4">dat hij opruimde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar dan komt met Herder een beweging op,</seg> <seg n="11.5.2">die tegenover de geestloze empirie een geestvolle opvatting van de werkelijkheid plaatst.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hij ziet uit de taal en het volk,</seg> <seg n="11.6.2">in de mensheid geest naar voren komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Goethe vooral is de schouwer van de geest in natuur en leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Daar is sprake van een 'magische Haltung'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Voor de romanticus is geest 'inwendige gezelligheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Hegel echter brengt in het geestbegrip de ruimte,</seg> <seg n="11.10.2">die het nodig heeft.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Hij wil,</seg> <seg n="11.11.2">dat de intensiteit in de breedte,</seg> <seg n="11.11.3">het kosmische,</seg> <seg n="11.11.4">openbaar zal worden:</seg> <seg n="11.11.5">in de <hi rend="italic">geschiedenis</hi> wordt de geest bekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Bij Schleiermacher heeft dan de verbinding met de theologie plaats.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">In de <hi rend="italic">Reden</hi> wordt het Universum romantisch aangekeken.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Geest is dan intuïtie.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">En in zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> is de Heilige Geest de 'Gemeingeist' van de gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Waarom biedt de filosofie van de geest zich aan voor godsdienstig gebruik?</seg></s><pb n="429" ed="VW"/> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hoe komt het,</seg> <seg n="12.2.2">dat</seg> <seg n="12.2.3">- zoals Dilthey zegt</seg> <seg n="12.2.4">- God in het idealisme aan de zijde van de Geest komt te staan,</seg> <seg n="12.2.5">tegenover de natuur?</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De wijsgerige reden daarvoor ligt in de platonische oorsprongen van de nieuwere wijsbegeerte.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Reeds bij Descartes horen wij over God en de ziel;</seg> <seg n="12.4.2">als bij Augustinus en Plotinus.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En deze motieven zijn na Kant weer opgenomen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">- Maar er is ook een andere,</seg> <seg n="12.6.2">godsdienstige reden.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het moralisme is niet in staat de religie te vervangen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Pelagianisme kan in de kerk niet blijvend de toon aangeven.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Troeltsch wijst erop,</seg> <seg n="12.9.2">dat de ethische bezinning op haar hoogtepunten een historische en filosofische horizon nodig heeft;</seg> <seg n="12.9.3">hij spreekt van een ethiek <hi rend="italic">sub specie aeternitatis.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Daarom voelt de moderne theoloog zich aangetrokken tot een filosofie van de geest,</seg> <seg n="12.10.2">die aan zijn religie een waarborg tegen het moralisme geeft.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Hij zoekt een humanisme,</seg> <seg n="12.11.2">dat goddelijke kanten heeft.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">En als we dan nog in aanmerking nemen,</seg> <seg n="12.12.2">dat het idealisme veel christelijke bestanddelen in zich heeft opgenomen en deze speculatief verwerkt heeft,</seg> <seg n="12.12.3">dan verstaan we iets van de werkkracht,</seg> <seg n="12.12.4">al is er daarnaast het gevaar van het panthesme.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De 'Vermittlungstheologie'</seg> <seg n="13.1.2">- ten onzent de ethische theologie</seg> <seg n="13.1.3">- heeft de grens tussen goddelijke en menselijke geest scherper willen trekken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij denken bijv. aan La Saussaye,</seg> <seg n="13.2.2">die het goddelijke wilde humaniseren zonder het zijn goddelijk karakter te ontnemen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat is geen kleinigheid.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het is een beschrijving van de incarnatie.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En zo raakt de ethische theologie in conflict met het 'en het geschiedde' van de bijbel.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">La Saussaye en Gunning hebben het idealisme en het Evangelie gezien in de verhouding van aspiratie en vervulling.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Gunning meende,</seg> <seg n="13.7.2">dat de modernen in de kerk op het standpunt van de wet staan.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Zo kende de ethische theologie eigenlijk tweeërlei Oude Testament:</seg> <seg n="13.8.2">één met de schepping als ideaal en een ander als (boek van) de gevallen schepping.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Tussen deze twee heeft ze moeten kiezen en moeten zeggen,</seg> <seg n="13.9.2">dat in onze dagen velen het <hi rend="italic">bijbelse</hi> Oude Testament kiezen,</seg> <seg n="13.9.3">- en niet het Griekse,</seg> <seg n="13.9.4">niet het platonische,</seg> <seg n="13.9.5">idealistische.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Hier komen wij op de opvattingen van Barth.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Ze zijn niet absoluut nieuw,</seg> <seg n="13.11.2">maar ze zijn <hi rend="italic">scherper</hi> omlijnd dan vroeger nodig was.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">In de <hi rend="italic">omlijning</hi> gaan in de geschriften van Barth lijnen op. Dat is vaak het vermoeiende,</seg> <seg n="13.12.2">maar ook wel het heilzame.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Die omlijning dient om duidelijk te maken,</seg> <seg n="13.13.2">dat er scheiding blijft tussen Gods Geest en onze geest.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Zowel bij de schepping,</seg> <seg n="13.14.2">als bij de verlossing,</seg> <seg n="13.14.3">als bij de heiliging.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu is deze scheiding ook bij de reformatoren in acht genomen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Om te beginnen is dat heel scherp waar te nemen in de <hi rend="italic">Augsburgse confessie,</hi></seg> <seg n="14.2.2">waarin het gaat om God en de erfzonde,</seg> <seg n="14.2.3">om de Zoon Gods en onze <choice><sic>rechtva ardigmaking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">rechtvaardigmaking</corr></choice>,</seg> <seg n="14.2.4">om het predikambt en de nieuwe gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">In Luthers <hi rend="italic">Kleine Catechismus</hi> luidt het antwoord op de vraag,</seg> <seg n="14.3.2">wat het derde <pb n="430" ed="VW"/>artikel van het Credo beduidt:</seg> <seg n="14.3.3">"Ich glaube,</seg> <seg n="14.3.4">dass ich nicht aus eigener Vernunft noch Kraft an Jesum Christum,</seg> <seg n="14.3.5">meinen Herrn,</seg> <seg n="14.3.6">glauben oder zu ihm kommen kann;</seg> <seg n="14.3.7"><choice><sic>sondem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sondern</corr></choice> der heilige Geist hat mich durchs Evangeliurn berufen,</seg> <seg n="14.3.8">mit seinen Gaben erleuchtet,</seg> <seg n="14.3.9">im rechten Glauben geheiligt und erhalten;</seg> <seg n="14.3.10">gleichwie er die ganze Christenheit auf Erden beruft,</seg> <seg n="14.3.11">sammlet,</seg> <seg n="14.3.12">erleuchtet,</seg> <seg n="14.3.13">heiligt und bei Jesu Christo erhält,</seg> <seg n="14.3.14">im rechten,</seg> <seg n="14.3.15">einigen Glauben;</seg> <seg n="14.3.16">in welcher Christenheit er mir und allen Glaübigen täglich alle Sünden reichlich vergiebt,</seg> <seg n="14.3.17">und amjüngsten Tage mich und alle Todten auferwecken wird,</seg> <seg n="14.3.18">und mir sammt allen Glaübigen in Christo ein ewiges Leben geben wird.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Das ist gewisslich wahr."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Dat is de Heilige Geest uit de bijbel!</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Van continuïteit tussen onze geest en Gods Geest is hier geen sprake.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">In de Grote Catechismus staat:</seg> <seg n="14.7.2">door de kerk,</seg> <seg n="14.7.3">vergeving,</seg> <seg n="14.7.4">opstanding en eeuwig leven,</seg> <seg n="14.7.5">brengt de Geest ons tot Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Wij kunnen datzelf niet.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">In zijn <hi rend="italic">Fidei Ratio</hi> van 1530 schrijft Zwingli</seg> <seg n="14.9.2">- na Vader en Zoon besproken te hebben</seg> <seg n="14.9.3">- dat de vrije wil ontkend moet worden,</seg> <seg n="14.9.4">omdat op die plaats de Geest moet staan.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f13" rend="superscript">m</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">In de <hi rend="italic">Confessio Gallicana</hi> komt bij de behandeling van het geloof direct de Heilige Geest ter sprake<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f14" rend="superscript">n</ref> en de <hi rend="italic">Nederlandse Geloofsbelijdenis</hi> zegt in artikel 22,</seg> <seg n="14.10.2">dat de Geest indaalt in onze harten om ons Christus te doen omhelzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1"><hi rend="italic">De Schotse belijdenis</hi> zegt in artikel 12,</seg> <seg n="14.11.2">dat ons geloof niet is gewekt door (menselijke) inspiratie of instinct,</seg> <seg n="14.11.3">maar door de H. Geest.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Zoals wij uit niet geschapen werden en om niet als zondaren gerechtvaardigd worden,</seg> <seg n="14.12.2">zo worden wij door de Geest herboren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Deze these is heel scherp en duidelijk en Barth doet in zijn dogmatiek niet anders dan haar herhalen.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">De <hi rend="italic">Westminster confessie</hi> van 1647 zegt,</seg> <seg n="14.14.2">dat Christus onze vrije wil is en spreekt over 'effectual calling'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.de-heilige-geest.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Meestal wordt dus de Heilige Geest behandeld in verband met het geloof,</seg> <seg n="15.1.2">onder ontkenning van de vrije wil.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De scheiding tussen Gods Geest en onze geest wordt scherp getrokken</seg> <seg n="15.2.2">- evenals bij de schepping en de verlossing.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dan zijn de momenten:</seg> <seg n="15.3.2">het niet en de zonde;</seg> <seg n="15.3.3">het <hi rend="italic">mondige niet;</hi></seg> <seg n="15.3.4">dus de herschepping.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Dit kosmische komt echter niet altijd duidelijk uit</seg> <seg n="15.4.2">- zoals bij het piëtisme.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar bij Luther zat het er wel in.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Bij Calvijn gaat het vooral op in <hi rend="italic">de kerk;</hi></seg> <seg n="15.6.2">en door de kerk op de schepping (door bemiddeling van de ambten).</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">In de Anglicaanse kerk vinden wij een meer directe,</seg> <seg n="15.7.2">verborgen werking (de incarnatie!).</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De Heilige Geest dreigt dan uitgeschakeld te <pb n="431" ed="VW"/>worden.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Ten onzent heeft Kuyper de kosmische zijde weer meer naar voren gebracht.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Er is een verwijderd verband tussen Scholten en Kuyper,</seg> <seg n="15.10.2">dat gelegen is in de invloed van het idealisme.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Bij de ethischen is dit alles op meer gebroken wijze aanwezig en is de spanning tussen theologie en filosofie groter.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">De dialectische theologie sluit daarbij aan.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Dan is er minder systeem dan bij het neocalvinisme.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">De dialectische theologie spant de scheiding weer scherper.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">In de leer van Barth over de Heilige Geest wordt bij de schepping over het beeld Gods gesproken en het open-zijn voor openbaring,</seg> <seg n="15.15.2">maar bij de verzoening over de genade als de ontkenning van alle werkgerechtigheid.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Het christelijk geloof is gegrond in de justificatie.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Bij de verlossing komt er dan ruimte voor de nieuwe creatuur,</seg> <seg n="15.17.2">de Geest der belofte,</seg> <seg n="15.17.3">het kindschap Gods.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">En het christelijk leven wordt hoop.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="426" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J. H. Scholten, <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk, in hare grondbeginselen</hi> uit <hi rend="italic">de bronnen voorgesteld en beoordeeld,</hi> dl. 2, Leiden 1862<hi rend="superscript">4</hi> p. 226.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>H. Stephan, <hi rend="italic">Glaubenslehre. Der evangelische Glaube und</hi> seine <hi rend="italic">Wellanschauung, Giessen</hi> 1921, p. 170.</p></note>
<pb n="427" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Schotten, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 1, p. 304-326 passim, i.h.b. p. 319.</p></note>
<pb n="428" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>H. Barth, <hi rend="italic">Die Geistfrage im</hi> deutschen Idealismus, in K. Barth en H. Barth, <hi rend="italic">zur Lehre vom heiligen Geist,</hi> München 1930, p. 5 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>H. Barth, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 7 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 14 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 15 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 19 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 26 vv.</p></note>
<pb n="429" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>E. Troeltsch, in <hi rend="italic">Grundprobleme</hi> der Ethik. Gesammelte Schriften, dl. 2, p. 624 v.</p></note>
<pb n="430" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. Ph. Schaff, <hi rend="italic">The Creeds of Christendom,</hi> Michigan 1966, dl. 3, p. 78.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">WA. 30,</hi> 1, p. 188.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">CR.</hi> 93, dl. 6, 2, p. 796 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Conf. Gallicana, art. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Letterlijk: " ... dat de H. Geest in onze harten (wonende [1566]) ontsteekt een oprecht geloof, hetwelk Jezus Christus met al zijn verdiensten omhelst ...</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. Schaff, a.w., p. 450 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Aldus het opschrift boven hfdst, 10, vgl. Schaff, a w., p. 624.</p></note>
<pb n="431" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, gehouden op een vergadering van predikanten in Noord-Holland op 21 juni 1937. De tekst is gereconstrueerd op grond van losse kaartjes met aantekeningen; voor verantwoording daarvan, zie onder 'Tekstwijzigingen'. Niet eerder gepubliceerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De benaming 'nachtschool' stamt van <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> G. Heldring en werd in de vorige eeuw veel gebruikt ter aanduiding van een streng-gereformeerde orthodoxie.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Deze zin is niet van Barth en zal een toevoeging van Noordmans zijn; de geciteerde uitdrukking stamt waarschijnlijk van G. van der Leeuw, vgl. diens <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion,</hi> Tübingen 19703 p. 617 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.de-heilige-geest.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De plaats is blijkbaar zeer vrij weergegeven. Zwingli handelt hier uitvoerig over de erfzonde en de knechtschap, gaat dan via een bespreking van het lot der kinderen verder met de kerk.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="30" xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen" decls="#bibl-noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen">
<pb n="434" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het Koninkrijk der hemelen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ter inleiding</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer bij het onderwijs der christelijke kerk gehandeld wordt over de bekende vijf 'stukken',</seg> <seg n="3.1.2">die er het ijzeren bestand van uitmaken</seg> <seg n="3.1.3">- het geloof,</seg> <seg n="3.1.4">de wet,</seg> <seg n="3.1.5">het gebed,</seg> <seg n="3.1.6">doop en avondmaal</seg> <seg n="3.1.7">- dan kan men zeggen,</seg> <seg n="3.1.8">dat,</seg> <seg n="3.1.9">voor de Reformatie,</seg> <seg n="3.1.10">daarmee de delen van de eredienst werden toegelicht.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Alleen voor de Tien geboden is dit minder duidelijk.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar men kan de psalmen zien als vertegenwoordigers van de wet in de dienst.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Na de Kerkhervorming blijven deze vijf delen,</seg> <seg n="4.1.2">maar de gemeente is minder uitsluitend op de liturgie aangewezen;</seg> <seg n="4.1.3">zij leeft en leert ook heel sterk uit de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De Heidelbergse catechismus dankt zijn hoofdindeling in drieën aan de briek aan de Romeinen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Daardoor worden vooral de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> tot een soort 'inzet';</seg> <seg n="4.3.2">een afzonderlijke,</seg> <seg n="4.3.3">als door een cirkel omschreven aparte afdeling in het geheel.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik heb getracht mijzelf en anderen rekenschap te geven van de eisen,</seg> <seg n="5.1.2">die daardoor aan de verklaring worden gesteld.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De titel van dit boek drukt reeds uit,</seg> <seg n="5.2.2">in welke richting ik de oplossing heb gezocht.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De liturgische titel:</seg> <seg n="5.3.2"><hi rend="italic">Het geloof</hi> liet ik vallen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En verving die door de bijbelse:</seg> <seg n="5.4.2"><hi rend="italic">Het Koninkrijk der hemelen.</hi></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dwars door de onderwijzing omtrent zonde,</seg> <seg n="5.5.2">verlossing en dankbaarheid,</seg> <seg n="5.5.3">volgens Paulus' grootste brief,</seg> <seg n="5.5.4">komt hier de belijdenis van het Koninkrijk Gods,</seg> <seg n="5.5.5">volgens de evangeliën,</seg> <seg n="5.5.6">naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Welke gevolgen dit heeft voor de verklaring van de zondagen 7-22,</seg> <seg n="6.1.2">zal men bijna overal op de volgende bladzijden kunnen vinden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De eerste zondagen zijn uitvoeriger behandeld dan de latere,</seg> <seg n="7.1.2">omdat daarbij de algemene gezichtspunten ter sprake moesten komen,</seg> <seg n="7.1.3">die deze toelichting beheersen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor de tekst is de uitgaven van dr. J.N. Bakhuizen van den Brink gevolgd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Zondag 7</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><choice><sic>v</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">V</corr></choice>raag 20:</seg> <seg n="10.1.2">Worden dan alle mensen wederom door Christus zalig,</seg> <seg n="10.1.3">gelijk zij door Adam zijn verdoemd geworden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="11.1.2">Neen,</seg> <seg n="11.1.3">maar alleen degenen,</seg> <seg n="11.1.4">die Hem door een oprecht geloof worden ingelijfd en al zijn weldaden aannemen.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Vraag 21:</seg> <seg n="12.1.2">Wat is een oprecht geloof?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="13.1.2">Een oprecht geloof is niet alleen een zeker weten of kennis,</seg> <seg n="13.1.3">waardoor ik alles voor waarachtig houde,</seg> <seg n="13.1.4">dat ons God in <choice><sic>zijnWoord</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn Woord</corr></choice> geopenbaard heeft,</seg> <pb n="435" ed="VW"/><seg n="13.1.5">maar ook een vast vertrouwen,</seg> <seg n="13.1.6">hetwelk de Heilige Geest door het Evangelie in mijn hart werkt,</seg> <seg n="13.1.7">dat niet alleen anderen,</seg> <seg n="13.1.8">maar ook mij vergeving der zonden,</seg> <seg n="13.1.9">eeuwige gerechtigheid en zaligheid van God geschonken is,</seg> <seg n="13.1.10">uit louter genade,</seg> <seg n="13.1.11">alleen om der verdienste van Christus' wille.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Vraag 22:</seg> <seg n="14.1.2">Wat is dan een christen nodig te geloven?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><choice><sic>a</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">A</corr></choice>ntwoord:</seg> <seg n="15.1.2">Al wat ons in het Evangelie beloofd wordt,</seg> <seg n="15.1.3">hetwelk ons de artikelen van ons algemeen en ongetwijfeld christelijk geloof in een hoofdsom leren.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Vraag 23:</seg> <seg n="16.1.2">Hoe luiden die artikelen?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="17.1.2">Ik geloof in God de Vader enz.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De Heidelbergse catechismus werd opgesteld om als leerboek voor de jeugd te dienen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Vandaar ook de indeling in vragen en antwoorden;</seg> <seg n="18.2.2">een methode van onderwijs,</seg> <seg n="18.2.3">die vroeger,</seg> <seg n="18.2.4">meer dan thans,</seg> <seg n="18.2.5">in gebruik was.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Daarbij kwam het er op aan om van de beloften van het Evangelie,</seg> <seg n="18.3.2">van de geboden der goddelijke wet en van de gebeden,</seg> <seg n="18.3.3">die Christus ons geleerd heeft,</seg> <seg n="18.3.4">korte en duidelijke bepalingen te geven,</seg> <seg n="18.3.5">die de leerling zich kon eigen maken door ze van buiten te leren.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">In de nieuwere tijd kreeg men bezwaar <choice><sic>tegen zuld een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tegen zulk een</corr></choice> leerwijze;</seg> <seg n="18.4.2">zowel tegen scherpe definities als tegen het van-buiten-leren;</seg> <seg n="18.4.3">vooral bij het <choice><sic>godsdienstondrwijs</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">godsdienstonderwijs</corr></choice>.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Men schreef liever lesjes,</seg> <seg n="18.5.2">waarin de onderwerpen werden geredeneerd.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De leerling moest dan in zijn eigen woorden de inhoud leren weergeven en daarmee tonen dat hij het zich had toegeëigend.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ofschoon ik erken dat aan de catechetische leerwijze gevaren verbonden zijn,</seg> <seg n="19.1.2">heb ik er toch altijd bezwaar tegen gehad om er radicaal mee te breken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Althans wanneer dat zou betekenen,</seg> <seg n="19.2.2">dat daarmee ook het geven van vaste formuleringen door de leermeester en het van-buiten-leren door de leerling in de ban zouden worden gedaan.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Nog minder kan ik er veel voor voelen als men,</seg> <seg n="19.3.2">volgens een der laatste methoden,</seg> <seg n="19.3.3">de godsdienstige onderwerpen aan groepjes leerlingen in discussie geeft,</seg> <seg n="19.3.4">om dan zo,</seg> <seg n="19.3.5">van onderen op,</seg> <seg n="19.3.6">tot begrip van de zaak te komen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dit lijkt mij in strijd met het wezen der opvoeding;</seg> <seg n="19.4.2">vooral der godsdienstige opvoeding.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Maar ook wanneer wij anders zouden willen,</seg> <seg n="20.1.2">dan zouden wij toch genoodzaakt zijn bij de behandeling van de Heidelbergse catechismus met de ouderwetse leerwijze rekening te houden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat leerboek behandelt juist een drietal van die korte samenvattingen,</seg> <seg n="20.2.2">waarvan men de delen op zijn vingers kan natellen en die kennelijk bestemd zijn om ze van buiten te <choice><sic>leren. het zijn de Twaalf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">leren:</corr></choice></seg><choice><sic>leren. het zijn de Twaalf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="20.2.3"><choice><sic>leren. het zijn de Twaalf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het zijn de Twaalf</corr></choice> <hi rend="italic">artikelen,</hi></seg> <seg n="20.2.4">de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> en de zes beden van het <hi rend="italic">Onze Vader.</hi></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Antwoord 22 noemt die artikelen ook een hoofdsom,</seg> <seg n="20.3.2">dwz. een kort begrip van wat ons in het Evangelie beloofd wordt.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De geboden staan,</seg> <seg n="20.4.2">precies <pb n="436" ed="VW"/>geteld,</seg> <seg n="20.4.3">op twee tafelen en van elk van deze twee geeft Jezus in Mattheüs 22 : 36-40 nog eens weer de hoofdsom of het kort begrip.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En niet anders staat het met het Onze Vader,</seg> <seg n="20.5.2">waarvan antw. 118 zegt,</seg> <seg n="20.5.3">dat Jezus daarin 'begrepen' heeft,</seg> <seg n="20.5.4">dwz. een kort begrip gegeven heeft,</seg> <seg n="20.5.5">van alle geestelijke en lichamelijke nooddruft,</seg> <seg n="20.5.6">waarom wij bidden.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dat de Heid. Cat. zo te werk ging,</seg> <seg n="21.1.2">is in overeenstemming met de praktijk van alle christelijke eeuwen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ook in de middeleeuwen ging het kerkelijk onderwijs over het geloof,</seg> <seg n="21.2.2">het gebod en het gebed en ging men daarbij uit van het drieërlei kort begrip,</seg> <seg n="21.2.3">dat ook in ons leerboek behandeld wordt.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Zo was het ook reeds in de oude kerk.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wanneer Augustinus een <hi rend="italic">Handboekje</hi> schrijft over de christelijke waarheid,</seg> <seg n="21.4.2">dan handelt hij over het geloof,</seg> <seg n="21.4.3">de hoop en de liefde en hij doet dat aan de hand van de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="21.4.4">het Onze Vader en de Tien geboden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Men leerde ze ook steeds van buiten.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">In de oude kerk werd <hi rend="italic">het geloof</hi> mondeling overgeleverd;</seg> <seg n="22.2.2">men mocht het zelfs niet opschrijven.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En later stond Karel de Grote er op,</seg> <seg n="22.3.2">dat ieder christen het Credo,</seg> <seg n="22.3.3">de wet en het gebed van buiten zou kennen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Luther vroeg ook weer datzelfde bij zijn kerkvisitaties<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n4" rend="superscript">4</ref>.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">- Zo zijn wij dan door een kerkelijke overlevering van bijna twintig eeuwen wel enigszins verbonden om niet al te afkerig te zijn van het begrip in geloofszaken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">En evenmin om het geheugen daarbij niet geheel uit te schakelen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hoe zouden wij,</seg> <seg n="22.7.2">als redelijke wezens met een historie,</seg> <seg n="22.7.3">ons dat ook kunnen veroorloven!</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Iedere ketter heeft zijn letter.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Maar dat wil niet zeggen dat een goed christen er geen mag hebben.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Het betekent alleen,</seg> <seg n="22.10.2">dat die christen moet weten dat de letter zonder de Geest dood is.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Om dat laatste goed te laten uitkomen,</seg> <seg n="22.11.2">noemde Augustinus dan ook in zijn <hi rend="italic">Handboekje</hi> de Twaalf artikelen het geloof,</seg> <seg n="22.11.3">het Onze Vader de hoop en de Tien geboden de liefde.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Deze verbinding van letter en Geest of liever deze bezieling van de letter door de Geest is het eigenlijke onderwerp van zondag 7.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het begint al dadelijk in vr. en antw. 20,</seg> <seg n="23.2.2">waar geleerd wordt,</seg> <seg n="23.2.3">dat niet alle mensen,</seg> <seg n="23.2.4">die het Evangelie gehoord hebben en de Twaalf artikelen van buiten kennen,</seg> <seg n="23.2.5">zalig worden,</seg> <seg n="23.2.6">maar alleen degenen die door het geloof geestelijk met Christus verbonden zijn,</seg> <seg n="23.2.7">zodat zij in een verborgen gemeenschap met Hem komen te staan.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dat wil niet zeggen,</seg> <seg n="23.3.2">dat zij dan ook kleine christussen zouden worden,</seg> <seg n="23.3.3">maar het betekent,</seg> <seg n="23.3.4">dat Hij voor hen de Christus wordt,</seg> <seg n="23.3.5">de met de Heilige Geest gezalfde.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">En dat zij Hem zo worden ingelijfd,</seg> <seg n="23.4.2">dwz. zo tot zijn lichaam,</seg> <seg n="23.4.3">zijn lijf,</seg> <seg n="23.4.4">zijn leden,</seg> <seg n="23.4.5">zijn leven komen te behoren,</seg> <seg n="23.4.6">dat de zalving des Geestes,</seg> <seg n="23.4.7">die,</seg> <seg n="23.4.8">zoals Psalm 133 het zo mystiek uitdrukt,</seg> <seg n="23.4.9">"zijn baard en klederzoom doortrekt",</seg> <seg n="23.4.10">ook op hen nedervloeit.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Over die zalving en het deelhebben van de christen daaraan spreken wij verder bij zondag 12.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Hier is het er ons alleen om te doen te laten zien,</seg> <seg n="23.6.2">dat het toebehoren tot Christus tot hoofdkenmerk<pb n="437" ed="VW"/> heeft,</seg> <seg n="23.6.3">het aannemen van zijn weldaden.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Het is precies andersom dan bij de verhouding tot Adam,</seg> <seg n="23.7.2">onze stamvader.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Zijn erfenis,</seg> <seg n="23.8.2">de zonde en de daaraan verbonden schuld,</seg> <seg n="23.8.3">kunnen wij niet verwerpen,</seg> <seg n="23.8.4">ook al zouden wij het willen.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Niemand ontkomt er aan.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Zo is de betrekking tot Christus niet.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Die is ook wel een verborgenheid,</seg> <seg n="23.11.2">maar zij is niet fataal,</seg> <seg n="23.11.3">niet noodlottig.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Er komt Geest,</seg> <seg n="23.12.2">er komen woorden,</seg> <seg n="23.12.3">beloften,</seg> <seg n="23.12.4">overreding,</seg> <seg n="23.12.5">overtuiging,</seg> <seg n="23.12.6">geloof bij te pas.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Men is geen christen tegen wil en dank maar,</seg> <seg n="23.13.2">zoals vr. 21 het zegt,</seg> <seg n="23.13.3">door weten of kennis en door vertrouwen,</seg> <seg n="23.13.4">dat Christus' weldaden,</seg> <seg n="23.13.5">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="23.13.6">de eeuwige gerechtigheid en de zaligheid ons geschonken zijn.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze verborgenheid der godzaligheid (1 Tim. 3 : 16) is het tegendeel van een fataliteit.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Zij is een verrassing,</seg> <seg n="24.2.2">iets heel onverwachts.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het is een geschenk,</seg> <seg n="24.3.2">'louter genade' zegt vr. 21.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het is een openbaring;</seg> <seg n="24.4.2">wel de openbaring van een verborgenheid,</seg> <seg n="24.4.3">maar toch een openbaring.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Genade is,</seg> <seg n="24.5.2">in tegenstelling met zonde,</seg> <seg n="24.5.3">geen erfgoed.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Wanneer men ze toch ook zo zou willen noemen,</seg> <seg n="24.6.2">dan moet dat althans in een heel andere zin worden gezegd.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">De zonde en de dood erven wij van onze ouders en deze zonde heet daarom ook wel erfzonde.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">De genade echter moeten wij van God erven,</seg> <seg n="24.8.2">voor zover wij medeërfgenamen van Christus zijn (Rom. 8: 17).</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Zij wordt ook wel van geslacht tot geslacht gegeven,</seg> <seg n="24.9.2">maar daarin blijft God vrij.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Haar mededeling geschiedt in de vorm van geven en aannemen.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Genade heeft tot bijvoeglijk sierwoord dat zij vrij is.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Dat is haar voornaamste bepaling.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Niet dat zij bovennatuurlijk is,</seg> <seg n="24.13.2">wat Rome vooropstelt.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Zij wil wel menselijk worden.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Zij heeft zich bij Jezus gevoegd,</seg> <seg n="24.15.2">toen Hij mens geworden is en heeft zich in Hem belichaamd.</seg></s> <s n="24.16"><seg n="24.16.1">Zij is zijn wezen geworden (2 Kor. 13 : 13).</seg></s> <s n="24.17"><seg n="24.17.1">Hij is er vol van (Joh. 1 : 14).</seg></s> <s n="24.18"><seg n="24.18.1">En allen die Hem aangenomen hebben,</seg> <seg n="24.18.2">heeft Hij macht gegeven kinderen Gods te worden.</seg></s> <s n="24.19"><seg n="24.19.1">Wanneer dat in Joh. 1 : 12 gezegd wordt,</seg> <seg n="24.19.2">staat er uitdrukkelijk bij,</seg> <seg n="24.19.3">dat dit kindschap niet uit den bloede is,</seg> <seg n="24.19.4">dus niet van Adamswege,</seg> <seg n="24.19.5">maar dat het een geboorte uit God is.</seg></s> <s n="24.20"><seg n="24.20.1">Hier heerst een heel ander erfrecht.</seg></s> <s n="24.21"><seg n="24.21.1">De noodwendigheden van zonde en dood gelden hier niet.</seg></s> <s n="24.22"><seg n="24.22.1">De kinderen Gods erven met Christus de vrijheid,</seg> <seg n="24.22.2">die het voornaamste goed der genade is.</seg></s> <s n="24.23"><seg n="24.23.1">Wanneer wij deze vrijheid niet hebben,</seg> <seg n="24.23.2">dan kunnen de vier vrijheden van Roosevelt<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n5" rend="superscript">5</ref> ons niet baten.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo is er dan alle reden om die vraag te stellen of de mensen door Christus zalig worden gelijk zij door Adam zijn verdoemd geworden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Er blijkt een zeer belangrijk verschil te bestaan.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">God laat,</seg> <seg n="25.3.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="25.3.3">de zonde haar gang gaan.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zij plant zich voort met haar straf,</seg> <seg n="25.4.2">de dood.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Voor ieder die geboren wordt,</seg> <seg n="25.5.2">ligt het doodvonnis gereed.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De oude kerk zag dan ook vaak in de voortplanting de wortel der zonde.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Dit is in zoverre waar,</seg> <seg n="25.7.2">dat de zonde zich verbreidt langs de weg van de geringste weerstand.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Zij bereikt daarmee,</seg> <seg n="25.8.2">dat zij ook is van geslacht tot geslacht.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Maar men hoeft haar niet aan te nemen;</seg> <seg n="25.9.2">zij wordt meegegeven.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De kinderen behoeven haar niet af te kijken <pb n="438" ed="VW"/>van de ouders;</seg> <seg n="25.10.2">integendeel,</seg> <seg n="25.10.3">zij hebben vaak scherpe ogen voor de gebreken van dezen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dat God de zonde zo loslaat,</seg> <seg n="26.1.2">in en op de wereld;</seg> <seg n="26.1.3">dat Hij haar op haar eigen terrein zo weinig krachtig tegemoet treedt;</seg> <seg n="26.1.4">dat Hij zijn zon laat opgaan over bozen en goeden (Matth. 5 : 45),</seg> <seg n="26.1.5">is de grote ergernis,</seg> <seg n="26.1.6">waardoor velen schipbreuk lijden in het geloof.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Zij zouden willen dat God tegenover deze fataliteit ook met dezelfde middelen zou optreden.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dat Hij de bozen tot het goede zou dwingen,</seg> <seg n="26.3.2">zodat er geen ontwijken aan was.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zoals men thans soms in de politiek een bepaald mensentype probeert te scheppen,</seg> <seg n="26.4.2">door hem alles te onthouden wat het type onzuiver zou kunnen maken;</seg> <seg n="26.4.3">en hem alles op te dringen,</seg> <seg n="26.4.4">wat voor de vorming daarvan dienstig is.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Wij hebben allen deze methodes om mensen te scheppen voor ogen,</seg> <seg n="26.5.2">waarbij er geen eten en drinken,</seg> <seg n="26.5.3">geen kerk en geen krant,</seg> <seg n="26.5.4">en als puntje bij paaltje komt,</seg> <seg n="26.5.5">geen licht en geen lucht meer overblijft voor degenen die anders denken en willen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Zo gaat God niet te werk en wij behoeven ons daaraan werkelijk niet te ergeren.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Ook als het ons toeschijnt dat Hij daarin soms te ver gaat en het wel lijkt alsof de goddelozen door Hem worden voorgetrokken (Ps. 73).</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">God gaat zijn eigen weg.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De weg der vrijheid;</seg> <seg n="27.2.2">van beloften en geloof,</seg> <seg n="27.2.3">de weg der kinderen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dat het deze weg,</seg> <seg n="27.3.2">de weg der vrijheid is,</seg> <seg n="27.3.3">mogen wij niet vergeten,</seg> <seg n="27.3.4">ook al zien wij hier in de Heid. Cat. Gods verkiezing en de predestinatie even aangeduid worden,</seg> <seg n="27.3.5">wat in dit leerboek niet zo opzettelijk gebeurt.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat niet allen door Christus zalig worden,</seg> <seg n="27.4.2">vindt nl. niet hierin zijn grond,</seg> <seg n="27.4.3">dat wij bij zondag 7 aan de mens toe zijn,</seg> <seg n="27.4.4">nadat in zondag 5 en 6 over Gods verlossingswerk gesproken is.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het betekent niet dat het geloof nu de beslissende,</seg> <seg n="27.5.2">de scheppende factor wordt.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">God blijft aan het werk,</seg> <seg n="27.6.2">ook hier.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Wanneer de duivelen en de goddelozen onrechtvaardig handelen,</seg> <seg n="27.7.2">beschikt Hij toch zijn werk zeer wel (NGB.,</seg> <seg n="27.7.3">art. 13).</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">God gaat tegen het noodlot van zonde en dood in en haalt sommigen daar onderuit.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Niet door een tweede noodlot daartegenover te stellen en zo op het terrein van de Boze over te gaan.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Maar door vrije verkiezing,</seg> <seg n="27.10.2">met vrije genade,</seg> <seg n="27.10.3">waarbij vele eersten de laatsten worden en vele laatsten de eersten (Matth. 19 : 30).</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Hij doet dan wat ons zo vaak ergert,</seg> <seg n="27.11.2">en roept zondaars en niet rechtvaardigen tot bekering (Matth. 9 : 13).</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">En dat gebeurt,</seg> <seg n="27.12.2">zoals wij opmerkten,</seg> <seg n="27.12.3">op de wijze der kinderen,</seg> <seg n="27.12.4">door beloften en geloof.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Daarbij komt nu Christus in het middelpunt te staan.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Adam staat aan het begin;</seg> <seg n="28.2.2">Christus in het midden.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Adam opent de droeve keten van oorzaak en gevolg,</seg> <seg n="28.3.2">waarvan het einde de verdoemenis is.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Christus wentelde de steen af van de put met levend water en daaromheen worden de herders verzameld (Gen. 29 en Joh. 4).</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Op dit onderscheid tussen begin en midden moet nadruk worden gelegd.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Uit de keten der verdoemenis kan niemand uittreden.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De een stoot de ander aan in zijn val,</seg> <seg n="28.7.2">tot het einde toe.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">De roeping en de verkiezing echter gaan van het midden uit.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">De Zone Gods vergadert zich een <pb n="439" ed="VW"/>gemeente van het begin der wereld tot aan het einde (vr. 54);</seg> <seg n="28.9.2">van beide einden af.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Iedere gedachte aan een noodlot wordt daardoor geweerd en welke voorstelling men zich ook van de verkiezing maakt,</seg> <seg n="28.10.2">de gedachte van een doorgaan tot alle mensen,</seg> <seg n="28.10.3">zoals dat van de zonde gezegd wordt (Rom. 5 : 12),</seg> <seg n="28.10.4">kan men er niet aan verbinden.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">In dat 'neen' in antw. 20,</seg> <seg n="28.11.2">maw. 'niet allen',</seg> <seg n="28.11.3">ligt geen onafwendbaarheid opgesloten.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">De heerlijkheid van de bedeling der verzoening wordt er door uitgedrukt.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Christus is geen eerste oorzaak uit de filosofie,</seg> <seg n="28.13.2">maar de goede herder uit het Evangelie,</seg> <seg n="28.13.3">die de schapen rondom zich vergadert.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Het Evangelie is niet totalitair,</seg> <seg n="28.14.2">het schakelt alles en allen niet gelijk,</seg> <seg n="28.14.3">maar het is humaan;</seg> <seg n="28.14.4">het rekent met de mens.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Zo staat Jezus dan in het midden.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Maar hoe staat Hij daar?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Calvijn geeft het juiste antwoord:</seg> <seg n="29.3.2">Christus staat onder ons "gekleed in zijn Evangelie",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="29.3.3">Zo wordt het ook in zondag 7 geleerd.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Wanneer er gevraagd wordt,</seg> <seg n="29.4.2">wat een christen nodig is te geloven,</seg> <seg n="29.4.3">dan luidt het antwoord:</seg> <seg n="29.4.4">Al wat ons in het Evangelie beloofd wordt.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">En dan verder,</seg> <seg n="29.5.2">dat het kort begrip van de beloften des Evangelies in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> te vinden is.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dat kan niet duidelijker.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Christus staat midden in de gemeente en midden in de wereld,</seg> <seg n="29.7.2">omhangen met deze beloften,</seg> <seg n="29.7.3">waarvan er twaalf worden opgenoemd.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Zoals Jezus op aarde rondwandelde,</seg> <seg n="29.8.2">omringd met de twaalf discipelen,</seg> <seg n="29.8.3">wier namen in de evangeliën worden genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Deze figuur van het christelijke heil is van ontzaglijk grote betekenis en men moet zich wel bedenken voor men gaat trachten daarin verandering te brengen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Een bekend Nederlands theoloog,</seg> <seg n="30.2.2">de scherpzinnige Doedes,</seg> <seg n="30.2.3">heeft in een werk over de Heid. Cat. aanmerking gemaakt op zondag 7.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De vragen en antwoorden waren hem niet persoonlijk genoeg.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Zij brachten niet voldoende een directe verhouding tussen Christus en de gelovige naar voren.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Zij bleven hier en daar veel te zakelijk,</seg> <seg n="30.5.2">als zij spraken van weten of kennis en van beloften,</seg> <seg n="30.5.3">zelfs van artikelen.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Hij had hier eigenlijk alleen gesproken willen zien van een geloof in Jezus Christus en dat willen uitgelegd zien als "het aannemen van Hem en het zich overgeven aan Hem".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Hij zou het meer in overeenstemming met het wezen der Reformatie hebben gevonden.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Bij de beoordeling van dit bezwaar komt alles aan op de vraag of wij door dat kleed,</seg> <seg n="31.1.2">zoals Calvijn het noemde,</seg> <seg n="31.1.3">en waarmee Christus omhangen is,</seg> <seg n="31.1.4">de beloften van het Evangelie,</seg> <seg n="31.1.5">moeten heendringen om op die wijze bij Christus zelf te komen of dat wij met art. 13 van onze Geloofsbelijdenis ons tevreden moeten houden met hetgeen Hij ons aanwijst in zijn Woord,</seg> <seg n="31.1.6">zonder deze palen te overtreden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ik houd dat laatste voor het enig juiste.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ik <pb n="440" ed="VW"/>geef toe dat wij,</seg> <seg n="31.3.2">tegenover Rome,</seg> <seg n="31.3.3">er nadruk op moeten leggen en blijven leggen,</seg> <seg n="31.3.4">dat het niet alleen een zeker weten of kennis is,</seg> <seg n="31.3.5">niet iets voorlopigs,</seg> <seg n="31.3.6">dat dan nog zaligmakend moet worden door iets dat er bijkomt,</seg> <seg n="31.3.7">maar dat mag ons er niet toe brengen om het geloof in Jezus Christus voor te stellen als een zo regelrechte verbinding met de Heer,</seg> <seg n="31.3.8">dat daarbij het Evangelie,</seg> <seg n="31.3.9">de prediking,</seg> <seg n="31.3.10">de sacramenten,</seg> <seg n="31.3.11">de kerk,</seg> <seg n="31.3.12">zouden wegvallen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Wanneer de apostolische zegenbede ons "de genade des Heren Jezus Christus" toebidt,</seg> <seg n="31.4.2">dan wordt daarmee een zekere toeleiding van die genade niet uitgesloten,</seg> <seg n="31.4.3">maar juist voorondersteld.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Genade houdt toeleiding in.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Ons verschil met Rome gaat niet over de noodzakelijkheid van genademiddelen,</seg> <seg n="31.6.2">maar over de aard van de genade en van die middelen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Iedere poging onzerzijds om een meer directe toegang tot Jezus Christus te verkrijgen dan door God verordend is,</seg> <seg n="32.1.2">leidt tot kortsluitingen,</seg> <seg n="32.1.3">die voor de kerk en voor de gelovigen persoonlijk noodlottig zijn.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het blijft bij Calvijns woord,</seg> <seg n="32.2.2">dat Christus in ons midden staat "gekleed in zijn Evangelie".</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Zonder het Evangelie,</seg> <seg n="32.3.2">zonder de prediking (Rom. 10: 14),</seg> <seg n="32.3.3">zonder de evangeliën (Lukas 1 : 4),</seg> <seg n="32.3.4">zonder de Brieven (Gal. 3 : 1),</seg> <seg n="32.3.5">zonder de beloften van het Evangelie (antw. 22) en zelfs zonder een samenvatting daarvan,</seg> <seg n="32.3.6">kunnen wij niet in Jezus Christus geloven.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wanneer dit niet het geval was,</seg> <seg n="32.4.2">zouden Mattheüs,</seg> <seg n="32.4.3">Markus,</seg> <seg n="32.4.4">Lukas en Johannes niet geschreven hebben en zou de oude kerk het <hi rend="italic">Credo</hi> niet aan de dopelingen hebben overgeleverd.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Jezus zou zelf telkens weer hebben moeten verschijnen of de kerk zou in geestelijke opwinding zichzelf telkens opnieuw een beeld van Hem hebben moeten scheppen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">- Daarom is het niet onjuist,</seg> <seg n="32.6.2">wanneer een rooms dogmaticus schrijft:</seg> <seg n="32.6.3">"Het geloof is in het Nieuwe Testament objectief de som van meerdere aparte waarheden,</seg> <seg n="32.6.4">die men later tot een eenheid samenvoegt en met <hi rend="italic">een</hi> woord 'Geloof ... aanduidt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n6" rend="superscript">6</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f3" rend="superscript">c</ref> ' Het verschil tussen Rome en ons ligt ook hier weer alleen in een nadere bepaling;</seg> <seg n="32.6.5">in dit geval van de aard van een 'aparte waarheid'.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wij zullen dus goed doen,</seg> <seg n="33.1.2">ons op dit punt bij Calvijn en bij de Heidelbergse catechismus te houden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Hier op aarde kennen wij ten dele (1 Kor. 13 : 9).</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Onze kennis is stukwerk (vert. Brouwer).</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Nog beter:</seg> <seg n="33.4.2">bij gedeelten,</seg> <seg n="33.4.3">zoals het ook in 1 Kor. 12 : 27 voorkomt.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het staat tegenover een kennen van "aangezicht tot aangezicht",</seg> <seg n="33.5.2">zoals God ons kent (1 Kor. 13 : 12).</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Wij moeten bij het Woord leven zonder deze palen te overschrijden.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze waarschuwing is niet overbodig.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het heeft reeds in de oude kerk niet ontbroken aan pogingen om deze grenzen te passeren.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zo,</seg> <seg n="34.3.2">wanneer men in de Griekse kerk de Heer,</seg> <seg n="34.3.3">als ik het zo eens plastisch noemen mag,</seg> <seg n="34.3.4">liturgisch trachtte op te roepen,</seg> <seg n="34.3.5">zoals die vrouw te Endor,</seg> <seg n="34.3.6">die <choice><sic>Sarnuël</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Samuël</corr></choice> deed opkomen (1 Sam. 28).</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Christus komt niet in ons midden,</seg> <seg n="34.4.2">zoals de goden die uit de <pb n="441" ed="VW"/>aarde opkomen onder de bezwering van bepaalde liturgische formules (1 Sam. 28 : 13),</seg> <seg n="34.4.3">maar Hij komt met zijn Geest,</seg> <seg n="34.4.4">die de herders om zich verzamelt en hen in alle talen het Evangelie doet verkondigen (Hand. 2) en hun,</seg> <seg n="34.4.5">eveneens bij gedeelten (<choice><sic>1Kor.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">1 Kor.</corr></choice> 12 : 27),</seg> <seg n="34.4.6">zijn gaven meedeelt,</seg> <seg n="34.4.7">zódat de een hand is,</seg> <seg n="34.4.8">de ander voet;</seg> <seg n="34.4.9">de een oor,</seg> <seg n="34.4.10">de ander oog (1 Kor. 12 : 14-2 1).</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarom was het ook veel meer naar de bedoeling van de apostolische leer,</seg> <seg n="35.1.2">als men aan de avondmaalstafel de Heilige Geest aanriep,</seg> <seg n="35.1.3">wat men de epiclese noemde.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Jezus had immers ook zelf gezegd:</seg> <seg n="35.2.2">"Het is u nut,</seg> <seg n="35.2.3">dat Ik wegga" (Joh. 16 : 7).</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Deze vermaning heeft de Westerse kerk over het algemeen beter verstaan dan de Oosterse.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Alleen heeft Rome de tegenwoordigheid van Christus in het midden der gemeente bij het Avondmaal toch weer zo weinig als door Woord en Geest bemiddeld opgevat,</seg> <seg n="35.4.2">dat de consecratie toch weer op een bezwering gaat lijken.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Ook de omgang van een Franciscus van Assisi met Jezus en de mystiek der wonden,</seg> <seg n="36.1.2">die daarmee samenhangt,</seg> <seg n="36.1.3">zoekt zulk een directe toegang tot de Heer.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Wel gaan zij niet buiten de evangeliën om,</seg> <seg n="36.2.2">maar zij drukken de tekst zozeer,</seg> <seg n="36.2.3">zij zoeken de ruimte voor Woord en Geest zo in te perken,</seg> <seg n="36.2.4">dat het toch weer bijna een 'aangezicht tot aangezicht' wordt.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De Reformatie houdt zich tevreden met een kennis <hi rend="italic">bij gedeelten.</hi></seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Met de hele christelijke kerk heeft zij er geen bezwaar tegen,</seg> <seg n="37.2.2">dat er tussen Jezus Christus en ons <hi rend="italic">Twaalf apostelen</hi> staan en zij wraakt het in Rome,</seg> <seg n="37.2.3">dat deze kerk daarvoor weer de eenheid van het pausdom in de plaats stelt.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Van zulk een aanschouwelijkheid van Christus in een aardse stedehouder wil zij niet weten.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">- Evenmin voelt zij zich te kort gedaan als zij met de kerk van alle eeuwen de kennis van de Heer voor haar ogen als gebroken ziet in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">En zij protesteert er weer tegen,</seg> <seg n="37.5.2">als Rome deze gebroken Christus aan de Heilige Geest uit handen neemt,</seg> <seg n="37.5.3">om daarvoor de eenheid van een katheder in de plaats te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Men versta mij wel.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Hiermee is niet gezegd,</seg> <seg n="38.2.2">dat aan de Twaalf artikelen een plaats in of naast de Schrift zou worden toegekend.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Deze artikelen zijn een symbool,</seg> <seg n="38.3.2">een teken van de aard der bedeling des Geestes.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Daarmee wordt aangeduid,</seg> <seg n="38.4.2">dat de Heer zijn verdienste,</seg> <seg n="38.4.3">zoals het in antw. 21 heet,</seg> <seg n="38.4.4">aan de Heilige Geest ter uitdeling toevertrouwt en dat deze Geest ze als beloften aan de gemeente uitdeelt.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Daarom is het tegen Gods wil,</seg> <seg n="38.5.2">als wij dit werk weer op de aanschouwelijke éénheid van de Heer in de evangeliën zouden willen terugbrengen,</seg> <seg n="38.5.3">op welke wijze en in welke vorm dit dan ook maar gebeurt.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Daarom dient het ook niet tot versterking van het geloof,</seg> <seg n="39.1.2">als men uit de schat van de beloften van het Evangelie,</seg> <seg n="39.1.3">waarvan de Twaalf artikelen ons de hoofdsom geven,</seg> <seg n="39.1.4">een enkele naar voren brengt en die als het kort begrip van alle tezamen gaat aanwijzen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik denk aan de belijdenis,</seg> <seg n="39.2.2">dat Jezus Heer is,</seg> <seg n="39.2.3">uit het tweede artikel.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Paulus zegt in 1 Kor. 12 : 3,</seg> <seg n="39.3.2">dat niemand kan zeggen:</seg> <pb n="442" ed="VW"/><seg n="39.3.3">'Jezus is Heer',</seg> <seg n="39.3.4">dan door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Dit was blijkbaar een uitroep,</seg> <seg n="39.4.2">die de christenen in de eerste gemeenten lieten horen,</seg> <seg n="39.4.3">als zij,</seg> <seg n="39.4.4">op de wijze van Pinksteren,</seg> <seg n="39.4.5">door de Heilige Geest gedreven werden;</seg> <seg n="39.4.6">als zij in de bijeenkomsten begonnen te leren of andere gaven uit te oefenen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">En het is deze liturgische roep,</seg> <seg n="39.5.2">die men in onze kerkelijke kringen soms met een zekere exclusiviteit als samenvatting van 'Het Geloof' naar voren hoort brengen.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Maar dit is niet de enige gebedsschrei,</seg> <seg n="40.1.2">die ons van deze christenen staat opgetekend.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zij riepen ook Abba,</seg> <seg n="40.2.2">Vader (Rom. 8 : 15;</seg> <seg n="40.2.3">Gal. 4 : 6) en ook daar brengt Paulus dat in nauw verband met het ontvangen van de Heilige Geest;</seg> <seg n="40.2.4">op de laatste plaats schrijft hij de roep zelfs toe aan de Geest zelf.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">En tenslotte werd,</seg> <seg n="40.3.2">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="40.3.3">ook de Heilige Geest aangeroepen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Daaraan herinnert ook het oudchristelijk lied <hi rend="italic">Veni Creator Spiritus,</hi></seg> <seg n="40.4.2">waarvan wij een vertaling hebben in gezang 237.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Er is dus geen reden om de trinitarische spreiding,</seg> <seg n="41.1.2">die in de oude kerk aanwezig was,</seg> <seg n="41.1.3">en die in de Twaalf artikelen tot uitdrukking is gekomen,</seg> <seg n="41.1.4">zodat men daar ook wel eens spreekt van drie artikelen,</seg> <seg n="41.1.5">te versmallen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Een dergelijke vereenvoudiging van de verscheidenheid en de rijkdom van de beloften van het Evangelie en van de overvloed in ons belijden leidt tot verarming en verzwakking der gemeente.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De veelheid der beloften is geen zaak van hindernis,</seg> <seg n="41.3.2">maar van vreugde.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">En naarmate de waarheid op meer punten beleden wordt,</seg> <seg n="41.4.2">sterkt zij het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De uitdeling van deze veelheid is aan de Heilige Geest toebetrouwd.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Jezus zegt:</seg> <seg n="42.2.2">Hij zal het uit het mijne nemen en zal het u verkondigen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">En Hij zegt er uitdrukkelijk nog bij,</seg> <seg n="42.3.2">dat Hij het uit de dingen des Vaders genomen heeft (Joh. 16 : 14, 15).</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Bij die uitdeling blijft de Heilige Geest ook niet staan bij het kort begrip van de beloften van het Evangelie,</seg> <seg n="42.4.2">zoals wij dat in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> vinden.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De uitreiking gaat verder en de verscheidenheid neemt toe.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Wanneer Jezus in ons midden staat,</seg> <seg n="42.6.2">gekleed in zijn Evangelie,</seg> <seg n="42.6.3">dan doet het er,</seg> <seg n="42.6.4">tot op zekere hoogte,</seg> <seg n="42.6.5">niet toe,</seg> <seg n="42.6.6">waar men dat kleed aanraakt,</seg> <seg n="42.6.7">al was het ook 'de zoom' (Matth. 9 : 20);</seg> <seg n="42.6.8">er zal altijd kracht van Hem uitgaan (Luk. 8 : 46).</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer iemand door een bijbeltekst getroffen of getroost wordt,</seg> <seg n="43.1.2">dan mogen wij die weldaad,</seg> <seg n="43.1.3">als zij in het geloof aangenomen wordt,</seg> <seg n="43.1.4">niet ongedaan maken door van de beweldadigde een zeer persoonlijke voorstelling van Jezus te vragen,</seg> <seg n="43.1.5">zoals de Farizeeën dat deden met de blindgeborene (Joh. 9).</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Deze laatste antwoordde:</seg> <seg n="43.2.2">"Of deze een zondaar is,</seg> <seg n="43.2.3">weet ik niet;</seg> <seg n="43.2.4">een ding weet ik,</seg> <seg n="43.2.5">dat ik blind was en nu zie" (vs. 25).</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Wie Christus' weldaden aannemen,</seg> <seg n="43.3.2">worden Hem ingelijfd,</seg> <seg n="43.3.3">zegt de Heid. Cat. (antw. 20).</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Ook in de prediking moet er dus een zekere verbrokkeling van het Evangelie plaats hebben,</seg> <seg n="43.4.2">zoals het brood des avondmaals voor onze ogen gebroken wordt.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wanneer wij deze uitdeling des Heiligen Geestes gering zouden achten en onszelf zouden willen helpen,</seg> <seg n="44.1.2">door daarachter Jezus Christus een eigen <pb n="443" ed="VW"/>gestalte te geven,</seg> <seg n="44.1.3">om dan met voorbijgang van de evangeliën en de Brieven met Hem in gemeenschap te treden,</seg> <seg n="44.1.4">zouden wij op de goede weg zijn om onszelf een afgod te verzinnen naar de begeerten van ons eigen hart en dit zou dan niet het oprechte geloof zijn,</seg> <seg n="44.1.5">waardoor wij Hem worden ingelijfd.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Bij de oefening des geloofs versmade men daarom niet het eenvoudig en kinderlijk gebruik van een afzonderlijke belofte,</seg> <seg n="44.2.2">een geloofsartikel of een bijbeltekst.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Van hieruit wordt ons nu de aard en het wezen van het oprecht of ware geloof duidelijk.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Wij merken dat zondag 7 niet in de eerste plaats over <hi rend="italic">het geloof</hi> handelt,</seg> <seg n="45.2.2">maar over <hi rend="italic">het Geloof.</hi></seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Niet hoofdzakelijk over een menselijke handeling,</seg> <seg n="45.3.2">maar over het werk en de waarheid Gods.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">In de eerste plaats nl. over Gods weldaden en beloften en pas daarna over het aannemen van die weldaden en het geloven van die beloften.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Men behoeft dus in deze zondag bij vr. 20 de verkiezing er niet in te brengen,</seg> <seg n="45.5.2">zoals Kuyper dat doet,</seg> <seg n="45.5.3">om God tegenover het geloof des mensen de voorstap te doen houden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Die mag er wel in betrokken worden,</seg> <seg n="45.6.2">als zij maar niet losgemaakt wordt van de weldaden en beloften;</seg> <seg n="45.6.3">maar het is niet nodig om op die wijze God hier tegenover de mens te handhaven.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Men vat deze zondagsafdeling geheel verkeerd op,</seg> <seg n="45.7.2">als men meent dat hier de mens aan de beurt is,</seg> <seg n="45.7.3">alsof de aard van het geloof belangrijker zou zijn dan zijn inhoud.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Men vergist zich,</seg> <seg n="45.8.2">als men haar zo leest,</seg> <seg n="45.8.3">als zou het meer gaan over weten en vertrouwen en de verhouding tussen die beiden,</seg> <seg n="45.8.4">dan over weldoen en beloven en de betekenis daarvan in het goddelijk Evangelie.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">De opstellers hebben hier zeker ook wel even gedacht aan het verschil met Rome ten aanzien van de aard van het geloof als daad van de zondaar,</seg> <seg n="45.9.2">maar de polemiek heeft hen niet van de weg van het eenvoudige belijden afgebracht,</seg> <seg n="45.9.3">welke weg zij in zondag 1 zo vroom hadden betreden.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Wanneer men bij de beloften het eerst aan de Vader denkt (Hebr. 1 : 1) en bij de weldaden aan de Zoon,</seg> <seg n="45.10.2">dan zal men dat bij het geloof allermeest doen aan de Heilige Geest.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">En zo wordt het dan ook in antw. 21 beschreven.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Deze beschrijving van het werk des Heiligen Geestes komt op merkwaardige wijze overeen met de belijdenis in het zgn. derde artikel.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Daar wordt gesproken van de vergeving der zonden,</seg> <seg n="46.2.2">de wederopstanding des vleses en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">In antw. 21 beantwoorden daaraan,</seg> <seg n="46.3.2">behalve de vergeving der zonden,</seg> <seg n="46.3.3">ook de eeuwige gerechtigheid en de zaligheid.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">En de kerk en de gemeenschap der heiligen vindt men in dat antwoord terug als gezegd wordt,</seg> <seg n="46.4.2">dat ze niet alleen aan anderen,</seg> <seg n="46.4.3">maar ook mij geschonken worden.</seg></s> <pb n="444" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="46.5"><seg n="46.5.1">Zo staat dan dit beroemde antw. 21,</seg> <seg n="46.5.2">dat met antw. 1 en antw. 60 een van de meest bekende uit de Heid. Cat. is,</seg> <seg n="46.5.3">geheel in het teken van het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Wanneer het werk van die Geest is,</seg> <seg n="46.6.2">de waarheid en het heil bij gedeelten weg te schenken,</seg> <seg n="46.6.3">dan behoort het in de eerste plaats ook tot het wezen van een oprecht geloof,</seg> <seg n="46.6.4">ze bij gedeelten,</seg> <seg n="46.6.5">stuksgewijze aan te nemen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Zo leert ook Juist de Heid. Cat.,</seg> <seg n="46.7.2">die van zondag 8 tot zondag 22 zich met deze verdeling bezighoudt en bij die delen telkens vraagt:</seg> <seg n="46.7.3">Wat nut u dit en wat nut u dat?</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Om dan eindelijk in vr. 59 te vragen:</seg> <seg n="46.8.2">Maar wat baat het u nu,</seg> <seg n="46.8.3">dat gij dit alles gelooft?</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Het geloof,</seg> <seg n="47.1.2">zoals het hier,</seg> <seg n="47.1.3">in zondag 7,</seg> <seg n="47.1.4">beschreven wordt,</seg> <seg n="47.1.5">gaat uit naar de drieënige God;</seg> <seg n="47.1.6">Vader,</seg> <seg n="47.1.7">Zoon en Heilige Geest;</seg> <seg n="47.1.8">zoals ook blijkt uit zondag 8,</seg> <seg n="47.1.9">Dat is het breedste en diepste geloof,</seg> <seg n="47.1.10">dat er op de wereld geweest is en zal zijn.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het was er van de schepping af en het wordt gepredikt aan alle creaturen.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Het hecht zich niet aan Jezus' aardse menselijkheid met uitsluiting van al het andere.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Daarvan zegt de Heer:</seg> <seg n="47.4.2">Raak mij niet aan;</seg> <seg n="47.4.3">want Ik ben nog niet opgevaren (Joh. 20 : 17).</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Het geloof leert ons de harten opwaarts te heffen tot het Woord dat in den beginne was,</seg> <seg n="47.5.2">door hetwelk alle dingen gemaakt zijn (Joh. 1 : 1-3).</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Het leert ons om ons niet alleen kennis en wetenschap te verschaffen van alle dingen,</seg> <seg n="47.6.2">die door het Woord gemaakt zijn,</seg> <seg n="47.6.3">maar er ook vertrouwen in te stellen en ze als zijn weldaden aan te nemen.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Zo hecht het geloof zich aan alle dingen en vertrouwt,</seg> <seg n="47.7.2">dat ze van God zijn en dat Hij zal zijn alles in allen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zulk een geloof is persoonlijk,</seg> <seg n="48.1.2">maar het is ook zakelijk.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Het kent wel Jezus van Nazareth uit de evangeliën;</seg> <seg n="48.2.2">het weet van zijn geboorte,</seg> <seg n="48.2.3">zijn lijden en sterven;</seg> <seg n="48.2.4">van zijn omwandeling op aarde en van zijn prediking.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar het maakt zichzelf van Jezus geen beeld,</seg> <seg n="48.3.2">omdat Hij reeds "het beeld des onzienlijken Gods" is (Kol. 1 <hi rend="italic">:</hi> 15).</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Het maakt geen voorbarige samenvatting van zijn leven,</seg> <seg n="48.4.2">om dan in Hem een der menselijke idealen te eren,</seg> <seg n="48.4.3">een held,</seg> <seg n="48.4.4">een hervormer,</seg> <seg n="48.4.5">een filantroop.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Dat moet men ook bedenken,</seg> <seg n="48.5.2">als men de veelheid en de zakelijkheid der Twaalf artikelen wil reduceren tot de eenvoud,</seg> <seg n="48.5.3">de eenheid en de persoonlijkheid van een Jezus achter de evangeliën.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">De Heid. Cat. laat zien,</seg> <seg n="48.6.2">hoe de Heilige Geest dit beeld van Jezus in stukken slaat,</seg> <seg n="48.6.3">zodat Paulus zelfs zegt dat,</seg> <seg n="48.6.4">indien hij Christus naar het vlees gekend heeft,</seg> <seg n="48.6.5">hij Hem nochtans nu niet meer naar het vlees kent (2 Kor. 5 : 16),</seg> <seg n="48.6.6">nu hij door de Heilige Geest in Hem is ingelijfd.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Pas wanneer alle stukken door de Heilige Geest stuksgewijze zijn toegeëigend,</seg> <seg n="48.7.2">pas dan kan er van een samenvatting sprake zijn.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Maar dan ziet het beeld van Christus er heel anders uit dan wanneer het door ons,</seg> <seg n="48.8.2">terstond of te vroeg,</seg> <seg n="48.8.3">zou worden gevormd.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Let maar op zondag 23,</seg> <seg n="48.9.2">waar de vrucht van de samenvatting wordt beleden.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Daar verschijnt niet een beeld van Jezus Christus dat voor ons enige aanschouwelijkheid zou hebben.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">De beeldenaar op de mens Jezus is door God geslagen en behoort het niet door ons te zijn en wij moeten de <pb n="445" ed="VW"/>keizer geven wat des keizers is en Gode wat Gods is (Matth. 22 : 21).</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Bij zondag 23 wordt de gebrokenheid der Twaalf artikelen weer samengevoegd.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Maar dan verschijnt er geen voor ons afgesloten beeld,</seg> <seg n="48.13.2">waartoe wij achteraf een verhouding zouden moeten zoeken.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Neen,</seg> <seg n="48.14.2">dan zijn wij in het beeld reeds ingesloten.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Zondag 8</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Vraag 24:</seg> <seg n="50.1.2">Hoe worden deze artikelen gedeeld?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="51.1.2">In drie delen.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Het eerste is van God de Vader en onze schepping.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het andere van God de Zoon en onze verlossing.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Het derde van God de Heilige Geest en onze heiligmaking.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Vraag 25:</seg> <seg n="52.1.2">Aangezien er maar een enig goddelijk Wezen is,</seg> <seg n="52.1.3">waarom noemt gij de Vader,</seg> <seg n="52.1.4">de Zoon en de Heilige Geest?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="53.1.2">Omdat God zich alzo in zijn Woord geopenbaard heeft,</seg> <seg n="53.1.3">dat deze drie onderscheiden personen de enige waarachtige en eeuwige God zijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Wij moeten beginnen met de lezer er opmerkzaam op te maken,</seg> <seg n="54.1.2">dat de Heidelbergse catechismus uitgaat van het Evangelie,</seg> <seg n="54.1.3">nader de beloften van het Evangelie (antw. 22).</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Dwz. van <hi rend="italic">het geheel</hi> van Gods openbaring.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Ook wanneer dat Evangelie door de Heilige Geest voor ons in stukken gebroken wordt,</seg> <seg n="54.3.2">mogen wij dat geen ogenblik vergeten.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Het zijn geen dode stukken waarheid,</seg> <seg n="54.4.2">waarmee het geloof te doen krijgt.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Het Evangelie gaat niet dood onder de handen van de Heilige Geest,</seg> <seg n="54.5.2">zoals een bloem onder de handen van een leraar in de plantkunde,</seg> <seg n="54.5.3">als hij haar determineert voor de klas.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Wanneer de gelovige in de waarheid wordt ingeleid,</seg> <seg n="54.6.2">wordt allesjuist levend;</seg> <seg n="54.6.3">de letter wordt geest.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">De letter van de wet maakte iemand dood (Rom. 7);</seg> <seg n="54.7.2">de Geest maakt levend (2 Kor. 3 : 6).</seg></s><choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41"/></choice></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Dit komt nu op treffende wijze tot uitdrukking in zondag 8.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wanneer er,</seg> <seg n="55.2.2">zoals een goede leermeester dat graag doet,</seg> <seg n="55.2.3">gedacht moet worden aan een verdeling van de stof,</seg> <seg n="55.2.4">dan worden er geen zakelijke onderscheidingen gemaakt,</seg> <seg n="55.2.5">maar dan moet de leerling zijn geloof leren verstaan door een onderscheiding in God te maken,</seg> <seg n="55.2.6">die hem door God zelf is geopenbaard in de Schrift.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">De <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> zijn naar hun wezen zo persoonlijk,</seg> <seg n="55.3.2">omdat het geloofsartikelen zijn.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Geloof was immers ook een vast vertrouwen en dat vertrouwen wordt gesteld in beloften en die beloften zijn door God gedaan.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">En zo komt het dan dat,</seg> <seg n="55.5.2">als wij van het Evangelie een hoofdsom of kort begrip maken en van dat kort begrip weer een kort begrip,</seg> <seg n="55.5.3">zoals in zondag 8 gebeurt,</seg> <seg n="55.5.4">wij daaruit het aangezicht Gods ons zien tegenlichten.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Daarom moeten wij bij zondag 8 niet onmiddellijk aan een 'diep stuk' <pb n="446" ed="VW"/>denken,</seg> <seg n="56.1.2">dat de theologen hier opwerpen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Deze zondag staat heel eenvoudig en natuurlijk in de rij.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Voor de kinderen Gods,</seg> <seg n="56.3.2">die het Evangelie geloven en alles wat daarin beloofd wordt,</seg> <seg n="56.3.3">is er niets vanzelfsprekender dan dat hier over Vader,</seg> <seg n="56.3.4">Zoon en Heilige Geest gesproken wordt.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Daarnaar onderscheidde men immers ook al in de Twaalf artikelen weer drie artikelen.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Maar nog veel natuurlijker en eenvoudiger wordt het,</seg> <seg n="56.5.2">als men tot het Evangelie zelf teruggaat.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Men kan het Nieuwe Testament niet lezen,</seg> <seg n="56.6.2">als men daar Vader,</seg> <seg n="56.6.3">Zoon en Geest niet onderscheidt.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Men kan de christelijke prediking niet geloven als men het niet doet.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Geen kind kan gedoopt <choice><sic>worden. zonder dat.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">worden zonder dat.</corr></choice></seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">En geen gemeente de apostolische zegen ontvangen.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Daarop moet wel even de aandacht worden gevestigd.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Want anders versplinteren wij dit mooie leerboek op een wanhopige manier.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Na de Apostolische geloofsbelijdenis zou dan hier het dogma van Nicea,</seg> <seg n="57.3.2">waarbij de leer der drieëenheid werd vastgesteld,</seg> <seg n="57.3.3">aan de beurt komen.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Dat is niet de bedoeling van dit leerboek.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">De Reformatie is begonnen met op de Schrift terug te gaan;</seg> <seg n="57.5.2">met name op de Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Die heeft ook ten grondslag gelegen aan de hele indeling van de Heid. Cat. Daarop komen wij nog terug.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Hier wijs ik er slechts op,</seg> <seg n="57.7.2">om duidelijk te maken,</seg> <seg n="57.7.3">dat dit geschrift er niet op uit is om te theologiseren,</seg> <seg n="57.7.4">maar om op eenvoudige wijze te onderwijzen,</seg> <seg n="57.7.5">vooral de jeugd.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">- Dit geldt te meer,</seg> <seg n="57.8.2">omdat ook de dogmatische boeken uit de vroegere tijd der Reformatie eigenlijk niet anders bedoelen dan de Schrift te leren lezen.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Zo moeten wij dan ook zondag 8 lezen.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Wij komen uit de veelheid van de beloften der Heilige Schrift.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Wij verbijzonderen die overvloed met behulp van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">En als het geloof dan nog verder gaat vereenvoudigen,</seg> <seg n="58.4.2">dan komt het tot deze drie,</seg> <seg n="58.4.3">Vader,</seg> <seg n="58.4.4">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Dat is geen resultaat van redeneren,</seg> <seg n="58.5.2">maar een vrucht van bijbellezen en van luisteren naar de prediking.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Wanneer wij nu nog verder zouden gaan met vereenvoudigen,</seg> <seg n="58.6.2">en van deze drie nog één maken,</seg> <seg n="58.6.3">zou de rijkdom van het Evangelie voor ons verloren gaan.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Deze drie onderscheiden personen zijn de <hi rend="italic">enige,</hi></seg> <seg n="58.7.2">waarachtige en eeuwige God,</seg> <seg n="58.7.3">zegt de Heid. Cat.</seg> <seg n="58.7.4">- Wij kunnen niet van de éne God uitgaan om dan tot de drie personen te komen.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Die weg bestaat niet voor ons.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Wij ontmoeten de drie personen in de Schrift en in de lyrediking en dan belijdt de gelovige:</seg> <seg n="58.9.2">dit is onze God;</seg> <seg n="58.9.3">dit is de ene,</seg> <seg n="58.9.4">de ware.</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">Dit is geen zaak van rekenen maar van belijden.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dat wij,</seg> <seg n="59.1.2">van de kant der Heilige Schrift komende,</seg> <seg n="59.1.3">niet verder kunnen vereenvoudigen dan tot deze drie personen,</seg> <seg n="59.1.4">is een gevolg van de rijkdom der Godsopenbaring in de bijbel.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Het is waar,</seg> <seg n="59.2.2">wat de Nederlandse geloofsbelijdenis zegt,</seg> <seg n="59.2.3">dat het ene,</seg> <seg n="59.2.4">enige en eenvoudige wezen,</seg> <seg n="59.2.5">dat wij God noemen,</seg> <seg n="59.2.6">een zeer overvloedige fontein is van alle goede dingen.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Daar wordt ook met nadruk bij gezegd,</seg> <seg n="59.3.2">dat wij dat <hi rend="italic">geloven en belijden.</hi></seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Ook daar,</seg> <seg n="59.4.2">in art. 1 van die Geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="59.4.3">waar dat gezegd wordt,</seg> <seg n="59.4.4">en waar met de éénheid schijnt te <pb n="447" ed="VW"/>worden begonnen,</seg> <seg n="59.4.5">is het geen zaak van rekenen;</seg> <seg n="59.4.6">ook daar is het een volheid,</seg> <seg n="59.4.7">een overvloed,</seg> <seg n="59.4.8">die wij uit de Schrift leren kennen (art. 8).</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Met deze overvloed,</seg> <seg n="60.1.2">dit meervoud in God,</seg> <seg n="60.1.3">kunnen wij gerust ernst maken.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Wij behoeven de 25e vr.,</seg> <seg n="60.2.2">die de Heid. Cat. doet,</seg> <seg n="60.2.3">niet te schuwen.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Als er iets in dit leerboek staat,</seg> <seg n="60.3.2">wat wij met vrijmoedigheid en zonder enige terughouding mogen belijden,</seg> <seg n="60.3.3">dan is het dit antwoord,</seg> <seg n="60.3.4">dat daarop gegeven wordt.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">En wij behoeven daarbij niet het gevoel te hebben,</seg> <seg n="60.4.2">alsof wij het best doen met hier een kort en spoedig afgebroken antwoord te geven,</seg> <seg n="60.4.3">alsof het weer zo'n 'lastige' vraag was,</seg> <seg n="60.4.4">die men ons stelde,</seg> <seg n="60.4.5">of een diepe verborgenheid,</seg> <seg n="60.4.6">waarover wij bijna moeten zwijgen.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Dat kan het worden als ook de kerk tot bespiegeling overgaat,</seg> <seg n="60.5.2">wat soms nodig kan zijn om de dwaalleer te kunnen antwoorden of om de eigen geest bevrediging te schenken.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Maar dat is hier geen van beide het geval.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Vr. en antw. 25 staan op de natuurlijkste wijze tussen de Twaalf artikelen en de uitlegging die verder van elk dier stukken gegeven wordt.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">In deze vr. en antw. zit schot naar die verdere vragen,</seg> <seg n="60.8.2">die aldus luiden:</seg> <seg n="60.8.3">Waartoe dient ons dat?</seg></s> <s n="60.9"><seg n="60.9.1">En:</seg> <seg n="60.9.2">Wat nut u dat?</seg></s> <s n="60.10"><seg n="60.10.1">Dat God zich openbaart als Vader,</seg> <seg n="60.10.2">Zoon en Heilige Geest en dat dit de enige,</seg> <seg n="60.10.3">waarachtige en eeuwige God is,</seg> <seg n="60.10.4">is het allerduidelijkste wat ons uit de bijbel tegemoet komt.</seg></s> <s n="60.11"><seg n="60.11.1">Het is klaarder dan al het andere wat er verder in staat.</seg></s> <s n="60.12"><seg n="60.12.1">Wanneer wij de bijbel alleen maar openslaan valt hij ons in drieën uiteen.</seg></s> <s n="60.13"><seg n="60.13.1">Het Oude Testament,</seg> <seg n="60.13.2">de Evangeliën,</seg> <seg n="60.13.3">de Handelingen der Apostelen met de Brieven.</seg></s> <s n="60.14"><seg n="60.14.1">Dat is alsof dit boek zelf,</seg> <seg n="60.14.2">wanneer het geopend wordt,</seg> <seg n="60.14.3">spreekt:</seg> <seg n="60.14.4">In de Naam des Vaders,</seg> <seg n="60.14.5">des Zoons en des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="60.15"><seg n="60.15.1">Zo behoeven wij eigenlijk niet naar bepaalde teksten te zoeken om zgn. de drieëenheid te bewijzen.</seg></s> <s n="60.16"><seg n="60.16.1">Bijv. Mattheüs 28 : 19 met het doopbevel;</seg> <seg n="60.16.2">1 Korinthe 12 : 4-6,</seg> <seg n="60.16.3">waar het gaat over Gods gaven,</seg> <seg n="60.16.4">zijn bedieningen en zijn werkingen of 2 Korinthe 13 : 13,</seg> <seg n="60.16.5">de bekende apostolische zegenbede staat.</seg></s> <s n="60.17"><seg n="60.17.1">Zulke teksten zijn geen bewijsplaatsen,</seg> <seg n="60.17.2">waarmee deze belijdenis zou kunnen staan of vallen,</seg> <seg n="60.17.3">alsof Gods drievuldigheid ook slechts drie steunpuntjes zou hebben in de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="60.18"><seg n="60.18.1">Niets is minder juist.</seg></s> <s n="60.19"><seg n="60.19.1">Zij beuren zich op uit de volheid van het geheel der Schrift,</seg> <seg n="60.19.2">zoals een golf dat doet uit de zee.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De hele bijbelse geschiedenis verloopt trinitarisch.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Het Oude Testament bevat alles wat er nodig is tot voorbereiding voor de komst van de Zoon.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">En van de Handelingen der Apostelen af is de bijbel een nabetrachting van die komst.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Wanneer deze grote beweging in de heilsgeschiedenis niet voldoende was om ons de belijdenis van zondag 8 in de mond te geven,</seg> <seg n="61.4.2">dan zouden een drietal teksten dat zeker niet vermogen.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Daarom geloof ik dat wij met Newman moeten zeggen,</seg> <seg n="62.1.2">dat de Triniteit zelve geen mysterie is,</seg> <seg n="62.1.3">maar dat het leerstuk der triniteit dat is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Het geloof <pb n="448" ed="VW"/>heeft met de drie personen zelf te maken,</seg> <seg n="62.2.2">niet met het dogma daaromtrent.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Ons geloofsleven beweegt zich in de Schrift ten opzichte van Vader,</seg> <seg n="62.3.2">Zoon en Geest niet op een wijze,</seg> <seg n="62.3.3">waarop iemand in een labyrint loopt te dwalen.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Hij ziet in het trinitarisch beeld van God geen Medusahoofd,</seg> <seg n="62.4.2">dat hem doet verstarren van schrik vanwege de afgrondelijkheid.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Calvijn zegt juist andersom dat God buiten Christus voor ons een labyrint zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Tussen de personen,</seg> <seg n="63.1.2">die samen de enige,</seg> <seg n="63.1.3">waarachtige en eeuwige God zijn,</seg> <seg n="63.1.4">beweegt het geloof zich kinderlijk en argeloos.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Dit is het 'kindergeloof" zoals Luther de Twaalf artikelen noemde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Dit is wat de wijzen en verstandigen verborgen is en de kinderkens geopenbaard (Matth. 11 : 25).</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Ons hele christelijk geloof is trinitarisch bewogen,</seg> <seg n="63.4.2">zoals de Heilige Schrift zelve dat is.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Iedere bekering is dat op haar beurt en ieder gebed.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Ook de bekering van de verloren zoon in de gelijkenis (Lukas 15) is dat,</seg> <seg n="64.2.2">al heeft een groot kenner der christenheid gezegd dat er in het Evangelie geen plaats is voor de Zoon.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Dat de zwijnenhoeder zich in het verre land voorneemt om tot zijn vader te zeggen:</seg> <seg n="64.3.2">"Maak mij als een uwer huurlingen" en dat hij dat in de armen van de vader toch niet uitbrengt,</seg> <seg n="64.3.3">omdat hij metterdaad reeds als zoon is aangenomen,</seg> <seg n="64.3.4">dat is zeker minstens evenveel waard als het 'om Christuswille' in onze dogmatiek en gebeden.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Deze gelijkenis werd door de Zoon gesproken en Hij was het die het huurlingschap bij de thuiskomst liet wegvallen.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Zo is het ook met onze gebeden.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Ofschoon wij hier onze kleine moeilijkheden hebben</seg> <seg n="65.2.2">- schoolmeesters die wij zijn</seg> <seg n="65.2.3">- en dan in het onzekere zijn tot wie der drie personen wij ons moeten richten,</seg> <seg n="65.2.4">toch is elk oprecht gebed,</seg> <seg n="65.2.5">evenals het oprecht geloof,</seg> <seg n="65.2.6">een wandelen tussen de drie personen,</seg> <seg n="65.2.7">die de énige God zijn.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Daarom is het ook onjuist wanneer men,</seg> <seg n="66.1.2">zoals in oude verklaringen van de Heidelbergse catechismus vaak gebeurt,</seg> <seg n="66.1.3">de éénheid Gods als iets afzonderlijks vooropstelt en zich daarmee dan uitvoerig gaat bezighouden,</seg> <seg n="66.1.4">vooral met Gods eigenschappen.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">De Nederlandse geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="66.2.2">op het voetspoor van de Franse van 1559,</seg> <seg n="66.2.3">geeft daartoe aanleiding,</seg> <seg n="66.2.4">door in art. 1 de enige God en zijn eigenschappen voorop te stellen.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Zij volgen daarin Melanchton in de Augsburgse confessie.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Calvijn had echter in zijn ontwerp voor een Franse geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="66.4.2">dat hij aan de synode te Parijs toezond,</seg> <seg n="66.4.3">met de Schrift willen beginnen om daarna op de triniteit over te gaan.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Dit zou inderdaad zuiverden het geloof der kerk weergegeven hebben en wij mogen de opstellers van de Heid. Cat. dankbaar zijn dat zij deze meer <pb n="449" ed="VW"/>kerkelijke en minder schoolse weg zijn gevolgd.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Wij hebben ons met een schools godsbegrip of met de vragen naar en de bewijzen voor het bestaan van God hier ook niet bezig te houden,</seg> <seg n="67.1.2">zoals men vroeger eveneens wel eens deed bij deze zondag.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Daartoe kan men komen als men van de afgetrokken idee van Gods eenheid en enigheid uitgaat.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Wij komen hier echter van de kant van de Schrift en van het drieënig leven,</seg> <seg n="67.3.2">waarvan dat boek vol is.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Voor het kind Gods,</seg> <seg n="67.4.2">dat zich daarin gelovig beweegt,</seg> <seg n="67.4.3">is de vraag naar het bestaan van God even dwaas,</seg> <seg n="67.4.4">als wanneer een gewoon kind aan zijn moeder zou vragen 'of vader wel bestaat'.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Te midden van de rijkdom der trinitarische openbaring in de Schrift,</seg> <seg n="67.5.2">klinkt zulk een vraag als iets absoluut onwezenlijks.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Zij behoort in een belijdenis als deze niet thuis.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Daarom behoren wij over God steeds te spreken onder zekere relaties;</seg> <seg n="68.1.2">betrekkingen allereerst tussen de drie goddelijke personen onderling en dan ook verhoudingen tot ons.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Want hier is alles leven en beweging.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Het is een goddelijke economie,</seg> <seg n="68.3.2">waarvan iedere aardse huishouding met haar gegeven en niet te bediscussiëren verhoudingen een verre afbeelding is.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Daarin bestaan de heerlijkheid,</seg> <seg n="68.4.2">de weldadigheid,</seg> <seg n="68.4.3">de heilzaamheid van het christelijk geloof.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Een andere God dan deze God der schepping en der herschepping is er niet.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Dit is de God van de raad des vredes,</seg> <seg n="68.6.2">waar in het meervoud gesproken kan worden als in Genesis 1 : 26:</seg> <seg n="68.6.3">"Laat ons mensen maken" of waaruit wij,</seg> <seg n="68.6.4">zoals in Psalm 2 en 10 de flarden van een gesprek opvangen,</seg> <seg n="68.6.5">als de Zoon wordt toegesproken.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">En in de heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="68.7.2">waarvan de bijbel verhaalt,</seg> <seg n="68.7.3">breekt dit meervoud naar buiten uit,</seg> <seg n="68.7.4">totdat het in het Nieuwe Testament op bijna iedere bladzijde aanwezig is.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Daar is dan,</seg> <seg n="68.8.2">niet alleen voor engelen,</seg> <seg n="68.8.3">maar ook voor mensen hoorbaar,</seg> <seg n="68.8.4">overal en onafgebroken,</seg> <seg n="68.8.5">het samenspraken van Vader,</seg> <seg n="68.8.6">Zoon en Geest.</seg></s> <s n="68.9"><seg n="68.9.1">Het is er in de evangeliën,</seg> <seg n="68.9.2">van Jezus' geboorte tot zijn opstanding,</seg> <seg n="68.9.3">met name aan het kruis.</seg></s> <s n="68.10"><seg n="68.10.1">Het is er van Pinksteren tot Openbaring,</seg> <seg n="68.10.2">wanneer in gaven,</seg> <seg n="68.10.3">ambten en werkingen (1 Kor. 12 : 4-6) de verscheidenheid en samenstemming van Vader,</seg> <seg n="68.10.4">Zoon en Geest in de gemeente zich openbaart.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Wanneer wij dit meervoud,</seg> <seg n="69.1.2">deze samenspraak,</seg> <seg n="69.1.3">deze goddelijke beraadslaging tot een starre eenheid zouden willen terugbrengen,</seg> <seg n="69.1.4">dan beleden wij niet meer de enige,</seg> <seg n="69.1.5">waarachtige God.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">De Joden hebben de drievuldige verhoudingen en roerselen in het Oude Testament in hun eigen godsdienst versmoord door,</seg> <seg n="69.2.2">in tegenstelling met het veelgodendom der omringende volkeren,</seg> <seg n="69.2.3">de eenheid Gods te verabsoluteren.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Zij verafgoodden het grote schema:</seg> <seg n="69.3.2">Hoor,</seg> <seg n="69.3.3">Israël,</seg> <seg n="69.3.4">de Heer onze God is een énig Heer.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">- Daarom konden zij Gods gedachten en werken niet herkennen in de herschepping,</seg> <seg n="69.4.2">toen in hun eigen midden het Woord vlees werd en de Heilige Geest werd uitgestort.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Deze rijkdom der kennisse Gods konden zij niet bevatten.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">- Sterker is dit nog bij het mohammedanisme,</seg> <seg n="69.6.2">dat de trinitarische belijdenis hartstochtelijk <pb n="450" ed="VW"/>verwierp,</seg> <seg n="69.6.3">nadat deze in de christelijke kerk een rijke ontplooiing had gevonden.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">De Islam heeft daarom geen kerk kunnen vormen,</seg> <seg n="69.7.2">maar slechts een leger.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">Een leger</seg> <seg n="69.8.2">- zoals een bekend wereldreiziger het heeft genoemd een leger van ongebroken,</seg> <seg n="69.8.3">absoluut solidaire geest".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Een totalitaire godsdienst.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">"Een middeleeuwse vorm van nationaal-socialisme" <choice><sic>(Kraemeri)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-42">(Kraemer</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f10" rend="superscript">j</ref><choice><sic>(Kraemeri)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-42">)</corr></choice>.</seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">De afwijzing van de trinitarische belijdenis maakt een rijkere ontplooiing van het leven,</seg> <seg n="69.11.2">een historische ontslotenheid,</seg> <seg n="69.11.3">een gemeentelijke sfeer met velerlei gaven en één Geest,</seg> <seg n="69.11.4">onmogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Daarom moge hier nog iets staan over wat ik gaarne de <hi rend="italic">trinitarische spreiding</hi> noem.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Daartoe kan ik het best beginnen met te herinneren aan een,</seg> <seg n="70.2.2">nu reeds enkele tientallen jaren geleden verschenen boek van de Engelse schrijver Sheldon,</seg> <seg n="70.2.3">onder de titel:</seg> <seg n="70.2.4"><hi rend="italic">Wat zou Jezus doen?</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Daarmee is nog iets anders gezegd dan wat wij gewoonlijk de navolging van Christus noemen,</seg> <seg n="70.3.2">waarover Thomas <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> Kempis of,</seg> <seg n="70.3.3">zoals anderen willen,</seg> <seg n="70.3.4">Geert Groote zijn beroemd boek geschreven heeft.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">De vraagstelling van Sheldon is een veel engere.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">En daardoor biedt zij ons hier een geschikt uitgangspunt.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Het maakt een groot onderscheid of men spreekt over het gaan in de voetstappen van Jezus of over de navolging van Christus.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Bij het laatste denken wij reeds meer in trinitarisch verband.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Wij noemen de Gezalfde,</seg> <seg n="70.8.2">de Messias,</seg> <seg n="70.8.3">die in het Oude Testament door de Vader is beloofd en in de volheid des tijds in de wereld is gezonden.</seg></s> <s n="70.9"><seg n="70.9.1">Degene,</seg> <seg n="70.9.2">die men alleen door de Heilige Geest zo noemen kan.</seg></s> <s n="70.10"><seg n="70.10.1">Van Hem zegt Luther dat men sommige werken van Christus kan navolgen en andere niet.</seg></s> <s n="70.11"><seg n="70.11.1">Nauwelijks zou men kunnen vragen:</seg> <seg n="70.11.2">Wat zou Christus doen?</seg></s> <s n="70.12"><seg n="70.12.1">Hij heeft gedaan,</seg> <seg n="70.12.2">wat Hij doen moest,</seg> <seg n="70.12.3">tot Hij zeggen kon:</seg> <seg n="70.12.4">Het is volbracht.</seg></s> <s n="70.13"><seg n="70.13.1">Meer heeft de Christus op aarde niet te doen.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Maar wij kunnen verder gaan.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Kan men bij de Vader ook van navolging spreken?</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Voor zover ik weet staat er eenmaal in de bijbel,</seg> <seg n="71.3.2">dat wij "navolgers Gods" moeten zijn (<choice><sic>E£ 5 : 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ef. 5 : 1</corr></choice>).</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Daar heeft het betrekking op de schuldvergeving.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">De vijfde bede van het <hi rend="italic">Onze Vader</hi> houdt hetzelfde in.</seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Ook in de bergrede en in de gelijkenissen komt de navolging hier en daar even doorschemeren.</seg></s> <s n="71.7"><seg n="71.7.1">Maar men voelt het hachelijke daarvan,</seg> <seg n="71.7.2">als Jezus zegt:</seg> <seg n="71.7.3">Weest dan gijlieden volmaakt,</seg> <seg n="71.7.4">gelijk uw Vader,</seg> <seg n="71.7.5">die in de hemelen is,</seg> <seg n="71.7.6">volmaakt is (Matth. 5 : 48).</seg></s> <s n="71.8"><seg n="71.8.1">Men merkt dat misschien het best als men hier zou vragen:</seg> <seg n="71.8.2">Wat zou de Vader doen?</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">En nu voor de derde maal:</seg> <seg n="72.1.2">Wat zou de Heilige Geest doen?</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Hier lijdt,</seg> <seg n="72.2.2">als ik het zo mag zeggen,</seg> <seg n="72.2.3">de navolging helemaal schipbreuk.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Wij willen hier nu niet nagaan,</seg> <seg n="72.3.2">waarom dit het geval is,</seg> <seg n="72.3.3">maar eenvoudig constateren dat het zo is.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Maar dan merkt men ook op zeer duidelijke wijze,</seg> <seg n="72.4.2">welk een wijde <pb n="451" ed="VW"/>spreiding er eigen is aan de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="72.4.3">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="72.4.4">en hoe wij haar verarmen en verstarren,</seg> <seg n="72.4.5">als wij de eenheid,</seg> <seg n="72.4.6">in plaats van haar ook te belijden,</seg> <seg n="72.4.7">gaan forceren of becijferen.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Of wanneer wij,</seg> <seg n="72.5.2">om aan een behoefte van een eeuw,</seg> <seg n="72.5.3">een nood van ons kerkelijk leven,</seg> <seg n="72.5.4">een verlangen naar dogmatische eenvoud,</seg> <seg n="72.5.5">een mystieke of moralistische trek van onze vroomheid tegemoet te komen,</seg> <seg n="72.5.6">het een of andere stuk van die brede belijdenis naar voren brengen en daarin de gezochte eenheid zoeken.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Die eenheid houdt de ganse volheid der godheid in.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">En de belijdenis der eenheid is niet een schroomvallig zich terugtrekken voor het veelgodendom,</seg> <seg n="72.7.2">maar een belijdenis in vervoering,</seg> <seg n="72.7.3">die op één lijn staat met het "Abba,</seg> <seg n="72.7.4">Vader";</seg> <seg n="72.7.5">het "Jezus is Heer";</seg> <seg n="72.7.6">het "Kom,</seg> <seg n="72.7.7">Schepper Geest".</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">De gemeente roept hier:</seg> <seg n="72.8.2">Dit is de enige,</seg> <seg n="72.8.3">waarachtige en eeuwige God!</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Een dergelijke ervaring doen wij op,</seg> <seg n="73.1.2">als wij bidden.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Dan komen wij soms in moeilijkheden.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Wie zullen wij aanroepen?</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Jezus leert ons om te beginnen met de Vader,</seg> <seg n="73.4.2">die in de hemelen is,</seg> <seg n="73.4.3">te noemen.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Maar wil dat zeggen,</seg> <seg n="73.5.2">dat er in het gebed geen plaats zou zijn voor de aanroeping van de Zoon?</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Stefanus bad:</seg> <seg n="73.6.2">Heer Jezus,</seg> <seg n="73.6.3">ontvang mijn geest (Hand. 7 : 59);</seg> <seg n="73.6.4">waar Jezus aan het kruis bad:</seg> <seg n="73.6.5">Vader,</seg> <seg n="73.6.6">in uw handen beveel Ik mijn geest.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Jezus leert ons dat niet als een joodse rabbi.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">Zijn onderwijs deelt in de kracht van zijn werk,</seg> <seg n="73.8.2">waardoor Hij de middelaar is tussen de Vader en ons.</seg></s> <s n="73.9"><seg n="73.9.1">En wij kunnen daarom tot God niet spreken,</seg> <seg n="73.9.2">zonder Jezus er in te betrekken.</seg></s> <s n="73.10"><seg n="73.10.1">Wij kunnen <hi rend="italic">over</hi> God niet spreken dan onder zekere relaties;</seg> <seg n="73.10.2">maar wij kunnen ook tot God niet spreken,</seg> <seg n="73.10.3">zonder datzelfde te doen.</seg></s> <s n="73.11"><seg n="73.11.1">Ons gebed is niet zo beperkt en zo regelrecht als een aardse aanspraak.</seg></s> <s n="73.12"><seg n="73.12.1">Het verliest zich min of meer in een heilige verlegenheid in de tegenwoordigheid van de drievuldigheid Gods.</seg></s> <s n="73.13"><seg n="73.13.1">De economie van Gods wezen verwart en verwondert ons enigszins in ons bidden.</seg></s> <s n="73.14"><seg n="73.14.1">Maar daarin bestaat juist het karakter van de bijbelse aanroeping,</seg> <seg n="73.14.2">van het begin af aan (Gen. 4 : 26).</seg></s> <s n="73.15"><seg n="73.15.1">Zij kan niet zo geconcentreerd zijn,</seg> <seg n="73.15.2">omdat zij de enige,</seg> <seg n="73.15.3">waarachtige en eeuwige God geldt,</seg> <seg n="73.15.4">wiens eenheid een andere is dan die van de andere goden.</seg></s> <s n="73.16"><seg n="73.16.1">- Dat zegt Jezus ons ook in het <hi rend="italic">Onze Vader,</hi></seg> <seg n="73.16.2">met de woorden:</seg> <seg n="73.16.3">die in de hemelen zijt.</seg></s> <s n="73.17"><seg n="73.17.1">Onze Catechismus heeft dat goed begrepen en verklaart dat zo,</seg> <seg n="73.17.2">dat wij van zijn hemelse majesteit niet aardselijk mogen denken (antw. 121).</seg></s> <s n="73.18"><seg n="73.18.1">De aanroeping van deze Vader sluit de Zoon en de Geest niet uit.</seg></s> <s n="73.19"><seg n="73.19.1">En zo is het ook met de aanroeping van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="73.20"><seg n="73.20.1">Zo oppervlakkig gezien ligt zij ons individueel nog verder dan de aanspraak aan de Zoon.</seg></s> <s n="73.21"><seg n="73.21.1">Maar toch oefenen wij haar telkens uit in het kerklied en zij is ons ook in het persoonlijk gebed nader dan wij soms mogen menen.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Wanneer wij zouden denken,</seg> <seg n="74.1.2">dat dit uitgesloten is,</seg> <seg n="74.1.3">omdat de Geest zelf bidt voor ons met onuitsprekelijke zuchtingen (Rom. 8 : 26),</seg> <seg n="74.1.4">dan denken wij weer aards.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Dan denken wij te weinig in relaties.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Deze verhouding van bidden en aangebeden worden,</seg> <seg n="74.3.2">van roepen en aangeroepen worden,</seg> <seg n="74.3.3">van <pb n="452" ed="VW"/>zuchten en aanblazen is 'in de hemelen' niet omkeerbaar.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Zoals bij Christus het opvaren het nederdalen insluit (Ef. 4 : 9),</seg> <seg n="74.4.2">zo ook bij de Heilige Geest het geven (1 Kor. 12 : 4) het gegeven worden (Rom. 5 : 5),</seg> <seg n="74.4.3">de spiratie de inspiratie.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Deze spreiding van Gods drievoudigheid geeft ook aan het christelijk geloof een breedte en een allesomvattende onderscheidenheid,</seg> <seg n="75.1.2">die de kerk nooit of te nimmer mag inruilen voor een of andere krampachtigheid.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Dat gebeurt reeds wanneer wij bij het bidden het 'onze' weglaten,</seg> <seg n="75.2.2">dat Jezus ons geleerd heeft en God rechtuit als 'vader 'aanspreken.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Wie dat aanhoort voelt ook,</seg> <seg n="75.3.2">waarom er bij staat:</seg> <seg n="75.3.3">'die in de hemelen zijt.'</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Dit 'vader' heeft inderdaad iets krampachtigs,</seg> <seg n="75.4.2">dat trinitarisch ontspannen moet worden;</seg> <seg n="75.4.3">het is te aards.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">De 'eerste persoon',</seg> <seg n="75.5.2">zoals de kerk Hem noemt,</seg> <seg n="75.5.3">is pas door trinitarische bemiddeling onze Vader en Hij is dat niet door generatie (Hebr. 1 : 5;</seg> <seg n="75.5.4">Ps. 2 : 7),</seg> <seg n="75.5.5">maar door adoptie (aanneming).</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Ook is Hij dat niet met uitsluiting van de meeste anderen,</seg> <seg n="75.6.2">zoals onze aardse vaders,</seg> <seg n="75.6.3">maar juist in gemeenschap met anderen.</seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">Daarom staat er dan ook 'onze'.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">Dit vaderschap loopt over de Zoon en over de broeders en wij kunnen alleen Vader zeggen door aanneming (Rom. 8 : <hi rend="italic">15).</hi></seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Soortgelijke verstarringen van onze belijdenis van de enige,</seg> <seg n="76.1.2">waarachtige en eeuwige God ontstaan er nu ook,</seg> <seg n="76.1.3">wanneer wij Jezus op zulk een exclusieve,</seg> <seg n="76.1.4">uitsluitende wijze onze Heer noemen,</seg> <seg n="76.1.5">dat daardoor de kinderlijke verhouding tot de Vader schade lijdt.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Als de gehoorzaamheid des geloofs ten koste van de blijdschap overspannen wordt.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">- Reeds de mozaïsche wet maakt de gelovigen niet tot knechten van een willekeurige Heer,</seg> <seg n="76.3.2">maar tot bondgenoten van een genadig Vader.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Israël kent Hem als zodanig (Jes. 63 : 16).</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">In de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> staan in het midden het gebod van de rust en dat van het eren der vaderlijke liefde.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">En de hele gehoorzaamheid berust er op een verhouding van wederzijdse trouw (Jer. 3 : 14).</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">- Daarom moet men ook zeer voorzichtig omgaan met het woord 'slaaf' in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="76.7.2">in verbinding met Christus.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">Nieuwere vertalingen gebruiken het,</seg> <seg n="76.8.2">waar de Statenvertaling het woord dienstknecht heeft gekozen.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">Dat laatste klinkt veel minder hard.</seg></s> <s n="76.10"><seg n="76.10.1">Het is een verdienste van de Nieuwe vertaling,</seg> <seg n="76.10.2">dat zij hierin bij de Statenvertaling gebleven is.</seg></s> <s n="76.11"><seg n="76.11.1">De verhouding van Heer en knecht is zeker ook in het Nieuwe Testament aanwezig,</seg> <seg n="76.11.2">maar zij mag niet on-trinitarisch worden verscherpt.</seg></s> <s n="76.12"><seg n="76.12.1">- Daarbij zou ook aan de Heilige Geest te kort gedaan worden.</seg></s> <s n="76.13"><seg n="76.13.1">Deze toch is de Geest der vrijheid (2 Kor. 3 : 17) en daarmede wordt ook de verhouding tot de enige,</seg> <seg n="76.13.2">waarachtige God bedoeld.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Paulus leert dat overal en Jezus zegt het ook:</seg> <seg n="77.1.2">Zo zijn dan de zonen vrij (Matth. 17: 26).</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Tenslotte kan ook met de Heilige Geest afgoderij bedreven worden,</seg> <seg n="77.2.2">wanneer Hij uit de relaties wordt losgemaakt,</seg> <seg n="77.2.3">waarin wij Hem,</seg> <seg n="77.2.4">volgens <pb n="453" ed="VW"/>zondag 8,</seg> <seg n="77.2.5">moeten belijden.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Geestdrijverij noemen wij dat met een zeer bekend en eigenaardig woord.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Het is een zonde die binnen de christelijke kerk vaak bedreven is.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Men kan zeggen dat de kerkgeschiedenis er vol van is.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Nooit mogen wij vergeten,</seg> <seg n="77.6.2">dat de Vader zich door bepaalde beloften aan ons gebonden heeft,</seg> <seg n="77.6.3">waardoor zijn werkingen bepaald zijn;</seg> <seg n="77.6.4">dat de Zoon ambten en bedieningen heeft ingesteld,</seg> <seg n="77.6.5">waardoor zijn genade wordt uitgedeeld.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Alleen in dit trinitarisch verband kunnen de geestelijke gaven vruchtdragend zijn (1 Kor. 12 : 1-11).</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Wanneer deze economie,</seg> <seg n="78.1.2">deze goddelijke huishouding geëerbiedigd wordt,</seg> <seg n="78.1.3">zal de vaart van het schip der kerk zonder grote schade kunnen geschieden.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Zondag 9</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Vraag 26:</seg> <seg n="80.1.2">Wat gelooft gij met deze woorden:</seg> <seg n="80.1.3">Ik geloof in God de Vader,</seg> <seg n="80.1.4">de Almachtige,</seg> <seg n="80.1.5">Schepper des hemels en der aarde?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="81.1.2">Dat de eeuwige Vader van onze Here Jezus Christus,</seg> <seg n="81.1.3">die hemel en aarde,</seg> <seg n="81.1.4">met al wat er in is,</seg> <seg n="81.1.5">uit niet geschapen heeft en die ook door zijn eeuwige raad en voorzienigheid nog onderhoudt en regeert,</seg> <seg n="81.1.6">om zijns Zoons <choice><sic>Christus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">Christus' </corr></choice>wille mijn God en mijn Vader is;</seg> <seg n="81.1.7">op welke ik alzo vertrouw,</seg> <seg n="81.1.8">dat ik niet twijfel,</seg> <seg n="81.1.9">of Hij zal mij met alle nooddruft des lichaams en der ziele verzorgen en ook al het kwaad,</seg> <seg n="81.1.10">dat Hij mij in dit jammerdal toeschikt,</seg> <seg n="81.1.11">mij ten beste keren,</seg> <seg n="81.1.12">dewijl Hij zulks doen kan als een almachtig God en ook doen wil als een getrouw Vader.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Bij de bespreking van deze zondag moeten wij beginnen met even stil te staan bij het opschrift boven de zondagen 9 en 10.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Het luidt:</seg> <seg n="82.2.2">Van God de Vader en onze schepping en geeft het eerste aan van de 'drie delen',</seg> <seg n="82.2.3">die in zondag 8 genoemd zijn.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">- Daarbij mogen wij echter vooral niet vergeten,</seg> <seg n="82.3.2">dat de hele verdeling,</seg> <seg n="82.3.3">die in laatstgenoemde zondag gemaakt is. een onderverdeling is van het tweede der drie stukken,</seg> <seg n="82.3.4">waarin de hoofdverdeling ons leerboek uiteenlegt (vr. en antw. 2).</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Met andere woorden:</seg> <seg n="82.4.2">in zondag 9 gaat het ook over onze verlossing,</seg> <seg n="82.4.3">al staat straks weer boven de zondagen <choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">11</corr></choice></seg> <seg n="82.4.4">- 19 afzonderlijk,</seg> <seg n="82.4.5">dat die handelen over onze verlossing,</seg> <seg n="82.4.6">in onderscheiding van wat in 9 en 10 gebeurt.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Deze opmerking is van belang,</seg> <seg n="83.1.2">omdat zij de aard van de uitlegging van zondag 9 en 10 bepaalt.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Wij moeten daarom op deze verschillende verdelingen van de stof,</seg> <seg n="83.2.2">die de Heidelbergse catechismus behandelt,</seg> <seg n="83.2.3">wat nader ingaan.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">De hoofdverdeling van de Heid. Cat. is ontleend aan Paulus' Brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="84.1.2">waar in hoofdstuk 1 : 1-3 : 20 de ellende;</seg> <seg n="84.1.3">van hoofdstuk 3 : 20 tot <pb n="454" ed="VW"/>hoofdstuk 8 : 39 de verlossing en van hoofdstuk 12 tot het einde de dankbaarheid besproken wordt.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Dit is derhalve een zuiver bijbelse divisie en is geboren uit exegese,</seg> <seg n="84.2.2">uitlegging,</seg> <seg n="84.2.3">zoals men dat van de hele Reformatie kan zeggen.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">De hoofdverdeling is dus soteriologisch;</seg> <seg n="84.3.2">zij houdt zich aan de weg,</seg> <seg n="84.3.3">waarin een zondaar rechtvaardig voor God wordt en een verlorene een kind van God.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">De verdeling die in zondag 8 ondernomen wordt daarentegen,</seg> <seg n="84.4.2">is trinitarisch en beschrijft de werken van de drie onderscheidene personen in het goddelijk wezen.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Uit een oogpunt van samenstelling en ordening zijn aan dit gebruik van twee verschillende verdelingen nadelen verbonden.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Zij grijpen in elkaar in en storen de onderwijzing tot op zekere hoogte.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Men ziet dat dadelijk als men er opmerkzaam op wordt,</seg> <seg n="85.3.2">dat zondag 11 eigenlijk aansluit bij vr. 18,</seg> <seg n="85.3.3">waar geleerd wordt dat onze Heer Jezus Christus ons tot onze verlossing geschonken is.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Die verbinding is veel duidelijker en eenvoudiger dan de overgang van zondag 9 en 10,</seg> <seg n="85.4.2">die over schepping en voorzienigheid gaan,</seg> <seg n="85.4.3">op zondag 11,</seg> <seg n="85.4.4">die over de naam Jezus handelt.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Dat de Vader ons verzorgt (9) en dat de dingen ons niet bij toeval toekomen (10),</seg> <seg n="85.5.2">is geen dringend argument om onze zaligheid alleen bij Jezus te zoeken (vr. 29).</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">De bestaande volgorde is hier natuurlijk te verklaren uit de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="85.6.2">maar stoort de oorspronkelijke soteriologische verdeling.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Dat ons leerboek nu toch zo is ingericht vindt zijn verklaring in de geschiedenis der Reformatie.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Aanvankelijk hielden Luther en Melanchton zich nauw aan de bijbelse onderwijzing,</seg> <seg n="86.2.2">die men historisch kan noemen.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Met name aan genoemde Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">De heilsweg wordt beschreven;</seg> <seg n="86.4.2">wel als een weg Gods en niet methodistisch,</seg> <seg n="86.4.3">maar toch zo,</seg> <seg n="86.4.4">dat de waarheid van het Evangelie in zulk een vorm wordt aangeboden,</seg> <seg n="86.4.5">dat zij tot de toeëigening is versneden.</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">De waarheid wordt hier echt tot Woord en dat Woord moet,</seg> <seg n="86.5.2">zoals men het vroeger een beetje 'dierbaar' noemde,</seg> <seg n="86.5.3">'recht gesneden' worden.</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">Het Evangelie wordt,</seg> <seg n="86.6.2">zoals bij Paulus,</seg> <seg n="86.6.3">tot brieven uit de hemel,</seg> <seg n="86.6.4">in vertrouwelijke en indringende stijl geschreven.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Daarom is het geloof ook de draad,</seg> <seg n="87.1.2">waaraan in de Heid. Cat. de kralen van Gods beloften geregen zijn.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Men lette daarvoor slechts op antw. 20 en 59.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">En daarom wordt er bij het geloof nadruk op gelegd,</seg> <seg n="87.3.2">dat het niet alleen een zeker weten of kennis is,</seg> <seg n="87.3.3">maar ook een vast vertrouwen (antw. 2 1).</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Het Evangelie,</seg> <seg n="87.4.2">zoals het ons hier in de prediking door de Heilige Geest vlakbij gebracht wordt,</seg> <seg n="87.4.3">komt eigenlijk niet in de vorm van heilsfeiten,</seg> <seg n="87.4.4">maar van heilswoorden.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Dat is ook het bijzondere van ons leerboek,</seg> <seg n="87.5.2">waar deze heilswoorden telkens beloften heten en waarin elk heilsfeit beproefd wordt op zijn nut voor ons;</seg> <seg n="87.5.3">waarin die feiten worden versneden tot brood voor de zielen.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Dit was bij het begin der Reformatie en in de vroegste godgeleerde <pb n="455" ed="VW"/>geschriften de manier,</seg> <seg n="88.1.2">waarop het Evangelie werd gebruikt.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Men kreeg de zekerheid en de verzekerdheid,</seg> <seg n="88.2.2">als ik het zo eens mag zeggen,</seg> <seg n="88.2.3">niet uit de feiten,</seg> <seg n="88.2.4">maar uit de woorden.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Het Evangelie was Gods Woord.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Men wist met Paulus,</seg> <seg n="88.4.2">dat het geloof uit het gehoor is.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">Men onderstelde niet iets,</seg> <seg n="88.5.2">noch in het Woord,</seg> <seg n="88.5.3">noch in het sacrament,</seg> <seg n="88.5.4">maar men hoorde de belofte.</seg></s> <s n="88.6"><seg n="88.6.1">En zoals een Frans prediker het uitdrukte:</seg> <seg n="88.6.2">"Zodra ik het hoorde,</seg> <seg n="88.6.3">geloofde ik het."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Waarom wordt deze behandelingswijze,</seg> <seg n="89.1.2">met de daarbij behorende Paulinische verdeling naar zonde,</seg> <seg n="89.1.3">verlossing en dankbaarheid,</seg> <seg n="89.1.4">nu in de Heid. Cat. en in de hele Reformatie doorbroken door de trinitarische,</seg> <seg n="89.1.5">met de daarbij behorende verdeling?</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">- Daarvoor zijn verschillende redenen aan te geven.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Maar de voornaamste is wel deze:</seg> <seg n="89.3.2">de Reformatie bleef een christenheid,</seg> <seg n="89.3.3">ja,</seg> <seg n="89.3.4">zij wilde weer opnieuw een christenheid worden.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Men mocht dan roepen:</seg> <seg n="89.4.2">Liever Turks dan paaps,</seg> <seg n="89.4.3">het oecumenisch besef is van het begin af aanwezig geweest.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">De zgn. oecumenische symbolen,</seg> <seg n="89.5.2">waarvan de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> het voornaamste is,</seg> <seg n="89.5.3">wilde men niet prijsgeven.</seg></s> <s n="89.6"><seg n="89.6.1">Het trinitarisch dogma,</seg> <seg n="89.6.2">het palladium dier symbolen,</seg> <seg n="89.6.3">bleef aan beide zijden gelden.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Men ziet al spoedig de invloed van dit oecumenisch motief.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">In de Augsburgse confessie treedt het heel duidelijk op. De Institutie van Calvijn heeft een trinitarische indeling.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Onze Nederlandse geloofsbelijdenis heeft die ook.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">De woord- en predikvorm wordt voor een deel door de symboolvorm afgelost.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">- Dit heeft iets voor,</seg> <seg n="90.5.2">zelfs zeer veel.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Het brengt klaarheid en bevattelijkheid in de leerboeken en belijdenissen.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Ik heb er bij de bespreking van zondag 7 al op gewezen,</seg> <seg n="90.7.2">dat zulk een hoofdsom of kort begrip van het Evangelie grote diensten kan bewijzen en dat het niet goed is ze restloos op te offeren aan een leerwijze in gespreksvorm of aan een pastorale dogmatiek.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">- Maar het schept wel problemen en gevaren,</seg> <seg n="90.8.2">als een onderwijzing,</seg> <seg n="90.8.3">die in wezen pastoraal is en in brieven,</seg> <seg n="90.8.4">gesprekken of preken zou kunnen worden meegedeeld,</seg> <seg n="90.8.5">de vorm van een symbool krijgt,</seg> <seg n="90.8.6">zoals de Institutie van Calvijn.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Dit klemt te meer als er,</seg> <seg n="91.1.2">zoals reeds bij de Augsburgse confessie en nog veel duidelijker bij de Heid. Cat.,</seg> <seg n="91.1.3">een mengvorm ontstaat,</seg> <seg n="91.1.4">waarin de beide bestanddelen of leervormen elkaar zeer gebrekkig doordringen en naast elkaar blijven bestaan.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Dan moet men goed toezien en er zich rekenschap van geven,</seg> <seg n="91.2.2">welke invloed dat op het onderwijs en de stof heeft.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Van de samenvoeging van de soteriologische en de trinitarische indeling kunnen wij laatstgenoemd leerboek gerust het klassieke voorbeeld noemen.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">En het is juist bij zondag 9 en 10 dat wij aanleiding hebben daarop de nadruk te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De trinitarische leervorm,</seg> <seg n="92.1.2">of liever:</seg> <seg n="92.1.3">belijdenisvorm,</seg> <seg n="92.1.4">brengt mee,</seg> <seg n="92.1.5">dat,</seg> <seg n="92.1.6">na het noemen van de drie personen,</seg> <seg n="92.1.7">eerst gesproken wordt over de Vader.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">En <pb n="456" ed="VW"/>als er sprake is van de Vader in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="92.2.2">dan brengt dat mee,</seg> <seg n="92.2.3">dat ook de almachtige Schepper des hemels en der aarde genoemd wordt.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Er wordt echter van de schepping niet gerept.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Er wordt alleen gezegd,</seg> <seg n="92.4.2">dat de Vader in wie wij geloven,</seg> <seg n="92.4.3">ook de Schepper is.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Geen andere god heeft de wereld geschapen dan de Vader van onze Here Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Nu trekt het al dadelijk onze aandacht,</seg> <seg n="93.1.2">dat deze bijvoeging uit de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> in zondag 8 en in het opschrift boven de zondagen 9 en 10 verzakelijkt wordt,</seg> <seg n="93.1.3">doordat er wél van de schepping gesproken wordt.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Daarvoor is hier echter in het schema van de Brief aan de Romeinen eigenlijk geen plaats.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Er waren heel andere dingen aan de orde.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Daar kwamen we God tegen met zijn wet in de handen;</seg> <seg n="93.4.2">terwijl zijn toorn van de hemel werd geopenbaard (Rom. 1 : 18).</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">En zo was het ook bij de hoofdverdeling van de Heid. Cat.,</seg> <seg n="93.5.2">waarin de eerste ontmoeting met God in de wet plaats heeft (antw. 3).</seg></s> <s n="93.6"><seg n="93.6.1">De ontmoeting is reeds veel persoonlijker dan toen God de mens uit het stof der aarde formeerde en de adem in zijn neusgaten blies (Gen. 2 : 7).</seg></s> <s n="93.7"><seg n="93.7.1">Zij brengt ons dadelijk in de pastoraal en in de preek.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Nu moet men zeggen,</seg> <seg n="94.1.2">dat in de Heid. Cat.,</seg> <seg n="94.1.3">in zondag 9,</seg> <seg n="94.1.4">van de schepping verder weinig werk wordt gemaakt.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Er wordt alleen even aangeroerd,</seg> <seg n="94.2.2">dat God de wereld <hi rend="italic">uit niets</hi> geschapen heeft.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Overigens gaat het over de eeuwige Vader van onze Here Jezus Christus en over de zorg,</seg> <seg n="94.3.2">die Hij voor zijn kinderen draagt.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">Alleen voor zover de voorzienigheid,</seg> <seg n="94.4.2">die meer bepaald in zondag 10 behandeld wordt,</seg> <seg n="94.4.3">reeds in zondag 9 even aangeroerd wordt,</seg> <seg n="94.4.4">gaat het enigszins in het algemeen over de voortgezette werkzaamheid van de Schepper.</seg></s> <s n="94.5"><seg n="94.5.1">Maar daarbij mogen wij toch ook weer niet over het hoofd zien,</seg> <seg n="94.5.2">dat in zondag 10 die voorzienigheid ook aan zijn <hi rend="italic">vaderlijke</hi> hand wordt toegeschreven.</seg></s> <s n="94.6"><seg n="94.6.1">Wij zouden dus eigenlijk moeten zeggen,</seg> <seg n="94.6.2">dat er in zondag 9 niet of bijna niet over de Schepper,</seg> <seg n="94.6.3">laat staan over de schepping gesproken wordt,</seg> <seg n="94.6.4">maar alleen over de Vader uit zondag 1,</seg> <seg n="94.6.5">zonder wiens wil geen haar van mijn hoofd kan vallen.</seg></s> <s n="94.7"><seg n="94.7.1">Maar daar is die vaderlijke zorg reeds een onderdeel van de bewaring door Jezus Christus,</seg> <seg n="94.7.2">die met zijn dierbaar bloed voor al mijn zonden volkomen betaald en mij uit alle geweld des duivels verlost heeft en door wiens bewaring er in wordt voorzien,</seg> <seg n="94.7.3">dat mij alle ding tot mijn zaligheid dienen moet (antw. 1).</seg></s> <s n="94.8"><seg n="94.8.1">Dat houdt dus in,</seg> <seg n="94.8.2">dat de zorg en de voorzienigheid,</seg> <seg n="94.8.3">waarover het in zondag 1 en nu ook in zondag 9 gaat,</seg> <seg n="94.8.4">een andere is dan die algemene,</seg> <seg n="94.8.5">die wij gewoonlijk met voorzienigheid aanduiden en die meer bepaald over 'alle schepselen' (zondag 10) gaat.</seg></s> <s n="94.9"><seg n="94.9.1">Hier is bedoeld de bewaring door Jezus Christus van degenen die Hij verlost heeft.</seg></s> <s n="94.10"><seg n="94.10.1">Men mag niet anders zeggen dan dat deze beiden,</seg> <seg n="94.10.2">de bewaring door Jezus Christus en de algemene voorzienigheid Gods in zondag 9 en 10 min of meer vermengd worden.</seg></s> <s n="94.11"><seg n="94.11.1">De verlossing,</seg> <seg n="94.11.2">die bij zondag 11 pas aan de orde komt,</seg> <seg n="94.11.3">wordt hier reeds als een voldongen feit in aanmerking genomen.</seg></s> <s n="94.12"><seg n="94.12.1">Dat komt doordat deze tweede verdeling in drieën,</seg> <seg n="94.12.2">die ons leerboek,</seg> <seg n="94.12.3">midden in het <pb n="457" ed="VW"/>tweede stuk (antw. 2) van de eerste verdeling,</seg> <seg n="94.12.4">invoegt,</seg> <seg n="94.12.5">ontleend is aan een symbool,</seg> <seg n="94.12.6">een Credo,</seg> <seg n="94.12.7">een liturgisch stuk en niet aan een schriftlezing,</seg> <seg n="94.12.8">de Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="94.13"><seg n="94.13.1">Zij is,</seg> <seg n="94.13.2">zoals wij reeds eerder opmerkten,</seg> <seg n="94.13.3">trinitarisch en niet soteriologisch.</seg></s> <s n="94.14"><seg n="94.14.1">Het is een belijdenis van de drie personen en geen beschrijving van,</seg> <seg n="94.14.2">geen bericht omtrent,</seg> <seg n="94.14.3">geen aanprijzing van de heilsweg.</seg></s> <s n="94.15"><seg n="94.15.1">Deze Vader uit de <hi rend="italic">Twaalf artikelen is</hi></seg> <seg n="94.15.2">- laat mij het zo mogen zeggen</seg> <seg n="94.15.3">- een andere dan de God,</seg> <seg n="94.15.4">met wie Paulus begint in Romeinen 1 : 18 en van wie daar wordt gezegd,</seg> <seg n="94.15.5">dat de toorn Gods wordt geopenbaard van de hemel over alle goddeloosheid en ongerechtigheid der mensen.</seg></s> <s n="94.16"><seg n="94.16.1">En ook een andere dan waarvan sprake is in het eerste stuk van de hoofdverdeling van de Heid. Cat.,</seg> <seg n="94.16.2">die aan die brief van Paulus is ontleend,</seg> <seg n="94.16.3">en waarin gezegd wordt dat God zich schrikkelijk vertoornt over onze zonden (antw. 10).</seg></s> <s n="94.17"><seg n="94.17.1">De Vader uit het Credo,</seg> <seg n="94.17.2">die daar liturgisch beleden wordt,</seg> <seg n="94.17.3">is de Vader uit de evangeliën,</seg> <seg n="94.17.4">uit de bergrede.</seg></s> <s n="94.18"><seg n="94.18.1">Dit Credo denkt er echter niet aan over de schepping te gaan spreken,</seg> <seg n="94.18.2">zoals men uit het opschrift van zondag 9 en 10 zou moeten opmaken,</seg> <seg n="94.18.3">maar belijdt alleen,</seg> <seg n="94.18.4">dat Hij geen andere God is dan die,</seg> <seg n="94.18.5">welke de wereld heeft geschapen.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">De Vader uit de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> is de Vader uit het <hi rend="italic">Koninkrijk der hemelen.</hi></seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Hij is veel meer de God der toekomst dan die van het verleden.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">In de schepping laat Hij zijn zon opgaan over bozen en goeden en regent over rechtvaardigen en onrechtvaardigen (Matth. 5 : 45).</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Dat doet Hij als 't ware met zijn linkerhand,</seg> <seg n="95.4.2">zoals Jezus met zijn linkerhand de schattingpenning betaalt (Matth. 22 : 19-21) of een stater (Matth. 17 : 27).</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">Maar zijn welbehagen is het de zijnen het Koninkrijk te geven (Luk. 12 : 32).</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">De andere dingen zullen hun toe geworpen worden,</seg> <seg n="95.6.2">min of meer achteloos.</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">Zij moeten niet vragen:</seg> <seg n="95.7.2">wat zullen wij eten of wat zullen wij drinken of waarmede zullen wij ons kleden?</seg></s> <s n="95.8"><seg n="95.8.1">Want al deze dingen zoeken de heidenen (Matth. 6 : 31 en 32).</seg></s> <s n="95.9"><seg n="95.9.1">Dat zij dat nodig hebben,</seg> <seg n="95.9.2">weet de hemelse Vader wel.</seg></s> <s n="95.10"><seg n="95.10.1">Zij moeten eerst het koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid zoeken;</seg> <seg n="95.10.2">al het andere komt wel<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="95.11"><seg n="95.11.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> gebed,</seg> <seg n="95.11.2">ook dat waarin de bede om het dagelijks brood of het brood-voor-morgen voorkomt,</seg> <seg n="95.11.3">moet dan ook beëindigd worden met een lofprijzing van dat koninkrijk (Matth. 6 : 13).</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Wanneer het eerste artikel van het Credo derhalve in de zin der evangeliën beleden wordt,</seg> <seg n="96.1.2">gaat het hier zo weinig over de schepping en de algemene voorzienigheid,</seg> <seg n="96.1.3">dat men eerder zou moeten zeggen,</seg> <seg n="96.1.4">dat deze laatste hier als een heidense religie wordt ter zijde geschoven.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Daarom valt het in de Heid. Cat. te loven,</seg> <seg n="96.2.2">dat hij op de schepping als zodanig zo weinig ingaat en,</seg> <seg n="96.2.3">in aansluiting aan zondag 1,</seg> <seg n="96.2.4">gaat spreken over de hemelse Vader uit de evangeliën.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Wanneer de opstellers hier consequent waren geweest,</seg> <seg n="97.1.2">zouden zij dan echter de zondagen 9 en 10 daarmee geheel in overeenstemming hebben <pb n="458" ed="VW"/>moeten brengen.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Zij hadden reeds in zondag 8,</seg> <seg n="97.2.2">bij de verdeling van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="97.2.3">moeten spreken van God de Vader en onze verkiezing.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">En zij hadden als opschrift boven zondag 9 moeten zetten:</seg> <seg n="97.3.2">Van God de Vader en van zijn koninkrijk.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">- Dit ware de plaats geweest,</seg> <seg n="97.4.2">waar het Koninkrijk der hemelen of het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="97.4.3">dat nu zo spaarzamelijk in de onderwijzing betrokken wordt,</seg> <seg n="97.4.4">had kunnen behandeld worden,</seg> <seg n="97.4.5">in plaats dat het nu alleen aan het slot,</seg> <seg n="97.4.6">bij de bespreking van het <hi rend="italic">Onze Vader,</hi></seg> <seg n="97.4.7">in vr. 128,</seg> <seg n="97.4.8">even te voorschijn komt.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Dat God de Heer der toekomst is,</seg> <seg n="97.5.2">meer nog dan die van het verleden,</seg> <seg n="97.5.3">zou dan beter tot uitdrukking zijn gekomen.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">Het eschatologisch gehalte van dit leerboek zou er door zijn verhoogd.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Vanzelfsprekend zou dan de leer der voorzienigheid,</seg> <seg n="98.1.2">die nu,</seg> <seg n="98.1.3">vooral in zondag 10,</seg> <seg n="98.1.4">zulk een algemeen-religieuze allure krijgt,</seg> <seg n="98.1.5">meer in de zin der evangeliën zijn voorgesteld.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">De leer der voorzienigheid,</seg> <seg n="98.2.2">zoals die reeds in zondag 9 wordt geformuleerd,</seg> <seg n="98.2.3">werd in de christelijke onderwijzing en in de confessies meestal wel opgenomen,</seg> <seg n="98.2.4">maar zij is toch niet specifiek-christelijk.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Zij behoort ook tot de natuurlijke theologie en bekleedt zelfs bij iemand als de heiden Plutarchus,</seg> <seg n="98.3.2">de 'dominee van Cheronea',<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="98.3.3">een veel bredere plaats dan onder,</seg> <seg n="98.3.4">ons.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">In de Augsburgse confessie bijv. wordt zij slechts even genoemd in art. 1 en dan niet bij de Vader maar bij de énige God,</seg> <seg n="98.4.2">naast de eigenschappen Gods in het algemeen.</seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">Die eigenschappen zijn in de Heid. Cat. terecht buiten behandeling gebleven;</seg> <seg n="98.5.2">men had datzelfde hier beter ook met de voorzienigheid kunnen doen.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Een trinitarische verdeling waarbij,</seg> <seg n="98.6.2">zoals hier,</seg> <seg n="98.6.3">de voorzienigheid zo sterk naar voren komt,</seg> <seg n="98.6.4">is zeker niet juist.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">Zij is niet op de juiste wijze aan de evangeliën ontleend.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">Veel minder zuiver dan de soteriologische verdeling in antw. 2 aan de brief aan de Romeinen is ontleend.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">- Wie zich daarvan wil overtuigen,</seg> <seg n="98.9.2">herinnerd zich,</seg> <seg n="98.9.3">hoe er in de meest heidense periode onzer geschiedenis,</seg> <seg n="98.9.4">sedert Willibrord hier de kerk stichtte,</seg> <seg n="98.9.5">wel bezwaar gemaakt werd,</seg> <seg n="98.9.6">als iemand de voorzienigheid minder ernstig nam,</seg> <seg n="98.9.7">maar niet,</seg> <seg n="98.9.8">als hij de wet van God terzijde schoof,</seg> <seg n="98.9.9">om van het koninkrijk Gods maar helemaal niet te reppen.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Daarom moeten wij ons afvragen,</seg> <seg n="99.1.2">hoe zondag 9 (en 10) er zou hebben uitgezien,</seg> <seg n="99.1.3">als de opstellers hadden gedaan,</seg> <seg n="99.1.4">wat wij als een mogelijkheid in het midden brachten.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Als zij hier hadden gesproken over <hi rend="italic">Gods koninkrijk en de verkiezing,</hi></seg> <seg n="99.2.2">en als zij deze met elkaar in verband hadden gebracht.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">- Het koninkrijk zou dan in de plaats der schepping zijn getreden.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">De toekomst in de plaats van het verleden.</seg></s> <s n="99.5"><seg n="99.5.1">De gerechtigheid (Matth. 6 : 33) zou de verzorging (antw. 26 en Matth. <choice><sic>6 : 3 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">6 : 31</corr></choice>) op de achtergrond hebben gedrongen en deze beide zondagen zouden een minder vroom en meer gelovig karakter hebben vertoond.</seg></s> <s n="99.6"><seg n="99.6.1">Meer strijd en minder berusting zou men er uit hebben beluisterd.</seg></s> <s n="99.7"><seg n="99.7.1">Bij het noemen van de Vader onzes Heren Jezus Christus zou men niet in de eerste plaats gedacht hebben aan wat Hij éénmaal heeft <pb n="459" ed="VW"/>gewrocht en aan zijn regering over wat Hij toen schiep,</seg> <seg n="99.7.2">maar men zou bedacht hebben dat Hij altijd werkt (Joh. 5 : 17) en de God der werkingen heet,</seg> <seg n="99.7.3">die eigen zijn aan het nieuwe verbond (1 Kor. 12 : 6).</seg></s> <s n="99.8"><seg n="99.8.1">En die wijzen niet op deze,</seg> <seg n="99.8.2">maar op 'de toekomende eeuw' (Matth. 12 : 32).</seg></s> <s n="99.9"><seg n="99.9.1">De werken der herschepping zouden niet alleen aan de Heilige Geest,</seg> <seg n="99.9.2">maar ook aan de Vader zijn toegeschreven.</seg></s> <s n="99.10"><seg n="99.10.1">Men zou zijn regering niet afgegrensd hebben tegenover het toeval,</seg> <seg n="99.10.2">zoals zondag 10 doet,</seg> <seg n="99.10.3">maar tegenover de werken des duivels,</seg> <seg n="99.10.4">zoals het Evangelie doet (1 Joh. 3 : 8).</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Deze afdelingen,</seg> <seg n="100.1.2">met name zondag 10,</seg> <seg n="100.1.3">zouden daardoor een meer specifiek christelijk karakter hebben gekregen en de trinitarische verdeling,</seg> <seg n="100.1.4">aan de hand van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="100.1.5">zou minder storend in de soteriologische hebben ingegrepen.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">- Juist omgekeerd zou de behandeling van het oudchristelijk Credo ten opzichte van de Vader dan als een noodzakelijke aanvulling van de zondagen 2-4 hebben gediend.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Immers de hoofdindeling van de Heid. Cat. is toch eigenlijk ook trinitarisch.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">De drie stukken uit vr. 2 moeten ook beurtelings aan één der drie personen toegeëigend worden<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"> </corr></choice><s n="100.5"><seg n="100.5.1">Welnu,</seg> <seg n="100.5.2">wanneer dit gebeurt,</seg> <seg n="100.5.3">valt het eerste stuk,</seg> <seg n="100.5.4">over zonde en ellende,</seg> <seg n="100.5.5">aan de Vader toe.</seg></s> <s n="100.6"><seg n="100.6.1">En dit gedeelte is dan niet alleen in omvang opvallend klein,</seg> <seg n="100.6.2">waar er slechts een drietal zondagen aan gewijd is,</seg> <seg n="100.6.3">maar nog veel meer <hi rend="italic">onvolledig,</hi></seg> <seg n="100.6.4">daar alleen over de wet in haar oordelende en verdoemende kracht gesproken wordt.</seg></s> <s n="100.7"><seg n="100.7.1">Wel wordt in vr. en antw. 3 de schepping van de mens even genoemd,</seg> <seg n="100.7.2">maar dit geschiedt meer terloops en daarmee wil alleen de vooronderstelling,</seg> <seg n="100.7.3">de achtergrond,</seg> <seg n="100.7.4">gegeven worden,</seg> <seg n="100.7.5">waartegen de val en de ellende uitkomen.</seg></s> <s n="100.8"><seg n="100.8.1">In werkelijkheid gaat het hier over de Wetgever,</seg> <seg n="100.8.2">de Koning der eeuwen (1 Tim. 1 : 17).</seg></s> <s n="100.9"><seg n="100.9.1">- Wat op die wijze over de Vader gezegd wordt,</seg> <seg n="100.9.2">is op zichzelf juist en meer in overeenstemming met de Schrift dan de behandeling in zondag 9 en 10.</seg></s> <s n="100.10"><seg n="100.10.1">Maar dit 'eerste stuk' is in zondag 2-4 niet <hi rend="italic">volledig</hi> beschreven.</seg></s> <s n="100.11"><seg n="100.11.1">Niet alleen de wet,</seg> <seg n="100.11.2">maar ook het Evangelie komt de Vader toe.</seg></s> <s n="100.12"><seg n="100.12.1">"Alzo lief heeft God de wereld gehad,</seg> <seg n="100.12.2">dat Hij zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft,</seg> <seg n="100.12.3">opdat een iegelijk,</seg> <seg n="100.12.4">die in Hem gelooft,</seg> <seg n="100.12.5">niet verderve,</seg> <seg n="100.12.6">maar het eeuwige leven hebbe" (Joh. 3 : 16).</seg></s> <s n="100.13"><seg n="100.13.1">De wet is verre de geringste helft van de werken des Vaders.</seg></s> <s n="100.14"><seg n="100.14.1">Het <hi rend="italic">Evangelie des koninkrijks</hi> is het veel grotere deel.</seg></s> <s n="100.15"><seg n="100.15.1">Over dat koninkrijk moet gesproken worden,</seg> <seg n="100.15.2">als het over de Vader gaat.</seg></s> <s n="100.16"><seg n="100.16.1">En daarvoor was nu juist gelegenheid geweest bij de behandeling van het Credo.</seg></s> <s n="100.17"><seg n="100.17.1">De eenzijdigheid,</seg> <seg n="100.17.2">waartoe de zielenood,</seg> <seg n="100.17.3">waaruit de Reformatie geboren werd,</seg> <seg n="100.17.4">aanleiding gaf,</seg> <seg n="100.17.5">zou daardoor zijn opgeheven.</seg></s> <s n="100.18"><seg n="100.18.1">En waar de Brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="100.18.2">en daarmee ook de Heid. Cat.,</seg> <seg n="100.18.3">de aandacht zo strak gericht houdt op de zielkunde des geloofs,</seg> <seg n="100.18.4">in verband met de wet (Rom. 7),</seg> <seg n="100.18.5">daar zou bij het naar voren brengen van het koninkrijk ook de meer uitwendige ellende uit de evangeliën in het gezichtsveld zijn betrokken.</seg></s> <s n="100.19"><seg n="100.19.1">De nood der blinden,</seg> <seg n="100.19.2">kreupelen,</seg> <seg n="100.19.3">geraakten,</seg> <seg n="100.19.4">doven,</seg> <seg n="100.19.5">armen,</seg> <seg n="100.19.6">van de duivel bezetenen.</seg></s> <s n="100.20"><seg n="100.20.1">En dat niet uit een oogpunt van algemene voorzienigheid,</seg> <pb n="460" ed="VW"/><seg n="100.20.2">die ook de heidenen belijden,</seg> <seg n="100.20.3">maar in verband met het nabij-zijn van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="100.21"><seg n="100.21.1">Door het verband met dit Koninkrijk zou ook ten opzichte van dit soort ellende,</seg> <seg n="100.21.2">de Lazarus-ellende (Luk. 16),</seg> <seg n="100.21.3">de gerechtigheid Gods naar voren zijn gekomen,</seg> <seg n="100.21.4">zoals die gerechtigheid bij Paulus en Luther de grote ontdekking uitmaakte in verband met de ellende van zonde en schuld,</seg> <seg n="100.21.5">de tollenaars-ellende (Luk. 18).</seg></s> <s n="100.22"><seg n="100.22.1">Daarover wil ik dan verder spreken bij de behandeling van zondag 10,</seg> <seg n="100.22.2">die eigenlijk één stuk is met de vorige.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="101.1"><seg n="101.1.1"><choice><sic>ZONDAG IO</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Zondag 10</corr></choice></seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Vraag 27:</seg> <seg n="102.1.2">Wat verstaat gij door de voorzienigheid Gods?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="103.1.2">De almachtige en alom tegenwoordige kracht Gods,</seg> <seg n="103.1.3">door welke Hij hemel en aarde mitsgaders alle schepselen gelijk als met zijn hand nog onderhoudt en alzo regeert,</seg> <seg n="103.1.4">dat loof en gras,</seg> <seg n="103.1.5">regen en droogte,</seg> <seg n="103.1.6">vruchtbare en onvruchtbare jaren,</seg> <seg n="103.1.7">spijze en drank,</seg> <seg n="103.1.8">gezondheid en krankheid,</seg> <seg n="103.1.9">rijkdom en armoede en alle dingen niet bij geval,</seg> <seg n="103.1.10">maar van zijn vaderlijke hand ons toekomen.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Vraag 28:</seg> <seg n="104.1.2">Waartoe dient ons,</seg> <seg n="104.1.3">dat wij weten,</seg> <seg n="104.1.4">dat God alles geschapen heeft en nog door zijn voorzienigheid onderhoudt?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="105.1.2">Dat wij in alle tegenspoed geduldig,</seg> <seg n="105.1.3">in voorspoed dankbaar zijn mogen en in alles,</seg> <seg n="105.1.4">dat ons nog toekomen kan,</seg> <seg n="105.1.5">een goed toevoorzicht hebben op onze getrouwe God en Vader,</seg> <seg n="105.1.6">dat ons geen schepsel van zijn liefde scheiden zal,</seg> <seg n="105.1.7">aangezien alle schepselen alzo in zijn hand zijn,</seg> <seg n="105.1.8">dat zij tegen zijn wil zich noch roeren noch bewegen kunnen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Wij dienen nu eerst te vragen,</seg> <seg n="106.1.2">wat dat voor een gerechtigheid is,</seg> <seg n="106.1.3">die wij noemden in verband met het koninkrijk des Vaders,</seg> <seg n="106.1.4">dat Hij,</seg> <seg n="106.1.5">naar zijn welbehagen,</seg> <seg n="106.1.6">de zijnen geven wil en dat het voorwerp van Jezus' prediking uitmaakte.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Wij hebben al gehoord,</seg> <seg n="106.2.2">hoe Jezus daarover sprak in onderscheiding van,</seg> <seg n="106.2.3">en in tegenstelling met de bezorgdheid,</seg> <seg n="106.2.4">waartegen de voorzienigheid Gods gepredikt kan worden en die aanleiding heeft gegeven tot het opstellen van zondag 10 in het bijzonder.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">De vrucht van <hi rend="italic">deze</hi> prediking kan zijn,</seg> <seg n="106.3.2">wat deze zondag noemt:</seg> <seg n="106.3.3">een goed <hi rend="italic">toevoorzicht</hi> op God de Vader,</seg> <seg n="106.3.4">die beantwoordt aan zijn <hi rend="italic">voorzienigheid.</hi></seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Dit toevoorzicht is iets anders dan het vertrouwen op de schenking van de vergeving der zonden in zondag 7.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Maar het is ook niet hetzelfde als wat Jezus bedoelt,</seg> <seg n="106.5.2">als Hij aanspoort om allereerst het koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid te zoeken (Matth. 6 : 33).</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Wanneer Jezus dat doet,</seg> <seg n="106.6.2">dan is zijn bedoeling niet om zorgen te stillen,</seg> <seg n="106.6.3">maar om zorgen te wekken.</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">Niet die,</seg> <seg n="106.7.2">welke men ook bij de goede <pb n="461" ed="VW"/>heidenen kan verwachten en die betrekking hebben op eten,</seg> <seg n="106.7.3">drinken en kleding,</seg> <seg n="106.7.4">doch die andere,</seg> <seg n="106.7.5">die bij een burger van het koninkrijk Gods thuis horen.</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Het zijn de zorgen omtrent de vrede (Matth. 5 : 19);</seg> <seg n="106.8.2">de barmhartigheid (:</seg> <seg n="106.8.3">7);</seg> <seg n="106.8.4">de vergevingsgezindheid (:</seg> <seg n="106.8.5">24);</seg> <seg n="106.8.6">de reinheid 27);</seg> <seg n="106.8.7">de waarheid (:</seg> <seg n="106.8.8">33);</seg> <seg n="106.8.9">de lijdzaamheid (:</seg> <seg n="106.8.10">38);</seg> <seg n="106.8.11">de mededeelzaamheid 42);</seg> <seg n="106.8.12">de liefde tot vijanden (:</seg> <seg n="106.8.13">43).</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">Dat alles is de gerechtigheid,</seg> <seg n="106.9.2">die Jezus' discipelen moeten zoeken,</seg> <seg n="106.9.3">als zij in het koninkrijk Gods willen ingaan.</seg></s> <s n="106.10"><seg n="106.10.1">Als zij daarnaar leren hongeren en dorsten,</seg> <seg n="106.10.2">als dat hun eten en drinken wordt,</seg> <seg n="106.10.3">dan zullen ze verzadigd worden (:</seg> <seg n="106.10.4">6);</seg> <seg n="106.10.5">als zij daarmee zich gaan kleden,</seg> <seg n="106.10.6">dan is dat hun bruiloftskleed.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Zij zullen in die gerechtigheid overvloediger moeten zijn dan in die der Farizeeën en schriftgeleerden,</seg> <seg n="107.1.2">anders zullen zij in het Koninkrijk der hemelen geenszins ingaan (:</seg> <seg n="107.1.3">20).</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Zij zullen het niet zo ten halve moeten doen als deze.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Want er zal in Gods rijk geen jota of tittel,</seg> <seg n="107.3.2">geen puntje van een i buiten werking blijven (:</seg> <seg n="107.3.3">18).</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Zij zullen volmaakt moeten zijn als de Vader,</seg> <seg n="107.4.2">die in de hemelen is (:</seg> <seg n="107.4.3">48).</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Dwz. zij zullen het moeten zoeken met hun hele persoon.</seg></s> <s n="107.6"><seg n="107.6.1">Niet op twee gedachten hinken.</seg></s> <s n="107.7"><seg n="107.7.1">In Gods koninkrijk kan men niet God dienen én de Mammon (6: 24).</seg></s> <s n="107.8"><seg n="107.8.1">Niemand kan twee heren dienen.</seg></s> <s n="107.9"><seg n="107.9.1">"Gij zult liefhebben de Here,</seg> <seg n="107.9.2">uw God,</seg> <seg n="107.9.3">met geheel uw hart en met geheel uw ziel en met geheel uw verstand en met geheel uw kracht.</seg></s> <s n="107.10"><seg n="107.10.1">En het tweede,</seg> <seg n="107.10.2">aan dit gelijk,</seg> <seg n="107.10.3">is:</seg> <seg n="107.10.4">Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf' (Matth. 22 : 37-39).</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Daarom mag men bij het oefenen van die gerechtigheid geen bijoogmerken hebben.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Geen aalmoezen doen om van de mensen gezien te worden (Matth. 6 : 1);</seg> <seg n="108.2.2">en evenmin bidden (:</seg> <seg n="108.2.3">5) of vasten (:</seg> <seg n="108.2.4">16) met die bedoeling.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">En wanneer men bidt,</seg> <seg n="108.3.2">moet men eerst denken aan God,</seg> <seg n="108.3.3">zijn heiligheid,</seg> <seg n="108.3.4">zijn koninkrijk,</seg> <seg n="108.3.5">zijn wil,</seg> <seg n="108.3.6">voordat men bidt om het eigene;</seg> <seg n="108.3.7">het brood voor morgen;</seg> <seg n="108.3.8">de vergeving der zonden;</seg> <seg n="108.3.9">de verlossing van de boze.</seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Wanneer wij deze gerechtigheid van het koninkrijk Gods overzien,</seg> <seg n="109.1.2">dan valt het moeilijk te ontkennen,</seg> <seg n="109.1.3">dat wij hier in een andere sfeer zijn dan in die van het 'goed toevoorzicht' en van loof en gras,</seg> <seg n="109.1.4">regen en droogte,</seg> <seg n="109.1.5">vruchtbare en onvruchtbarejaren,</seg> <seg n="109.1.6">spijs en drank,</seg> <seg n="109.1.7">gezondheid en krankheid,</seg> <seg n="109.1.8">rijkdom en armoede,</seg> <seg n="109.1.9">waarover onze zondag handelt.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">En als wij dan bovendien het laatste gedeelte van Mattheüs 6 lezen,</seg> <seg n="109.2.2">waar de schatten in de hemel gesteld worden tegenover die op de aarde en waar de bezorgdheid voor de leeftocht als een zoeken der heidenen tegenover het zoeken van het koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid wordt gesteld,</seg> <seg n="109.2.3">dan is wel duidelijk,</seg> <seg n="109.2.4">dat men moeilijk kan ontkomen aan de keuze,</seg> <seg n="109.2.5">wat men nu als het bijzondere werk van de Vader zal noemen:</seg> <seg n="109.2.6">de voorzienigheid of het doen komen van het koninkrijk;</seg> <seg n="109.2.7">het geven van spijs en drank of het schenken van gerechtigheid.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Deze opvatting wijkt te zeer van de gewone interpretatie van de Heid. Cat. af,</seg> <seg n="110.1.2">dan dat ik mij niet verplicht zou voelen haar nog verder toe te lichten en <pb n="462" ed="VW"/>te trachten haar nader te rechtvaardigen.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Daartoe wil ik beginnen met er op te wijzen,</seg> <seg n="110.2.2">dat de kerkhistorie aantoont,</seg> <seg n="110.2.3">hoe de Reformatie in de beginne de neiging had om het koninkrijk Gods tegenover de empirische kerk weer naar voren te brengen.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Luther heeft in 1521 niet alleen over <hi rend="italic">De vrijheid van een christenmens,</hi></seg> <seg n="110.3.2">maar ook over <hi rend="italic">De babylonische ballingschap</hi> en over <hi rend="italic">De christelijke Duitse adel</hi> geschreven.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">De gerechtigheid,</seg> <seg n="110.4.2">waarover het daarbij ging,</seg> <seg n="110.4.3">had niet alleen betrekking op de inwendige rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="110.4.4">maar eveneens op het verbreken van alle geweld des duivels in de staat.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Daarin kwam de Hervorming overeen met vroegere pogingen tot vernieuwing,</seg> <seg n="110.5.2">zoals die van Savonarola in Italië en die van Wyclif in Engeland.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Wat de beweging van Luther en Calvijn hiervan onderscheidde was het feit,</seg> <seg n="110.6.2">dat het Koninkrijk meer van binnen uit tevoorschijn breekt en een inwendige gerechtigheid als voorwaarde stelt,</seg> <seg n="110.6.3">zoals Jezus dat ook in het Evangelie wil en zoals Paulus dat in zijn prediking en brieven als het wezen van het christelijk geloof heeft beschreven.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Het mogen geen werken wezen,</seg> <seg n="110.7.2">die op ons goeddunken of menseninzettingen gegrond zijn.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Zij moeten uit waar geloof,</seg> <seg n="110.8.2">naar de wet Gods,</seg> <seg n="110.8.3">Hem ter ere geschieden (zondag 23).</seg></s> <s n="110.9"><seg n="110.9.1">Deze gerechtigheid moet overvloediger zijn dan die der Farizeeën en schriftgeleerden,</seg> <seg n="110.9.2">zegt Jezus (Matth. 5 : 20).</seg></s> <s n="110.10"><seg n="110.10.1">Met een uitwendige kerkhervorming achtte de Reformatie de christenheid niet voldoende gebaat.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Maar dit wil niet zeggen dat men bij het inwendige wilde blijven staan,</seg> <seg n="111.1.2">evenmin als dat Jezus' bedoeling is in de evangeliën.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Juist dat 'van binnen uit' gaf aan deze kerkvemieuwing die expansieve en explosieve kracht,</seg> <seg n="111.2.2">waardoor zij het gelaat der westerse wereld zo zeer veranderd heeft.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Daarin zulk baanbrekend werk te hebben verricht,</seg> <seg n="111.3.2">is de wereldhistorische betekenis van Calvijn geweest.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Er valt echter in de Kerkhervorming een breuk op te merken,</seg> <seg n="112.1.2">die men niet zonder grote schade voor de verdere toekomst van de protestantse,</seg> <seg n="112.1.3">in het bijzonder de gereformeerde christenheid,</seg> <seg n="112.1.4">uit het oog,</seg> <seg n="112.1.5">kan verliezen.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">De oorspronkelijke opdringende kracht van het koninkrijk des Vaders,</seg> <seg n="112.2.2">dwars door wat ook de kerk nu eenmaal als scheppingsordinantiën in haar natuurlijke theologie had getolereerd en vastgelegd,</seg> <seg n="112.2.3">was in het begin zo groot,</seg> <seg n="112.2.4">dat Luther zelf geschrokken is van de verwachtingen,</seg> <seg n="112.2.5">die zijn prediking had opgewekt.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Het is het bekende conflict met Karlstadt en de scheiding met de dopersen.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Wij kunnen hier niet treden in een uitvoerige beoordeling daarvan.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Wij constateren voorlopig alleen dat er voor de zonen der Reformatie,</seg> <seg n="112.5.2">ten opzichte van het koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid,</seg> <seg n="112.5.3">sommige onbetaalde rekeningen liggen en dat er wissels zijn die men niet steeds op aan ieding kan weigeren.</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">Jezus zelf heeft de verhouding tussen de inwendige en de uitwendige gerechtigheid behandeld in de gelijkenis van de beide schuldenaars (Matth. 18 : 21-27).</seg></s> <s n="112.7"><seg n="112.7.1">Een bezinning daarop is nodiger en nuttiger dan een onderwijzing in de natuurlijke theologie en de scheppingsordinantiën<pb n="463" ed="VW"/> en in verband daarmee een terugbuigen van de Reformatie naar Rome.</seg></s> <s n="112.8"><seg n="112.8.1">Deze zgn. scheppingsordinantiën hebben voor de hervormers,</seg> <seg n="112.8.2">tegenover de dopersen,</seg> <seg n="112.8.3">zeker betekenis gehad en zij hebben dat ook nog voor ons.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Maar zij behoren meer tot de wijsheidsliteratuur dan tot de profetische prediking.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Zij zijn vaak dat,</seg> <seg n="113.2.2">wat een wijs zoon uit de tucht zijns vaders aanneemt (Spr. 13 : 1).</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Maar het is lang niet altijd zeker,</seg> <seg n="113.3.2">dat zij door de hemelse Vader als wetten in zijn Koninkrijk worden erkend.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">De zonen der Reformatie zijn,</seg> <seg n="114.1.2">inderdaad met een zekere wijsheid,</seg> <seg n="114.1.3">huns weegs gegaan.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Zij hebben de schepping ook gezien als een complex van zekere weerstanden,</seg> <seg n="114.2.2">die men tot op zekere hoogte te eerbiedigen heeft;</seg> <seg n="114.2.3">waarmee men op zijn minst rekening heeft te houden.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Mozes hield in zijn wet reeds rekening met de handigheid van de harten der Israëlieten (Matth. 19 : 8) en een andere schepping dan een min of meer verharde,</seg> <seg n="114.3.2">kennen wij ook thans niet.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Datgene wat verhard is,</seg> <seg n="114.4.2">hebben wij toch als door God getolereerd aan te zien en met die lankmoedigheid Gods te rekenen.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Deze consideratie kan echter nooit definitief zijn.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Jezus wil bij de vraag van de scheidbrief,</seg> <seg n="115.2.2">die wij zopas aanroerden,</seg> <seg n="115.2.3">ook niet vergeten hebben,</seg> <seg n="115.2.4">dat die toelating er van den beginne niet geweest is.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">- En nu heeft de Reformatie op dit punt wel gezondigd.</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">Zij heeft op sommige punten,</seg> <seg n="115.4.2">vooral ten opzichte van de openbare gerechtigheid,</seg> <seg n="115.4.3">de schepping in de plaats van het Koninkrijk geschoven en op die wijze aan die gerechtigheid afbreuk gedaan.</seg></s> <s n="115.5"><seg n="115.5.1">- Dit is niet over de hele lijn in dezelfde mate geschied.</seg></s> <s n="115.6"><seg n="115.6.1">Men moet zeggen dat het in de lutherse wereld in sterkere mate gebeurde dan onder de gereformeerden.</seg></s> <s n="115.7"><seg n="115.7.1">Dat kan men juist duidelijk opmerken op het stuk van de voorzienigheid.</seg></s> <s n="115.8"><seg n="115.8.1">Niet allereerst in de dogmatiek en de catechese,</seg> <seg n="115.8.2">maar in de prediking en in de liturgie,</seg> <seg n="115.8.3">die meer onmiddellijk de grondstemming van een geloofstype verraden.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">De lutherse vroomheid heeft het aanzijn gegeven aan een aantal klassieke gezangen,</seg> <seg n="116.1.2">waarvan zeer vele in de toon van het 'goede toevoorzicht' zijn gesteld.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Men kent die liederen uit onze gezangenbundel.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Het 'Een vaste burcht' van Luther klinkt daar door heen als een stem uit het koninkrijk.</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Vergelijkt men nu met die Duitse gezangen het kerklied der calvinistische kerken,</seg> <seg n="116.4.2">de psalmen,</seg> <seg n="116.4.3">dan is het onderscheid duidelijk.</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">In de psalmen regeert over het algemeen niet de berusting,</seg> <seg n="116.5.2">ofschoon die er niet geheel in gemist wordt.</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">Maar als men vraagt wat er in een psalm is,</seg> <seg n="116.6.2">dan moet het antwoord zijn:</seg> <seg n="116.6.3">rumoer en oproer.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">Hier wil God op zijn troon stijgen en wonen op de lofzangen Israëls (Ps. 22 : 4).</seg></s> <s n="116.8"><seg n="116.8.1">En het is dan ook niet te verwonderen,</seg> <seg n="116.8.2">dat het Lutherlied de bewerking is van een psalm.</seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Er is dan ook verschil tussen luthersen en gereformeerden ten opzichte van de verhouding tot de roep om het koninkrijk Gods bij de doopsgezinden.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">De luthersen hebben deze laatsten van zich afgestoten.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Zij hebben later <pb n="464" ed="VW"/>als stillen in den lande,</seg> <seg n="117.3.2">hier en daar tot in Rusland toe,</seg> <seg n="117.3.3">een zekere ideale broederlijke samenleving georganiseerd,</seg> <seg n="117.3.4">in eigen kring.</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">- De gereformeerden hebben hen en hun trachten naar het koninkrijk van waarheid en vrede in zich opgenomen.</seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Als ik één persoonlijke herinnering hier mag opnemen,</seg> <seg n="117.5.2">dan deze.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">In november 1944,</seg> <seg n="117.6.2">toen ik bezig was in razend tempo mijn pastorie te ontruimen voor de Duitsers,</seg> <seg n="117.6.3">stelde een der mijn huis bezettende soldaten zich aan mij voor als 'ein Mennoniter'.</seg></s> <s n="117.7"><seg n="117.7.1">Hij was een der uit Rusland verplaatste,</seg> <seg n="117.7.2">in Oost-Duitsland teruggekeerde kolonisten van dietse stam.</seg></s> <s n="117.8"><seg n="117.8.1">Een prachtige,</seg> <seg n="117.8.2">blonde jongen;</seg> <seg n="117.8.3">van uiterlijk een toonbeeld van trouw en goedheid.</seg></s> <s n="117.9"><seg n="117.9.1">Ik reikte hem geroerd de hand en merkte op dat het hartverheffend was overal en in alle omstandigheden op deze wereld broeders te ontmoeten.</seg></s> <s n="117.10"><seg n="117.10.1">- Steeds heb ik de overtuiging gehad en ook meermalen uitgesproken,</seg> <seg n="117.10.2">dat de gereformeerde de tweelingbroeder is van de doopsgezinde.</seg></s> <s n="117.11"><seg n="117.11.1">Hij heeft alleen iets meer rekening gehouden met de schepping-als-weerstand en met een zekere nuchterheid zich daarnaar geregeld.</seg></s> <s n="117.12"><seg n="117.12.1">Hij heeft compromissen aangegaan,</seg> <seg n="117.12.2">die de dopersen afwezen.</seg></s> <s n="117.13"><seg n="117.13.1">Maar nooit heeft hij zich zo ongereserveerd neergelegd bij bestaande instellingen en toestanden als de luthersen.</seg></s> <s n="117.14"><seg n="117.14.1">In het hervormde geloofsleven is het geloof aan het nabij-zijn van het koninkrijk Gods nooit geheel weggezonken.</seg></s> <s n="117.15"><seg n="117.15.1">In sommige tijden heeft het rumoer en het oproer uit de Psalmen in hun geschiedenis en leven de toon aangegeven.</seg></s> <s n="117.16"><seg n="117.16.1">Zij hebben niet geheel vergeten,</seg> <seg n="117.16.2">dat het koninkrijk do or Jezus gezien is als een zuurdeeg,</seg> <seg n="117.16.3">dat het hele leven moet doorzuren (Matth. 13).</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Van dit oproer des koninkrijks in de schepping merkt men zeer weinig in de beide zondagsafdelingen,</seg> <seg n="118.1.2">die wij bezig zijn te behandelen.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">In de Nederlandse geloofsbelijdenis is dat anders.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Daar wordt bij de belijdenis van de Vader eveneens gesproken van de schepping (art. 12) en van de voorzienigheid (art. 13).</seg></s> <s n="118.4"><seg n="118.4.1">Maar de inhoud en de toon zijn geheel verschillend.</seg></s> <s n="118.5"><seg n="118.5.1">Bij de schepping gaat het al dadelijk over de 'ambten' der schepselen en over hun dienst aan de mens "ten einde de mens zijn God diene".</seg></s> <s n="118.6"><seg n="118.6.1">De engelen moeten Gods zendboden zijn en zijn uitverkorenen dienen.</seg></s> <s n="118.7"><seg n="118.7.1">De boze engelen,</seg> <seg n="118.7.2">die gevallen zijn,</seg> <seg n="118.7.3">de duivelen,</seg> <seg n="118.7.4">heten daar "moordenaars loerende op de kerk en ieder lidmaat".</seg></s> <s n="118.8"><seg n="118.8.1">En in art. 13,</seg> <seg n="118.8.2">bij de behandeling der voorzienigheid,</seg> <seg n="118.8.3">gaat deze belijdenis door.</seg></s> <s n="118.9"><seg n="118.9.1">Zij spreekt van de grote en onbegrijpelijke macht Gods,</seg> <seg n="118.9.2">"dat Hij zeer wel en rechtvaardig zijn werk beschikt en doet,</seg> <seg n="118.9.3">ook wanneer de duivelen en goddelozen onrechtvaardig handelen".</seg></s> <s n="118.10"><seg n="118.10.1">Over "de rechtvaardige oordelen Gods,</seg> <seg n="118.10.2">die ons verborgen zijn".</seg></s> <s n="118.11"><seg n="118.11.1">Daarover "dat Hij de duivelen in toom houdt en al onze vijanden".</seg></s> <s n="118.12"><seg n="118.12.1">Daarbij wordt ook wel gesproken van Gods "vaderlijke zorg" en dat er geen haar van ons hoofd kan vallen zonder zijn wil,</seg> <seg n="118.12.2">maar het verband maakt de toon heel anders.</seg></s> <s n="118.13"><seg n="118.13.1">Wij bevinden ons hier midden in de strijd rondom Gods kerk,</seg> <seg n="118.13.2">het verbreken van <pb n="465" ed="VW"/>de werken des duivels en de zorg Gods voor zijn rijk en voor de daartoe uitverkorenen.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">Dat blijkt ook uit de volgende artikelen,</seg> <seg n="119.1.2">waarin de belijdenis van deze voorzienigheid als vanzelf overgaat in die van de val.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Want art. 14 noemt wel de schepping van de mens,</seg> <seg n="119.2.2">maar handelt eigenlijk over zijn val;</seg> <seg n="119.2.3">evenals het noemen van de schepping der engelen de inleiding vormt op een getuigenis over de val der engelen.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">De duivelen slepen de mens mee in hun val.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">De vrije wil wordt ontkend.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">En zo komt dan het hele menselijk geslacht in de zonde te liggen,</seg> <seg n="119.5.2">die erfzonde heet (art. 15).</seg></s> <s n="119.6"><seg n="119.6.1">Daaruit worden de uitverkorenen gered door Gods eeuwige verkiezing (art. 16),</seg> <seg n="119.6.2">die in Christus "zich zelf begeven heeft om hem (de mens) te zoeken" (art. 17).</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Door deze vergelijking van de Heidelbergse catechismus met de Nederlandse geloofsbelijdenis zijn enkele dingen nu wel heel duidelijk geworden.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Ten eerste,</seg> <seg n="120.2.2">dat het eerste van de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="120.2.3">dat over God de Vader handelt,</seg> <seg n="120.2.4">hier in een echt gereformeerde geloofsbelijdenis heel anders besproken wordt dan in de beide daaraan gewijde zondagen.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">De schepping wordt niet opzettelijk behandeld maar komt slechts voor als achtergrond van de val.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">De voorzienigheid wordt veel minder algemeen genomen en wordt betrokken op de kerk,</seg> <seg n="120.4.2">waarin de Vader de uitverkorenen laat dienen door de goede engelen en hen beschermt tegen de duivelen.</seg></s> <s n="120.5"><seg n="120.5.1">De val wordt in al zijn rampzalige gevolgen nagegaan,</seg> <seg n="120.5.2">zodat het duidelijk wordt dat uit dit massale verderf alleen de goddelijke barmhartige verkiezing redden kan.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Op die wijze komt er op deze plaats der christelijke belijdenis iets anders te voorschijn dan in de Heidelbergse catechismus.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">De nood,</seg> <seg n="121.2.2">waarover het gaat,</seg> <seg n="121.2.3">is veel groter dan die van vruchtbare en onvruchtbare jaren,</seg> <seg n="121.2.4">regen en droogte,</seg> <seg n="121.2.5">gezondheid en krankheid,</seg> <seg n="121.2.6">rijkdom en armoede.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Het koninkrijk Gods is niet spijze en drank,</seg> <seg n="121.3.2">maar rechtvaardigheid en vrede en blijdschap door de Heilige Geest (Rom. 14 : 17).</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Alles is vol rumoer en oproer en temidden daarvan komt God dan aan de regering door het offer van zijn Zoon.</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Aan de mensheid,</seg> <seg n="121.5.2">die Hem op de wang geslagen heeft,</seg> <seg n="121.5.3">keert Hij ook de andere toe.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">En zo ontstaat "de bediening der verzoening" (2 Kor. 5 : 18),</seg> <seg n="121.6.2">waarin de Vader de wereld met zichzelf verzoend heeft door Jezus Christus.</seg></s> <s n="121.7"><seg n="121.7.1">Daarin zijn dan weer de verscheidene ambten gegrond,</seg> <seg n="121.7.2">die God aan de schepselen had toegedacht en die in het werk van Jezus Christus worden gerecapituleerd (Ef. 1 : 10) en door Hem aan zijn apostelen en aan zijn kerk opgedragen.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">Zo wordt het klaar dat hier alles moet uitlopen op de menswording van Jezus Christus (art. 18).</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Deze evidentie ontbreekt juist geheel bij de overgang van zondag 10 op zondag 11.</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Geldt dit van het koninkrijk,</seg> <seg n="123.1.2">het doet dat ook ten opzichte Van de verkiezing,</seg> <seg n="123.1.3">waarvoor wij hier ook een plaats hadden gevraagd bij de behandeling<pb n="466" ed="VW"/> van het eerste artikel van het Credo.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Deze wordt beleden in art. 16 van de Nederlandse geloofsbelijdenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Waarom Calvijn haar in zijn Institutie elders heeft besproken,</seg> <seg n="123.3.2">kunnen wij hier niet nagaan.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Maar in de Franse geloofsbelijdenis van 1559,</seg> <seg n="123.4.2">waarvoor hij het concept heeft opgesteld,</seg> <seg n="123.4.3">staat zij op een plaats,</seg> <seg n="123.4.4">die overeenkomt met de Nederlandse geloofsbelijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Wij hebben reeds opgemerkt dat de aansluiting der artikelen volkomen vanzelfsprekend schijnt.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">De verkiezing geschiedt uit de massale verlorenheid van ons geslacht.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Zij is gericht op de mens Jezus Christus en in Hem op degenen,</seg> <seg n="124.3.2">die in Hem geloven.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Zij brengt mee een roeping tot de ambten en diensten,</seg> <seg n="124.4.2">die het schepsel door zijn val had verwaarloosd en zij betekent een vergadering van het verlorene en afgedwaalde onder het hoofd Jezus Christus,</seg> <seg n="124.4.3">de overste leidsman en voleinder des geloofs (Hebr. 2 : 10),</seg> <seg n="124.4.4">die hen zal voeren naar het koninkrijk des Vaders.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">Wanneer de voorzienigheid Gods op deze wijze wordt geconcentreerd op de rode draad,</seg> <seg n="125.1.2">die er door de hele bijbel loopt;</seg> <seg n="125.1.3">wanneer zij wordt gespecialiseerd op de grote doeleinden Gods in de heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="125.1.4">dan komt alles veel scherper te staan.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Zij wordt een hachelijk werk Gods,</seg> <seg n="125.2.2">dat niet gedaan is met het afwenden van een onvruchtbaar jaar,</seg> <seg n="125.2.3">maar dat door de duivel en zijn engelen,</seg> <seg n="125.2.4">die als moordenaars loeren op de kerk,</seg> <seg n="125.2.5">wordt aangevochten.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">Niet alleen de schepping,</seg> <seg n="125.3.2">maar ook de voorzienigheid loopt dan uit op een scheiden,</seg> <seg n="125.3.3">waarbij het welbehagen des Vaders het richtsnoer vormt en tegelijk zijn gerechtigheid.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">God is barmhartig en rechtvaardig,</seg> <seg n="125.4.2">zegt art. 16 van de Nederlandse geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">Maar deze barmhartigheid en rechtvaardigheid bestaan in God zelf ongescheiden.</seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">Zijn rechtvaardigheid is tegelijk barmhartig en zijn barmhartigheid rechtvaardig.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">Maar daardoor scheiden zij juist zo scherp en zo geheel anders dan wij het gewend zijn.</seg></s> <s n="125.8"><seg n="125.8.1">De onbarmhartige rechtvaardigen komen aan de linkerhand en de onrechtvaardige barmhartigen aan de rechterhand te staan in de dag des oordeels (Matth. 25 : 31-46).</seg></s> <s n="125.9"><seg n="125.9.1">Die laatsten noemt Jezus de "gezegenden mijns Vaders" (vs. 34) en zij zullen,</seg> <seg n="125.9.2">zegt Hij verder,</seg> <seg n="125.9.3">het koninkrijk beërven,</seg> <seg n="125.9.4">dat hun bereid is van de grondlegging der wereld.</seg></s> <s n="125.10"><seg n="125.10.1">Zo gaan de rechtvaardigen door Gods rechtvaardigheid verloren en de onrechtvaardigen worden door zijn barmhartigheid behouden.</seg></s> <s n="125.11"><seg n="125.11.1">Dit is nog een andere voorzienigheid dan die,</seg> <seg n="125.11.2">door welke Hij regeert over rechtvaardigen en onrechtvaardigen en zijn zon laat opgaan over bozen en goeden (Matth. 5 : 45).</seg></s> <s n="125.12"><seg n="125.12.1">Hier is de gerechtigheid van Gods koninkrijk de maatstaf.</seg></s> <s n="125.13"><seg n="125.13.1">Deze gerechtigheid is even paradoxaal,</seg> <seg n="125.13.2">even verwarrend voor onze morele begrippen als de gerechtigheid,</seg> <seg n="125.13.3">die Luther vond,</seg> <seg n="125.13.4">toen hij ontdekte dat God de <hi rend="italic">zondaar</hi> rechtvaardigt.</seg></s> <s n="125.14"><seg n="125.14.1">Deze vondst was meer persoonlijk,</seg> <seg n="125.14.2">maar zij geldt ook voor de publieke gerechtigheid in het rijk.</seg></s> <s n="125.15"><seg n="125.15.1">Zij zijn twee kanten van éénzelfde zaak.</seg></s> <s n="125.16"><seg n="125.16.1">Zij geldt voor de voorzienigheid,</seg> <seg n="125.16.2">de onderhouding en regering in het koninkrijk.</seg></s> <s n="125.17"><seg n="125.17.1">Zij geldt voor de verkiezing,</seg> <seg n="125.17.2">waardoor dit rijk wordt bevolkt.</seg></s> <s n="125.18"><seg n="125.18.1">Daarbij zal het niet gaan naar de <pb n="467" ed="VW"/>wetten der erfelijkheid van zonde tot zonde,</seg> <seg n="125.18.2">maar daardoor beurt de Vader van keuze tot keuze zijn erfgenamen uit de zonde.</seg></s> <s n="125.19"><seg n="125.19.1">Het is waar,</seg> <seg n="125.19.2">wat Luther zegt:</seg> <seg n="125.19.3">men kan,</seg> <seg n="125.19.4">zegt hij,</seg> <seg n="125.19.5">de zonden niet van een mens afdoen,</seg> <seg n="125.19.6">zoals het wit van een muur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="125.20"><seg n="125.20.1">Veeleer moet de mens worden weggenomen,</seg> <seg n="125.20.2">zodat de zonde een overblijfsel vormt.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Nu kan men zeggen dat de Heidelbergse catechismus de val met zijn gevolgen reeds eerder behandeld heeft,</seg> <seg n="126.1.2">nl. in zondag 3,</seg> <seg n="126.1.3">waar eveneens al sprake is geweest van de schepping,</seg> <seg n="126.1.4">en dat in vr. 20 de verkiezing even doorschemert,</seg> <seg n="126.1.5">ofschoon zij niet met name wordt genoemd.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">Inderdaad is dit het geval en wij hebben er bij de behandeling van zondag 7 reeds op gewezen.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">Bij de hoofdverdeling van ons leerboek is het eerste stuk,</seg> <seg n="126.3.2">dat handelt over de zonde en de ellende,</seg> <seg n="126.3.3">dan ook de plaats,</seg> <seg n="126.3.4">waar over de werken des Vaders moest worden gesproken.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">Dit gebeurt dan ook;</seg> <seg n="126.4.2">echter zonder dat het uitdrukkelijk gezegd wordt.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">En het heeft plaats op een juistere wijze dan in zondag 9 en 10,</seg> <seg n="126.5.2">omdat hier de schepping geheel als achtergrond van de val behandeld wordt.</seg></s> <s n="126.6"><seg n="126.6.1">Het gezichtspunt,</seg> <seg n="126.6.2">van waaruit de werken des Vaders hier worden gezien,</seg> <seg n="126.6.3">is de gerechtigheid,</seg> <seg n="126.6.4">de wet,</seg> <seg n="126.6.5">en zo komt deze behandeling van de werken des Vaders dan ook veel meer overeen met die in de Nederlandse geloofsbelijdenis dan de bespreking daarvan bij de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="126.7"><seg n="126.7.1">Dit blijkt ook daaruit,</seg> <seg n="126.7.2">dat bij de laatste vraag met antwoord van het eerste stuk,</seg> <seg n="126.7.3">bij vr. en antw. 11 dus,</seg> <seg n="126.7.4">de verkiezing,</seg> <seg n="126.7.5">de tegenstelling van zijn barmhartigheid en zijn rechtvaardigheid,</seg> <seg n="126.7.6">heel duidelijk te voorschijn komt.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">In één opzicht blijft dit alles echter onvoldoende.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Wij hebben er,</seg> <seg n="127.2.2">bij de beschouwing van de plaats die de Twaalf artikelen in ons leerboek innemen,</seg> <seg n="127.2.3">reeds op gewezen,</seg> <seg n="127.2.4">dat deze trinitarische invoeging een voordeel kan betekenen,</seg> <seg n="127.2.5">voorzover zij gelegenheid biedt om,</seg> <seg n="127.2.6">tegenover de soteriologische structuur de hoofdverdeling,</seg> <seg n="127.2.7">de openbare gerechtigheid,</seg> <seg n="127.2.8">het koninkrijk en de verkiezing met haar ambten en diensten naar voren te brengen.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Nu dit echter in zondag 9 en 10 ten enenmale ontbreekt,</seg> <seg n="127.3.2">kan een verwijzing naar de zondagen 2-4 geen uitkomst brengen.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">Want hier gaat het over de persoonlijke gerechtigheid voor de wet Gods,</seg> <seg n="127.4.2">zoals in Romeinen 7.</seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">Van het koninkrijk en de verkiezing tot ambten is hier geen sprake.</seg></s> <s n="127.6"><seg n="127.6.1">Alleen in zondag 3 zou men daarvan iets kunnen vinden,</seg> <seg n="127.6.2">waar het wezen van het beeld Gods gevonden wordt in "ware gerechtigheid en heiligheid".</seg></s> <s n="127.7"><seg n="127.7.1">Daarmee is gezegd,</seg> <seg n="127.7.2">dat de mens in Gods koninkrijk thuis hoort,</seg> <seg n="127.7.3">in een rechts- en heiligheidsorde.</seg></s> <s n="127.8"><seg n="127.8.1">Daarom acht ik het ook een kapitale fout in de <hi rend="italic">Kirchliche Dogmatik van</hi> Barth,</seg> <seg n="127.8.2">als hij deze trek in het beeld Gods in de mens afwijst en daarvoor in de plaats stelt een vormelijke overeenkomst met het goddelijk wezen,</seg> <seg n="127.8.3">het bestaan in een relatie,</seg> <seg n="127.8.4">wat dan bij de mens plaatsvindt in de betrekking van <pb n="468" ed="VW"/>man en vrouw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="127.9"><seg n="127.9.1">Bij de prediking,</seg> <seg n="127.9.2">ook der schepping,</seg> <seg n="127.9.3">gaat het niet om de vormen,</seg> <seg n="127.9.4">maar over de oordelen Gods (NGB.,</seg> <seg n="127.9.5">art. 13);</seg> <seg n="127.9.6">over lijn koningschap en verkiezing.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Zoveel dan over het 'eerste stuk',</seg> <seg n="128.1.2">ten opzichte van het koninkrijk en de verkiezing.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Ons rest nog een andere bedenking onder de ogen te zien,</seg> <seg n="128.2.2">die men tegen de gegeven voorstelling zou kunnen inbrengen.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Men kan vragen of datgene,</seg> <seg n="128.3.2">wat wij behandeld wilden zien bij de werken des Vaders,</seg> <seg n="128.3.3">de gerechtigheid des koninkrijks,</seg> <seg n="128.3.4">de openbare ambten,</seg> <seg n="128.3.5">de publieke heiligheid,</seg> <seg n="128.3.6">niet voldoende is behandeld bij de verklaring van de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> en daar dan met een uitvoerigheid,</seg> <seg n="128.3.7">die bij zondag 9 en 10 niet mogelijk ware geweest.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">Immers in zondag 34 is sprake van de ware religie en in de volgende zondagen komen de eredienst,</seg> <seg n="128.4.2">de openbare zedelijkheid,</seg> <seg n="128.4.3">de gerechtelijke eed,</seg> <seg n="128.4.4">de kerkedienst met haar ambten,</seg> <seg n="128.4.5">de overheid,</seg> <seg n="128.4.6">het wereldlijke zwaard,</seg> <seg n="128.4.7">het huwelijk,</seg> <seg n="128.4.8">de eigendom,</seg> <seg n="128.4.9">de rechtspraak.</seg></s> <s n="128.5"><seg n="128.5.1">En dit alles wordt bij de behandeling van het tiende gebod,</seg> <seg n="128.5.2">voor zover het niet reeds bij elk gebod afzonderlijk gedaan is,</seg> <seg n="128.5.3">nog eens bijzonder toegespitst op de gerechtigheid van Gods koninkrijk,</seg> <seg n="128.5.4">zoals Jezus die in de bergrede heeft gepredikt.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Dit is een argument.</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Maar het is tevens een argument voor iets anders.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Namelijk daarvoor,</seg> <seg n="129.3.2">dat de behandeling van de wet,</seg> <seg n="129.3.3">niet slechts als tuchtmeester tot Christus maar ook als afkondiging van Gods openbare gerechtigheid,</seg> <seg n="129.3.4">meer vooraan moet staan,</seg> <seg n="129.3.5">zoals dat ook in de eerste uitgaven van Calvijns Institutie en in Luthers Grote Catechismus en elders het geval is<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n10" rend="superscript">10</ref>.</seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Daardoor zou dan als vanzelf de belijdenis van de Vader een rijkere worden dan zij nu is.</seg></s> <s n="129.5"><seg n="129.5.1">Of,</seg> <seg n="129.5.2">wanneer men de soteriologische orde van de hoofdverdeling behouden wil,</seg> <seg n="129.5.3">dan wordt daardoor temeer geboden,</seg> <seg n="129.5.4">deze bij de trinitarische indeling der Twaalf artikelen op dit punt aan te vullen.</seg></s> <s n="129.6"><seg n="129.6.1">Anders geeft de belijdenis van de Vader een zeer gebroken,</seg> <seg n="129.6.2">zo niet mystificerend beeld.</seg></s> <s n="129.7"><seg n="129.7.1">In de zondagen,</seg> <seg n="129.7.2">die over de ellende handelen,</seg> <seg n="129.7.3">is het dan de handhaven van zijn wet,</seg> <seg n="129.7.4">die zich schrikkelijk vertoornt over onze aangeboren en werkelijke zonden.</seg></s> <s n="129.8"><seg n="129.8.1">En in zondag 9 en 10 is het ineens de goede God,</seg> <seg n="129.8.2">die alles ten beste keert,</seg> <seg n="129.8.3">zonder dat daarbij gedachtenis is aan zijn ontzaggelijk en hachelijk koninkrijk,</seg> <seg n="129.8.4">waarin de duivelen als moordenaren loeren;</seg> <seg n="129.8.5">waarin men de linkerwang moet toekeren als men op de rechter geslagen wordt;</seg> <seg n="129.8.6">waarin niet de rechtvaardigen,</seg> <seg n="129.8.7">maar zondaars geroepen worden (Matth. 9 : 13).</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Wanneer hier de wet behandeld werd naar nieuwtestamentische uitlegging,</seg> <seg n="130.1.2">zou de belijdenis van de Vader niet alleen rijker worden,</seg> <seg n="130.1.3">maar er zou ook grotere eenheid komen in zijn beeld.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Hier en ginds zou de wonderbare gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="130.2.2">die tegelijk barmhartigheid en rechtvaardigheid is,</seg> <seg n="130.2.3">gelijkelijk uitkomen.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Wij zouden inwendig minder verschrikt zijn en uitwendig<pb n="469" ed="VW"/> minder zelfverzekerd.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">De noodzakelijkheid om de Heid. Cat. naar de zijde van het openbare leven uit te bouwen,</seg> <seg n="130.4.2">zou dan volledig tot haar recht kunnen komen.</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">Zolang dit leven blijft ingebouwd in het gevoelen der dankbaarheid,</seg> <seg n="130.5.2">blijft het toch altijd overwegend persoonlijk.</seg></s> <s n="130.6"><seg n="130.6.1">- Zulk een prediking zou ons niet steeds,</seg> <seg n="130.6.2">zoals nu bij zondag 9 en 10 het geval is,</seg> <seg n="130.6.3">in de gevallen schepping terugzetten,</seg> <seg n="130.6.4">om van daaruit op een vroom toevoorzicht,</seg> <seg n="130.6.5">dikwijls gepaard met onvrome lijdelijkheid,</seg> <seg n="130.6.6">aan te dringen,</seg> <seg n="130.6.7">maar zou ons oproepen tot onze ambten in het koninkrijk Gods en tot geloof in de komst van dat rijk.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Dit is niet slechts een vraag van dispositie ten opzichte van een oud leerboekje.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Het is,</seg> <seg n="131.2.2">afgezien van de Heid. Cat. en van het gebruik dat daarvan gemaakt wordt in onze leerdiensten en leergangen,</seg> <seg n="131.2.3">nog meer een tijdvraag van de eerste orde.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">De prediking van de voorzienigheid,</seg> <seg n="131.3.2">zoals die ook in 't algemeen onder ons gangbaar is,</seg> <seg n="131.3.3">is niet krachtig genoeg om te werken in de bediening der verzoening,</seg> <seg n="131.3.4">waarvan Christus het middelpunt en de middelaar is.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">Er zijn misschien eeuwen geweest,</seg> <seg n="131.4.2">zoals de achttiende,</seg> <seg n="131.4.3">waarin deze half-natuurlijke theologie bevrediging schonk aan op harmonie gerichte zielen.</seg></s> <s n="131.5"><seg n="131.5.1">Toen echter Lissabon op 1 november 1755 voor twee derde werd verwoest door een aardbeving,</seg> <seg n="131.5.2">werden deze zielen hun vroomheid schier bijster.</seg></s> <s n="131.6"><seg n="131.6.1">- In onze eeuw is de ligging der geesten een andere en de ergernissen zijn ook van andere aard.</seg></s> <s n="131.7"><seg n="131.7.1">Zij hebben minder of in het geheel geen betrekking op de natuurlijke theologie en op een leer der voorzienigheid,</seg> <seg n="131.7.2">die daaraan is georiënteerd.</seg></s> <s n="131.8"><seg n="131.8.1">Zij zijn niet ontleend aan de schepping als zodanig;</seg> <seg n="131.8.2">en de moeiten,</seg> <seg n="131.8.3">die de moderne mens had met het conflict tussen bijbel en natuurwetenschap,</seg> <seg n="131.8.4">zijn verouderd.</seg></s> <s n="131.9"><seg n="131.9.1">Men komt ze eigenlijk alleen nog tegen in overleefde kringen.</seg></s> <s n="131.10"><seg n="131.10.1">- De werkelijke ergernissen onzer eeuw worden genomen aan het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="131.10.2">omdat het niet komt.</seg></s> <s n="131.11"><seg n="131.11.1">De debácle van het evolutiegeloof der negentiende eeuw heeft een geestelijke afgrond geschapen,</seg> <seg n="131.11.2">waarvan de woestheid en ledigheid ons angst aanjagen.</seg></s> <s n="131.12"><seg n="131.12.1">Maar deze angst is alleen te verdragen,</seg> <seg n="131.12.2">omdat er een latente hoop leeft op de komst van Gods koninkrijk.</seg></s> <s n="131.13"><seg n="131.13.1">Deze hoop is gegrond,</seg> <seg n="131.13.2">want zij rust op de belofte van het Evangelie.</seg></s> <s n="131.14"><seg n="131.14.1">Zij hoopt ook niet op lange termijn.</seg></s> <s n="131.15"><seg n="131.15.1">Zij zet het koninkrijk niet in het laatste artikel harer belijdenis,</seg> <seg n="131.15.2">of achterin haar catechismus,</seg> <seg n="131.15.3">maar voorin of middenin.</seg></s> <s n="131.16"><seg n="131.16.1">Ook dat is gerechtvaardigd.</seg></s> <s n="131.17"><seg n="131.17.1">Het berust op de woorden van Jezus zelf,</seg> <seg n="131.17.2">dat het Koninkrijk der hemelen nabij gekomen is.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Maar hier liggen dan ook de ergernissen.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">En daarover willen wij niet getroost zijn door een vroom,</seg> <seg n="132.2.2">maar dikwijls wat slap voorzienigheidsgeloof.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">Het gaat nu niet over regen en droogte,</seg> <seg n="132.3.2">voorspoed of tegenspoed,</seg> <seg n="132.3.3">rijkdom of armoede.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">Het gaat om de openbare gerechtigheid;</seg> <seg n="132.4.2">om waarheid of leugen;</seg> <seg n="132.4.3">om Godsdienst of afgodendienst;</seg> <seg n="132.4.4">om beeldendienst of een dienen van God in geest en in waarheid.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Het gaat,</seg> <seg n="132.5.2">ook op de dorpen,</seg> <seg n="132.5.3">om kerk of kroeg.</seg></s> <s n="132.6"><seg n="132.6.1">Het <pb n="470" ed="VW"/>gaat ook om het buitenste of het binnenste van de drinkbeker (Matth. 23 : 25);</seg> <seg n="132.6.2">om liefde of haat;</seg> <seg n="132.6.3">om doodslaan of de andere wang toekeren;</seg> <seg n="132.6.4">om oorlog of vrede.</seg></s> <s n="132.7"><seg n="132.7.1">Het gaat om één of twee rokken;</seg> <seg n="132.7.2">het gaat om rein of zwijn (2 Petr. 2 : 22).</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Hier liggen de ergernissen voor ons geslacht en niet daar,</seg> <seg n="133.1.2">waar ze in 1755 lagen.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Waarom zien wij het koninkrijk Gods niet,</seg> <seg n="133.2.2">daar het toch nabij gekomen is?</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Gij zijt toch onze Vader (Jes. 63 : 16)?</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="134.1"><seg n="134.1.1"><choice><sic>ZONDAG II</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Zondag 11</corr></choice></seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="135.1"><seg n="135.1.1">Vraag 29:</seg> <seg n="135.1.2">Waarom wordt de Zone Gods Jezus,</seg> <seg n="135.1.3">dat is Zaligmaker,</seg> <seg n="135.1.4">genoemd?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="136.1.2">Omdat Hij ons zalig maakt en van al onze zonden verlost;</seg> <seg n="136.1.3"><choice><sic>daarbenevens. dat bij niemand</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daarbenevens,</corr></choice></seg><choice><sic>daarbenevens. dat bij niemand</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="136.1.4"><choice><sic>daarbenevens. dat bij niemand</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dat bij niemand</corr></choice> anders enige zaligheid te zoeken of te vinden is.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="137.1"><seg n="137.1.1">Vraag 30:</seg> <seg n="137.1.2">Geloven dan die ook aan de enige Zaligmaker Jezus,</seg> <seg n="137.1.3">die hun zaligheid en welvaart bij de heiligen,</seg> <seg n="137.1.4">bij zichzelf,</seg> <seg n="137.1.5">of ergens elders zoeken?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="138.1"><seg n="138.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="138.1.2">Neen,</seg> <seg n="138.1.3">maar zij verloochenen met de daad de enige Heiland Jezus,</seg> <seg n="138.1.4">ofschoon zij met de mond Hem roemen;</seg> <seg n="138.1.5">want van tweeën één:</seg> <seg n="138.1.6">of Jezus moet geen volkomen Zaligmaker zijn,</seg> <seg n="138.1.7">of die deze Zaligmaker met waar geloof aannemen,</seg> <seg n="138.1.8">moeten alles in Hem hebben,</seg> <seg n="138.1.9">dat tot hun zaligheid van node is.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Wie de bange vraag bij zich voelt opkomen,</seg> <seg n="139.1.2">waarmee wij onze toelichting van de vorige zondag besloten,</seg> <seg n="139.1.3">voelt het horen van de naam Jezus als een weldaad.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">De schier ondraaglijke spanning tussen de empirische werkelijkheid en het nabije Koninkrijk der hemelen wordt er door ontladen.</seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">De naam klinkt als een:</seg> <seg n="139.3.2">Zie,</seg> <seg n="139.3.3">hier ben Ik!</seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">Het is niet de Vader zelf,</seg> <seg n="139.4.2">maar de Zoon,</seg> <seg n="139.4.3">die door de Vader in de wereld gezonden is.</seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">Hij begint zijn prediking met de oproep:</seg> <seg n="139.5.2">Bekeert u,</seg> <seg n="139.5.3">want het Koninkrijk der hemelen is nabij gekomen (Matth. 4: 17).</seg></s></p>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Juist aan deze prediking ontvlamden de ergernissen onzer eeuw.</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Zij kweekte een opstandige gezindheid,</seg> <seg n="140.2.2">omdat zij als een goddelijke bespotting klonk en zij wekte daardoor de verbeten wil om de zaak zelf ter hand te nemen.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">- Deze opstandigheid is voor God niet de ergste gesteldheid van het mensenhart.</seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Zij is soms zelfs hoopvoller dan het 'goede <choice><sic>toevoorzicht'. waarvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">toevoorzicht',</corr></choice></seg><choice><sic>toevoorzicht'. waarvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="140.4.2"><choice><sic>toevoorzicht'. waarvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waarvan</corr></choice> vr. 28 sprak.</seg></s> <s n="140.5"><seg n="140.5.1">Er is voor het koninkrijk Gods meer te verwachten van de Saulussen,</seg> <seg n="140.5.2">die de verzenen tegen de prikkels slaan dan van de Gamaliëls,</seg> <seg n="140.5.3">die Gods water over Gods akker willen laten lopen.</seg></s> <s n="140.6"><seg n="140.6.1">De laatsten horen in de <hi rend="italic">naam Jezus</hi> een naam zoals er vele zijn,</seg> <seg n="140.6.2">bijv. Theudas of Judas (Hand. 5 : 36, 37).</seg></s> <s n="140.7"><seg n="140.7.1">Maar de anderen kunnen dat niet.</seg></s> <s n="140.8"><seg n="140.8.1">Daarvoor is hun ergernis en opstandigheid te groot.</seg></s> <s n="140.9"><seg n="140.9.1">Zij hebben echter de goddelijke kans,</seg> <seg n="140.9.2">dat <pb n="471" ed="VW"/>zij door God worden verkoren tot een ambt in zijn koninkrijk.</seg></s> <s n="140.10"><seg n="140.10.1">Dan noemt Jezus hun zelf zijn naam (Hand. 9 : 5) en zakt hun opstandigheid ineen.</seg></s> <s n="140.11"><seg n="140.11.1">Zij weten dan,</seg> <seg n="140.11.2">waarom Hij Jezus genoemd wordt.</seg></s> <s n="140.12"><seg n="140.12.1">Omdat Hij hen zalig maakt en van hun zonden verlost en dat bij niemand anders die zaligheid te zoeken of te vinden is.</seg></s> <s n="140.13"><seg n="140.13.1">Deze naam overwint hen en maakt hen levenslang tot knecht van deze Heer.</seg></s> <s n="140.14"><seg n="140.14.1">Wee hun!,</seg> <seg n="140.14.2">als zij de opdrachten niet vervullen,</seg> <seg n="140.14.3">die Jezus hun geeft (1 Kor. 9 : 16).</seg></s> <s n="140.15"><seg n="140.15.1">Zij hebben hun ambt in het koninkrijk gevonden en daarbij vergeleken achten zij voortaan al het andere schade en drek (Fil. 3 : 8).</seg></s> <s n="140.16"><seg n="140.16.1">- Toch is het een verborgenheid,</seg> <seg n="140.16.2">dat de naam <hi rend="italic">Jezus</hi> een enige naam is;</seg> <seg n="140.16.3">dat er 'onder de hemel' geen andere naam (is),</seg> <seg n="140.16.4">... door welke wij moeten zalig worden (Hand. 4 : 12);</seg> <seg n="140.16.5">dat God "hem een naam gegeven (heeft),</seg> <seg n="140.16.6">welke boven alle naam is,</seg> <seg n="140.16.7">opdat in de naam van Jezus zich zou buigen alle knie" (Fil. 2 : 9, 10).</seg></s> <s n="140.17"><seg n="140.17.1">Deze naam had wel een heerlijke betekenis,</seg> <seg n="140.17.2">zoals vele andere persoonsnamen dat ook hebben.</seg></s> <s n="140.18"><seg n="140.18.1">Het is de Griekse vorm van Jozua.</seg></s> <s n="140.19"><seg n="140.19.1">Maar dat is het niet slechts,</seg> <seg n="140.19.2">wat in antw. 29 ligt opgesloten.</seg></s> <s n="140.20"><seg n="140.20.1">De naam is hier geen familienaam,</seg> <seg n="140.20.2">maar is door God zelf gekozen (Matth. 1: 21).</seg></s> <s n="140.21"><seg n="140.21.1">Het is de goddelijke vertaling van Immanuël,</seg> <seg n="140.21.2">God met ons,</seg> <seg n="140.21.3">zoals de oudtestamentische profeet het had voorzegd (Jes. 7 : 14).</seg></s> <s n="140.22"><seg n="140.22.1">Bij de aankondiging aan Jozef,</seg> <seg n="140.22.2">die Mattheüs weergeeft,</seg> <seg n="140.22.3">wordt daarnaar uitdrukkelijk verwezen.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Hier hebben wij dan de aanwijzing van de goddelijke verkiezing,</seg> <seg n="141.1.2">die dit kind heeft laten voorspellen en aankondigen uit alle kinderen Rachels (Matth. 2 : 18) en die deze naam heeft uitgezocht om uit te drukken,</seg> <seg n="141.1.3">wat naar zijn eeuwige wil was weggelegd voor de gevallen mensheid.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Straks,</seg> <seg n="141.2.2">bij zondag 12,</seg> <seg n="141.2.3">zal er sprake zijn van de ambten,</seg> <seg n="141.2.4">waartoe Jezus verkoren is en zal worden gevraagd naar de betekenis van de naam Christus,</seg> <seg n="141.2.5">die Hem wordt toegelegd.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">En zo sluiten deze zondagen geheel aan bij de inhoud,</seg> <seg n="141.3.2">die de beide vorige zondagen zouden hebben gehad,</seg> <seg n="141.3.3">als daar gehandeld was over het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="141.3.4">de verkiezing en de ambten,</seg> <seg n="141.3.5">zoals wij daarover hebben gesproken.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Een positief argument dus te meer daarvoor,</seg> <seg n="141.4.2">na het negatieve,</seg> <seg n="141.4.3">toen wij er op wezen,</seg> <seg n="141.4.4">dat die aansluiting thans wordt gemist.</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">Dit is de <hi rend="italic">Naam,</hi></seg> <seg n="142.1.2">die de Zoon Gods,</seg> <seg n="142.1.3">toen Hij op de wereld kwam,</seg> <seg n="142.1.4">heeft aangenomen.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">Straks,</seg> <seg n="142.2.2">bij zondag 14,</seg> <seg n="142.2.3">zal er sprake zijn van de menselijke natuur,</seg> <seg n="142.2.4">die Hij heeft aangenomen,</seg> <seg n="142.2.5">maar ons leerboek begint met de naam.</seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">Het is een oude stelregel,</seg> <seg n="142.3.2">dat alle kennis met de naam begint.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">En deze regel gaat het allereerst en het allermeest op voor het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Het is de moeite waard om daar even bij stil te staan.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Want niet met al onze kennis is het zo gesteld.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Het gaat wel op voor wat wij onze historische kennis kunnen noemen.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">Dat is die kennis,</seg> <seg n="143.4.2">waarin,</seg> <seg n="143.4.3">op de een of andere wijze,</seg> <seg n="143.4.4">enig gezag geldt,</seg> <seg n="143.4.5">zodat de gronden van ons voor-waarhouden,</seg> <seg n="143.4.6">ons van buiten toekomen.</seg></s> <s n="143.5"><seg n="143.5.1">Daartoe behoren ook nog grote partijen van onze kennis <pb n="472" ed="VW"/>der natuur;</seg> <seg n="143.5.2">zoals wij ook een deel daarvan de 'natuurlijke historie 'noemen.</seg></s> <s n="143.6"><seg n="143.6.1">Wij kunnen zeggen,</seg> <seg n="143.6.2">dat dit soort kennen,</seg> <seg n="143.6.3">het kennen dat met de naam begint,</seg> <seg n="143.6.4">tot aan het opkomen van de moderne natuurwetenschap en van het moderne denken in het algemeen zeer overwegend is geweest.</seg></s> <s n="143.7"><seg n="143.7.1">Toen echter omstreeks het begin der zeventiende eeuw</seg> <seg n="143.7.2">- ontstond er een fel protest tegen het vertellen van historiën op gebieden,</seg> <seg n="143.7.3">waar men zelf wilde zien en denken.</seg></s> <s n="143.8"><seg n="143.8.1">Zien in de natuurwetenschap en denken in de wijsbegeerte.</seg></s> <s n="143.9"><seg n="143.9.1">En in verband daarmee werd het gezag afgewezen en werd de autonomie naar voren geschoven.</seg></s> <s n="143.10"><seg n="143.10.1">Niet met de naam wilde men beginnen,</seg> <seg n="143.10.2">maar met de intuïtie,</seg> <seg n="143.10.3">de evidentie,</seg> <seg n="143.10.4">de klaar en scherp onderscheiden gedachte.</seg></s></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">Begon deze manier van kennen aanvankelijk behoedzaam en schroomvallig,</seg> <seg n="144.1.2">en waagde zij zich eerst slechts aarzelend buiten de grenzen van de exacte wetenschappen,</seg> <seg n="144.1.3">van lieverlede werd dit optreden anders.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Men werd onvoorzichtig en driest en paste deze methode ook toe op de terreinen van de geest;</seg> <seg n="144.2.2">op de historie in het algemeen en op de godsdiensthistorie in het bijzonder.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">De ouderen onder ons weten hoe groot de verwoestingen zijn,</seg> <seg n="144.3.2">die met name de gepopulariseerde natuurwetenschap onder ons heeft aangericht.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">En nog lang nadat in de wetenschap zelve de kentering naar een beter inzicht zich reeds had voltrokken.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">Wij mogen,</seg> <seg n="144.5.2">bij de prediking van het Evangelie en bij de onderwijzing in de christelijke geloofsleer,</seg> <seg n="144.5.3">gerust weer bij de Naam beginnen.</seg></s> <s n="144.6"><seg n="144.6.1">Wij hebben zelfs een beetje kritiek,</seg> <seg n="144.6.2">als onze Nederlandse geloofsbelijdenis in artikel 1 spreekt van één enig en eenvoudig geestelijk wezen <hi rend="italic">"hetwelk wij God noemen".</hi></seg></s> <s n="144.7"><seg n="144.7.1">Reeds Melanchton had het zo.</seg></s> <s n="144.8"><seg n="144.8.1">Maar het klinkt alsof het denken voorafging en de naam volgde;</seg> <seg n="144.8.2">alsof niet God zelf aan ons,</seg> <seg n="144.8.3">maar wij Hem zijn naam gegeven hadden.</seg></s> <s n="144.9"><seg n="144.9.1">God is echter al het derde woord in de bijbel en aan Mozes heeft God zijn naam zelf geopenbaard (Ex. 3 : 14).</seg></s></p>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">Zo beginnen wij ook met de naam Jezus.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Die is het eerste wat de Zoon Gods,</seg> <seg n="145.2.2">toen Hij op de wereld kwam,</seg> <seg n="145.2.3">heeft aangenomen.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">Onze kennis van het Evangelie is nog veel meer historisch dan die van de gewone geschiedenis.</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">Hier geldt het gezag nog veel meer in strikte zin.</seg></s> <s n="145.5"><seg n="145.5.1">Het geloof is uit het gehoor en het gehoor door het Woord Gods (Rom. 10 : 17).</seg></s> <s n="145.6"><seg n="145.6.1">Van Jezus wordt eerst de naam gepredikt,</seg> <seg n="145.6.2">in de beide aankondigingen aan Jozef en aan Maria,</seg> <seg n="145.6.3">en daarna komt al het andere.</seg></s> <s n="145.7"><seg n="145.7.1">Iemands naam kan men niet bedenken,</seg> <seg n="145.7.2">als hij niet wordt medegedeeld.</seg></s> <s n="145.8"><seg n="145.8.1">Die moet men helemaal op gezag aannemen.</seg></s> <s n="145.9"><seg n="145.9.1">Hij is historisch.</seg></s> <s n="145.10"><seg n="145.10.1">- En dit geldt het allermeest van de naam 'Jezus'.</seg></s> <s n="145.11"><seg n="145.11.1">Want dit is,</seg> <seg n="145.11.2">naar zijn werkelijke betekenis,</seg> <seg n="145.11.3">een énige naam onder de hemel.</seg></s> <s n="145.12"><seg n="145.12.1">Andere namen kan men,</seg> <seg n="145.12.2">zoals Adam dat deed bij de dieren,</seg> <seg n="145.12.3">misschien nog afleiden uit de aard der te noemen wezens.</seg></s> <s n="145.13"><seg n="145.13.1">Maar deze naam is <hi rend="italic">absoluut</hi> historisch.</seg></s> <s n="145.14"><seg n="145.14.1">De zin en de volheid daarvan werd er door God zelf ingelegd.</seg></s> <s n="145.15"><seg n="145.15.1">Eerst door profeten en eindelijk door engelen heeft Hij hem bekend gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Daarom klinkt de naam 'Jezus' ons ook niet in de oren als een eigennaam <pb n="473" ed="VW"/>uit de geschiedenis,</seg> <seg n="146.1.2">maar als een Evangelie.</seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Wie evangeliseren wil,</seg> <seg n="146.2.2">kan dat nooit korter doen dan door deze naam te noemen.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Het noemen daarvan kan iemand redden.</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">Het kan een teken zijn,</seg> <seg n="146.4.2">waardoor de wereld overwonnen wordt.</seg></s> <s n="146.5"><seg n="146.5.1">- Weliswaar niet op Joodse of heidense wijze,</seg> <seg n="146.5.2">om met de naam de duivelen te bezweren.</seg></s> <s n="146.6"><seg n="146.6.1">Dat merkten die zeven zonen van Sceva,</seg> <seg n="146.6.2">die dat probeerden (Hand. 19 : 13-16).</seg></s> <s n="146.7"><seg n="146.7.1">Maar wel als deze naam als een goddelijke boodschap gepredikt wordt.</seg></s> <s n="146.8"><seg n="146.8.1">Wanneer God deze naam noemt,</seg> <seg n="146.8.2">dan is dat het 'er zij licht!' in de herschepping.</seg></s> <s n="146.9"><seg n="146.9.1">Dan kan in het licht van 'God met ons' al het andere zijn plaats krijgen.</seg></s></p>
<p><s n="147.1"><seg n="147.1.1">Daarom behoren wij met die naam <hi rend="italic">Jezus</hi> ook zeer eerbiedig om te gaan.</seg></s> <s n="147.2"><seg n="147.2.1">Wel niet zoals de Joden met de Godsnaam Jahwe in het Oude Testament,</seg> <seg n="147.2.2">als zij hem niet dorsten te noemen,</seg> <seg n="147.2.3">maar toch wel met een gevoel dat daarop uit de verte lijkt.</seg></s> <s n="147.3"><seg n="147.3.1">Evenals het licht bij de schepping is deze naam immers het eerste,</seg> <seg n="147.3.2">wat bij de herschepping uit de mond Gods uitgaat.</seg></s> <s n="147.4"><seg n="147.4.1">De naam is als het ware nog warm van Gods adem.</seg></s> <s n="147.5"><seg n="147.5.1">Niet alleen is alle ijdel noemen van de naam <hi rend="italic">Jezus</hi> een vloek,</seg> <seg n="147.5.2">maar wij zouden er als christenen ook niet aan denken om,</seg> <seg n="147.5.3">na Hem,</seg> <seg n="147.5.4">die naam aan te nemen of te geven.</seg></s> <s n="147.6"><seg n="147.6.1">Hij is door God uitverkoren en tot zijn Evangelie geheiligd.</seg></s> <s n="147.7"><seg n="147.7.1">Wij noemen ons christenen,</seg> <seg n="147.7.2">naar de ambtsnaam van Jezus.</seg></s> <s n="147.8"><seg n="147.8.1">Wij kunnen zijner zalving deelachtig zijn (zondag 12).</seg></s> <s n="147.9"><seg n="147.9.1">Dat is lang niet zo direct.</seg></s> <s n="147.10"><seg n="147.10.1">Maar zijn naam kunnen wij niet deelachtig zijn.</seg></s> <s n="147.11"><seg n="147.11.1">Wanneer wij Hem daarmee aanspreken zeggen wij ook:</seg> <seg n="147.11.2">Here Jezus.</seg></s> <s n="147.12"><seg n="147.12.1">Wij noemen ons niet Jezuïeten en de pijnlijkheid,</seg> <seg n="147.12.2">waarmee deze titel ons in de oren klinkt,</seg> <seg n="147.12.3">wordt niet alleen veroorzaakt door de historie van deze orde,</seg> <seg n="147.12.4">maar ook reeds door de vrijpostigheid tegenover God,</seg> <seg n="147.12.5">die daaruit spreekt.</seg></s> <s n="147.13"><seg n="147.13.1">De naam 'Jezus' is een Evangelie;</seg> <seg n="147.13.2">hij houdt voor ons de zaligheid in.</seg></s> <s n="147.14"><seg n="147.14.1">Hij kan de laatste klanken bevatten,</seg> <seg n="147.14.2">die van onze sterfelijke lippen zullen komen.</seg></s> <s n="147.15"><seg n="147.15.1">En bij niemand anders is enige zaligheid te zoeken of te vinden.</seg></s> <s n="147.16"><seg n="147.16.1">God heeft niet tweemaal het licht geschapen en Hij kan ook maar éénmaal zulk een naam geven.</seg></s> <s n="147.17"><seg n="147.17.1">Maria kan niet helpen bij het verlossingswerk en geen van de anderen,</seg> <seg n="147.17.2">die de kerk wel eens heiligen noemt,</seg> <seg n="147.17.3">kan dat.</seg></s> <s n="147.18"><seg n="147.18.1">Wie dat meent,</seg> <seg n="147.18.2">doet iets van zijn eigen zaligheid af.</seg></s> <s n="147.19"><seg n="147.19.1">Hij waagt het niet meer met de enige,</seg> <seg n="147.19.2">ware God,</seg> <seg n="147.19.3">zoals Hij zich in zijn Woord geopenbaard heeft,</seg> <seg n="147.19.4">maar hij zoekt het wat dichterbij.</seg></s> <s n="147.20"><seg n="147.20.1">In plaats van godsdienst wordt het heiligendienst;</seg> <seg n="147.20.2">misschien wel beeldendienst.</seg></s> <s n="147.21"><seg n="147.21.1">Deze zonde heeft lang als een verre reminiscentie in ons leerboek nageklonken;</seg> <seg n="147.21.2">althans zo kwam het ons voor.</seg></s> <s n="147.22"><seg n="147.22.1">Kuyper kon,</seg> <seg n="147.22.2">in zijn verklaring van de Heid. Cat.,</seg> <seg n="147.22.3">omstreeks het begin dezer eeuw,</seg> <seg n="147.22.4">nog schrijven dat dit gevaar onder ons niet zo dreigend meer was.</seg></s> <s n="147.23"><seg n="147.23.1">Wel zag hij het toen ook nog wel,</seg> <seg n="147.23.2">onuitroeibaar,</seg> <seg n="147.23.3">in allerlei vormen dreigen,</seg> <seg n="147.23.4">maar dan vond hij het meer in de bijkomstige dingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Dit staat thans anders.</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">Nu de dreiging van de 'overheden en de machten',</seg> <pb n="474" ed="VW"/><seg n="148.2.2">waarvan Paulus in zijn brieven soms spreekt (Rom. 8 : 38 vv.),</seg> <seg n="148.2.3">zo groot geworden is,</seg> <seg n="148.2.4">zijn wij in gevaar hulp te zoeken bij soortgelijke tussenwezens tussen God en ons.</seg></s> <s n="148.3"><seg n="148.3.1">Dit is een vorm van religie,</seg> <seg n="148.3.2">die zo oud is als onze wereld.</seg></s> <s n="148.4"><seg n="148.4.1">Reeds in Genesis 6 lezen wij van een onheilige vereniging van zulke tussenwezens en de mensen en van de geweldigen,</seg> <seg n="148.4.2">die daaruit geboren werden.</seg></s> <s n="148.5"><seg n="148.5.1">Ook onze tijd kent weer zijn 'reuzen' (Gen. 6 : 4).</seg></s> <s n="148.6"><seg n="148.6.1">Figuren die door de sterkte van hun arm,</seg> <seg n="148.6.2">hun halve almacht en door de mate waarin zij geen wet buiten zichzelf erkennen,</seg> <seg n="148.6.3">een hypertrofie vertonen van het menselijke en tot een soort demonen uitgroeien.</seg></s> <s n="148.7"><seg n="148.7.1">Deze caesarenwaanzin heeft ons werelddeel niet gekend,</seg> <seg n="148.7.2">sedert het christendom zijn invloed merkbaar in het publieke leven deed gevoelen.</seg></s> <s n="148.8"><seg n="148.8.1">Met het eerste zinken van het Romeinse rijk is hij verdwenen.</seg></s> <s n="148.9"><seg n="148.9.1">Diocletianus (285-305) heeft er nog iets van.</seg></s> <s n="148.10"><seg n="148.10.1">Maar later hebben noch Karel V noch Lodewijk XIV noch zelfs Napoleon dit type vertoond.</seg></s> <s n="148.11"><seg n="148.11.1">De straling die er van Jezus uitging,</seg> <seg n="148.11.2">verhinderde de wasdom van deze woekeringen der humaniteit.</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Nu zij zich weer gaan vertonen,</seg> <seg n="149.1.2">is de verleiding daar,</seg> <seg n="149.1.3">om op hetzelfde vlak van het bovenmenselijke 'zaligheid en welvaart' (vr. 30) te zoeken.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Tegen de demon zouden wij dan de heilige moeten plaatsen.</seg></s> <s n="149.3"><seg n="149.3.1">Wij zouden de incarnatie,</seg> <seg n="149.3.2">de vleeswording van Christus,</seg> <seg n="149.3.3">zich moeten laten voortzetten.</seg></s> <s n="149.4"><seg n="149.4.1">Hij zou de aanvoerder worden van een leger van halve christussen en zijn naam zou niet meer de énige zijn,</seg> <seg n="149.4.2">die onder de hemel genoemd wordt,</seg> <seg n="149.4.3">waardoor wij kunnen zalig worden,</seg> <seg n="149.4.4">maar daar zouden vele zulke namen komen,</seg> <seg n="149.4.5">die wij voor God konden noemen.</seg></s> <s n="149.5"><seg n="149.5.1">Wanneer wij ons hulpeloos gevoelen tegenover totalitaire machten,</seg> <seg n="149.5.2">waarbij alles in een demonische hiërarchie staat opgesteld,</seg> <seg n="149.5.3">dan is de verzoeking groot om God niet te bidden,</seg> <seg n="149.5.4">ons van de boze te willen verlossen,</seg> <seg n="149.5.5">maar om deze formatie over te nemen;</seg> <seg n="149.5.6">althans sommige partijen daarvan,</seg> <seg n="149.5.7">om zo tegenover iedere stelling iets gelijksoortigs te kunnen plaatsen.</seg></s> <s n="149.6"><seg n="149.6.1">Daarmee schijnt men een kans te krijgen staande te blijven in de boze dag (Ef. 6 : 13).</seg></s> <s n="149.7"><seg n="149.7.1">Omdat de kerk ook een aardse gestalte heeft,</seg> <seg n="149.7.2">is dit voor haar steeds een verlokking geweest.</seg></s> <s n="149.8"><seg n="149.8.1">In de tijd van de uitbreiding der christelijke kerk in het Romeinse rijk,</seg> <seg n="149.8.2">bestond het heidendom in de vorm van zulk een hiërarchische demonie.</seg></s> <s n="149.9"><seg n="149.9.1">De kerk is toen aan de bovenbedoelde verzoeking niet geheel ontkomen.</seg></s> <s n="149.10"><seg n="149.10.1">Rome ziet de heiliging van de zondaar als een verheffing boven de menselijke natuur,</seg> <seg n="149.10.2">een zekere vergoddelijking.</seg></s> <s n="149.11"><seg n="149.11.1">Zaligheid is ene trap,</seg> <seg n="149.11.2">heiligheid een andere.</seg></s></p>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">Thans komt de verzoeking opnieuw tot ons.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">Het is nu voor ons niet meer alleen een vraag uit de zestiende eeuw,</seg> <seg n="150.2.2">waarvan de nagalm ons nog bereikt in een vraag en antwoord uit een oud leerboek,</seg> <seg n="150.2.3">maar het gaat nu en heden ten dage om onze zaligheid,</seg> <seg n="150.2.4">om ons heil,</seg> <seg n="150.2.5">om onze toekomst en die van de kerk,</seg> <seg n="150.2.6">en om de komst van Gods koninkrijk.</seg></s> <s n="150.3"><seg n="150.3.1">Het is voor Rome opnieuw een vraag,</seg> <seg n="150.3.2">evengoed als voor ons.</seg></s> <s n="150.4"><seg n="150.4.1">Maar voor ons is het door de nabijheid en de macht van Rome een dubbele verzoeking.</seg></s> <s n="150.5"><seg n="150.5.1">De macht ener totalitaire organisatie<pb n="475" ed="VW"/> en de mogelijkheid om te vertrouwen op en te geloven aan de bescherming en de voorbede van heiligen,</seg> <seg n="150.5.2">die geacht worden dichter bij God te zijn dan wijzelf,</seg> <seg n="150.5.3">oefent op de zielen een sterke aantrekkingskracht.</seg></s> <s n="150.6"><seg n="150.6.1">Zij vinden het angstig maar die éne naam te kennen,</seg> <seg n="150.6.2">die éne Jezus tot hun Zaligmaker te hebben en voelen zich niet zeker van hun heil,</seg> <seg n="150.6.3">als daar niets bij en tussen komt.</seg></s> <s n="150.7"><seg n="150.7.1">De hedendaagse machtscomplexen hebben een ongoddelijk en toch bovenmenselijk karakter,</seg> <seg n="150.7.2">zoals de wetenschap dat in onze dagen ook heeft.</seg></s> <s n="150.8"><seg n="150.8.1">Het schijnt een onbegonnen en een nutteloos werk daartegenover slechts de naam <hi rend="italic">Jezus</hi> te stellen.</seg></s> <s n="150.9"><seg n="150.9.1">Wanneer het zal gaan om Rijk tegen rijk,</seg> <seg n="150.9.2">een burgerschap der heiligen tegen een aardse politiek;</seg> <seg n="150.9.3">als de dingen,</seg> <seg n="150.9.4">waarom het gaat,</seg> <seg n="150.9.5">waarheid of leugen,</seg> <seg n="150.9.6">macht of recht,</seg> <seg n="150.9.7">oorlog of vrede de zorg om de eigen zaligheid verre te boven en te buiten gaat,</seg> <seg n="150.9.8">ligt het dan niet voor de hand dat de christenen zich samenvoegen in een verband,</seg> <seg n="150.9.9">dat in de oudheid van een hiërarchische demonie is afgekeken en in onze tijd daaraan weer tot voorbeeld heeft gestaan?</seg></s> <s n="150.10"><seg n="150.10.1">Zullen wij niet dat gezag,</seg> <seg n="150.10.2">dat het hoogste is en,</seg> <seg n="150.10.3">zoals onze koningin het in haar kerstrede van 1948 zeide,</seg> <seg n="150.10.4">het diepst doordringt,</seg> <seg n="150.10.5">het gezag van Gods koninkrijk,</seg> <seg n="150.10.6">waarin het nederste wordt <choice><sic>itverkoren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uitverkoren</corr></choice>,</seg> <seg n="150.10.7">laten varen,</seg> <seg n="150.10.8">en ons vertrouwen gaan stellen op 'overheden',</seg> <seg n="150.10.9">die dichterbij zijn en toch ook boven onze natuur?</seg></s></p>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Daartegen komt nu ons leerboek in antw. 30 in verzet.</seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">De naam Jezus is exclusief.</seg></s> <s n="151.3"><seg n="151.3.1">Hij is door God uitverkoren om gedragen te worden door zijn Zoon,</seg> <seg n="151.3.2">die Hij in de wereld heeft gezonden.</seg></s> <s n="151.4"><seg n="151.4.1">En juist deze uitverkiezing maakt al het andere klein.</seg></s> <s n="151.5"><seg n="151.5.1">Wanneer wij daarnaast of daartegenover andere namen en machten laten opkomen,</seg> <seg n="151.5.2">verdonkeren wij de glorie van de naam <hi rend="italic">Jezus.</hi></seg></s> <s n="151.6"><seg n="151.6.1">Op zijn predestinatie,</seg> <seg n="151.6.2">zijn bestemming tot Zaligmaker,</seg> <seg n="151.6.3">komt alles aan.</seg></s> <s n="151.7"><seg n="151.7.1">Wanneer het God behaagt,</seg> <seg n="151.7.2">de troon van zijn koninkrijk te bevestigen op zulk een nederige wijze en wanneer Hij dat de beste politiek acht voor zijn regering,</seg> <seg n="151.7.3">dan mogen wij niet wijzer zijn dan Hij.</seg></s> <s n="151.8"><seg n="151.8.1">Nu Jezus onze Heer is,</seg> <seg n="151.8.2">worden wij het meest regelrecht door God zelf geregeerd,</seg> <seg n="151.8.3">zonder dat andere machten zich daartussen kunnen dringen.</seg></s> <s n="151.9"><seg n="151.9.1">En nu het Woord vlees geworden is,</seg> <seg n="151.9.2">komt God door Jezus nader tot ons dan langs elke andere weg.</seg></s> <s n="151.10"><seg n="151.10.1">De vernietiging van het Woord door het aannemen van de naam Jezus en de vernedering van Jezus in het lijden en de dood (Fil. 2 : 4-1 1) zijn de machtigste instrumenten,</seg> <seg n="151.10.2">waardoor de wereld overwonnen kan worden en het geloof daarin is de kracht,</seg> <seg n="151.10.3">die God daarvoor oproept (1 Joh. 5 : 4).</seg></s> <s n="151.11"><seg n="151.11.1">Niet de naam van Jezus laat zich meedelen,</seg> <seg n="151.11.2">zodat wij ons daarmee zouden kunnen sieren.</seg></s> <s n="151.12"><seg n="151.12.1">En niet de vleeswording van het Woord in Jezus laat zich voortzetten in de zgn. 'heiligen',</seg> <seg n="151.12.2">zodat zij meer van de goddelijke natuur zouden hebben dan de andere mensen.</seg></s> <s n="151.13"><seg n="151.13.1">Deze dingen kunnen slechts éénmaal geschieden.</seg></s> <s n="151.14"><seg n="151.14.1">Alleen de predestinatie,</seg> <seg n="151.14.2">de goddelijke verkiezing,</seg> <seg n="151.14.3">kan in Jezus Christus ook de gelovigen omvatten en ook individueel aan hen vastgemaakt worden (2 Petr. 1 : 10),</seg> <seg n="151.14.4">omdat God deze niet uit handen geeft <pb n="476" ed="VW"/>en het een vrije keuze blijft.</seg></s> <s n="151.15"><seg n="151.15.1">Degenen die Jezus de zijnen noemt,</seg> <seg n="151.15.2">zijn Hem door de Vader gegeven (Joh. 17 : 6).</seg></s><choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41"/></choice></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Zondag 12</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="153.1"><seg n="153.1.1">Vraag 31:</seg> <seg n="153.1.2">Waarom is Hij Christus,</seg> <seg n="153.1.3">dat is Gezalfde,</seg> <seg n="153.1.4">genaamd?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="154.1"><seg n="154.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="154.1.2">Omdat Hij van God de Vader verordineerd is en met de Heilige Geest gezalfd tot onze hoogste Profeet en Leraar,</seg> <seg n="154.1.3">die ons de verborgen raad en wil Gods van onze verlossing volkomen geopenbaard heeft;</seg> <seg n="154.1.4">en tot onze enige Hogepriester,</seg> <seg n="154.1.5">die ons met de enige offerande zijns lichaams verlost heeft en voor ons met zijn voorbidding steeds tussentreedt bij de Vader;</seg> <seg n="154.1.6">en tot onze eeuwige Koning,</seg> <seg n="154.1.7">die ons met zijn Woord en Geest regeert en ons bij de verworven verlossing beschut en behoudt.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="155.1"><seg n="155.1.1">Vraag 32:</seg> <seg n="155.1.2">Maar waarom wordt gij een christen genaamd?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="156.1.2">Omdat ik door het geloof een lidmaat van Christus en alzo zijner zalving deelachtig ben,</seg> <seg n="156.1.3">opdat ik zijn naam belijde en mijzelf tot een levend dankoffer hem offere en met een vrije en goede consciëntie in dit leven tegen de zonde en de duivel strijde en hiernamaals in eeuwigheid met Hem over alle schepselen regere.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Wij moeten thans spreken,</seg> <seg n="157.1.2">niet meer over de eigennaam van Jezus,</seg> <seg n="157.1.3">maar over zijn ambtsnaam.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">Er wordt nu gevraagd,</seg> <seg n="157.2.2">waarom Hij <hi rend="italic">Christus heet.</hi></seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">Daarmee wordt gevraagd naar het werk,</seg> <seg n="157.3.2">waartoe de Vader Hem bestemd heeft,</seg> <seg n="157.3.3">verordineerd zegt de Heidelbergse catechismus;</seg> <seg n="157.3.4">en waartoe Hij Hem opdracht heeft gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Het is hier de plaats om allereerst iets te zeggen over wat een ambt is.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">In ons kerkelijk leven en in onze theologie maken wij gewoonlijk onderscheid tussen ambten en diensten.</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">Ook in de kerkorde,</seg> <seg n="158.3.2">die thans in behandeling is,</seg> <seg n="158.3.3">worden zij onderscheiden.</seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">Toch komt men daar van verschillende zijden tegen op met het argument,</seg> <seg n="158.4.2">dat 'ambt' vroeger alle soorten van dienst betekende,</seg> <seg n="158.4.3">ook nog wel in de tijd der Hervorming.</seg></s> <s n="158.5"><seg n="158.5.1">Dit is ongetwijfeld juist.</seg></s> <s n="158.6"><seg n="158.6.1">- Het woord is ontstaan uit 'ambacht'.</seg></s> <s n="158.7"><seg n="158.7.1">Dat laatste werd in de middeleeuwen voor alle diensten gebruikt,</seg> <seg n="158.7.2">zowel hogere als lagere.</seg></s> <s n="158.8"><seg n="158.8.1">Zelfs de keizerlijke waardigheid heette wel eens ambacht.</seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Toen nu naast 'ambacht' door samentrekking 'ambt' ontstond,</seg> <seg n="159.1.2">is men van lieverlede het eerste voor de lagere,</seg> <seg n="159.1.3">het laatste voor de hogere diensten gaan gebruiken.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Voor kerkelijke diensten raakte 'ambacht' geheel in onbruik en zo bleef in de kerkelijke taal het woord 'ambt' alleen beschikbaar voor de meest gevestigde kerkelijke diensten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <pb n="477" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="159.3"><seg n="159.3.1">Daarbij komt dan nog,</seg> <seg n="159.3.2">dat voor de ambten in de kerk een wettige roeping of verkiezing wordt gevorderd,</seg> <seg n="159.3.3">die geacht wordt van Godswege te zijn geschied,</seg> <seg n="159.3.4">als zij heeft plaats gehad.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Daarom kan de kerk de onderscheiding van ambten en diensten moeilijk ontberen.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">Want ook wanneer roeping en verkiezing ook een verborgene en innerlijke kunnen zijn en sommige diensten in verband daarmee in historische en praktische betekenis soms ver boven de gewone ambten kunnen uitgaan,</seg> <seg n="159.5.2">dan moet de orde van de dienst toch door deze onderscheiding gehandhaafd blijven.</seg></s></p>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Deze orde nu vindt haar grond in de ambtelijke vervulling van Jezus' verlossingswerk.</seg></s> <s n="160.2"><seg n="160.2.1">Het is nl. niet zo,</seg> <seg n="160.2.2">dat Jezus op aarde gekomen is en dat Hij nu het werken van de zaligheid van zondaren tot stand gebracht zou hebben door aan de zijnen een vermenging van de goddelijke en de menselijke natuur mee te delen.</seg></s> <s n="160.3"><seg n="160.3.1">Ook wanneer Hij spreekt van de wijnstok en de ranken (Joh. 15),</seg> <seg n="160.3.2">dan is dat niet zijn bedoeling.</seg></s> <s n="160.4"><seg n="160.4.1">De menselijke natuur heeft Hij aangenomen om daarin zijn werk te volbrengen.</seg></s> <s n="160.5"><seg n="160.5.1">En dat heeft Hem aan het kruis gebracht.</seg></s> <s n="160.6"><seg n="160.6.1">Dat was nodig voor zijn middelaarswerk.</seg></s> <s n="160.7"><seg n="160.7.1">Aan die natuur,</seg> <seg n="160.7.2">ontvangen van de Heilige Geest en geboren uit de maagd Maria,</seg> <seg n="160.7.3">kunnen wij geen deel hebben.</seg></s> <s n="160.8"><seg n="160.8.1">En aan zijn goddelijke natuur,</seg> <seg n="160.8.2">zijn Zoonschap van nature,</seg> <seg n="160.8.3">evenmin.</seg></s> <s n="160.9"><seg n="160.9.1">Wij kunnen slechts aangenomen kinderen van God worden.</seg></s> <s n="160.10"><seg n="160.10.1">Christus' persoon,</seg> <seg n="160.10.2">waarin deze naturen onvermengd aanwezig zijn,</seg> <seg n="160.10.3">blijft dus voor ons onmededeelbaar.</seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">Zijn vernedering en verhoging zijn dat in strikte zin ook.</seg></s> <s n="161.2"><seg n="161.2.1">Wij kunnen de vernedering van Christus,</seg> <seg n="161.2.2">van Gode-evengelijkheid tot godverlatenheid,</seg> <seg n="161.2.3">niet meemaken en wij kunnen evenmin het plaatsbekledende van zijn opstanding en van zijn zitten ter rechterhand Gods navolgen en ons iets daarvan laten mededelen.</seg></s> <s n="161.3"><seg n="161.3.1">De vrucht daarvan is voor ons;</seg> <seg n="161.3.2">het 'nut',</seg> <seg n="161.3.3">zoals de Heid. Cat. het telkens noemt.</seg></s> <s n="161.4"><seg n="161.4.1">Hij werd veroordeeld,</seg> <seg n="161.4.2">zegt ons <choice><sic>avondrnaalsformulier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">avondmaalsformulier</corr></choice>,</seg> <seg n="161.4.3">"opdat wij voor het gericht Gods zouden vrijgesproken worden".</seg></s> <s n="161.5"><seg n="161.5.1">Hier heersen de tegendelen en niet de delen.</seg></s> <s n="161.6"><seg n="161.6.1">De oordelen Gods maken hier onderscheid.</seg></s> <s n="161.7"><seg n="161.7.1">Dit zijn werken van Christus,</seg> <seg n="161.7.2">die wij niet kunnen navolgen.</seg></s></p>
<p><s n="162.1"><seg n="162.1.1">In beide opzichten,</seg> <seg n="162.1.2">zowel wat het deelhebben aan de goddelijke natuur betreft,</seg> <seg n="162.1.3">als ten opzichte van de mystieke vereniging met de vernederde en verhoogde Christus,</seg> <seg n="162.1.4">gaat Rome over de grens,</seg> <seg n="162.1.5">die God in zijn Raad en in zijn Woord getrokken heeft.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">Onze natuur wordt niet vergoddelijkt en wij zijn niet bestemd de stigmatisatie te ontvangen of in een gemeenschap met de opgestane Heer te leven,</seg> <seg n="162.2.2">die de aardse huwelijksliefde vervangt.</seg></s></p>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">Daarom is het niet toevallig dat het drievoudig ambt van de Zaligmaker in de kerk pas bij de Reformatie duidelijk beleden wordt.</seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">In de oude kerk was er meestal slechts sprake van twee ambten,</seg> <seg n="163.2.2">het priesterlijke en het koninklijke.</seg></s> <s n="163.3"><seg n="163.3.1">Ook Thomas Aquinas,</seg> <seg n="163.3.2">de grote kerkleraar der middeleeuwen,</seg> <seg n="163.3.3">is op dit punt nog niet helder en scherp.</seg></s> <s n="163.4"><seg n="163.4.1">Calvijn echter heeft sedert 1545 voor het eerst het profetisch ambt duidelijk aan de beide andere toegevoegd en de <pb n="478" ed="VW"/>betekenis van deze leer voor ons geloofsleven ontvouwd.</seg></s> <s n="163.5"><seg n="163.5.1">- Dit hangt onmiddellijk samen met de duidelijke onderscheiding tussen naturen en ambten,</seg> <seg n="163.5.2">die de hervormers maken.</seg></s> <s n="163.6"><seg n="163.6.1">Ook Luther en Melanchton,</seg> <seg n="163.6.2">die aanvankelijk bij het tweevoudig ambt blijven staan,</seg> <seg n="163.6.3">weten op dit punt toch reeds duidelijk bescheid.</seg></s> <s n="163.7"><seg n="163.7.1">Zij wijzen er soms op,</seg> <seg n="163.7.2">dat de naturen van Christus ons niets aangaan,</seg> <seg n="163.7.3">maar dat het aankomt op zijn werk.</seg></s> <s n="163.8"><seg n="163.8.1">Zij willen daarmee niet zeggen,</seg> <seg n="163.8.2">zoals de moderne vertolkers van hun geschriften wel hebben gewild,</seg> <seg n="163.8.3">dat zij de oudchristelijke leer van de beide naturen van Christus zouden minachten,</seg> <seg n="163.8.4">maar zij bedoelen dat de ambten ons veel nader staan en wij daarbij meer onmiddellijk betrokken zijn en er in kunnen delen.</seg></s> <s n="163.9"><seg n="163.9.1">- Zolang wij blijven staan bij het priesterlijk en het koninklijk ambt,</seg> <seg n="163.9.2">staat deze tweevoudige onderscheiding toch eigenlijk nog gelijk met die tussen de beide zgn. <hi rend="italic">staten</hi> van Christus,</seg> <seg n="163.9.3">de vernedering en de verhoging.</seg></s> <s n="163.10"><seg n="163.10.1">Als priester vernedert de Heer zich en geeft zich voor ons over;</seg> <seg n="163.10.2">als koning wordt Hij verhoogd en regeert Hij ons.</seg></s> <s n="163.11"><seg n="163.11.1">Deze beide 'staten' volgen dan ook op elkaar;</seg> <seg n="163.11.2">zij vertolken de gang van het Evangelie,</seg> <seg n="163.11.3">historisch.</seg></s> <s n="163.12"><seg n="163.12.1">Bij de drie ambten kan dat niet het geval zijn;</seg> <seg n="163.12.2">zij doordringen elkaar veel meer en voorzover zij gescheiden zijn,</seg> <seg n="163.12.3">zijn zij toch van den beginne af alle drie aanwezig en blijven dat tot het einde.</seg></s> <s n="163.13"><seg n="163.13.1">- Bij de beide staten worden de beide naturen van Jezus meer op elkaar betrokken.</seg></s> <s n="163.14"><seg n="163.14.1">In de vernedering wordt God mens;</seg> <seg n="163.14.2">in de verhoging wordt de mens Jezus vergoddelijkt.</seg></s> <s n="163.15"><seg n="163.15.1">Hier kan men niet van ambten spreken.</seg></s> <s n="163.16"><seg n="163.16.1">In deze staten kunnen wij ook niet delen;</seg> <seg n="163.16.2">althans niet in de strenge zin van dat woord.</seg></s> <s n="163.17"><seg n="163.17.1">Alleen mystisch,</seg> <seg n="163.17.2">zoals Paulus zegt dat wij met Christus gekruisigd worden (Gal. 2 : 20) en met Hem opstaan (Rom. 6 : 5).</seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Wanneer het drievoudig ambt van Jezus nu beleden wordt,</seg> <seg n="164.1.2">dan wordt inderdaad ook meer afstand genomen van zijn naturen,</seg> <seg n="164.1.3">maar ook van zijn staten.</seg></s> <s n="164.2"><seg n="164.2.1">Wij belijden niet,</seg> <seg n="164.2.2">zoals de roomsen dat doen,</seg> <seg n="164.2.3">een zekere vergoddelijking van onze natuur in het werk der verlossing.</seg></s> <s n="164.3"><seg n="164.3.1">Wij zoeken Hem zijn vernedering niet na te doen in een opzettelijke,</seg> <seg n="164.3.2">bij de roomsen soms ver doorgevoerde kruisiging des vleses;</seg> <seg n="164.3.3">een ascese,</seg> <seg n="164.3.4">die gaan kan tot de grenzen van een vernietiging van het menselijke.</seg></s> <s n="164.4"><seg n="164.4.1">Ook trachten wij zijn verhoging niet zelf te bereiken door ons daartoe in mystische oefeningen te werpen.</seg></s> <s n="164.5"><seg n="164.5.1">Dit loopt uit op een dalen en klimmen langs de ladder van een kosmische mystiek,</seg> <seg n="164.5.2">zoals de neoplatonisten die oefenden in het begin van onze jaartelling.</seg></s> <s n="164.6"><seg n="164.6.1">Luther heeft zeer terecht gezegd dat wij sommige werken van Jezus niet kunnen navolgen.</seg></s></p>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Met het oog op dit alles heeft de klare belijdenis van Jezus' drievoudig ambt,</seg> <seg n="165.1.2">zoals die na de Reformatie,</seg> <seg n="165.1.3">vooral op het voetspoor van Calvijn,</seg> <seg n="165.1.4">wordt gevonden,</seg> <seg n="165.1.5">grote betekenis.</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Dat is niet maar alleen een kwestie van leerstellige aard,</seg> <seg n="165.2.2">maar het werkt diep door in het geloofsleven en in de daardoor geschapen levensvormen.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">Jezus is de middelaar Gods en der <pb n="479" ed="VW"/>mensen (1 Tim. 2 : 5).</seg></s> <s n="165.4"><seg n="165.4.1">Hij is dit niet als een tussenliggende natuur,</seg> <seg n="165.4.2">lager dan die van God en hoger dan die van de mensen,</seg> <seg n="165.4.3">waarin wij God zouden kunnen ontmoeten.</seg></s> <s n="165.5"><seg n="165.5.1">De kerk leert terecht dat beide naturen ook in Hem onvermengd blijven.</seg></s> <s n="165.6"><seg n="165.6.1">- Hij is de middelaar,</seg> <seg n="165.6.2">omdat Hij een werk heeft te doen,</seg> <seg n="165.6.3">dat Hem door God is opgedragen.</seg></s> <s n="165.7"><seg n="165.7.1">Dit is de meest naar ons toegekeerde zijde van God.</seg></s> <s n="165.8"><seg n="165.8.1">Daartoe is Hij mens geworden.</seg></s> <s n="165.9"><seg n="165.9.1">Men mag dat laatste niet weer verduisteren door er op te wijzen,</seg> <seg n="165.9.2">dat het Woord van eeuwigheid ook reeds profeet,</seg> <seg n="165.9.3">priester en koning was,</seg> <seg n="165.9.4">omdat deze functies anders niet konden voorkomen bij de mensen,</seg> <seg n="165.9.5">die naar zijn beeld geschapen zijn.</seg></s> <s n="165.10"><seg n="165.10.1">Hier gaat het over de ambten,</seg> <seg n="165.10.2">die aan de mens Jezus zijn opgedragen.</seg></s></p>
<p><s n="166.1"><seg n="166.1.1">Als zodanig had men Hem 'eeuwen lang' verwacht.</seg></s> <s n="166.2"><seg n="166.2.1">Het volk Israël heeft lang uitgezien naar de komst van de Messias.</seg></s> <s n="166.3"><seg n="166.3.1">Wel is die verwachting er al van den beginne,</seg> <seg n="166.3.2">volgens de bijbel,</seg> <seg n="166.3.3">en komt zij als verlangen ook bij de heidenen voor.</seg></s> <s n="166.4"><seg n="166.4.1">Maar onder Israël is zij,</seg> <seg n="166.4.2">bij de profeten en in de psalmen,</seg> <seg n="166.4.3">gekomen tot het ontwerpen van een beeld,</seg> <seg n="166.4.4">waaruit Jezus de plichten van zijn ambt heeft saamgelezen.</seg></s></p>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">Allereerst behoort daartoe wat het Oude Testament reeds bij oppervlakkige lezing te zien geeft:</seg> <seg n="167.1.2">de aanwezigheid in Israël van profeten,</seg> <seg n="167.1.3">priesters en koningen.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">Door hen handelt God met zijn volk.</seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">Ieder bijbellezer kent vele hunner namen.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">Zij zijn met de geschiedenis van dit volk zo saamgeweven,</seg> <seg n="167.4.2">dat men zou kunnen zeggen,</seg> <seg n="167.4.3">dat hun lotgevallen die historie uitmaken.</seg></s> <s n="167.5"><seg n="167.5.1">- Zij hebben ook geen van drieën iets bovennatuurlijks,</seg> <seg n="167.5.2">zoals dat bij andere volkeren wel het geval is.</seg></s> <s n="167.6"><seg n="167.6.1">Goddelijke eer wordt hun niet toegebracht;</seg> <seg n="167.6.2">zij doen wel het werk Gods en worden daartoe geroepen of gezalfd.</seg></s> <s n="167.7"><seg n="167.7.1">Dit is het karakter van hun middelaarschap.</seg></s> <s n="167.8"><seg n="167.8.1">Het zijn geen tussenwezens;</seg> <seg n="167.8.2">er is niets demonisch aan hen.</seg></s> <s n="167.9"><seg n="167.9.1">Maw. niet hun natuur,</seg> <seg n="167.9.2">maar hun ambt onderscheidt hen van andere mensen.</seg></s> <s n="167.10"><seg n="167.10.1">Maar ten opzichte van dat ambt moest er dan ook een duidelijke aanwijzing zijn,</seg> <seg n="167.10.2">dat God hen daartoe verordineerd had.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">Zo hadden dan reeds in het Oude Testament de profeten,</seg> <seg n="168.1.2">priesters en koningen van Godswege opdrachten,</seg> <seg n="168.1.3">die in het ambt van de Gezalfde,</seg> <seg n="168.1.4">de Messias,</seg> <seg n="168.1.5">de Christus,</seg> <seg n="168.1.6">worden saamgevat.</seg></s> <s n="168.2"><seg n="168.2.1">De Christus treedt geheel in het mensenleven in en vervult daarin,</seg> <seg n="168.2.2">wat God stuksgewijze reeds vroeger aan anderen had opgedragen.</seg></s> <s n="168.3"><seg n="168.3.1">En ook na zijn aardse verschijning gaat de uitoefening van zijn ambten door,</seg> <seg n="168.3.2">ook in de christenen,</seg> <seg n="168.3.3">zoals de tweede vraag met antwoord van deze Zondag ons leren.</seg></s> <s n="168.4"><seg n="168.4.1">- Wij hebben reeds gezien,</seg> <seg n="168.4.2">dat dit van de menswording en van de vernedering en de verhoging niet geldt.</seg></s> <s n="168.5"><seg n="168.5.1">Daarom is het ook niet juist om de uitoefening van de drie ambten te vergelijken met de drie functies van het menselijk wezen:</seg> <seg n="168.5.2">kennen,</seg> <seg n="168.5.3">zich-geven en regeren,</seg> <seg n="168.5.4">zoals Bavinck doet in zijn dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="168.6"><seg n="168.6.1">Of zoals hij het kort zegt:</seg> <seg n="168.6.2">het hoofd,</seg> <seg n="168.6.3">het hart,</seg> <seg n="168.6.4">de hand. Daarbij wordt dan weer te veel op de natuur teruggegrepen.</seg></s><pb n="480" ed="VW"/> <s n="168.7"><seg n="168.7.1">En dat moet bij een beschouwing van de drie ambten van de Christus juist vermeden worden.</seg></s> <s n="168.8"><seg n="168.8.1">De bijbel kan ons daarvoor reeds dadelijk waarschuwen,</seg> <seg n="168.8.2">als hij de profeet niet het hoofd,</seg> <seg n="168.8.3">het verstand van God noemt,</seg> <seg n="168.8.4">maar 'de mond' van God (Ex. 4 : 16).</seg></s> <s n="168.9"><seg n="168.9.1">Daardoor wordt de hele reeks uit de natuur naar de geschiedenis verschoven.</seg></s></p>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1">Wanneer wij dan vragen,</seg> <seg n="169.1.2">waar deze drie ambten dan wél uit genomen zijn,</seg> <seg n="169.1.3">dan moet het antwoord luiden:</seg> <seg n="169.1.4">uit de theocratie,</seg> <seg n="169.1.5">het koninkrijk Gods in deze zondige wereld.</seg></s> <s n="169.2"><seg n="169.2.1">Dit koninkrijk trad aanvankelijk en bij voorafschaduwing in de verschijning bij het volk Israël en het is bij de vleeswording des Woords 'nabij' gekomen.</seg></s> <s n="169.3"><seg n="169.3.1">Door de inplanting in dit koninkrijk worden het karakter en de uitoefening van deze ambten bepaald.</seg></s> <s n="169.4"><seg n="169.4.1">Op dit verband van koninkrijk en ambt heb ik boven reeds telkens gewezen.</seg></s> <s n="169.5"><seg n="169.5.1">Hier is het dan de plaats om in verband daarmee en op grond daarvan de aard van elk dezer drie aan te duiden.</seg></s></p>
<p><s n="170.1"><seg n="170.1.1">Daarbij moet voorop staan,</seg> <seg n="170.1.2">dat de Christus deze ambten op zich genomen heeft,</seg> <seg n="170.1.3">nadat Hij mens geworden is en dat Hij gekomen is om ze op zich te nemen als Zaligmaker.</seg></s> <s n="170.2"><seg n="170.2.1">Daarmee staan ze midden in de noden en ellenden van een gevallen wereld.</seg></s> <s n="170.3"><seg n="170.3.1">Daarom passen hier geen bespiegelingen over de natuur van de Logos,</seg> <seg n="170.3.2">het Woord,</seg> <seg n="170.3.3">althans niet naar de zijde van zijn eeuwige existentie.</seg></s> <s n="170.4"><seg n="170.4.1">Alleen voor zover dit Woord,</seg> <seg n="170.4.2">zoals in het evangelie van Johannes,</seg> <seg n="170.4.3">in deze mens Jezus in de verschijning treedt,</seg> <seg n="170.4.4">kan het ook hier in de oefening des geloofs betrokken worden.</seg></s> <s n="170.5"><seg n="170.5.1">Omdat deze mens Jezus alleen "uit kracht zijner Godheid" (antw. 17) deze ambten kon vervullen.</seg></s> <s n="170.6"><seg n="170.6.1">Maar overigens valt bij het middelaarswerk en bij deze ambtsvervulling alle nadruk op de menselijke zijde van Jezus' werk.</seg></s> <s n="170.7"><seg n="170.7.1">Hij vervult deze roeping als onze plaatsbekleder.</seg></s></p>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1">Dat deze ambten worden vervuld in een gevallen wereld;</seg> <seg n="171.1.2">dat zij de organen zijn van het nabij-gekomen Koninkrijk der hemelen;</seg> <seg n="171.1.3">dat het maw. messiaanse ambten zijn en dat zij niet in de schepping maar in de herschepping hun grond hebben,</seg> <seg n="171.1.4">komt al dadelijk heel duidelijk uit bij wat de Heid. Cat. zegt van Jezus' profetie.</seg></s> <s n="171.2"><seg n="171.2.1">Hij is gezalfd "tot onze hoogste profeet en leraar,</seg> <seg n="171.2.2">die ons de verborgen raad en wil Gods van onze verlossing volkomen geopenbaard heeft".</seg></s> <s n="171.3"><seg n="171.3.1">Daarmee staat Jezus dan in de rij der profeten,</seg> <seg n="171.3.2">waardoor "God voortijds en op velerlei wijze tot de vaderen gesproken heeft" (Hebr. 1 : 1).</seg></s> <s n="171.4"><seg n="171.4.1">Maar Hij is de hoogste en Hij heeft ook boven de profeten een uitnemender naam geërfd,</seg> <seg n="171.4.2">zoals ook boven de engelen (Hebr. 1 : 4).</seg></s> <s n="171.5"><seg n="171.5.1">Want de schrijver van de Brief aan de Hebreeën noemt Hem op de eerst aangehaalde plaats niet profeet,</seg> <seg n="171.5.2">maar Zoon.</seg></s> <s n="171.6"><seg n="171.6.1">- Bovendien ligt in dat 'hoogste' opgesloten,</seg> <seg n="171.6.2">dat na Jezus geen profeet van het Godsrijk meer komen zal.</seg></s> <s n="171.7"><seg n="171.7.1">Het is nu zo nabijgekomen dat de profetie overbodig wordt.</seg></s> <s n="171.8"><seg n="171.8.1">Nu de verborgen raad en wil Gods van onze verlossing volkomen geopenbaard <pb n="481" ed="VW"/>is,</seg> <seg n="171.8.2">is er voor een latere profeet geen plaats meer.</seg></s> <s n="171.9"><seg n="171.9.1">Nu zullen er apostelen moeten worden uitgezonden.</seg></s> <s n="171.10"><seg n="171.10.1">- Dit is alleen te verstaan van het koninkrijk uit.</seg></s> <s n="171.11"><seg n="171.11.1">Als de profetie een openbaring was van Gods verstand,</seg> <seg n="171.11.2">als zij in de schepping gegrond was,</seg> <seg n="171.11.3">dan valt niet in te zien,</seg> <seg n="171.11.4">waarom zij zou moeten ophouden.</seg></s> <s n="171.12"><seg n="171.12.1">Nu dat wel het geval is,</seg> <seg n="171.12.2">blijkt daaruit,</seg> <seg n="171.12.3">dat de zaak heel anders staat.</seg></s></p>
<p><s n="172.1"><seg n="172.1.1">De profetie openbaart <hi rend="italic">niet in het algemeen</hi> Gods raad en wil;</seg> <seg n="172.1.2">zij is geen filosofie van de geest.</seg></s> <s n="172.2"><seg n="172.2.1">Het is geen extase,</seg> <seg n="172.2.2">geen mystiek,</seg> <seg n="172.2.3">waardoor de nietige mens in de zevende hemel zou worden opgetrokken of een inzicht zou krijgen in Gods afgrondelijkheid,</seg> <seg n="172.2.4">door nederdaling (Rom. 10 : 7).</seg></s> <s n="172.3"><seg n="172.3.1">Het is de raad Gods van onze verlossing en die wordt vervuld en geopenbaard tegelijk door de menswording van de Zoon.</seg></s> <s n="172.4"><seg n="172.4.1">Dan komt het woord 'nabij u',</seg> <seg n="172.4.2">zoals Paulus het noemt in de laatst aangehaalde plaats.</seg></s> <s n="172.5"><seg n="172.5.1">- Daarom heet de profeet de mond Gods (Ex. 4: 16).</seg></s> <s n="172.6"><seg n="172.6.1">Het zien,</seg> <seg n="172.6.2">het schouwen is een hemelse werkzaamheid.</seg></s> <s n="172.7"><seg n="172.7.1">Zij wordt uitgeoefend als het volmaakte zal gekomen zijn (1 Kor. 13 : 10).</seg></s> <s n="172.8"><seg n="172.8.1">Nu kennen wij ten dele en</seg> <seg n="172.8.2">- zo staat er bij</seg> <seg n="172.8.3">- wij profeteren ten dele (:</seg> <seg n="172.8.4">8).</seg></s> <s n="172.9"><seg n="172.9.1">Dit geschiedt door het woord;</seg> <seg n="172.9.2">door het belijden met de mond (Rom. 10 : 10).</seg></s> <s n="172.10"><seg n="172.10.1">Door dat belijden</seg> <seg n="172.10.2">- zegt Paulus</seg> <seg n="172.10.3">- zijn wij hier zalig,</seg> <seg n="172.10.4">niet door het zien.</seg></s> <s n="172.11"><seg n="172.11.1">En de Zaligmaker,</seg> <seg n="172.11.2">Jezus,</seg> <seg n="172.11.3">heeft dit profetisch ambt op zich genomen.</seg></s> <s n="172.12"><seg n="172.12.1">Een ambt,</seg> <seg n="172.12.2">waarbij Hij geheel en volkomen de mond Gods wordt,</seg> <seg n="172.12.3">zodat zijn profetie Evangelie mag heten.</seg></s> <s n="172.13"><seg n="172.13.1">Een mond die zo duidelijk spreekt,</seg> <seg n="172.13.2">dat ook de doven horen.</seg></s> <s n="172.14"><seg n="172.14.1">En zo nabij,</seg> <seg n="172.14.2">dat,</seg> <seg n="172.14.3">door de Heilige Geest,</seg> <seg n="172.14.4">het woord in onze mond en ons hart is (Rom. 10 : 8).</seg></s></p>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1">Dit Evangelie is dan de volle openbaring van Gods verborgen raad en wil van onze verlossing.</seg></s> <s n="173.2"><seg n="173.2.1">Het Evangelie is niet iets dat de profeten vooraf geheel konden bekend maken.</seg></s> <s n="173.3"><seg n="173.3.1">Het is geen waarheid die te voren al duidelijk en klaar geweten kon worden,</seg> <seg n="173.3.2">zoals de kennis der extase of der mystiek,</seg> <seg n="173.3.3">die,</seg> <seg n="173.3.4">als ik het zo mag noemen,</seg> <seg n="173.3.5">altijd gereed ligt.</seg></s> <s n="173.4"><seg n="173.4.1">Wanneer Jezus de profetieën aanhaalt met een "Heden is deze Schrift in uw oren vervuld" (Luk. <choice><sic>4 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">4 : 21</corr></choice>),</seg> <seg n="173.4.2">dan betekent dat een 'acte van presentie';</seg> <seg n="173.4.3">een 'Zie,</seg> <seg n="173.4.4">hier ben Ik'.</seg></s> <s n="173.5"><seg n="173.5.1">Juist deze 'acte' houdt de meerderheid van de Zoon boven de andere profeten in.</seg></s> <s n="173.6"><seg n="173.6.1">Daarom wordt Hij hier de hoogste profeet genoemd.</seg></s> <s n="173.7"><seg n="173.7.1">De vervulling betekent niet een aanvulling van een reeks met een ontbrekend deel,</seg> <seg n="173.7.2">maar het is een betaling aan God met zijn eigen persoon,</seg> <seg n="173.7.3">waardoor ieder onderdeel van de profetie pas waar <hi rend="italic">wordt.</hi></seg></s> <s n="173.8"><seg n="173.8.1">In die zin is ieder onderdeel van de evangelische geschiedenis een volkomen openbaring van Gods verborgen raad en wil.</seg></s> <s n="173.9"><seg n="173.9.1">Men kan zeggen dat die raad eigenlijk nog verborgen bleef,</seg> <seg n="173.9.2">niettegenstaande de profetieën,</seg> <seg n="173.9.3">totdat Jezus hem heeft bekend gemaakt door de vervulling.</seg></s></p>
<p><s n="174.1"><seg n="174.1.1">Dit is de raad des vredes,</seg> <seg n="174.1.2">waarin werd verordineerd,</seg> <seg n="174.1.3">dat God zijn eniggeboren Zoon zou geven.</seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1">Men heeft het vaak zo voorgesteld,</seg> <seg n="174.2.2">dat de besluiten van deze raad een eeuwigheid lang gereedlagen,</seg> <seg n="174.2.3">om dan te worden <pb n="482" ed="VW"/>vervuld op een tijd,</seg> <seg n="174.2.4">die God goeddacht.</seg></s> <s n="174.3"><seg n="174.3.1">De kerkleer stelt het meestal ook zo voor.</seg></s> <s n="174.4"><seg n="174.4.1">- Toch zijn daartegen bedenkingen in te brengen.</seg></s> <s n="174.5"><seg n="174.5.1">Het is de vraag of zulk een voorstelling van toepassing is op de daden van een God,</seg> <seg n="174.5.2">voor wie duizend jaren zijn als de dag van gisteren (Ps. 90: 4).</seg></s> <s n="174.6"><seg n="174.6.1">De Vader van onze Here Jezus Christus is niet de God,</seg> <seg n="174.6.2">zoals Plato zich die dacht,</seg> <seg n="174.6.3">en die "altijd wiskunde doet",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f17" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="174.6.4">eeuwige,</seg> <seg n="174.6.5">onveranderlijke waarheden.</seg></s> <s n="174.7"><seg n="174.7.1">Hij is,</seg> <seg n="174.7.2">zoals Pascal zegt,</seg> <seg n="174.7.3">"de God van Abraham,</seg> <seg n="174.7.4">Izaäk en Jakob en niet die der filosofen".</seg></s> <s n="174.8"><seg n="174.8.1">Wanneer deze beroemde gedachte van de schrijver der <hi rend="italic">Pensées</hi> enige betekenis heeft,</seg> <seg n="174.8.2">dan zeker in verband met wat ons nu bezighoudt.</seg></s> <s n="174.9"><seg n="174.9.1">De God van de aartsvaders is de God der geschiedenis.</seg></s> <s n="174.10"><seg n="174.10.1">Zijn eeuwigheid is minder onbewogen dan die der filosofen.</seg></s> <s n="174.11"><seg n="174.11.1">Hij spreekt en het is er,</seg> <seg n="174.11.2">Hij gebiedt en het staat er (Ps. 33 : 9).</seg></s> <s n="174.12"><seg n="174.12.1">Zou men zo ook niet mogen en niet moeten zeggen,</seg> <seg n="174.12.2">dat Gods besluit,</seg> <seg n="174.12.3">wanneer het genomen is,</seg> <seg n="174.12.4">ook geschiedt?</seg></s> <s n="174.13"><seg n="174.13.1">En dat omgekeerd zijn raad niet eerder vaststaat dan Hij hem gaat uitvoeren?</seg></s> <s n="174.14"><seg n="174.14.1">Zou God verklaren dat Hij geen ding doet in Israël,</seg> <seg n="174.14.2">zonder het eerst aan zijn knechten de profeten bekend te maken;</seg> <seg n="174.14.3">en zou het een vaste formule kunnen zijn bij hun zending,</seg> <seg n="174.14.4">dat God dan 'vroeg op' is,</seg> <seg n="174.14.5">als het hier een bekendmaking gold,</seg> <seg n="174.14.6">waarbij geen haast was?</seg></s> <s n="174.15"><seg n="174.15.1">In de trinitarische raad des vredes zit schot naar de geschiedenis toe.</seg></s> <s n="174.16"><seg n="174.16.1">Het gaat hier over een koningschap dat komt,</seg> <seg n="174.16.2">niet over een,</seg> <seg n="174.16.3">dat er al is.</seg></s> <s n="174.17"><seg n="174.17.1">Dat was ook reeds min of meer het geval bij liederen als de psalmen 93, 96, 97, 99.</seg></s> <s n="174.18"><seg n="174.18.1">Als daar staat dat de Here regeert (St. V.),</seg> <seg n="174.18.2">dan moet men eigenlijk lezen:</seg> <seg n="174.18.3">De Here is aan de regering gekomen.</seg></s> <s n="174.19"><seg n="174.19.1">Maar bij het Koninkrijk der hemelen in het Nieuwe Testament wordt het pas helemaal duidelijk.</seg></s> <s n="174.20"><seg n="174.20.1">Daar staat het rijk helemaal in het teken van het 'komen'.</seg></s> <s n="174.21"><seg n="174.21.1">En de blijdschap van het Evangelie wordt er helemaal door bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="175.1"><seg n="175.1.1">Dit alles is slechts van waarde voor het geloof,</seg> <seg n="175.1.2">als het mag aannemen,</seg> <seg n="175.1.3">dat achter deze haast van het Evangelie geen onbewogen God staat,</seg> <seg n="175.1.4">geen God der filosofen,</seg> <seg n="175.1.5">maar een God die 'vroeg op' is om de hoogste profeet en leraar te zenden,</seg> <seg n="175.1.6">omdat in de bange nacht van de raad des vredes het besluit is gevallen,</seg> <seg n="175.1.7">dat de Vader zijn eniggeboren Zoon zou geven.</seg></s> <s n="175.2"><seg n="175.2.1">Alleen wanneer het profetisch ambt op deze wijze een achtergrond in Gods raad krijgt en een perspectief in zijn Koninkrijk,</seg> <seg n="175.2.2">alleen dan kan het in één belijdenis genoemd worden met het priesterlijke,</seg> <seg n="175.2.3">waarbij het:</seg> <seg n="175.2.4">"Mijn God! mijn God! waarom hebt Gij mij verlaten?" ons spanningen in Gods werk verraadt,</seg> <seg n="175.2.5">waarvan de filosofen niet weten,</seg> <seg n="175.2.6">maar die ons in de bijbel worden geopenbaard.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="176.1"><seg n="176.1.1">Ik heb wat langer bij deze dingen stilgestaan dan de ruimte,</seg> <seg n="176.1.2">die voor deze zondag beschikbaar is,</seg> <seg n="176.1.3">eigenlijk veroorlooft.</seg></s> <s n="176.2"><seg n="176.2.1">En wel omdat het mij nodig scheen in verband met het geheel van onze beschouwing over de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="176.3"><seg n="176.3.1">Wij moesten hier aanwijzen,</seg> <seg n="176.3.2">in aansluiting aan onze bespreking <pb n="483" ed="VW"/>van de zondagen 9 en 10,</seg> <seg n="176.3.3">dat het koninkrijk en de verkiezing Gods hier moeten worden gezien als achtergrond van het drievoudig ambt van de Christus.</seg></s> <s n="176.4"><seg n="176.4.1">Dit deden wij voor het profetische ambt.</seg></s> <s n="176.5"><seg n="176.5.1">Thans moet dit nog meer in het kort geschieden voor het priesterlijk en het koninklijk ambt.</seg></s> <s n="176.6"><seg n="176.6.1">En tenslotte dient te worden verklaard hoe onze christen-naam samenhangt met het ambt,</seg> <seg n="176.6.2">dat Jezus op zich nam.</seg></s> <s n="176.7"><seg n="176.7.1">Dat het koninklijk ambt hier niet gezien moet worden in verband met de schepping,</seg> <seg n="176.7.2">maar met het komende rijk,</seg> <seg n="176.7.3">spreekt voor wie de evangeliën kent,</seg> <seg n="176.7.4">wel bijna vanzelf.</seg></s> <s n="176.8"><seg n="176.8.1">Jezus is reeds in het kerstevangelie "de geboren Koning der Joden" (Mattheüs 2),</seg> <seg n="176.8.2">gezocht bij de kindermoord van Bethlehem.</seg></s> <s n="176.9"><seg n="176.9.1">Hij moet soms de Joden ontwijken,</seg> <seg n="176.9.2">als zij Hem willen uitroepen.</seg></s> <s n="176.10"><seg n="176.10.1">In zijn gelijkenissen omsluiert Hij de verborgenheden van het Koninkrijk der hemelen en dan gaat het over een heer of een koning,</seg> <seg n="176.10.2">die de dienstknechten wachten,</seg> <seg n="176.10.3">als hij "buitenslands reizende" is (Matth. 25 : 14).</seg></s> <s n="176.11"><seg n="176.11.1">Of het is de heer des huizes,</seg> <seg n="176.11.2">die weer "buitenslands" reisde en die een wijngaard verhuurde (Matth. 21 : 33).</seg></s> <s n="176.12"><seg n="176.12.1">Dan is het telkens niet een vorst,</seg> <seg n="176.12.2">die midden tussen zijn onderdanen woont,</seg> <seg n="176.12.3">maar een heer die komen zal.</seg></s> <s n="176.13"><seg n="176.13.1">Jezus noemt die wijngaard ook met zoveel woorden "het koninkrijk Gods" (Matth. 21 : 43) en Hij spreekt van "de steen,</seg> <seg n="176.13.2">die de bouwlieden verworpen hebben" (vs. 42).</seg></s> <s n="176.14"><seg n="176.14.1">Dat slaat op de Zoon,</seg> <seg n="176.14.2">die na de dienstknechten gezonden wordt en met het oog op wie deze gelijkenis gesproken wordt.</seg></s> <s n="176.15"><seg n="176.15.1">Hij is door die heer des huizes uitverkoren tot deze hachelijke en dodelijke zending.</seg></s> <s n="176.16"><seg n="176.16.1">Dat vormt het middelpunt of de scharnier,</seg> <seg n="176.16.2">waarop heel de huishoudkunde van deze heer des huizes draait en die ons herinnert aan de goddelijke economie in de heilige Drieëenheid;</seg> <seg n="176.16.3">aan de raad des vredes,</seg> <seg n="176.16.4">die achter het Evangelie schuilt.</seg></s> <s n="176.17"><seg n="176.17.1">Door die Zoon heeft "de goede God ... zichzelf begeven" om ons te zoeken (NGB.,</seg> <seg n="176.17.2">art. 17).</seg></s> <s n="176.18"><seg n="176.18.1">En dit is het koningschap,</seg> <seg n="176.18.2">dat Jezus als een zijner ambten op zich heeft genomen.</seg></s> <s n="176.19"><seg n="176.19.1">Dit ambt is niet gescheiden van het profetische;</seg> <seg n="176.19.2">deze Koning wandelt in de rij der profeten naar Jeruzalem,</seg> <seg n="176.19.3">"dat de profeten doodt" (Matth. 23 : 37).</seg></s> <s n="176.20"><seg n="176.20.1">Hij draagt als koning het "spotkleed" en de doornenkroon.</seg></s> <s n="176.21"><seg n="176.21.1">En zijn titel staat straks in drie talen boven zijn hoofd aan het kruis.</seg></s> <s n="176.22"><seg n="176.22.1">Dit alles moeten wij wel bedenken als wij het koninklijk ambt van Jezus beschouwen.</seg></s> <s n="176.23"><seg n="176.23.1">Het volgt niet in tijdsorde op zijn profetisch en priesterlijk werk,</seg> <seg n="176.23.2">maar is er onlosmakelijk mee vervlochten.</seg></s> <s n="176.24"><seg n="176.24.1">Ook kan men Jezus' woorden en handelingen niet over de drie ambten verdelen.</seg></s> <s n="176.25"><seg n="176.25.1">Dat is het kenmerk van de valse profeten en de valse christussen.</seg></s> <s n="176.26"><seg n="176.26.1">Zulke profeten willen van het kruis en de nederlaag niets weten (1 Kon. 22;</seg> <seg n="176.26.2">Jer. 28).</seg></s> <s n="176.27"><seg n="176.27.1">En deze christussen verheffen zich "boven al wat God genaamd wordt" (2 Thess. 2 : 4).</seg></s> <s n="176.28"><seg n="176.28.1">Zij willen profeteren zonder meer of regeren zonder meer en in een raad des vredes hebben zij niet gezeten.</seg></s> <s n="176.29"><seg n="176.29.1">De ware Christus echter is profeet en koning tegelijk;</seg> <seg n="176.29.2">Hij is Nathan en David samen (2 Sam. 12).</seg></s> <s n="176.30"><seg n="176.30.1">Wanneer het koningschap voor Hem een verzoeking wordt,</seg> <seg n="176.30.2">verdedigt Hij zich met het profetische woord (Matth. 4 : 1-7).</seg></s> <s n="176.31"><seg n="176.31.1">Deze ambten,</seg> <pb n="484" ed="VW"/><seg n="176.31.2">zoals Jezus ze draagt,</seg> <seg n="176.31.3">hebben wel hun voorafschaduwing in het Oude Testament,</seg> <seg n="176.31.4">waar ze ook reeds in gebroken gestalte voorkomen,</seg> <seg n="176.31.5">maar om hun waar karakter te leren kennen,</seg> <seg n="176.31.6">moet men ze geloven en belijden naar hun betekenis in het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="176.31.7">zoals Jezus dat leert in zijn gelijkenissen en uitgeoefend heeft in zijn vervulling van wat er geschreven staat.</seg></s></p>
<p><s n="177.1"><seg n="177.1.1">Daarom is het ook als uit Jezus' mond genomen,</seg> <seg n="177.1.2">wat Amos zegt:</seg> <seg n="177.1.3">"Ik ben geen profeet en geen profetenzoon" (Amos 7 : 14).</seg></s> <s n="177.2"><seg n="177.2.1">En het is volkomen in deze lijn,</seg> <seg n="177.2.2">als Hij zijn intocht in Jeruzalem doet,</seg> <seg n="177.2.3">"gezeten op een ezelin" (Matth. 21 : 5).</seg></s> <s n="177.3"><seg n="177.3.1">Dat is het koningschap der profetie (Zach. 9 : 9).</seg></s> <s n="177.4"><seg n="177.4.1">- Ook zijn priesterschap is geen voortzetting van dat van Aäron,</seg> <seg n="177.4.2">maar Jezus is priester en koning tegelijk "om der wille van Melchizedek" (Ps. 1 10).</seg></s> <s n="177.5"><seg n="177.5.1">Zijn offerdienst sluit aan bij die,</seg> <seg n="177.5.2">welke in den beginne was,</seg> <seg n="177.5.3">toen hij geheel afhankelijk was van Gods uitverkiezing.</seg></s> <s n="177.6"><seg n="177.6.1">"De Here zag Abel en zijn offer aan;</seg> <seg n="177.6.2">maar Kaïn en zijn offer zag Hij niet aan" (Gen. 4 : 5).</seg></s></p>
<p><s n="178.1"><seg n="178.1.1">Over het priesterlijk ambt afzonderlijk zal ik hier niets meer zeggen.</seg></s> <s n="178.2"><seg n="178.2.1">Daarvoor zullen wij gelegenheid hebben bij de behandeling van zondag 15 en 16.</seg></s> <s n="178.3"><seg n="178.3.1">Ik wil er hier alleen nog eens op wijzen,</seg> <seg n="178.3.2">hoe de verbinding van koninkrijk,</seg> <seg n="178.3.3">verkiezing en ambt,</seg> <seg n="178.3.4">die wij in de Nederlandse geloofsbelijdenis zo duidelijk aangegeven vonden,</seg> <seg n="178.3.5">en die in de Heid. Cat. min of meer schuilgaat wegens het naar voren brengen van schepping en voorzienigheid in zondag 9 en 10,</seg> <seg n="178.3.6">noodzakelijk moet worden vastgehouden,</seg> <seg n="178.3.7">als men de drie ambten van Jezus recht wil belijden.</seg></s> <s n="178.4"><seg n="178.4.1">Dat blijkt ook wel als men artikel 31 aandachtig leest.</seg></s> <s n="178.5"><seg n="178.5.1">Het komt uit in de wijze waarop het verborgene van Gods raad en wil bij het profetisch ambt wordt benadrukt.</seg></s> <s n="178.6"><seg n="178.6.1">Dat is juist een kenmerk van de nieuwtestamentische profetie van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="178.6.2">die Jezus uitspreekt in gelijkenissen.</seg></s> <s n="178.7"><seg n="178.7.1">- Hetzelfde geldt van Jezus' koningschap,</seg> <seg n="178.7.2">dat geen andere gestalte heeft dan die,</seg> <seg n="178.7.3">waarvan de trekken in de prediking van het koninkrijk worden aangewezen.</seg></s> <s n="178.8"><seg n="178.8.1">Jezus' onderdanen zijn de blinden,</seg> <seg n="178.8.2">de doven,</seg> <seg n="178.8.3">de kreupelen,</seg> <seg n="178.8.4">de geraakten,</seg> <seg n="178.8.5">de van de duivel bezetenen,</seg> <seg n="178.8.6">de armen,</seg> <seg n="178.8.7">de hongerigen en de dorstigen naar de gerechtigheid.</seg></s> <s n="178.9"><seg n="178.9.1">Onder hen oefent Hij zijn ambt uit.</seg></s> <s n="178.10"><seg n="178.10.1">Dat ligt trouwens ook opgesloten in wat de Heid. Cat. zegt aan het slot van antw. 31,</seg> <seg n="178.10.2">dat deze Koning ons met zijn Woord en Geest regeert en ons bij de verworven verlossing beschut en behoudt.</seg></s> <s n="178.11"><seg n="178.11.1">Het rijk der voorzienigheid uit zondag 10 wordt in het Evangelie geradicaliseerd tot een verkiezing van de onvoorziene zijde:</seg> <seg n="178.11.2">de armen en de kranken.</seg></s> <s n="178.12"><seg n="178.12.1">Het evenwicht tussen rijkdom en armoede wordt hier verbroken.</seg></s> <s n="178.13"><seg n="178.13.1">Ook de Heid. Cat. moet daaraan getuigenis geven in zondag 12.</seg></s></p>
<p><s n="179.1"><seg n="179.1.1">Zo en niet anders staat het ook ten opzichte van de <hi rend="italic">verkiezing.</hi></seg></s> <s n="179.2"><seg n="179.2.1">Ik wees daarop reeds naar aanleiding van het priesterschap.</seg></s> <s n="179.3"><seg n="179.3.1">De valse christussen zijn een gevaar juist voor de uitverkorenen,</seg> <seg n="179.3.2">die zij zouden willen verleiden (Mark. 13 : 22).</seg></s> <s n="179.4"><seg n="179.4.1">Met het Christus-zijn correspondeert onmiddellijk het uitverkoren-zijn<pb n="485" ed="VW"/> in en door Hem.</seg></s> <s n="179.5"><seg n="179.5.1">Wanneer Petrus beleden heeft,</seg> <seg n="179.5.2">dat Jezus is de Christus,</seg> <seg n="179.5.3">zegt Jezus:</seg> <seg n="179.5.4">Heb ik niet u twaalf uitverkoren (Joh. 6 : 70)?</seg></s></p>
<p><s n="180.1"><seg n="180.1.1">Deze ambten zijn van het koninkrijk en de verkiezing daartoe niet te scheiden.</seg></s> <s n="180.2"><seg n="180.2.1">Alleen in dat verband kunnen zij in hun volle betekenis worden beleden.</seg></s></p>
<p><s n="181.1"><seg n="181.1.1">Ons rest nog om iets te zeggen over de laatste vr. en antw. van deze afdeling.</seg></s> <s n="181.2"><seg n="181.2.1">De drie ambten worden gedeeld door de uitverkorenen.</seg></s> <s n="181.3"><seg n="181.3.1">Zij zijn lidmaten van Christus;</seg> <seg n="181.3.2">zij zijn zijn lichaam.</seg></s> <s n="181.4"><seg n="181.4.1">En zij zijn deze zalving,</seg> <seg n="181.4.2">die Hij ontving,</seg> <seg n="181.4.3">deelachtig.</seg></s></p>
<p><s n="182.1"><seg n="182.1.1">Bij de ambten is mogelijk,</seg> <seg n="182.1.2">wat bij de naturen en bij de vernedering en de verhoging,</seg> <seg n="182.1.3">in eigenlijke zin althans,</seg> <seg n="182.1.4">onmogelijk was.</seg></s> <s n="182.2"><seg n="182.2.1">Wel moeten wij ook nu nog goed toezien,</seg> <seg n="182.2.2">dat er geen vermenging ontsta.</seg></s> <s n="182.3"><seg n="182.3.1">Het ambt van 'Christus' is een enig ambt.</seg></s> <s n="182.4"><seg n="182.4.1">Christenen worden geen kleine Christussen.</seg></s> <s n="182.5"><seg n="182.5.1">Zij kunnen niet als Hij Profeet,</seg> <seg n="182.5.2">Priester en Koning zijn.</seg></s> <s n="182.6"><seg n="182.6.1">Niet de hoogste,</seg> <seg n="182.6.2">de enige,</seg> <seg n="182.6.3">de eeuwige.</seg></s> <s n="182.7"><seg n="182.7.1">Maar bij het werk van Christus is er een deelhebben,</seg> <seg n="182.7.2">een deelachtig-zijn mogelijk,</seg> <seg n="182.7.3">dat bij de naturen en bij de vernietiging en de vernedering onmogelijk is.</seg></s> <s n="182.8"><seg n="182.8.1">Daarom vraagt de Heid. Cat. hier ook niet:</seg> <seg n="182.8.2">Wat nutten u deze drie ambten van Christus,</seg> <seg n="182.8.3">al zou die vraag heel goed gesteld kunnen worden.</seg></s> <s n="182.9"><seg n="182.9.1">Neen,</seg> <seg n="182.9.2">de houding van de gelovige is hier actief.</seg></s> <s n="182.10"><seg n="182.10.1">Zij het dan ook,</seg> <seg n="182.10.2">dat zij gevolg is van een passieve deelname;</seg> <seg n="182.10.3">een mede-gezalfd worden door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="182.11"><seg n="182.11.1">- Deze samenloop van activiteit en passiviteit is er wel altijd bij het geloof,</seg> <seg n="182.11.2">ook als het geldt wat in Christus onmededeelbaar is,</seg> <seg n="182.11.3">zijn majesteit en godheid.</seg></s> <s n="182.12"><seg n="182.12.1">Het geloof is een werkzaam iets.</seg></s> <s n="182.13"><seg n="182.13.1">Maar hier bij de ambten is het toch nog weer anders.</seg></s> <s n="182.14"><seg n="182.14.1">Zij geven een activiteit aan het geloof en aan de belijdenis,</seg> <seg n="182.14.2">die verder gaat dan het 'nut',</seg> <seg n="182.14.3">dat het geloof voor zichzelf uit de beloften van het Evangelie trekt.</seg></s> <s n="182.15"><seg n="182.15.1">Hier,</seg> <seg n="182.15.2">bij de ambten,</seg> <seg n="182.15.3">denken wij er ook aan,</seg> <seg n="182.15.4">wat God en de naaste aan ons geloof hebben.</seg></s> <s n="182.16"><seg n="182.16.1">- Bij het noemen van het geloof is de Heid. Cat. er altijd op uit om de betekenis daarvan,</seg> <seg n="182.16.2">als een actief beginsel,</seg> <seg n="182.16.3">te verkleinen.</seg></s> <s n="182.17"><seg n="182.17.1">Zo in vr. en antw. 6 1,</seg> <seg n="182.17.2">waar gezegd wordt,</seg> <seg n="182.17.3">dat ik niet "vanwege de waardigheid mijns geloofs Gode aangenaam ben".</seg></s> <s n="182.18"><seg n="182.18.1">En dat wordt zeer terecht gezegd.</seg></s> <s n="182.19"><seg n="182.19.1">- Maar bij de zalving met de Heilige Geest moet men met een kleinering voorzichtig zijn.</seg></s> <s n="182.20"><seg n="182.20.1">Hier is niet alleen een aannemen,</seg> <seg n="182.20.2">maar ook een deelnemen aan wat van Christus is.</seg></s> <s n="182.21"><seg n="182.21.1">De ambten moeten niet alleen geoefend worden,</seg> <seg n="182.21.2">zoals het geloof,</seg> <seg n="182.21.3">maar ook uitgeoefend.</seg></s> <s n="182.22"><seg n="182.22.1">De waardigheid van deze ambten en de betekenis van de zalving mogen wij niet ontkennen,</seg> <seg n="182.22.2">zoals wij dat bij het geloof kunnen doen.</seg></s></p>
<p><s n="183.1"><seg n="183.1.1">Zo zien wij dan ook in de Handelingen der Apostelen en in Paulus' brieven,</seg> <seg n="183.1.2">dat de gelovigen de Heilige Geest ontvangen en dat zij daardoor allerlei genadegaven krijgen en aangesteld worden tot velerlei ambten (1 Kor. 12-14;</seg> <seg n="183.1.3">Hand. 19 : 1-8;</seg> <seg n="183.1.4">Hand. 13 : 1-3).</seg></s> <s n="183.2"><seg n="183.2.1">Het zijn niet deze buitengewone gaven en bijzondere ambten,</seg> <seg n="183.2.2">waarover de Heid. Cat. hier spreekt.</seg></s> <s n="183.3"><seg n="183.3.1">Hier <pb n="486" ed="VW"/>is sprake van wat aan ieder christen zonder onderscheid is opgedragen.</seg></s> <s n="183.4"><seg n="183.4.1">Maar wij moeten dat evenzeer denken in de vorm van gave en ambt.</seg></s> <s n="183.5"><seg n="183.5.1">Het geloof is niet een oprecht geloof,</seg> <seg n="183.5.2">als het daarin zijn volmaking niet vindt.</seg></s> <s n="183.6"><seg n="183.6.1">Het is</seg> <seg n="183.6.2">- zo moet men belijden</seg> <seg n="183.6.3">- niet alleen een zeker weten en een vast vertrouwen (zondag 8),</seg> <seg n="183.6.4">maar ook een ontvangen van gaven en een aanvaarden van ambten.</seg></s> <s n="183.7"><seg n="183.7.1">Deze activiteit en actualiteit mag aan het christen-zijn niet ontbreken.</seg></s> <s n="183.8"><seg n="183.8.1">Wij moeten Jezus Christus niet alleen aannemen,</seg> <seg n="183.8.2">maar ook aan zijn zalving deelnemen.</seg></s></p>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">Op die wijze alleen komt de verbinding van koninkrijk,</seg> <seg n="184.1.2">verkiezing en ambt tot haar recht.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Wat in antw. 32 van de naam 'christen' gezegd wordt,</seg> <seg n="184.2.2">krijgt alleen zijn volle betekenis,</seg> <seg n="184.2.3">als men het ziet in verband met het komende Godsrijk.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Wanneer Paulus zijn apostolisch ambt ontvangen heeft en te Efese komt (Hand. 19) en als de discipelen aldaar de zalving des Geestes ontvangen hebben,</seg> <seg n="184.3.2">spreekt hij met hen,</seg> <seg n="184.3.3">hun aanradende de zaken van het koninkrijk Gods (vers 8).</seg></s></p>
<p><s n="185.1"><seg n="185.1.1">De Nederlandse geloofsbelijdenis noemt in artikel 12 hier dingen,</seg> <seg n="185.1.2">die God aan een iegelijk schepsel gegeven heeft,</seg> <seg n="185.1.3">nl. zijn wezen,</seg> <seg n="185.1.4">zijn gestalte en gedaante,</seg> <seg n="185.1.5">en verscheidene ambten.</seg></s> <s n="185.2"><seg n="185.2.1">Van deze vier wordt in het Koninkrijk der hemelen het vierde,</seg> <seg n="185.2.2">het ambt,</seg> <seg n="185.2.3">tot volle ontwikkeling gebracht of liever door zijn waarheid vervangen.</seg></s> <s n="185.3"><seg n="185.3.1">Toen de Zoon mens werd,</seg> <seg n="185.3.2">heeft Hij zichzelf ontledigd,</seg> <seg n="185.3.3">zijn wezen afgelegd (Fil. 2 : 7);</seg> <seg n="185.3.4">en zijn menselijke gedaante heeft Hij nog eens vernederd in de dood (vs. 8).</seg></s> <s n="185.4"><seg n="185.4.1">Hij had geen gedaante en er was geen gestalte,</seg> <seg n="185.4.2">dat wij Hem zouden begeerd hebben (Jes. 53 : 2).</seg></s> <s n="185.5"><seg n="185.5.1">Zelfs een koning in Israël werd niet gekozen om 'zijn gestalte' (1 Sam. 16 : 7).</seg></s> <s n="185.6"><seg n="185.6.1">Alles gaat op in het ambt,</seg> <seg n="185.6.2">als het koninkrijk Gods komt.</seg></s> <s n="185.7"><seg n="185.7.1">God wil zijn alles in allen (1 Kor. 15 :28).</seg></s> <s n="185.8"><seg n="185.8.1">En voor die ambten heeft Hij het dwaze en het zwakke uitverkoren,</seg> <seg n="185.8.2">opdat Hij de wijzen en het sterke zou beschamen (1 Kor. 1 : 27).</seg></s></p>
<p><s n="186.1"><seg n="186.1.1">Deze deelname aan <choice><sic>Christus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">Christus' </corr></choice>ambten,</seg> <seg n="186.1.2">het deelachtig-zijn aan zijn zalving,</seg> <seg n="186.1.3">is voortaan het wezen,</seg> <seg n="186.1.4">de gestalte en de gedaante van de christen.</seg></s> <s n="186.2"><seg n="186.2.1">Dit is zijn actualiteit,</seg> <seg n="186.2.2">zijn bestaansvorm voor de toekomst.</seg></s> <s n="186.3"><seg n="186.3.1">Daarom kan men hem ook beter aan zijn werk herkennen dan aan zijn natuur of aan zijn gestalte en figuur.</seg></s> <s n="186.4"><seg n="186.4.1">In dit opzicht bestaat er een zekere gelijkvormigheid met Christus,</seg> <seg n="186.4.2">die men immers ook beter uit zijn werk dan uit zijn naturen en staten kan kennen.</seg></s> <s n="186.5"><seg n="186.5.1">Het 'wezen van het christendom',</seg> <seg n="186.5.2">waarnaar men vaak gezocht heeft,</seg> <seg n="186.5.3">is moeilijk te beschrijven.</seg></s> <s n="186.6"><seg n="186.6.1">De natuur van de christen is een verborgenheid en wie die zoekt te bepalen,</seg> <seg n="186.6.2">verliest zich gemakkelijk in onvruchtbare vooronderstellingen en bespiegelingen.</seg></s> <s n="186.7"><seg n="186.7.1">Men denke slechts aan wat Rome leert over de natuur der genade en de mededeling daarvan in de sacramenten.</seg></s> <s n="186.8"><seg n="186.8.1">Of bij ons aan de wedergeboorte en de veronderstellingen daaromtrent bij de doop.</seg></s> <s n="186.9"><seg n="186.9.1">- Christenen kennen elkander beter uit hun ambten;</seg> <seg n="186.9.2">de wijze waarop zij Christus' naam belijden;</seg> <seg n="186.9.3">zich tot een levend dankoffer Hem offeren en <pb n="487" ed="VW"/>met een vrij en goed geweten in dit leven tegen de zonde en de duivel strijden.</seg></s></p>
<p><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Daarom is ook het grootste gevaar dat de christen in deze wereld dreigt,</seg> <seg n="187.1.2">dat zijn ambten op hun beurt weer een te duidelijke figuur,</seg> <seg n="187.1.3">gestalte en gedaante zullen krijgen.</seg></s> <s n="187.2"><seg n="187.2.1">Christus is de hoogste Profeet,</seg> <seg n="187.2.2">de enige Hogepriester en de eeuwige Koning.</seg></s> <s n="187.3"><seg n="187.3.1">Hij kan als zodanig op aarde geen opvolger hebben.</seg></s> <s n="187.4"><seg n="187.4.1">Hij bekleedt deze ambten in het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="187.5"><seg n="187.5.1">Alleen door deelname,</seg> <seg n="187.5.2">als lidmaat van Christus,</seg> <seg n="187.5.3">kan de christen aan dit werk meedoen.</seg></s> <s n="187.6"><seg n="187.6.1">Wanneer zijn ambt zich verzelfstandigt,</seg> <seg n="187.6.2">als het een aardse figuur aanneemt onder de gestalten der schepping,</seg> <seg n="187.6.3">dan is het bederf van het beste het slechtste<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="187.7"><seg n="187.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> kan weten hoe groot dit gevaar is.</seg></s> <s n="187.8"><seg n="187.8.1">Dat de kerk haar hoofd op aarde wil zien en dit hoofd niet hiernamaals in eeuwigheid met Christus,</seg> <seg n="187.8.2">maar nu reeds in de tijd over alle schepselen wil regeren.</seg></s> <s n="187.9"><seg n="187.9.1">Of dat de christen zijn naam gebruikt als een vaste,</seg> <seg n="187.9.2">gegeven vorm in deze wereld,</seg> <seg n="187.9.3">zonder te bedenken dat hij als kind des koninkrijks een toekomstige figuur is.</seg></s> <s n="187.10"><seg n="187.10.1">Zulke "kinderen des koninkrijks",</seg> <seg n="187.10.2">zegt Jezus,</seg> <seg n="187.10.3">"zullen uitgeworpen worden" (Matth. 8 : 12).</seg></s> <s n="187.11"><seg n="187.11.1">Christenen zijn kinderen Gods,</seg> <seg n="187.11.2">dewijl zij kinderen der opstanding zijn.</seg></s> <s n="187.12"><seg n="187.12.1">Aldus sprak Jezus (Luk. 20 : 36).</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="188.1"><seg n="188.1.1">Zondag 13</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="189.1"><seg n="189.1.1">Vraag 33:</seg> <seg n="189.1.2">Waarom is hij Gods eniggeboren Zoon genaamd,</seg> <seg n="189.1.3">zo wij toch ook Gods kinderen zijn?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="190.1"><seg n="190.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="190.1.2">Omdat Christus alleen de eeuwige natuurlijke Zoon Gods is.</seg></s> <s n="190.2"><seg n="190.2.1">Maar wij zijn om zijnentwil uit genade tot kinderen Gods aangenomen.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="191.1"><seg n="191.1.1">Vraag 34:</seg> <seg n="191.1.2">Waarom noemt gij Hem onze Here?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="192.1"><seg n="192.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="192.1.2">Omdat Hij ons met lichaam en ziel van al onze zonden,</seg> <seg n="192.1.3">niet met goud of zilver,</seg> <seg n="192.1.4">maar met zijn dierbaar bloed gekocht en van alle heerschappij des duivels verlost en ons alzo zich tot een eigendom gemaakt heeft.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="193.1"><seg n="193.1.1">De 33e vraag,</seg> <seg n="193.1.2">met het daarbij behorende antwoord,</seg> <seg n="193.1.3">staat er niet om te komen op het kindschap Gods der gelovigen,</seg> <seg n="193.1.4">maar is bedoeld om toe te lichten wat in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> bedoeld is met de uitdrukking 'zijn eniggeboren Zoon'.</seg></s> <s n="193.2"><seg n="193.2.1">Deze belijdenis omtrent Jezus Christus wil hier verduidelijkt worden door de tegenstelling met de titel,</seg> <seg n="193.2.2">die in de Heilige Schrift vaak door de christen gedragen wordt,</seg> <seg n="193.2.3">die van 'kind Gods'.</seg></s> <s n="193.3"><seg n="193.3.1">Het bijbels taalgebruik brengt mee,</seg> <seg n="193.3.2">dat daar het zoonschap of kindschap vaak wordt genoemd om daarmee aan te duiden,</seg> <seg n="193.3.3">waarbij men behoort.</seg></s> <s n="193.4"><seg n="193.4.1">Dat kan God zijn of de duivel,</seg> <seg n="193.4.2">maar de toepassing bepaalt zich daar niet toe.</seg></s> <s n="193.5"><seg n="193.5.1">De bijbel spreekt ook van kinderen des lichts of der duisternis enz.</seg></s> <s n="193.6"><seg n="193.6.1">Wanneer er echter sprake is van kinderen Gods,</seg> <seg n="193.6.2">dan wordt de verhouding tot God niet zo in het algemeen <pb n="488" ed="VW"/>bedoeld,</seg> <seg n="193.6.3">maar dan komen alle aspecten van het heil des Evangelies daarbij in aanmerking.</seg></s> <s n="193.7"><seg n="193.7.1">Het zijn weer het Koninkrijk en de verkiezing,</seg> <seg n="193.7.2">die men daarbij in het oog moet houden.</seg></s> <s n="193.8"><seg n="193.8.1">De kinderen Gods zijn de kinderen des Koninkrijks en zij zijn door God daartoe uitverkoren.</seg></s> <s n="193.9"><seg n="193.9.1">Zij zijn door Hem <hi rend="italic">aangenomen.</hi></seg></s> <s n="193.10"><seg n="193.10.1">Men kan niet zeggen dat deze zondige mensen zomaar bij God behoren;</seg> <seg n="193.10.2">dat het een soort hogere wezens zijn;</seg> <seg n="193.10.3">dat zij in de sfeer Gods leven.</seg></s> <s n="193.11"><seg n="193.11.1">Zij zijn vaak als een brandhout uit het vuur gerukt;</seg> <seg n="193.11.2">maar het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="193.11.3">dat Jezus predikt,</seg> <seg n="193.11.4">is nu voor hen tot een blijde boodschap,</seg> <seg n="193.11.5">een evangelie geworden.</seg></s></p>
<p><s n="194.1"><seg n="194.1.1">De vraag in zondag 13 is nu,</seg> <seg n="194.1.2">in welke zin wij Jezus' zoonschap moeten verstaan.</seg></s> <s n="194.2"><seg n="194.2.1">En dan wordt daarbij nadruk gelegd,</seg> <seg n="194.2.2">niet op de overeenkomst met het kindschap bij ons,</seg> <seg n="194.2.3">maar juist op het verschil.</seg></s> <s n="194.3"><seg n="194.3.1">Jezus is niet op die wijze door God tot Zoon aangenomen,</seg> <seg n="194.3.2">zoals wij tot zijn kinderen.</seg></s> <s n="194.4"><seg n="194.4.1">Er is in de evangelische geschiedenis geen ogenblik aan te wijzen,</seg> <seg n="194.4.2">waarop Jezus tot Zoon van God zou zijn verheven.</seg></s> <s n="194.5"><seg n="194.5.1">Niet bij de doop,</seg> <seg n="194.5.2">toen een stem uit de hemelen gehoord werd:</seg> <seg n="194.5.3">"Deze is mijn Zoon,</seg> <seg n="194.5.4">mijn Geliefde,</seg> <seg n="194.5.5">in dewelke Ik mijn welbehagen heb" (Matth. 3 : 17).</seg></s> <s n="194.6"><seg n="194.6.1">En evenmin bij de opstanding,</seg> <seg n="194.6.2">waarvan Paulus zegt,</seg> <seg n="194.6.3">dat hij daardoor krachtiglijk bewezen is te zijn de Zoon Gods (Rom. 1 : 4).</seg></s> <s n="194.7"><seg n="194.7.1">Wanneer dat zo was,</seg> <seg n="194.7.2">dan zou dat betekenen,</seg> <seg n="194.7.3">dat Jezus op veel plechtiger en krachtiger wijze tot Kind van God was aangenomen dan wij en dat Hij het dan ook op verhevener wijze zou zijn dan wij.</seg></s> <s n="194.8"><seg n="194.8.1">Maar dan zou Jezus toch ook op een punt des tijds als zodanig zijn <hi rend="italic">aangenomen.</hi></seg></s> <s n="194.9"><seg n="194.9.1">En dit is het nu juist wat hier in zondag 13 wordt ontkend.</seg></s> <s n="194.10"><seg n="194.10.1">Jezus is,</seg> <seg n="194.10.2">zo wordt hier gezegd,</seg> <seg n="194.10.3">de eeuwige,</seg> <seg n="194.10.4">natuurlijke Zoon van God en dat geldt van Hem <hi rend="italic">alleen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="195.1"><seg n="195.1.1">En hier staan wij nu voor de grote verborgenheid van het Evangelie,</seg> <seg n="195.1.2">waarmee ons geloof staat of valt.</seg></s> <s n="195.2"><seg n="195.2.1">Paulus zegt in 1 Korinthe 15 dat,</seg> <seg n="195.2.2">als Christus niet is opgewekt,</seg> <seg n="195.2.3">ons geloof ijdel is.</seg></s> <s n="195.3"><seg n="195.3.1">Maar datzelfde geldt in nog sterkere mate hier.</seg></s> <s n="195.4"><seg n="195.4.1">Als Jezus niet de eeuwige,</seg> <seg n="195.4.2">natuurlijke Zoon van God is;</seg> <seg n="195.4.3">als Hij een mens is,</seg> <seg n="195.4.4">die in het Evangelie tot Zoon verheven wordt,</seg> <seg n="195.4.5">dan is ons geloof ijdel.</seg></s> <s n="195.5"><seg n="195.5.1">Het is leeg;</seg> <seg n="195.5.2">heeft geen inhoud.</seg></s> <s n="195.6"><seg n="195.6.1">Want wij kunnen alleen geloven <hi rend="italic">in God.</hi></seg></s> <s n="195.7"><seg n="195.7.1">Wij zouden wel kunnen geloven <hi rend="italic">aan</hi> een mens,</seg> <seg n="195.7.2">die de titel van Zoon Gods ontving,</seg> <seg n="195.7.3">maar een geloof in de ware zin des woords,</seg> <seg n="195.7.4">een oprecht geloof,</seg> <seg n="195.7.5">zoals de Heid. Cat. het noemt,</seg> <seg n="195.7.6">zou het niet zijn.</seg></s> <s n="195.8"><seg n="195.8.1">Voorwerp van zulk een oprecht geloof kan alleen God zijn.</seg></s> <s n="195.9"><seg n="195.9.1">Daarom staat er in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> ook driemaal:</seg> <seg n="195.9.2">'Ik geloof in.'</seg></s> <s n="195.10"><seg n="195.10.1">Bij de Vader,</seg> <seg n="195.10.2">bij de Zoon en bij de Heilige Geest.</seg></s> <s n="195.11"><seg n="195.11.1">- Dat was de grote betekenis van de kerkvader Athanasius,</seg> <seg n="195.11.2">dat hij is opgekomen voor het eeuwige Zoonschap van Jezus en door die belijdenis (van Nicea in 325 na Chr.) heeft Christus als Koning mede zijn kerk bij de verworven verlossing beschut en behouden (zondag 12).</seg></s></p>
<p><s n="196.1"><seg n="196.1.1">Daarmee is nu echter niet gezegd,</seg> <seg n="196.1.2">dat wij voor ons geloof hier weer op de naturen van Jezus teruggezet zouden worden,</seg> <seg n="196.1.3">nadat wij in zondag 12 de <pb n="489" ed="VW"/>deelachtigheid aan zijn zalving hebben gevierd.</seg></s> <s n="196.2"><seg n="196.2.1">Wanneer dat zo was,</seg> <seg n="196.2.2">zou Christus in zondag 13 weer verder van ons af gaan,</seg> <seg n="196.2.3">nadat Hij in zondag 12 met zijn ambten nabij gekomen was.</seg></s> <s n="196.3"><seg n="196.3.1">Zo is het niet bedoeld,</seg> <seg n="196.3.2">als hier afstand geschapen wordt tussen zijn zoonschap en ons kindschap.</seg></s> <s n="196.4"><seg n="196.4.1">Want dan zouden wij weer,</seg> <seg n="196.4.2">zoals Rome dat doet,</seg> <seg n="196.4.3">de leer van Jezus' ambten op de achtergrond schuiven en de zaligheid moeten zoeken door een zekere deelname aan zijn goddelijke natuur.</seg></s> <s n="196.5"><seg n="196.5.1">Om de gemeenschap met Jezus niet te verliezen,</seg> <seg n="196.5.2">als zijn zoonschap wordt verheven als iets dat Hem alleen toekomt,</seg> <seg n="196.5.3">zouden wij dan ook de natuur der gelovigen moeten verheffen door het aannemen van een instorting van een aan God verwant wezen.</seg></s> <s n="196.6"><seg n="196.6.1">Wij hebben daarover reeds gesproken bij de vorige zondagsafdeling.</seg></s></p>
<p><s n="197.1"><seg n="197.1.1">Die kant wil echter de Heid. Cat. niet uit.</seg></s> <s n="197.2"><seg n="197.2.1">Dat blijkt ook wel heel duidelijk hieruit,</seg> <seg n="197.2.2">dat vr. 33 staat tussen de leer van de ambten van Jezus en de verklaring van zijn titel als <hi rend="italic">onze Here</hi> (vr. 34),</seg> <seg n="197.2.3">waar de betekenis van zijn ambten als het ware in één woord,</seg> <seg n="197.2.4">Here,</seg> <seg n="197.2.5">wordt samengevat.</seg></s> <s n="197.3"><seg n="197.3.1">Aan deze volgorde was dit leerboek trouwens reeds gebonden door de opeenvolging der artikelen in het Credo.</seg></s> <s n="197.4"><seg n="197.4.1">Dit gedeelte spreekt over de vernedering van de Zoon Gods en niet over zijn verhoging.</seg></s> <s n="197.5"><seg n="197.5.1">In zondag 14 komt de incarnatie en in 15 de passie.</seg></s> <s n="197.6"><seg n="197.6.1">De pijl der verlossing vliegt hier niet,</seg> <seg n="197.6.2">van ons af gerekend,</seg> <seg n="197.6.3">'verderaf',</seg> <seg n="197.6.4">maar 'dichterbij' (1 Sam. 20: 21, 22).</seg></s> <s n="197.7"><seg n="197.7.1">Naarmate de Zoon hoger Naam ontvangt,</seg> <seg n="197.7.2">daalt de Zaligmaker dieper in onze ellende.</seg></s> <s n="197.8"><seg n="197.8.1">Want om de maat van zijn vernedering is het hier te doen.</seg></s> <s n="197.9"><seg n="197.9.1">"Die,</seg> <seg n="197.9.2">in de gestalte Gods zijnde,</seg> <seg n="197.9.3">het Gode gelijk zijn niet als een roof heeft geacht,</seg> <seg n="197.9.4">maar zichzelf ontledigd heeft" (Fil. 2: 6 NBG.).</seg></s> <s n="197.10"><seg n="197.10.1">Dat Hij dat doen wil en gedaan heeft,</seg> <seg n="197.10.2">daarvoor is zijn eeuwig Zoonschap de ware reden en daarom moest het duidelijk door de gemeente worden beleden.</seg></s> <s n="197.11"><seg n="197.11.1">Wij hebben niet nodig een mens,</seg> <seg n="197.11.2">die tot God verheven wordt,</seg> <seg n="197.11.3">maar een God die tot mens <choice><sic>ontiedigd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ontledigd</corr></choice> en vernietigd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="198.1"><seg n="198.1.1">En daarbij staat niet de goddelijke natuur voorop,</seg> <seg n="198.1.2">maar de goddelijke gezindheid;</seg> <seg n="198.1.3">die gezindheid (NBG.),</seg> <seg n="198.1.4">welke ook in Christus Jezus was (Fil. 2 : 5).</seg></s> <s n="198.2"><seg n="198.2.1">Wij,</seg> <seg n="198.2.2">de <hi rend="italic">aangenomen</hi> kinderen,</seg> <seg n="198.2.3">zijn niet altijd zo gezind.</seg></s> <s n="198.3"><seg n="198.3.1">De apostel moet er ons toe vermanen.</seg></s> <s n="198.4"><seg n="198.4.1">De "eeuwige,</seg> <seg n="198.4.2">natuurlijke Zoon van God" wel.</seg></s> <s n="198.5"><seg n="198.5.1">Van Hem kan men verwachten dat Hij zich laat ontvangen van de Heilige Geest en geboren worden uit de maagd Maria.</seg></s> <s n="198.6"><seg n="198.6.1">Deze gezindheid om zichzelf te ontledingen,</seg> <seg n="198.6.2">te vernederen,</seg> <seg n="198.6.3">is veel meer aan God eigen dan aan ons.</seg></s> <s n="198.7"><seg n="198.7.1">En als wij belijden dat Jezus van nature de Zoon Gods is,</seg> <seg n="198.7.2">dan gaan wij derhalve niet van Jezus' ambten weer 'verderaf,</seg> <seg n="198.7.3">maar komen 'dichterbij'.</seg></s> <s n="198.8"><seg n="198.8.1">De enige,</seg> <seg n="198.8.2">die deze ambten zou willen en daarom ook zou kunnen aanvaarden,</seg> <seg n="198.8.3">is <hi rend="italic">Gods eniggeboren Zoon.</hi></seg></s> <s n="198.9"><seg n="198.9.1">- Zondag 12 staat tot op zekere hoogte nog in het teken van de verwachting.</seg></s> <s n="198.10"><seg n="198.10.1">Het gaat daar over de Messias,</seg> <seg n="198.10.2">de Christus,</seg> <seg n="198.10.3">die van God de Vader is verordineerd.</seg></s> <s n="198.11"><seg n="198.11.1">Althans wordt het werk van Jezus Christus daar nog slechts voorlopig en samenvattend beschreven.</seg></s> <s n="198.12"><seg n="198.12.1">Maar nu <pb n="490" ed="VW"/>komt van zondag 13 af de vraag aan de orde,</seg> <seg n="198.12.2">wie deze ambten op zich genomen heeft en hoe hij dat gedaan heeft.</seg></s> <s n="198.13"><seg n="198.13.1">De belijdenis volgt dan verder de loop van de goddelijke historie der evangeliën.</seg></s></p>
<p><s n="199.1"><seg n="199.1.1">Wij moeten dus,</seg> <seg n="199.1.2">als wij van een goddelijke natuur horen spreken,</seg> <seg n="199.1.3">de kant der heidenen niet opgaan,</seg> <seg n="199.1.4">die ook volgens de apostel Paulus van de schepping der wereld aan de onzienlijke dingen Gods uit de schepselen hebben verstaan en doorzien en op die wijze zijn eeuwige kracht en goddelijkheid hebben ontdekt (Rom. 1 : 20).</seg></s> <s n="199.2"><seg n="199.2.1">Dat is dat zoeken en tasten,</seg> <seg n="199.2.2">waarvan Paulus op een andere plaats spreekt (Hand. 17 : 27).</seg></s> <s n="199.3"><seg n="199.3.1">Dat is een tasten naar <hi rend="italic">Gods natuur.</hi></seg></s> <s n="199.4"><seg n="199.4.1">Paulus zegt er ook bij,</seg> <seg n="199.4.2">dat zij het dichterbij moeten zoeken.</seg></s> <s n="199.5"><seg n="199.5.1">- En dat leert ons nu juist het Evangelie.</seg></s> <s n="199.6"><seg n="199.6.1">Daar staan de <hi rend="italic">wil</hi> en de <hi rend="italic">gezindheid Gods</hi> voorop,</seg> <seg n="199.6.2">die naar ons zoeken en tasten en die ons in Jezus Christus gevonden hebben.</seg></s> <s n="199.7"><seg n="199.7.1">Ik wijs nog eens op dat prachtige artikel 17 van de Nederlandse geloofsbelijdenis:</seg> <seg n="199.7.2">"Wij geloven dat onze goede God ... zichzelf begeven heeft om hem (de mens) te zoeken,</seg> <seg n="199.7.3">toen hij al bevende van Hem vlood,</seg> <seg n="199.7.4">en heeft hem getroost,</seg> <seg n="199.7.5">belovende hem zijn Zoon te geven."</seg></s> <s n="199.8"><seg n="199.8.1">Van die zijde moeten wij ons gewennen aan de goddelijke natuur te denken.</seg></s> <s n="199.9"><seg n="199.9.1">Dan kunnen wij geloven en behoeven niet meer te speculeren.</seg></s></p>
<p><s n="200.1"><seg n="200.1.1">Daarom blijkt ook hier weer zo duidelijk,</seg> <seg n="200.1.2">hoezeer Rome tegen het Evangelie ingaat,</seg> <seg n="200.1.3">als het de matigheid zoekt in een verhoging van de menselijke natuur tot een zekere goddelijkheid.</seg></s> <s n="200.2"><seg n="200.2.1">En als het het wezen der genade in de vergoddelijking zoekt en die genade door de sacramenten laat meedelen.</seg></s> <s n="200.3"><seg n="200.3.1">Daarom is de belijdenis van de ambten van Christus,</seg> <seg n="200.3.2">zoals die bij de Reformatie tot klaarheid is gekomen,</seg> <seg n="200.3.3">van zoveel betekenis,</seg> <seg n="200.3.4">omdat wij daarna niet meer terug kunnen.</seg></s> <s n="200.4"><seg n="200.4.1">Wij moeten dan verder tot het aanvaarden van die ambten door Jezus;</seg> <seg n="200.4.2">tot de gezindheid die daarvoor nodig is;</seg> <seg n="200.4.3">tot het eeuwige,</seg> <seg n="200.4.4">natuurlijke zoonschap,</seg> <seg n="200.4.5">dat die gezindheid kan opbrengen;</seg> <seg n="200.4.6">tot de daad der menswording,</seg> <seg n="200.4.7">waarin deze gezindheid tot uiting komt.</seg></s></p>
<p><s n="201.1"><seg n="201.1.1">En wanneer wij dan gemeenschap zoeken met Jezus,</seg> <seg n="201.1.2">door de Heilige Geest,</seg> <seg n="201.1.3">dan zal dat moeten geschieden door het deelhebben aan die zalving des Geestes;</seg> <seg n="201.1.4">door het lidmaatschap aan zijn lichaam;</seg> <seg n="201.1.5">door de medewerking aan zijn ambten.</seg></s> <s n="201.2"><seg n="201.2.1">Dat is alleen mogelijk als wij ons door God laten vinden op de plaats zelf,</seg> <seg n="201.2.2">waar wij al bevende van Hem vloden,</seg> <seg n="201.2.3">en niet als wij tot de natuur van de eeuwige Zoon zoeken op te klimmen.</seg></s> <s n="201.3"><seg n="201.3.1">Dat is een heidense zuurdesem,</seg> <seg n="201.3.2">waarmee de roomse leer doortrokken is.</seg></s> <s n="201.4"><seg n="201.4.1">- Genade is die goddelijke gezindheid,</seg> <seg n="201.4.2">waarmee Hij ons belooft ons zijn Zoon te geven.</seg></s> <s n="201.5"><seg n="201.5.1">En als Hij dat gedaan heeft is zij de gezindheid van die Zoon,</seg> <seg n="201.5.2">om zichzelf te ontledingen en mens te worden.</seg></s> <s n="201.6"><seg n="201.6.1">En als Hij dat gedaan heeft is het zijn gezindheid om zich als mens te vernederen tot de dood des kruises (Fil. 2 : 8).</seg></s> <s n="201.7"><seg n="201.7.1">Daar worden wij dan eindelijk gevonden.</seg></s> <s n="201.8"><seg n="201.8.1">'Dichterbij' kan het niet.</seg></s> <s n="201.9"><seg n="201.9.1">Waarom zouden wij daarvan weer een 'verderaf' maken en naar God gaan zoeken en tasten als de heidenen?</seg></s> <pb n="491" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="201.10"><seg n="201.10.1">Dit moet gezegd worden van de natuur van het zoonschap.</seg></s> <s n="201.11"><seg n="201.11.1">Ons rest nog ook iets in het midden te brengen over de eeuwigheid daarvan.</seg></s> <s n="201.12"><seg n="201.12.1">Ook hier dreigt het gevaar dat de kerk de zaligheid elders zou zoeken dan daar,</seg> <seg n="201.12.2">waar God haar voor ons bereid heeft.</seg></s> <s n="201.13"><seg n="201.13.1">Nu niet bij de heiligen of bij ons zelf maar ergens elders (vraag 30).</seg></s> <s n="201.14"><seg n="201.14.1">En in dit geval wel bij de Zoon,</seg> <seg n="201.14.2">maar niet bij de Christus;</seg> <seg n="201.14.3">niet bij de ambtsdrager die onze Here geworden is;</seg> <seg n="201.14.4">niet bij de Zoon die God in de volheid des tijds uitgezonden heeft en die toen uit een vrouw geworden is (Gal. 4 : 4).</seg></s> <s n="201.15"><seg n="201.15.1">Niet de Zoon,</seg> <seg n="201.15.2">die in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> en in zondag 13 wordt bedoeld en van wie in het volgende artikel en in de volgende zondag wordt beleden,</seg> <seg n="201.15.3">dat Hij is ontvangen en geboren.</seg></s></p>
<p><s n="202.1"><seg n="202.1.1">Wat wij van de natuur Gods gezegd hebben,</seg> <seg n="202.1.2">nl. dat deze geen voorwerp van speculatie maar van geloof behoort te zijn,</seg> <seg n="202.1.3">dat geldt ook van zijn eeuwigheid.</seg></s> <s n="202.2"><seg n="202.2.1">Het <hi rend="italic">Evangelie</hi> geeft ons duidelijk bescheid omtrent de eeuwigheid van de Zoon.</seg></s> <s n="202.3"><seg n="202.3.1">Wij moeten haar leren verstaan door gelovig op zijn geboorte en zijn dood te letten,</seg> <seg n="202.3.2">hoe paradoxaal dat ook moge klinken,</seg> <seg n="202.3.3">Als de eeuwigheid van het zoonschap de grond zal zijn,</seg> <seg n="202.3.4">waarom Hij onze Zaligmaker kan zijn en waarom wij die matigheid bij niemand anders hebben te zoeken of te vinden (antw. 29),</seg> <seg n="202.3.5">dan kan dat niet zulk een rustige eigenschap zijn,</seg> <seg n="202.3.6">als wij ons daaronder soms denken.</seg></s> <s n="202.4"><seg n="202.4.1">God is eeuwig op een veel troostvoller wijze dan de theologie dat vaak leert.</seg></s> <s n="202.5"><seg n="202.5.1">Die eeuwigheid komt uit in de belofte dat Hij zijn Zoon zal geven (NGB.,</seg> <seg n="202.5.2">art. 13).</seg></s> <s n="202.6"><seg n="202.6.1">En dit geven van de Zoon betekent diens geboren worden en sterven.</seg></s> <s n="202.7"><seg n="202.7.1">Daarin komt weer de eeuwigheid van het Zoonschap uit;</seg> <seg n="202.7.2">het is een eeuwige <hi rend="italic">liefde</hi> (Jer. 31 : 3).</seg></s></p>
<p><s n="203.1"><seg n="203.1.1">In artikel 1 van de Geloofsbelijdenis wordt onder de eigenschappen Gods de eeuwigheid het eerst genoemd.</seg></s> <s n="203.2"><seg n="203.2.1">En dan wordt van dit eeuwige Wezen gezegd,</seg> <seg n="203.2.2">dat het een zeer overvloedige fontein van alle goed is.</seg></s> <s n="203.3"><seg n="203.3.1">Dit komt zeer klaar uit,</seg> <seg n="203.3.2">als wij de eeuwigheid van de Zoon belijden.</seg></s> <s n="203.4"><seg n="203.4.1">Het Evangelie heeft geheel de vorm van zulk een fontein,</seg> <seg n="203.4.2">ontspringende uit de eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="204.1"><seg n="204.1.1">Maar dan moeten wij ons de eeuwigheid ook denken,</seg> <seg n="204.1.2">zoals wij haar door het geloof leren kennen en haar niet tot een voorwerp van bespiegeling maken.</seg></s> <s n="204.2"><seg n="204.2.1">Wij krijgen anders een eeuwigheid uit de mens en naar de mens en niet voor de mens.</seg></s> <s n="204.3"><seg n="204.3.1">Wanneer wij bij 'eeuwigheid' denken aan een duurzaam zijn of aan de velden der onsterfelijken,</seg> <seg n="204.3.2">zoals de heidenen dat deden,</seg> <seg n="204.3.3">dan spreken wij meer uit de filosofie dan uit het geloof.</seg></s> <s n="204.4"><seg n="204.4.1">- Het bedenken van de eeuwige Zoon gaat in omgekeerde richting en Hij wil ook dat wij bij brood en beker niet aan een rustige eeuwigheid zullen denken,</seg> <seg n="204.4.2">maar aan de actieve,</seg> <seg n="204.4.3">zaligmakende,</seg> <seg n="204.4.4">troostende eeuwigheid,</seg> <seg n="204.4.5">de eeuwige liefde,</seg> <seg n="204.4.6">die sterker is dan de dood (Hoogl. 8: 6).</seg></s> <s n="204.5"><seg n="204.5.1">Hij wil dat wij dan aan zijn dood zullen gedenken en die dood zullen verkondigen.</seg></s></p>
<p><s n="205.1"><seg n="205.1.1">Deze gelovige belijdenis van de eeuwigheid van het Zoonschap van Jezus zal beslissende betekenis hebben voor de wijze,</seg> <seg n="205.1.2">waarop wij spreken over het koninkrijk Gods en over de verkiezing Gods,</seg> <seg n="205.1.3">die,</seg> <seg n="205.1.4">zoals wij bij de behandeling<pb n="492" ed="VW"/> van het eerste artikel hebben aangewezen,</seg> <seg n="205.1.5">de achtergrond moeten vormen van het tweede (de Twaalf artikelen tel ik nu eens met Luther als drie artikelen).</seg></s> <s n="205.2"><seg n="205.2.1">Ik spreek nu opzettelijk niet over tijd en eeuwigheid;</seg> <seg n="205.2.2">dat kan gemakkelijk een wijsgerige beschouwing opleveren.</seg></s> <s n="205.3"><seg n="205.3.1">Het koninkrijk en de verkiezing,</seg> <seg n="205.3.2">dat zijn de vormen,</seg> <seg n="205.3.3">waarin de eeuwigheid en de tijd zich in het Evangelie aan ons openbaren.</seg></s> <s n="205.4"><seg n="205.4.1">Ik denk aan de generatie van de Zoon volgens Psalm 2.</seg></s> <s n="205.5"><seg n="205.5.1">En dan valt al dadelijk op,</seg> <seg n="205.5.2">dat in die psalm dezelfde volgorde is op te merken als in de Heid. Cat. Eerst is er sprake van zalving en ambt (vs. 6) en daarna van de generatie (vs. 7),</seg> <seg n="205.5.3">terwijl wij,</seg> <seg n="205.5.4">afgaande op het gebruik dat de theologie vaak van dat laatste vers gemaakt heeft,</seg> <seg n="205.5.5">het omgekeerde zouden verwachten.</seg></s> <s n="205.6"><seg n="205.6.1">In de psalm echter dient het besluit van de generatie,</seg> <seg n="205.6.2">waarvan de Zoon verhaalt,</seg> <seg n="205.6.3">tot uitvoering van de zalving.</seg></s> <s n="205.7"><seg n="205.7.1">Het is een proclamatie en de koningen worden dan vermaand zich te laten tuchtigen.</seg></s> <s n="205.8"><seg n="205.8.1">Hier is geen bespiegeling over een rustende eeuwigheid,</seg> <seg n="205.8.2">maar verkondiging uit een Evangelie,</seg> <seg n="205.8.3">waarin alles met haasten geschiedt.</seg></s> <s n="205.9"><seg n="205.9.1">Het is een stuk uit de historie,</seg> <seg n="205.9.2">die moet dienen om Gods volk zalig te maken.</seg></s></p>
<p><s n="206.1"><seg n="206.1.1">Dit is geheel in overeenstemming met wat andere psalmen zingen van het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="206.2"><seg n="206.2.1">Wanneer daar gezegd wordt dat "de Here regeert" (Psalm 93, 97),</seg> <seg n="206.2.2">dan betekent dat eigenlijk,</seg> <seg n="206.2.3">dat de Here de regering aanvaard heeft en dat het koninkrijk Gods nabij gekomen is.</seg></s> <s n="206.3"><seg n="206.3.1">Precies dezelfde proclamatie waarmee Jezus optreedt als Hij begint het Evangelie te verkondigen (Matth. 4: 17;</seg> <seg n="206.3.2">Mark. 1 : 15).</seg></s> <s n="206.4"><seg n="206.4.1">Het eeuwig Koninkrijk is een rijk in beweging.</seg></s> <s n="206.5"><seg n="206.5.1">Naarmate zijn eeuwigheid zichtbaar wordt,</seg> <seg n="206.5.2">is het 'dichterbij' ons.</seg></s> <s n="206.6"><seg n="206.6.1">Wij zijn slechte pleitbezorgers Gods als wij aanraden het 'verderaf' te zoeken.</seg></s> <s n="206.7"><seg n="206.7.1">- En juist waar het in de bijbel een <hi rend="italic">eeuwig</hi> Koninkrijk wordt genoemd,</seg> <seg n="206.7.2">staat er bij dat het het rijk is "onzes Heren en Zaligmakers Jezus Christus" (2 Petr. 1 : 11).</seg></s> <s n="206.8"><seg n="206.8.1">Dat is precies de taal van vr. 34 en vr. 29 van de Heid. Cat.,</seg> <seg n="206.8.2">waar het eeuwig zoonschap ook aan beide kanten is geflankeerd met de titels 'Zaligmaker' en 'Here'.</seg></s></p>
<p><s n="207.1"><seg n="207.1.1">Ook is het zeer opmerkelijk dat in die tweede brief van Petrus de verkiezing nauw met dit eeuwig koninkrijk verbonden wordt.</seg></s> <s n="207.2"><seg n="207.2.1">Wie zijn roeping en verkiezing vastmaakt,</seg> <seg n="207.2.2">zal ingaan in dat koninkrijk (vs. 10).</seg></s> <s n="207.3"><seg n="207.3.1">- Daarom moet er hier nog op gewezen worden dat het aangenomen-kindschap,</seg> <seg n="207.3.2">evenmin als het natuurlijke zoonschap,</seg> <seg n="207.3.3">een zaak is van bespiegeling.</seg></s> <s n="207.4"><seg n="207.4.1">Hoeveel vrome goddeloosheid zou er vermeden kunnen zijn,</seg> <seg n="207.4.2">wanneer daarop was acht gegeven.</seg></s> <s n="207.5"><seg n="207.5.1">De verkiezing staat onmiddellijk in verband met de komst van het koninkrijk.</seg></s> <s n="207.6"><seg n="207.6.1">Zij is een troostrijke fontein der zaligheid.</seg></s> <s n="207.7"><seg n="207.7.1">Jezus is zelf door God uitverkoren (Luk. 23 : 35) en Hij is weer begonnen met de twaalven te kiezen.</seg></s> <s n="207.8"><seg n="207.8.1">- Ook deze verkiezing zou weliswaar geen kracht en geen bestand hebben als zij niet een eeuwige was.</seg></s> <s n="207.9"><seg n="207.9.1">Evenmin als het zoonschap van Jezus voldoende zou zijn tot onze zaligheid,</seg> <seg n="207.9.2">als Hij alleen een aangenomen kind was en geen Zoon van nature en als Hij niet ook de eeuwige Zoon was.</seg></s> <s n="207.10"><seg n="207.10.1">En zo <pb n="493" ed="VW"/>zou ook het koninkrijk geen blijde ingang kunnen geven en niet geloofd kunnen worden,</seg> <seg n="207.10.2">als het geen eeuwig koninkrijk was.</seg></s> <s n="207.11"><seg n="207.11.1">- Maar zoals dat eeuwige zoonschap en dat eeuwig koninkrijk door hun eeuwigheid niet verhinderd worden om nabij te zijn en in het <hi rend="italic">heden</hi> geopenbaard te worden;</seg> <seg n="207.11.2">juist zoals de eeuwigheid en de natuurlijkheid van de Zoon Hem bereid maken om geboren te worden en te sterven en zoals de eeuwigheid van het koninkrijk Gods voor de wereld de troonsbestijging van Jezus Christus betekent,</seg> <seg n="207.11.3">zo staat het ook met onze eeuwige verkiezing.</seg></s> <s n="207.12"><seg n="207.12.1">Er is vaart en haast in Gods verkiezing,</seg> <seg n="207.12.2">zoals ook in het Evangelie een spoeden is.</seg></s> <s n="207.13"><seg n="207.13.1">Het is de haast der liefde,</seg> <seg n="207.13.2">die een vuurbrand uit het vuur moet rukken (Zach. 3 : 2) of van een ontijdig geborene moet gezien worden (1 Kor. 15 : 8).</seg></s></p>
<p><s n="208.1"><seg n="208.1.1">De eeuwigheid Gods is geen beletsel voor God om in het heden tegenwoordig te zijn.</seg></s> <s n="208.2"><seg n="208.2.1">Duizend jaren zijn in zijn ogen als de dag van gisteren (Psalm 90 : 4).</seg></s> <s n="208.3"><seg n="208.3.1">Die eeuwigheid is juist de pees,</seg> <seg n="208.3.2">die de pijl der verlossing aandrijft naar zijn doelwit.</seg></s> <s n="208.4"><seg n="208.4.1">Gods eeuwige besluiten worden op het laatste ogenblik genomen.</seg></s></p>
<p><s n="209.1"><seg n="209.1.1">Wij moeten thans nog spreken over vr. en antw. 34.</seg></s> <s n="209.2"><seg n="209.2.1">Wij hebben iets langer,</seg> <seg n="209.2.2">misschien,</seg> <seg n="209.2.3">met het oog op de voor deze zondag beschikbare ruimte,</seg> <seg n="209.2.4">te lang stilgestaan bij de vorige vr. en antw. Maar deze dingen schenen mij van bijzonder belang te zijn.</seg></s> <s n="209.3"><seg n="209.3.1">Daarom worde nu deze zondag verder kort besproken.</seg></s> <s n="209.4"><seg n="209.4.1">- Zijdelings heb ik bij de behandeling van zondag 8 reeds iets opgemerkt over wat de gemeente belijdt als zij Jezus haar Here noemt.</seg></s> <s n="209.5"><seg n="209.5.1">Ik wees er toen op,</seg> <seg n="209.5.2">dat een concentratie van de waarheid op het 'Jezus is Heer' of 'Christus is Heer',</seg> <seg n="209.5.3">niet mag dienen om de trinitarische breedheid onzer belijdenis te verengen.</seg></s> <s n="209.6"><seg n="209.6.1">Daarop kom ik thans niet weer terug.</seg></s></p>
<p><s n="210.1"><seg n="210.1.1">Wanneer Jezus hier in de Twaalf artikelen onze Heer genoemd wordt,</seg> <seg n="210.1.2">herinnert ons dat in de eerste plaats aan de aanspraak,</seg> <seg n="210.1.3">waarmee de discipelen in de evangeliën soms tot Hem komen of aan de titel,</seg> <seg n="210.1.4">waaronder Hij in het verhaal voorkomt,</seg> <seg n="210.1.5">in het bijzonder bij Lukas en Johannes.</seg></s> <s n="210.2"><seg n="210.2.1">Die naam betekent dan meer dan rabbi of meester en Hem wordt daarmee goddelijke eer gegeven.</seg></s> <s n="210.3"><seg n="210.3.1">- Volgens de Handelingen en de brieven is hij dan ook de vaststaande betiteling van de opgestane Heer.</seg></s> <s n="210.4"><seg n="210.4.1">Toch was die naam in de eerste christelijke gemeenten geen rustig,</seg> <seg n="210.4.2">mededeelbaar dogmatisch bezit van de gelovigen.</seg></s> <s n="210.5"><seg n="210.5.1">Men hoorde er nog een aanspraak in,</seg> <seg n="210.5.2">een aanroep tot Jezus,</seg> <seg n="210.5.3">zoals bij Stefanus als deze zijn geest in Jezus' handen geeft (Hand. 7 : 59).</seg></s> <s n="210.6"><seg n="210.6.1">Datzelfde blijkt ook uit wat Paulus in 1 Kor. 12 : 3 schrijft:</seg> <seg n="210.6.2">Niemand kan zeggen:</seg> <seg n="210.6.3">Jezus is Here,</seg> <seg n="210.6.4">dan door de Heilige Geest (NBG.).</seg></s> <s n="210.7"><seg n="210.7.1">Die belijdenis is daar in de gemeente een geestelijke gave,</seg> <seg n="210.7.2">een profetie.</seg></s> <s n="210.8"><seg n="210.8.1">Het is een openbaring,</seg> <seg n="210.8.2">tegelijk met het ontvangen van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="210.9"><seg n="210.9.1">Zoals dat 'ook reeds bij Petrus het geval was,</seg> <seg n="210.9.2">toen Jezus vroeg:</seg> <seg n="210.9.3">Wie zegt gij dat Ik ben (Matth. 16 : 15)?</seg></s> <s n="210.10"><seg n="210.10.1">Wanneer de christenen dan ook wel genoemd worden <pb n="494" ed="VW"/>"allen,</seg> <seg n="210.10.2">die allerwegen de naam van onze Here Jezus Christus aanroepen" (1 Kor. 1 :2 NBG.),</seg> <seg n="210.10.3">dan betekent dat meer dan een uitspraak van wat wij een geloofsbelijdenis noemen,</seg> <seg n="210.10.4">als wij daaronder een enigszins leerstelling geschrift verstaan.</seg></s> <s n="210.11"><seg n="210.11.1">In het N.T. is de uitspraak 'Jezus is Heer' een charismatische uitroep,</seg> <seg n="210.11.2">te vergelijken met het spreken in tongen of talen.</seg></s> <s n="210.12"><seg n="210.12.1">En als het dat later niet meer in die mate is,</seg> <seg n="210.12.2">dan blijft het nog een liturgische uitspraak,</seg> <seg n="210.12.3">die met bewogenheid door de gemeente of door de enkele gelovige,</seg> <seg n="210.12.4">bijv. bij de doop,</seg> <seg n="210.12.5">wordt gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="211.1"><seg n="211.1.1">Dat is ook nog het geval in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="211.1.2">die de westerse vorm zijn van de oudchristelijke doopbelijdenis.</seg></s> <s n="211.2"><seg n="211.2.1">En dat is ook het schone van antw. 34,</seg> <seg n="211.2.2">dat het in die bewogenheid deelt.</seg></s> <s n="211.3"><seg n="211.3.1">Want wel getuigen alle antwoorden van de Heid. Cat. van grote innigheid en ligt er een 'mystiek waas',</seg> <seg n="211.3.2">zoals men het genoemd heeft,</seg> <seg n="211.3.3">over dit boek,</seg> <seg n="211.3.4">maar dat geldt toch weer bijzonder van dit antwoord,</seg> <seg n="211.3.5">dat ons terugvoert naar de beroemde eerste vr. en antw.,</seg> <seg n="211.3.6">waar van de enige troost in leven en sterven getuigd wordt en waar deze,</seg> <seg n="211.3.7">evenals in antw. 34,</seg> <seg n="211.3.8">hierin gevonden wordt,</seg> <seg n="211.3.9">dat wij het eigendom zijn van Jezus Christus;</seg> <seg n="211.3.10">en waar ook gesproken wordt van zijn dierbaar bloed en van het geweld des duivels.</seg></s> <s n="211.4"><seg n="211.4.1">- Daar wordt echter eveneens belijdenis gedaan van de bewaring des hemelsen Vaders en van de verzekering door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="211.5"><seg n="211.5.1">En uit dat trinitarisch verband mogen wij de belijdenis uit antw. 34 ook niet losmaken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="212.1"><seg n="212.1.1">Zondag 14</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="213.1"><seg n="213.1.1">Vraag 35:</seg> <seg n="213.1.2">Wat is dat gezegd:</seg> <seg n="213.1.3">Die ontvangen is van de Heilige Geest,</seg> <seg n="213.1.4">geboren uit de maagd Maria?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="214.1"><seg n="214.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="214.1.2">Dat de eeuwige Zone Gods,</seg> <seg n="214.1.3">die waarachtig en eeuwig God is en blijft,</seg> <seg n="214.1.4">ware menselijke natuur uit het vlees en bloed der maagd Maria,</seg> <seg n="214.1.5">door de werking des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="214.1.6">aangenomen heeft,</seg> <seg n="214.1.7">opdat hij ook het ware zaad Davids zij,</seg> <seg n="214.1.8">zijne broederen in alles gelijk,</seg> <seg n="214.1.9">uitgenomen de zonde.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="215.1"><seg n="215.1.1">Vraag 36:</seg> <seg n="215.1.2">Wat nuttigheid verkrijgt gij door de heilige ontvangenis en geboorte van Christus?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="216.1"><seg n="216.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="216.1.2">Dat Hij onze middelaar is en met zijn onschuld en volkomen heiligheid mijn zonde,</seg> <seg n="216.1.3">waarin ik ontvangen en geboren ben,</seg> <seg n="216.1.4">voor Gods aangezicht bedekt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="217.1"><seg n="217.1.1">Wij komen nu tot de geboorte van de tweede Adam,</seg> <seg n="217.1.2">die door Paulus,</seg> <seg n="217.1.3">in onderscheiding van de eerste,</seg> <seg n="217.1.4">die hij een levende ziel noemt,</seg> <seg n="217.1.5">als een <choice><sic>Ievendmakende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">levendmakende</corr></choice> geest betiteld wordt.</seg></s> <s n="217.2"><seg n="217.2.1">En dan moet men zeggen,</seg> <seg n="217.2.2">dat deze tweede Adam,</seg> <seg n="217.2.3">wederom in onderscheiding van de eerste,</seg> <seg n="217.2.4">zichzelf het eerst <pb n="495" ed="VW"/>levend gemaakt heeft.</seg></s> <s n="217.3"><seg n="217.3.1">De eeuwige Zone Gods,</seg> <seg n="217.3.2">die in het vorig artikel werd beleden,</seg> <seg n="217.3.3">heeft de menselijke natuur aangenomen.</seg></s> <s n="217.4"><seg n="217.4.1">Hij is bij zijn geboorte actief geweest,</seg> <seg n="217.4.2">zoals Hij het ook zou zijn bij zijn sterven (Luk. 23 : 46) en bij zijn opstanding.</seg></s> <s n="217.5"><seg n="217.5.1">- Dit onderscheidt de geboorte van Jezus van elke andere geboorte en wie hier met het ontleedmes in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> zou willen insnijden om dit stuk weg te nemen,</seg> <seg n="217.5.2">zoals heden ten dage ook onder rechtzinnige christenen soms gebeurt,</seg> <seg n="217.5.3">schendt daarmee het Evangelie.</seg></s> <s n="217.6"><seg n="217.6.1">Dat kan niet geschieden zonder dat men Jezus ook tot een 'aangenomen kind' maakt en Hem het eeuwige en natuurlijke Zoonschap ontneemt.</seg></s></p>
<p><s n="218.1"><seg n="218.1.1">Reeds bij de schepping op de zesde dag,</seg> <seg n="218.1.2">als het aan de mens toekomt,</seg> <seg n="218.1.3">is er bij God een verhoogde activiteit.</seg></s> <s n="218.2"><seg n="218.2.1">Men zou,</seg> <seg n="218.2.2">als men het goed wil verstaan,</seg> <seg n="218.2.3">de schepping van de mens ook reeds een 'aannemen' kunnen noemen van Godswege.</seg></s> <s n="218.3"><seg n="218.3.1">"Het is niet meer dat bevelende en heerschappij voerende woord" zegt Bossuet in zijn <hi rend="italic">Histoire universelle;</hi></seg> <seg n="218.3.2">"het is een zachter woord,</seg> <seg n="218.3.3">ofschoon niet minder van kracht".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f18" rend="superscript">r</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="218.4"><seg n="218.4.1">God is er zelf meer bij betrokken.</seg></s> <s n="218.5"><seg n="218.5.1">Maar dit geldt nu nog veel meer bij de schepping van de tweede Adam.</seg></s> <s n="218.6"><seg n="218.6.1">De hele raad des vredes,</seg> <seg n="218.6.2">alle profetie vormt er de achtergrond van.</seg></s> <s n="218.7"><seg n="218.7.1">De activiteit van de eeuwige Zone Gods is hier tot haar hoogste graad gestegen.</seg></s> <s n="218.8"><seg n="218.8.1">Hier het allerminst is Hij een 'aangenomen kind',</seg> <seg n="218.8.2">en hier het allermeest is Hij het die zelf de menselijke natuur aanneemt,</seg> <seg n="218.8.3">terwijl Hijzelf waarachtig en eeuwig God blijft.</seg></s></p>
<p><s n="219.1"><seg n="219.1.1">Daarom moet elke gedachte dat een of ander,</seg> <seg n="219.1.2">op geheel natuurlijke wijze geboren mens,</seg> <seg n="219.1.3">een gewoon Adamskind,</seg> <seg n="219.1.4">door Hem zou zijn uitverkoren voor zijn incarnatie,</seg> <seg n="219.1.5">zijn vleeswording,</seg> <seg n="219.1.6">worden verworpen.</seg></s> <s n="219.2"><seg n="219.2.1">De incarnatie gaat veel dieper en de predestinatie van de tweede Adam komt veel hoger af.</seg></s> <s n="219.3"><seg n="219.3.1">De Zoon is zo weinig een aangenomen kind,</seg> <seg n="219.3.2">dat Hij het zelf is die het vlees aanneemt;</seg> <seg n="219.3.3">en Hij is het zelf die voorbestemd is om alles onder één hoofd samen te vatten (Ef. 1 : 10 NBG.).</seg></s> <s n="219.4"><seg n="219.4.1">De herscheppende werkzaamheid van de Zone Gods kan alleen recht beleden worden,</seg> <seg n="219.4.2">als wij uit het Evangelie aannemen,</seg> <seg n="219.4.3">dat het eeuwige Woord nog veel meer bij het vlees betrokken was dan toen Adam geschapen werd.</seg></s> <s n="219.5"><seg n="219.5.1">Toen was het de adem Gods,</seg> <seg n="219.5.2">die aan het stof werd ingeblazen.</seg></s> <s n="219.6"><seg n="219.6.1">De adem des levens (Gen. 2 : 7),</seg> <seg n="219.6.2">die het maakte tot een levende ziel.</seg></s> <s n="219.7"><seg n="219.7.1">Nu is het de Heilige Geest,</seg> <seg n="219.7.2">waardoor vlees en bloed uit de maagd Maria werd aangenomen.</seg></s> <s n="219.8"><seg n="219.8.1">En dat is nu niet meer de ongerepte menselijke natuur van Adam en Eva in het paradijs,</seg> <seg n="219.8.2">maar het is het vlees dat "tot niets nut" is (Joh. 6 : 63) en waarmee men de wet der zonde dient (Rom. 7 : 26).</seg></s> <s n="219.9"><seg n="219.9.1">Het materiaal,</seg> <seg n="219.9.2">waaruit de tweede Adam zich tot een levendmakende geest geschapen heeft,</seg> <seg n="219.9.3">is niet langer onschuldig,</seg> <seg n="219.9.4">zoals het stof,</seg> <seg n="219.9.5">dat God in den beginne formeerde.</seg></s> <s n="219.10"><seg n="219.10.1">En daarom kan dit artikel van de ontvangenis<pb n="496" ed="VW"/> en geboorte van Jezus niet recht beleden worden,</seg> <seg n="219.10.2">als men de Zone Gods een reeds ontvangen of geboren Adamskind laat aannemen.</seg></s> <s n="219.11"><seg n="219.11.1">De oude verhouding tussen levensadem en stof ligt dan reeds vast en er is geen ruimte meer voor de wording van een levendmakende geest.</seg></s> <s n="219.12"><seg n="219.12.1">Alles kan dan niet onder één hoofd gebracht worden en de uitverkiezing van Christus wordt dan versmald tot die van die éne enkele mens,</seg> <seg n="219.12.2">die Hij heeft aangenomen.</seg></s> <s n="219.13"><seg n="219.13.1">De natuur,</seg> <seg n="219.13.2">die de Zone Gods heeft aangenomen,</seg> <seg n="219.13.3">is iets veel meer algemeens.</seg></s> <s n="219.14"><seg n="219.14.1">Deze natuur wordt,</seg> <seg n="219.14.2">vooral in het evangelie van Johannes,</seg> <seg n="219.14.3">vlees genoemd.</seg></s> <s n="219.15"><seg n="219.15.1">Het Woord is vlees geworden (Joh. 1 : 14).</seg></s> <s n="219.16"><seg n="219.16.1">En wanneer dit het stof is,</seg> <seg n="219.16.2">waarin de levendmakende geest ingaat;</seg> <seg n="219.16.3">wanneer het de gevallen natuur is,</seg> <seg n="219.16.4">die de Zone Gods aanneemt;</seg> <seg n="219.16.5">als het onze zonden zijn die Hij aandoet als zijn bekleding,</seg> <seg n="219.16.6">niet alleen als een uitwendig kruis,</seg> <seg n="219.16.7">maar ook als een innerlijke vloek,</seg> <seg n="219.16.8">als olie in zijn beenderen (Ps. 109 : 18),</seg> <seg n="219.16.9">dan krijgt de schepping van de tweede Adam haar volle maat.</seg></s> <s n="219.17"><seg n="219.17.1">- En zo staat het nu in de bijbel,</seg> <seg n="219.17.2">dat Christus zonde voor ons gemaakt is (2 Kor. <choice><sic>5 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">5 : 21</corr></choice>) en dat God,</seg> <seg n="219.17.3">zijn Zoon zendende in gelijkheid des zondigen vleses,</seg> <seg n="219.17.4">de zonde veroordeeld heeft in het vlees (Rom. 8 : 3).</seg></s> <s n="219.18"><seg n="219.18.1">- Het is Kohlbrugge geweest,</seg> <seg n="219.18.2">die in een beschouwing over Mattheüs 1,</seg> <seg n="219.18.3">aan deze diepe betekenis van de menswording een geweldige uitdrukking heeft gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="220.1"><seg n="220.1.1">Zo moet dan in het Credo en in de Heidelbergse catechismus blijven staan,</seg> <seg n="220.1.2">dat Jezus is ontvangen van de Heilige Geest en geboren uit de maagd Maria.</seg></s> <s n="220.2"><seg n="220.2.1">Met een ascetische levensbeschouwing bij het begin onzerjaartelling en een minachting van het huwelijk heeft dat niets te maken.</seg></s> <s n="220.3"><seg n="220.3.1">Wanneer wij deze pijler van onze belijdenis zouden wegtrekken,</seg> <seg n="220.3.2">zou er meer vallen.</seg></s> <s n="220.4"><seg n="220.4.1">Wij kunnen met Paulus zeggen,</seg> <seg n="220.4.2">dat de prediking dan 'ijdel' zou worden.</seg></s></p>
<p><s n="221.1"><seg n="221.1.1">In het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="221.1.2">waarin Jezus geboren is en waarbij de engelen gezongen hebben,</seg> <seg n="221.1.3">gelden andere maatstaven en verhoudingen dan in de eerste schepping.</seg></s> <s n="221.2"><seg n="221.2.1">Daarvan weten wij niets,</seg> <seg n="221.2.2">als het ons door de hemelse Vader niet wordt geopenbaard.</seg></s> <s n="221.3"><seg n="221.3.1">Wij zouden dan niet weten dat Jezus de Christus is (Matth. 16 : 16).</seg></s> <s n="221.4"><seg n="221.4.1">Wij zouden ook niet weten dat het Heilige,</seg> <seg n="221.4.2">dat uit Maria geboren is,</seg> <seg n="221.4.3">Gods Zoon is (Lukas 1 :35).</seg></s> <s n="221.5"><seg n="221.5.1">Wij zouden van Jezus' opstanding ook geen kennis dragen.</seg></s> <s n="221.6"><seg n="221.6.1">Van al deze dingen,</seg> <seg n="221.6.2">die wij in ons Credo belijden,</seg> <seg n="221.6.3">weten wij niets buiten de bijbel om.</seg></s> <s n="221.7"><seg n="221.7.1">- In dat koninkrijk geldt een andere voorzienigheid dan die van eten en drinken en kleden.</seg></s> <s n="221.8"><seg n="221.8.1">Hier gaat het om de gerechtigheid (Matth. 6 : 33).</seg></s> <s n="221.9"><seg n="221.9.1">Er bestaat ook een andere vorm van verwantschap.</seg></s> <s n="221.10"><seg n="221.10.1">Jezus noemt zijn discipelen zijn broeder en zuster en moeder (Matth. 12 : 46-50).</seg></s> <s n="221.11"><seg n="221.11.1">- Zo is ook de genealogie in het Koninkrijk der hemelen een andere.</seg></s> <s n="221.12"><seg n="221.12.1">De kinderen Gods worden niet uit den bloede,</seg> <seg n="221.12.2">noch uit de wil des vleses,</seg> <seg n="221.12.3">noch uit de wil des mans,</seg> <seg n="221.12.4">maar uit God geboren (Joh. 1 : 13),</seg> <seg n="221.12.5">"namelijk die in zijn naam geloven" (vers 12).</seg></s> <s n="221.13"><seg n="221.13.1">En deze genealogie is nu in <pb n="497" ed="VW"/>voorbeeldige en oorspronkelijke zin op Jezus van toepassing.</seg></s> <s n="221.14"><seg n="221.14.1">- De beschouwing van Kohlbrugge over Mattheüs 1 is daarom van zo grote <choice><sic>hetekenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">betekenis</corr></choice>,</seg> <seg n="221.14.2">omdat hij laat zien dat de Zoon van God langs de ladder des geloofs in de wereld afdaalt.</seg></s> <s n="221.15"><seg n="221.15.1">Men moet dit hoofdstuk leggen naast Hebreeën 11,</seg> <seg n="221.15.2">waar getoond wordt,</seg> <seg n="221.15.3">hoe wij door het geloof verstaan,</seg> <seg n="221.15.4">dat de wereld door het Woord Gods is toebereid (Hebr. 11 : 3).</seg></s> <s n="221.16"><seg n="221.16.1">Al de mannen en vrouwen die daar genoemd worden,</seg> <seg n="221.16.2">zien de wereld voor hun ogen ontstaan;</seg> <seg n="221.16.3">het koninkrijk komt nabij hen.</seg></s> <s n="221.17"><seg n="221.17.1">- Zo is ook de afstamming van Jezus in het Evangelie.</seg></s> <s n="221.18"><seg n="221.18.1">Abraham en Maria en de anderen ontvangen hun kinderen door het geloof-,</seg> <seg n="221.18.2">ontvangen ze van de Heilige Geest en zo is Jezus de Zoon Abrahams.</seg></s> <s n="221.19"><seg n="221.19.1">Als het niet langs deze weg gaat,</seg> <seg n="221.19.2">kan God Abraham zelfs uit de stenen wel kinderen verwekken (Matth. 3 : 9).</seg></s> <s n="221.20"><seg n="221.20.1">- Daarom moeten ook de ontvangenis en geboorte van Jezus geheel in dit licht gezien worden.</seg></s> <s n="221.21"><seg n="221.21.1">Het is een artikel in een Credo en geen stukje van een gewone stamboom.</seg></s></p>
<p><s n="222.1"><seg n="222.1.1">Daarom vraagt de Heidelbergse catechismus dan ook,</seg> <seg n="222.1.2">wat die heilige ontvangenis en geboorte van Christus voor ons geloof betekenen.</seg></s> <s n="222.2"><seg n="222.2.1">Welke bate wij daarvan hebben,</seg> <seg n="222.2.2">zoals het in zondag 23 heet van het geloof aan al de Artikelen.</seg></s> <s n="222.3"><seg n="222.3.1">- En het eerste wat daarop gezegd wordt is,</seg> <seg n="222.3.2">dat Hij onze Middelaar is.</seg></s> <s n="222.4"><seg n="222.4.1">Daaruit blijkt reeds dat ons leerboek deze ontvangenis en geboorte niet als iets natuurlijks beschouwt,</seg> <seg n="222.4.2">dat ook bij de 'aangenomen kinderen' plaatsvindt.</seg></s> <s n="222.5"><seg n="222.5.1">Dan zou het geen heilsfeit zijn en de blijdschap waarmede de gemeente haar Kerstfeest viert,</seg> <seg n="222.5.2">ware een vergissing.</seg></s> <s n="222.6"><seg n="222.6.1">Neen,</seg> <seg n="222.6.2"><hi rend="italic">deze</hi> ontvangenis en geboorte betekenen de wijze,</seg> <seg n="222.6.3">waarop de eeuwige,</seg> <seg n="222.6.4">natuurlijke Zoon van God 'onzer een' wordt.</seg></s> <s n="222.7"><seg n="222.7.1">Hij is gestorven als wij,</seg> <seg n="222.7.2">maar toch was zijn dood een geheel andere.</seg></s> <s n="222.8"><seg n="222.8.1">En zo staat het nu ook met zijn ontvangenis en geboorte.</seg></s> <s n="222.9"><seg n="222.9.1">Evenals zijn dood gepredikt moet worden,</seg> <seg n="222.9.2">zo ook zijn geboorte.</seg></s> <s n="222.10"><seg n="222.10.1">En dat geschiedt ook steeds in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="223.1"><seg n="223.1.1">Daarom gaat het hier ook niet over de vereniging van lichaam en ziel;</seg> <seg n="223.1.2">over creationisme of traducianisme,</seg> <seg n="223.1.3">dwz. de vraag of God telkens een nieuwe ziel schept of dat deze van de ouders wordt overgedragen.</seg></s> <s n="223.2"><seg n="223.2.1">Over deze <hi rend="italic">vereniging van lichaam en ziel gaat het hier evenmin als het bij de opstanding van Jezus over de hereniging</hi> van lichaam en ziel gaat.</seg></s> <s n="223.3"><seg n="223.3.1">De <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> zijn een belijdenis van heilsfeiten in het koninkrijk Gods en niet van gebeurtenissen in de schepping.</seg></s> <s n="223.4"><seg n="223.4.1">In het koninkrijk Gods gaat het om de gerechtigheid,</seg> <seg n="223.4.2">die tegenover de zonde openbaar wordt.</seg></s> <s n="223.5"><seg n="223.5.1">Daarom is,</seg> <seg n="223.5.2">in zondag 17,</seg> <seg n="223.5.3">op de vraag naar het nut van de opstanding,</seg> <seg n="223.5.4">ook het eerste antwoord,</seg> <seg n="223.5.5">dat Christus ons de gerechtigheid deelachtig maakt.</seg></s> <s n="223.6"><seg n="223.6.1">En niet anders is het hier bij zondag 14.</seg></s> <s n="223.7"><seg n="223.7.1">Ook hier komt het aan op de schuldvergeving,</seg> <seg n="223.7.2">het bedekken van onze zonde.</seg></s> <s n="223.8"><seg n="223.8.1">En wel meer bijzonder van de zonde,</seg> <seg n="223.8.2">waarin wij ontvangen en geboren zijn,</seg> <seg n="223.8.3">die de kerk gewoon is de erfzonde te noemen.</seg></s> <s n="223.9"><seg n="223.9.1">Over deze dingen gaat het in dit artikel van ons Credo en daarin is de Zone <pb n="498" ed="VW"/>Gods werkzaam,</seg> <seg n="223.9.2">als Hij ontvangen en geboren wordt.</seg></s> <s n="223.10"><seg n="223.10.1">Hij is dan niet passief,</seg> <seg n="223.10.2">zodat de geboorte van Jezus het dode punt zou zijn tussen de profetie en het Evangelie.</seg></s> <s n="223.11"><seg n="223.11.1">Reeds hier is Hij werkzaam in de dingen zijns Vaders en is Hij Middelaar Gods en der mensen (1 Tim. 2: 5).</seg></s></p>
<p><s n="224.1"><seg n="224.1.1">Dat het over deze dingen gaat en dat bij Jezus' ontvangenis en geboorte de grote hoofdzaken der prediking in geding zijn,</seg> <seg n="224.1.2">staat ook duidelijk in dezelfde brief aan Timotheüs.</seg></s> <s n="224.2"><seg n="224.2.1">Wij lezen daar:</seg> <seg n="224.2.2">En buiten twijfel,</seg> <seg n="224.2.3">groot is het geheimenis der godsvrucht:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="225.1"><seg n="225.1.1">"Die zich geopenbaard heeft in het vlees,</seg> <seg n="225.1.2">is gerechtvaardigd door de Geest,</seg> <seg n="225.1.3">is verschenen aan de engelen,</seg> <seg n="225.1.4">is verkondigd onder de heidenen,</seg> <seg n="225.1.5">geloofd in de wereld,</seg> <seg n="225.1.6">opgenomen in heerlijkheid" (1 Tim. 3 : 16 Vert. NBG.).</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="226.1"><seg n="226.1.1">Jezus' geboorte en opstanding staan hier in de rij met de verkondiging onder de heidenen en het geloofd worden in de wereld.</seg></s> <s n="226.2"><seg n="226.2.1">Zij behoren tot dezelfde orde.</seg></s></p>
<p><s n="227.1"><seg n="227.1.1">Daarom moet men zich bij de prediking en in het geloof ook aan deze orde houden.</seg></s> <s n="227.2"><seg n="227.2.1">Het is helemaal verkeerd om bij de opstanding van Jezus de leer der onsterfelijkheid er bij te brengen.</seg></s> <s n="227.3"><seg n="227.3.1">En zo deugt het ook niet,</seg> <seg n="227.3.2">als men bij Jezus' geboorte een oneerbiedig onderzoek naar het vaderschap gaat instellen.</seg></s> <s n="227.4"><seg n="227.4.1">Om dezelfde reden heb ik bij de behandeling van zondag 9 en 10 bezwaar ingebracht tegen de invoering van de leer der voorzienigheid en de overtuiging uitgesproken,</seg> <seg n="227.4.2">dat hier de leer van het koninkrijk Gods een plaats had moeten krijgen.</seg></s> <s n="227.5"><seg n="227.5.1">- Ditmaal echter,</seg> <seg n="227.5.2">bij zondag 14,</seg> <seg n="227.5.3">ging ons bezwaar tegen anderen en zeker niet tegen de opstellers van de Heidelbergse catechismus.</seg></s></p>
<p><s n="228.1"><seg n="228.1.1">Wanneer wij ons dan houden aan de eisen des Koninkrijks,</seg> <seg n="228.1.2">dan moeten wij zeggen dat het Woord en het vlees,</seg> <seg n="228.1.3">de Zone Gods en de menselijke natuur,</seg> <seg n="228.1.4">die Hij aannam,</seg> <seg n="228.1.5">niet bij elkaar passen.</seg></s> <s n="228.2"><seg n="228.2.1">Niet zoals ziel en lichaam bij elkaar passen.</seg></s> <s n="228.3"><seg n="228.3.1">Vleeswording is hier eigenlijk een veel beter woord dan menswording.</seg></s> <s n="228.4"><seg n="228.4.1">God in het vlees,</seg> <seg n="228.4.2">dat is een even ontzaglijk heilsfeit als God aan het kruis en God in het graf.</seg></s> <s n="228.5"><seg n="228.5.1">De kerk heeft meestal meer bezwaar gehad tegen die beide laatste verbindingen dan tegen de eerste,</seg> <seg n="228.5.2">ofschoon zij zich ook bij die laatste zeer dicht gewaagd heeft.</seg></s> <s n="228.6"><seg n="228.6.1">Het is misschien niet goed om de prediking op zulke paradoxen te brengen.</seg></s> <s n="228.7"><seg n="228.7.1">Maar bij de vleeswording is er wel reden om te waarschuwen,</seg> <seg n="228.7.2">dat de tegenstelling niet te zeer verzacht mag worden.</seg></s> <s n="228.8"><seg n="228.8.1">Dit kan licht geschieden als men liever gaat spreken van menswording en in verband daarmee dan allerlei gevolgtrekkingen maakt,</seg> <seg n="228.8.2">die met de prediking van het Koninkrijk niets te maken hebben.</seg></s> <s n="228.9"><seg n="228.9.1">Zo,</seg> <seg n="228.9.2">als men <pb n="499" ed="VW"/>zegt dat de mensheid door de menswording is geëerd en als het ware op een zekere troon verheven.</seg></s> <s n="228.10"><seg n="228.10.1">Van daar uit komt men dan weer tot het stellen van een culturele betekenis der menswording.</seg></s> <s n="228.11"><seg n="228.11.1">Iets,</seg> <seg n="228.11.2">waarnaar men hier in de Heid. Cat. tevergeefs zal zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="229.1"><seg n="229.1.1">Wanneer de incarnatie,</seg> <seg n="229.1.2">zoals de vleeswording met een vreemd woord veelal genoemd wordt,</seg> <seg n="229.1.3">op deze wijze tot een harmonische intrede van God in het mensenleven wordt gemaakt;</seg> <seg n="229.1.4">als men de dissonanten niet meer hoort,</seg> <seg n="229.1.5">die optreden als de Zone Gods de menselijke natuur aanneemt,</seg> <seg n="229.1.6">dan gaat dit stuk voor de prediking verloren.</seg></s> <s n="229.2"><seg n="229.2.1">Het wordt dan een schema voor de liturgie,</seg> <seg n="229.2.2">een beginsel voor de wetenschap of een richtlijn voor politiek en cultuur.</seg></s> <s n="229.3"><seg n="229.3.1">In de bijbel en in het Credo is echter de vleeswording de grondvorm voor het kruislijden.</seg></s> <s n="229.4"><seg n="229.4.1">En wanneer zij ook positieve aspecten heeft,</seg> <seg n="229.4.2">dan sluiten deze toch meer bij de opstanding aan dan bij de mens,</seg> <seg n="229.4.3">die uit de eerste Adam is geboren.</seg></s> <s n="229.5"><seg n="229.5.1">Zij hebben betekenis voor het Koninkrijk der hemelen meer dan voor de aardse rijken.</seg></s> <s n="229.6"><seg n="229.6.1">Een regelrechte voortzetting van de incarnatie,</seg> <seg n="229.6.2">hetzij in de heiligen,</seg> <seg n="229.6.3">hetzij in het instituut der kerk of in het avondmaal of in de liturgie of ook in de cultuur,</seg> <seg n="229.6.4">bestaat er niet.</seg></s> <s n="229.7"><seg n="229.7.1">Evenmin als van het kruislijden van Christus.</seg></s> <s n="229.8"><seg n="229.8.1">De enige wijze,</seg> <seg n="229.8.2">waarop zij de kerk en het geloof ten goede kan komen,</seg> <seg n="229.8.3">is bij wijze van nuttigheid of bate.</seg></s> <s n="229.9"><seg n="229.9.1">Deze wat ouderwets aandoende woorden van de Heidelberger mag men vertalen zoals men wil,</seg> <seg n="229.9.2">als men maar niet in het verlengde van de incarnatie gaat staan,</seg> <seg n="229.9.3">alsof men op de een of andere wijze ook een weinig van nature een kind van God was geworden.</seg></s> <s n="229.10"><seg n="229.10.1">Christus is "ons ten goede" mens geworden,</seg> <seg n="229.10.2">zoals Hij nu "ons ten goede" (zondag 18) in de hemel is.</seg></s> <s n="229.11"><seg n="229.11.1">De ontvangenis en de geboorte van Jezus zijn geen mysterie,</seg> <seg n="229.11.2">dat wij in ons bestaan kunnen horen ritselen en dat wij door mystische contemplatie of diepe bespiegeling op het spoor zouden moeten komen.</seg></s> <s n="229.12"><seg n="229.12.1">Christus is <hi rend="italic">geopenbaard</hi> in het vlees,</seg> <seg n="229.12.2">niet in ons maar voor ons.</seg></s> <s n="229.13"><seg n="229.13.1">En het enige middel,</seg> <seg n="229.13.2">waardoor wij daarvan 'nuttigheid' kunnen hebben,</seg> <seg n="229.13.3">is de prediking.</seg></s> <s n="229.14"><seg n="229.14.1">Deze is niet voor de 'heiligen',</seg> <seg n="229.14.2">maar voor de armen van geest.</seg></s> <s n="229.15"><seg n="229.15.1">Hunner is het Koninkrijk der hemelen (Matth. 5 : 3).</seg></s> <s n="229.16"><seg n="229.16.1">Het is zoals het middeleeuwse rijmpje zegt:</seg></s></p>
<lg><l n="230.1"><seg n="230.1.1">"'t Vleesgeworden Woord</seg></l><l n="230.2"><seg n="230.2.1">Bij arme liên te huis behoort."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n12" rend="superscript">12</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="231.1"><seg n="231.1.1">Deze arme lieden zijn degenen die in zonde ontvangen en geboren zijn.</seg></s> <s n="231.2"><seg n="231.2.1">Hun wordt geboodschapt dat Christus met zijn onschuld en volkomen heiligheid deze zonde voor Gods aangezicht bedekt;</seg> <seg n="231.2.2">zij staan bij de predi<hi rend="italic">king,</hi></seg> <seg n="231.2.3"><hi rend="italic">tegenover</hi> het vleesgeworden Woord.</seg></s> <s n="231.3"><seg n="231.3.1">De genade dier bedekking wordt hun niet bij de doop ingegoten,</seg> <seg n="231.3.2">zoals Rome wil.</seg></s> <s n="231.4"><seg n="231.4.1">Zij wordt hun aangezegd door het Woord en door het sacrament en zij kunnen die aanzegging slechts door het geloof aanvaarden.</seg></s> <s n="231.5"><seg n="231.5.1">Zij krijgen daardoor geen nieuwe natuur,</seg> <seg n="231.5.2">bij <pb n="500" ed="VW"/>gelijkenis aan die van de Zone Gods verwant,</seg> <seg n="231.5.3">zoals Hij,</seg> <seg n="231.5.4">in de gelijkheid des zondigen vleses gekomen is.</seg></s> <s n="231.6"><seg n="231.6.1">Er is ook in het sacrament geen ineenvloeiing van de goddelijke en de menselijke natuur.</seg></s> <s n="231.7"><seg n="231.7.1">Zij blijven,</seg> <seg n="231.7.2">als bij Jezus' menswording,</seg> <seg n="231.7.3">gescheiden.</seg></s> <s n="231.8"><seg n="231.8.1">Hij heeft de menselijke natuur <hi rend="italic">aangenomen.</hi></seg></s> <s n="231.9"><seg n="231.9.1">Wij worden niet meer dan <hi rend="italic">aangenomen</hi> kinderen.</seg></s> <s n="231.10"><seg n="231.10.1">Wij kunnen de genade van onze Here Jezus Christus,</seg> <seg n="231.10.2">de bedekking voor Gods aangezicht van onze erfzonde,</seg> <seg n="231.10.3">niet anders dan door het geloof <hi rend="italic">aannemen.</hi></seg></s> <s n="231.11"><seg n="231.11.1">Het is niet zo,</seg> <seg n="231.11.2">zoals Newman fantaseerde,</seg> <seg n="231.11.3">dat de zielen der pas gedoopte kinderen,</seg> <seg n="231.11.4">gesteld dat men ze kon zien,</seg> <seg n="231.11.5">ons als cherubijntjes zouden voorkomen<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f20" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="231.11.6">- Vondel noemt ze ook zo in zijn bekende rei<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n13" rend="superscript">13</ref></seg> <seg n="231.11.7">- terwijl de meerderheid der volwassen christenen er uit zouden zien:</seg> <seg n="231.11.8">overdekt en bezoomd met de littekens der zonden.</seg></s> <s n="231.12"><seg n="231.12.1">Van zulk een mysterieuze ingieting ener hogere natuur weet de Heilige Schrift en weet de Heid. Cat. niet.</seg></s> <s n="231.13"><seg n="231.13.1">Wij mogen degenen,</seg> <seg n="231.13.2">die in Jezus Christus geloven,</seg> <seg n="231.13.3">niet anders aanzien dan God dat doet volgens zondag 23,</seg> <seg n="231.13.4">alsof zij nooit zonde gehad,</seg> <seg n="231.13.5">noch gedaan hadden.</seg></s> <s n="231.14"><seg n="231.14.1">Een zo strenge scheiding van aangeboren en daadzonde,</seg> <seg n="231.14.2">zoals Rome die maakt,</seg> <seg n="231.14.3">en waarbij de 'nuttigheid' van Christus' heilige ontvangenis en geboorte tot de erfzonde <hi rend="italic">beperkt</hi> zou blijven en enkel in de doop toebediend,</seg> <seg n="231.14.4">is in strijd met de koninklijke royaliteit van het rijk,</seg> <seg n="231.14.5">waarin de armen worden zalig gesproken en waarin een schuld als van tienduizend talenten zonder meer wordt kwijtgescholden (Matth. 18 : 27).</seg></s></p>
<p><s n="232.1"><seg n="232.1.1">De 'bate' van Christus' vleeswording komt ons toe door de prediking,</seg> <seg n="232.1.2">evengoed als die van zijn lijden en sterven.</seg></s> <s n="232.2"><seg n="232.2.1">En ook wanneer deze ons worden betekend en verzegeld door doop en avondmaal,</seg> <seg n="232.2.2">dan mogen wij deze beide niet streng van elkander scheiden.</seg></s> <s n="232.3"><seg n="232.3.1">Wij worden ook in Jezus' dood gedoopt (Rom. 6 : 3) en in het avondmaal worden ook het vlees en bloed afgebeeld,</seg> <seg n="232.3.2">waaruit Hij bij zijn menswording de menselijke natuur heeft aangenomen.</seg></s> <s n="232.4"><seg n="232.4.1">Het sacrament zowel als het Woord is een boodschap van toerekening;</seg> <seg n="232.4.2">een teken dat onze zonde voor Gods aangezicht is bedekt.</seg></s></p>
<p><s n="233.1"><seg n="233.1.1">Het is niet toevallig,</seg> <seg n="233.1.2">dat wij hier weer voor Jezus de naam <hi rend="italic">Middelaar</hi> tegenkomen,</seg> <seg n="233.1.3">nadat die titel in vr. 15 als het ware voor Hem is gereedgemaakt.</seg></s> <s n="233.2"><seg n="233.2.1">Daar werd in het algemeen naar een middelaar gevraagd en geantwoord dat het zulk een moest zijn,</seg> <seg n="233.2.2">"die een waarachtig en rechtvaardig mens is en nochtans sterker dan alle schepselen,</seg> <seg n="233.2.3">dat is,</seg> <seg n="233.2.4">die tegelijk waarachtig God is."</seg></s> <s n="233.3"><seg n="233.3.1">In vr. en antw. 18 werd dan reeds gezegd dat onze Here Jezus Christus die Middelaar is.</seg></s> <s n="233.4"><seg n="233.4.1">- Maar nu,</seg> <seg n="233.4.2">in antw. 36,</seg> <seg n="233.4.3">komen wij pas aan de werkelijke vervulling van wat vroeger in de vr. 15-17 enigszins scholastisch was doorgedacht en in de vr. 18 en 19 uit de Schrift was afgeleid.</seg></s></p>
<p><s n="234.1"><seg n="234.1.1">En dan herhalen wij nog eens de reeds vroeger gemaakte opmerking,</seg> <seg n="234.1.2">dat de Heid. Cat. deze behandeling van achteren naar voren ook bij de behandeling<pb n="501" ed="VW"/> der Twaalf artikelen min of meer voortzet.</seg></s> <s n="234.2"><seg n="234.2.1">Eerst wordt de naam en worden de ambten,</seg> <seg n="234.2.2">die de Middelaar zal dragen,</seg> <seg n="234.2.3">besproken.</seg></s> <s n="234.3"><seg n="234.3.1">Daarna wordt Gods eniggeboren Zoon beleden als degene,</seg> <seg n="234.3.2">die daartoe was gesteld.</seg></s> <s n="234.4"><seg n="234.4.1">En nu,</seg> <seg n="234.4.2">in zondag 14,</seg> <seg n="234.4.3">wordt ons geleerd hoe de Zone Gods tot dat werk ingaat.</seg></s> <s n="234.5"><seg n="234.5.1">En als wij beleden hebben dat Hij de ware menselijke natuur heeft aangenomen,</seg> <seg n="234.5.2">dan pas valt weer het woord <hi rend="italic">Middelaar.</hi></seg></s> <s n="234.6"><seg n="234.6.1">En de troost van die naam wordt regelrecht afgeleid uit de ontvangenis door de werking des Heiligen Geestes en de geboorte uit Maria.</seg></s> <s n="234.7"><seg n="234.7.1">- Jezus is onze Middelaar als mens.</seg></s> <s n="234.8"><seg n="234.8.1">Dat Hij de Zone Gods is,</seg> <seg n="234.8.2">blijft daar niet buiten.</seg></s> <s n="234.9"><seg n="234.9.1">Maar dat Hij Middelaar genoemd wordt en die naam kan dragen,</seg> <seg n="234.9.2">geschiedt om der zonde wil.</seg></s> <s n="234.10"><seg n="234.10.1">Daartoe moet Hij vlees worden.</seg></s> <s n="234.11"><seg n="234.11.1">Het Koninkrijk der hemelen daalt het diepst in de zonde en de dood;</seg> <seg n="234.11.2">het daalt neder ter helle,</seg> <seg n="234.11.3">om zondaren zalig te maken.</seg></s> <s n="234.12"><seg n="234.12.1">Want in dat rijk is de liefde volmaakt en deze liefde is sterker dan de dood.</seg></s> <s n="234.13"><seg n="234.13.1">En Jezus,</seg> <seg n="234.13.2">de Koning in dat rijk,</seg> <seg n="234.13.3">laat zich tot zonde en vloek voor ons maken en met de misdadigers gerekend worden (Luk. 22 : 37).</seg></s> <s n="234.14"><seg n="234.14.1">Daarom moeten wij bij het middelaarschap ook niet denken aan een derde natuur tussen God en mens in,</seg> <seg n="234.14.2">die wij dan deelachtig zouden kunnen worden.</seg></s> <s n="234.15"><seg n="234.15.1">Het is God niet te doen om een spel met de naturen te drijven.</seg></s> <s n="234.16"><seg n="234.16.1">Het is bij het middelaarswerk bittere ernst.</seg></s> <s n="234.17"><seg n="234.17.1">Hier is geen sprake van parallelle naturen,</seg> <seg n="234.17.2">die ten opzichte van elkaar in een zekere rust verkeren.</seg></s> <s n="234.18"><seg n="234.18.1">De Zone Gods heeft de menselijke natuur nodig om door haar onder te duiken in de zonde en de dood,</seg> <seg n="234.18.2">om die voor Gods aangezicht te bedekken en te niet te doen.</seg></s> <s n="234.19"><seg n="234.19.1">Als zodanig is Hij onze Middelaar.</seg></s></p>
<p><s n="235.1"><seg n="235.1.1">De lijn der verlossing loopt daarom niet evenwijdig met de schepping,</seg> <seg n="235.1.2">maar toont ten opzichte van deze in de vernedering en de verhoging een geheel andere figuur.</seg></s> <s n="235.2"><seg n="235.2.1">De Middelaar,</seg> <seg n="235.2.2">"de mens Jezus Christus" (1 Tim. 2 : 5),</seg> <seg n="235.2.3">is verschenen om de ambten op zich te nemen,</seg> <seg n="235.2.4">die niemand bekleden kon,</seg> <seg n="235.2.5">die niet "tegelijk waarachtig God is" (antw. 15).</seg></s> <s n="235.3"><seg n="235.3.1">Deze ambten corresponderen echter niet met onze vermogens,</seg> <seg n="235.3.2">verstand,</seg> <seg n="235.3.3">hart en wil.</seg></s> <s n="235.4"><seg n="235.4.1">Dan waren het geen middelaarsambten.</seg></s> <s n="235.5"><seg n="235.5.1">Het zijn zonde,</seg> <seg n="235.5.2">dood en hel,</seg> <seg n="235.5.3">waarop het profetisch,</seg> <seg n="235.5.4">priesterlijk en koninklijk ambt betrekking hebben.</seg></s> <s n="235.6"><seg n="235.6.1">Zo staat in antw. 32 dat een christen moet belijden,</seg> <seg n="235.6.2">offeren,</seg> <seg n="235.6.3">tegen de duivel strijden.</seg></s> <s n="235.7"><seg n="235.7.1">Dat zijn zijn ambten.</seg></s> <s n="235.8"><seg n="235.8.1">En deze ambten verkreeg hij door zijn deelhebben aan de zalving van Christus.</seg></s> <s n="235.9"><seg n="235.9.1">Deze bekleedt ze naar de volle maat van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s></p>
<p><s n="236.1"><seg n="236.1.1">Ook hier blijkt dus weer dat wij de incarnatie niet moeten zien als iets voorlopigs.</seg></s> <s n="236.2"><seg n="236.2.1">Zij is niet maar een scheppen van de voorwaarden,</seg> <seg n="236.2.2">waaronder het verlossingswerk kon beginnen.</seg></s> <s n="236.3"><seg n="236.3.1">Geen neutrale vereniging van de Zone Gods met het vlees.</seg></s> <s n="236.4"><seg n="236.4.1">Het 'vlees' betekent hier reeds meer dan wat het bij de schepping was.</seg></s> <s n="236.5"><seg n="236.5.1">In het Koninkrijk der hemelen is het de gevallen natuur.</seg></s> <s n="236.6"><seg n="236.6.1">Het is niet maar lichaam,</seg> <seg n="236.6.2">menselijk lichaam,</seg> <seg n="236.6.3">of ook,</seg> <seg n="236.6.4">in wijder zin,</seg> <seg n="236.6.5">lichaam en ziel,</seg> <seg n="236.6.6">zodat wij aan de zonde en de schuld bij Jezus' geboorte nog niet zouden <pb n="502" ed="VW"/>behoeven te denken.</seg></s> <s n="236.7"><seg n="236.7.1">Dan zou hier van het werk en de ambten van Jezus nog niets inkomen.</seg></s> <s n="236.8"><seg n="236.8.1">Er zou alleen natuur en geen genade in de incarnatie zijn.</seg></s> <s n="236.9"><seg n="236.9.1">En deze natuur zou dan door de doop sacramenteel kunnen worden medegedeeld,</seg> <seg n="236.9.2">in overeenstemming met het roomse genadebegrip.</seg></s> <s n="236.10"><seg n="236.10.1">Wel wordt de erfzonde daardoor weggenomen,</seg> <seg n="236.10.2">maar meer door instorting van een andere natuur dan door bedekking.</seg></s> <s n="236.11"><seg n="236.11.1">- Op deze wijze zou het sacrament des doops een heel ander karakter <choice><sic>krij- gen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">krijgen</corr></choice> dan dat des avondmaals.</seg></s></p>
<p><s n="237.1"><seg n="237.1.1">Aan deze dwaling wordt alleen de pas afgesneden als wij met de Heid. Cat. belijden,</seg> <seg n="237.1.2">dat de Zone Gods door de vleeswording onze Middelaar is geworden en dat Hij Middelaar is door de vervulling van zijn ambten.</seg></s> <s n="237.2"><seg n="237.2.1">Dan ziet ieder,</seg> <seg n="237.2.2">dat het aannemen der ware menselijke natuur niet een voorbereiding is,</seg> <seg n="237.2.3">maar een aanvaarding.</seg></s> <s n="237.3"><seg n="237.3.1">Daarmee daalt de Zone Gods midden in zonde,</seg> <seg n="237.3.2">dood en hel.</seg></s> <s n="237.4"><seg n="237.4.1">Zoals Hij later is begraven en nedergedaald ter helle,</seg> <seg n="237.4.2">zo bedekt Hem hier reeds onze zonde.</seg></s> <s n="237.5"><seg n="237.5.1">En alleen zo kan Hij onze zonde voor Gods aangezicht bedekken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="238.1"><seg n="238.1.1">Zondag <choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-39">1</corr></choice>5</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="239.1"><seg n="239.1.1">Vraag 37:</seg> <seg n="239.1.2">Wat verstaat gij door het woord:</seg> <seg n="239.1.3">geleden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="240.1"><seg n="240.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="240.1.2">Dat Hij aan lichaam en ziel,</seg> <seg n="240.1.3">de ganse tijd zijns levens op de aarde,</seg> <seg n="240.1.4">maar inzonderheid aan het einde zijns levens,</seg> <seg n="240.1.5">de toorn Gods tegen de zonde des gansen menselijken geslachts gedragen heeft,</seg> <seg n="240.1.6">opdat Hij met zijn lijden,</seg> <seg n="240.1.7">als met het enige zoenoffer,</seg> <seg n="240.1.8">ons lichaam en onze ziel van de eeuwige verdoemenis verloste en ons genade,</seg> <seg n="240.1.9">gerechtigheid en het eeuwige leven verwierve.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="241.1"><seg n="241.1.1">Vraag 38:</seg> <seg n="241.1.2">Waarom heeft Hij onder de rechter Pontius Pilatus geleden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="242.1"><seg n="242.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="242.1.2">Opdat Hij,</seg> <seg n="242.1.3">onschuldig onder de wereldlijke rechter veroordeeld zijnde,</seg> <seg n="242.1.4">ons daarmede van het strenge oordeel Gods,</seg> <seg n="242.1.5">dat over ons gaan zoude,</seg> <seg n="242.1.6">bevrijdde.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="243.1"><seg n="243.1.1">Vraag 39:</seg> <seg n="243.1.2">Heeft dat iets meer in,</seg> <seg n="243.1.3">dat Hij gekruisigd is,</seg> <seg n="243.1.4">dan of Hij een andere dood gestorven ware?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="244.1"><seg n="244.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="244.1.2">Ja;</seg> <seg n="244.1.3">want daardoor ben ik zeker,</seg> <seg n="244.1.4">dat Hij de vervloeking,</seg> <seg n="244.1.5">die op mij lag,</seg> <seg n="244.1.6">op zich geladen heeft;</seg> <seg n="244.1.7">dewijl de dood des kruises van God vervloekt was.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="245.1"><seg n="245.1.1">Het eerste wat ons opvalt bij de overgang tot deze nieuwe afdeling is wel,</seg> <seg n="245.1.2">dat over het leven van Jezus,</seg> <seg n="245.1.3">tussen geboorte en dood,</seg> <seg n="245.1.4">met geen enkel woord gesproken wordt.</seg></s> <s n="245.2"><seg n="245.2.1">Alleen dat:</seg> <seg n="245.2.2">"de ganse tijd zijns levens",</seg> <seg n="245.2.3">uit antw. 37,</seg> <seg n="245.2.4">komt hier in aanmerking.</seg></s> <s n="245.3"><seg n="245.3.1">- Wanneer wij vragen waarom in dit leerboek de geschiedenis der evangeliën niet gevolgd wordt,</seg> <seg n="245.3.2">dan is natuurlijk het antwoord bij de hand,</seg> <seg n="245.3.3">dat wij hier te doen hebben met een verklaring van de <pb n="503" ed="VW"/><hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> en dat daarin geen artikel voorkomt,</seg> <seg n="245.3.4">dat betrekking heeft op Jezus' omwandeling.</seg></s> <s n="245.4"><seg n="245.4.1">De vraag wordt daardoor verschoven naar dat Credo en wij moeten er ons rekenschap van geven,</seg> <seg n="245.4.2">waarom het daar niet voorkomt.</seg></s></p>
<p><s n="246.1"><seg n="246.1.1">Ons eerste antwoord zal moeten zijn,</seg> <seg n="246.1.2">dat die artikelen geen samenhangend verhaal willen geven,</seg> <seg n="246.1.3">maar een belijdenis;</seg> <seg n="246.1.4">nader een doopbelijdenis.</seg></s> <s n="246.2"><seg n="246.2.1">Daarin worden de stukken opgenoemd,</seg> <seg n="246.2.2">waaraan de zaligheid hangt,</seg> <seg n="246.2.3">en daarom kan de Heid. Cat. ook zeggen,</seg> <seg n="246.2.4">dat het een hoofdsom is van al wat ons in het Evangelie beloofd wordt (vr. 22).</seg></s> <s n="246.3"><seg n="246.3.1">Al deze artikelen worden dan verder op hun 'nuttigheid' onderzocht,</seg> <seg n="246.3.2">dwz. in hoeverre zij tot onze zaligheid moeten dienen.</seg></s></p>
<p><s n="247.1"><seg n="247.1.1">Zulk een belijdenis zal zich uit de aard der zaak beperken tot de hoofdzaken der prediking;</seg> <seg n="247.1.2">de heilsfeiten.</seg></s> <s n="247.2"><seg n="247.2.1">Eenvoudige vormen van zulke artikelen vinden wij reeds in het N.T. o.a. in 1 Timotheüs 3 : 16,</seg> <seg n="247.2.2">dat ik bij de behandeling van de vorige zondag heb aangehaald en uitgeschreven.</seg></s> <s n="247.3"><seg n="247.3.1">Naast de prediking heeft ook de liturgie daarop invloed uitgeoefend en het kerkelijk jaar,</seg> <seg n="247.3.2">de feiten die op de christelijke feestdagen worden herdacht.</seg></s> <s n="247.4"><seg n="247.4.1">En zo valt het niet te verwonderen dat de Twaalf artikelen van de vleeswording direct overgaan op de Passie en Pasen.</seg></s></p>
<p><s n="248.1"><seg n="248.1.1">Daarbij komt dan nog iets anders.</seg></s> <s n="248.2"><seg n="248.2.1">Nu niet in verband met de wording van <hi rend="italic">de Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="248.2.2">maar met het karakter van de prediking.</seg></s> <s n="248.3"><seg n="248.3.1">Wanneer wij er aan denken,</seg> <seg n="248.3.2">welke vorm het Evangelie krijgt bij de apostel Paulus,</seg> <seg n="248.3.3">dan wordt er een zekere noodzakelijkheid zichtbaar aan deze reductie van de evangelische geschiedenis op de grote heilsfeiten.</seg></s> <s n="248.4"><seg n="248.4.1">Deze apostel kon niet <hi rend="italic">prediken</hi> als hij eenvoudig de geschiedenis der evangeliën <hi rend="italic">vertelde.</hi></seg></s> <s n="248.5"><seg n="248.5.1">Hij moest het Evangelie als een boodschap Gods laten spreken en dan pas werd zijn rede een prediking.</seg></s> <s n="248.6"><seg n="248.6.1">Hij laat dan horen,</seg> <seg n="248.6.2">dat Jezus geen mens is met een gewone levensgeschiedenis,</seg> <seg n="248.6.3">maar het vleesgeworden Woord.</seg></s> <s n="248.7"><seg n="248.7.1">Het leven van Jezus is zelf een verkondiging des Woords en daarom is iedere prediking,</seg> <seg n="248.7.2">die dit leven vervlakt tot een aaneenrijging van gelijkwaardige gebeurtenissen,</seg> <seg n="248.7.3">waaraan men dan zelf een betekenis moet geven,</seg> <seg n="248.7.4">een ijdel-maken van de verkondiging.</seg></s> <s n="248.8"><seg n="248.8.1">Het Evangelie is geen menselijk verhaal,</seg> <seg n="248.8.2">maar een goddelijk Woord.</seg></s> <s n="248.9"><seg n="248.9.1">Jezus is zelf het Woord.</seg></s></p>
<p><s n="249.1"><seg n="249.1.1">Wanneer dit zo is,</seg> <seg n="249.1.2">dan verstaat een ieder dat uit het Evangelie bepaalde stukken naar voren moeten komen.</seg></s> <s n="249.2"><seg n="249.2.1">Het gaat er mee als met iemand,</seg> <seg n="249.2.2">die spreekt.</seg></s> <s n="249.3"><seg n="249.3.1">Dan krijgen niet alle woorden dezelfde klemtoon,</seg> <seg n="249.3.2">maar sommige wijken terug naar de achtergrond,</seg> <seg n="249.3.3">terwijl op enkele de volle nadruk valt.</seg></s> <s n="249.4"><seg n="249.4.1">Zo gaat het nu ook in het Evangelie,</seg> <seg n="249.4.2">als het verkondigd wordt en met het vleesgeworden Woord,</seg> <seg n="249.4.3">als het beleden wordt.</seg></s> <s n="249.5"><seg n="249.5.1">Dan worden de oordelen Gods hoorbaar en de beloften van het Evangelie.</seg></s> <s n="249.6"><seg n="249.6.1">Op die wijze bestaat het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="249.7"><seg n="249.7.1">Het is een regering Gods door Woord en Geest.</seg></s></p>
<p><s n="250.1"><seg n="250.1.1">Zo heeft Paulus dan gepredikt,</seg> <seg n="250.1.2">als hij de tweede Adam verkondigt,</seg> <seg n="250.1.3">geworden<pb n="504" ed="VW"/> uit ene vrouw,</seg> <seg n="250.1.4">geworden onder de wet (Gal. 4: 4);</seg> <seg n="250.1.5">en dat Hij is overgeleverd om onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardigmaking.</seg></s> <s n="250.2"><seg n="250.2.1">En zo schrijft hij:</seg> <seg n="250.2.2">Indien wij ook Christus naar het vlees gekend hebben,</seg> <seg n="250.2.3">nochtans kennen wij Hem nu niet meer naar het vlees (2 Kor. 15 : 16).</seg></s> <s n="250.3"><seg n="250.3.1">Hij kent nu de gepredikte Jezus.</seg></s></p>
<p><s n="251.1"><seg n="251.1.1">Zo moet men het zien als de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> dadelijk van Jezus' ontvangenis en geboorte op zijn lijden overgaan.</seg></s> <s n="251.2"><seg n="251.2.1">Daarom had Kuyper gelijk,</seg> <seg n="251.2.2">als hij niet moede werd te betogen,</seg> <seg n="251.2.3">dat het schrijven van <hi rend="italic">Levens van Jezus</hi> op een misvatting van het Evangelie berustte;</seg> <seg n="251.2.4">en evenzo meester Merckens en De Hartog als zij ook de onderwijzers terugriepen van het vertellen van de bijbel naar de aanwijzing van de raad Gods daarin en tot de ontdekking van het rijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="252.1"><seg n="252.1.1">In zondag 15 wordt nu gevraagd naar de betekenis van het lijden van Christus.</seg></s> <s n="252.2"><seg n="252.2.1">Dit is wel het middelpunt van de evangelieverkondiging.</seg></s> <s n="252.3"><seg n="252.3.1">Wanneer Paulus wil zeggen welke Christus hij wil prediken,</seg> <seg n="252.3.2">dan weet hij dat niet beter te doen dan door te verklaren,</seg> <seg n="252.3.3">dat het de gekruiste is (1 Kor. 2 : 2).</seg></s> <s n="252.4"><seg n="252.4.1">Niet alsof daarmee nu alles reeds gezegd zou zijn.</seg></s> <s n="252.5"><seg n="252.5.1">Maar toch wel zó,</seg> <seg n="252.5.2">dat nu niemand zich meer vergissen kan omtrent het karakter van zijn prediking.</seg></s> <s n="252.6"><seg n="252.6.1">Hij verkondigt de Zoon,</seg> <seg n="252.6.2">geworden onder de wet (Gal. 4 : 4),</seg> <seg n="252.6.3">die gehoorzaamheid geleerd heeft uit hetgeen hij geleden heeft,</seg> <seg n="252.6.4">hoewel hij de Zoon was (Hebr. 5 : 8).</seg></s> <s n="252.7"><seg n="252.7.1">Dit lijden onder de wet,</seg> <seg n="252.7.2">waartoe Hij gesteld was en waartoe Hij was uitverkoren,</seg> <seg n="252.7.3">is het hart der prediking.</seg></s> <s n="252.8"><seg n="252.8.1">En deze toetssteen geldt zo mogelijk in onze dagen nog meer dan ooit te voren.</seg></s> <s n="252.9"><seg n="252.9.1">Enerzijds is de ergernis aan de zwakheid,</seg> <seg n="252.9.2">de weerloosheid,</seg> <seg n="252.9.3">de zachtmoedigheid van Jezus wel nooit zo bewust gevoeld en openbaar uitgesproken als thans.</seg></s> <s n="252.10"><seg n="252.10.1">Tot deze God aan het vloekhout (Deut. 21 : 23) heeft men geen lust.</seg></s> <s n="252.11"><seg n="252.11.1">- En anderzijds is lijden zozeer synoniem geworden met leven;</seg> <seg n="252.11.2">de dood heeft op zo brutale wijze het schepsel naar de keel gegrepen,</seg> <seg n="252.11.3">dat alleen het kruis van Christus de band met de Vader die in de hemelen is nog in wezen houdt,</seg> <seg n="252.11.4">omdat overal elders de twijfel en de wanhoop de hoop schijnen te doven.</seg></s> <s n="252.12"><seg n="252.12.1">In het Evangelie komt op de klacht:</seg> <seg n="252.12.2">"Mijn God,</seg> <seg n="252.12.3">mijn God,</seg> <seg n="252.12.4">waarom hebt Gij Mij verlaten?" een antwoord.</seg></s> <s n="252.13"><seg n="252.13.1">Het komt op de paasmorgen en sedert is dat antwoord de hoop van het menselijk geslacht geworden.</seg></s> <s n="252.14"><seg n="252.14.1">Hoe donker de bladen van de evangeliën dan ook gekleurd mogen zijn en hoe vreselijk de woorden:</seg> <seg n="252.14.2">toorn Gods en verdoemenis,</seg> <seg n="252.14.3">die wij in zondag 15 tegenkomen,</seg> <seg n="252.14.4">ook mogen klinken,</seg> <seg n="252.14.5">zij passen toch en blijven passen in de verkondiging van het Evangelie,</seg> <seg n="252.14.6">de blijde boodschap,</seg> <seg n="252.14.7">die God aan zijn kerk heeft toebetrouwd.</seg></s> <s n="252.15"><seg n="252.15.1">Wanneer wij met een oppervlakkig optimisme,</seg> <seg n="252.15.2">dat de tekenen der tijden niet zag,</seg> <seg n="252.15.3">en met een zacht humanisme,</seg> <seg n="252.15.4">dat de vreselijke ernst des levens niet onderkende,</seg> <seg n="252.15.5">geneigd zijn geweest de taal des bijbels,</seg> <seg n="252.15.6">de terminologie der kerkleer en de woordenschat der prediking als verouderd te beschouwen,</seg> <seg n="252.15.7">dan is de hel,</seg> <pb n="505" ed="VW"/><seg n="252.15.8">waarin Christus is nedergedaald bij zijn kruislijden,</seg> <seg n="252.15.9">wel zo vreselijk over ons losgebroken,</seg> <seg n="252.15.10">dat die kritiek ons geslacht op de lippen besterft.</seg></s> <s n="252.16"><seg n="252.16.1">En wie zich daar toch tegen inzet,</seg> <seg n="252.16.2">die schijnt geen andere keus gelaten te zijn dan de grimmige beslotenheid tot verbeten opstand tegen het koningschap van de Zone Gods en de cynische aanvaarding van de leugen,</seg> <seg n="252.16.3">de verbittering en de wreedheid als de toekomstige componenten van het menselijk leven.</seg></s></p>
<p><s n="253.1"><seg n="253.1.1">Het antwoord,</seg> <seg n="253.1.2">dat de Heidelbergse catechismus geeft op de vraag naar het woord:</seg> <seg n="253.1.3">'geleden',</seg> <seg n="253.1.4">is niet sentimenteel en ook niet somber.</seg></s> <s n="253.2"><seg n="253.2.1">Het spreekt ons van genade,</seg> <seg n="253.2.2">gerechtigheid en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="253.3"><seg n="253.3.1">Het lijden,</seg> <seg n="253.3.2">waarvan hier sprake is en dat zo waarachtig zijn naam verdient als geen ander,</seg> <seg n="253.3.3">is niet zonder uitzicht.</seg></s> <s n="253.4"><seg n="253.4.1">De overste leidsman en voleinder des geloofs heeft voor de vreugde,</seg> <seg n="253.4.2">die Hem voorgesteld was,</seg> <seg n="253.4.3">het kruis verdragen en schande veracht (Hebr. 12 : 2).</seg></s> <s n="253.5"><seg n="253.5.1">Daarom moet men dit artikel van Jezus' lijden ook zien als een van de beloften,</seg> <seg n="253.5.2">waarvan in zondag 7 sprake was.</seg></s></p>
<p><s n="254.1"><seg n="254.1.1">Wanneer dit echter vooraf is vastgesteld,</seg> <seg n="254.1.2">moet de volle diepte van dit lijden worden gepeild.</seg></s> <s n="254.2"><seg n="254.2.1">Het Evangelie is geen aansporing tot optimisme,</seg> <seg n="254.2.2">een licht opvatten van wat zwaar weegt,</seg> <seg n="254.2.3">maar het geeft een gegronde hoop,</seg> <seg n="254.2.4">die steunt op een werk Gods,</seg> <seg n="254.2.5">dat volbracht is.</seg></s> <s n="254.3"><seg n="254.3.1">Die hoop rekent met het vréselijkste en het ergste wat er van ons leven te zeggen valt.</seg></s> <s n="254.4"><seg n="254.4.1">Wij zijn hier in het midden van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="254.4.2">waar het vuur der goddelijke gerechtigheid op het witst is aangestoken;</seg> <seg n="254.4.3">waar de dag des Heren komt,</seg> <seg n="254.4.4">"brandende als een oven" (Mal. 4 : 1).</seg></s> <s n="254.5"><seg n="254.5.1">En toch is het geen hel,</seg> <seg n="254.5.2">maar een hemel,</seg> <seg n="254.5.3">waar het eeuwige leven verworven wordt.</seg></s> <s n="254.6"><seg n="254.6.1">- Hier wordt de toorn Gods geopenbaard van de hemel over alle goddeloosheid en ongerechtigheid der mensen (Rom. 1 : 18).</seg></s> <s n="254.7"><seg n="254.7.1">Maar deze toorn tegen de zonde van het ganse menselijke geslacht wordt gedragen door Jezus.</seg></s> <s n="254.8"><seg n="254.8.1">- Het vreselijkste woord dat in de bijbel voorkomt,</seg> <seg n="254.8.2">verdoemenis,</seg> <seg n="254.8.3">is hier van letterlijke toepassing.</seg></s> <s n="254.9"><seg n="254.9.1">Maar van deze verdoemenis worden wij door het lijden van Jezus Christus verlost.</seg></s> <s n="254.10"><seg n="254.10.1">Zij is er niet meer voor degenen,</seg> <seg n="254.10.2">die in Jezus Christus zijn (Rom. 8 : 1).</seg></s></p>
<p><s n="255.1"><seg n="255.1.1">Wanneer wij dan dit antwoord van de Heid. Cat. op ons laten inwerken,</seg> <seg n="255.1.2">dan blijkt ons hoezeer het nodig is,</seg> <seg n="255.1.3">op de samenhang der <hi rend="italic">Twaalf artikelen te</hi> letten.</seg></s> <s n="255.2"><seg n="255.2.1">Wij mochten het vorige artikel niet verklaren buiten verband met dat over het lijden.</seg></s> <s n="255.3"><seg n="255.3.1">Daarom moet hier opgemerkt,</seg> <seg n="255.3.2">hoe ongerijmd het zou zijn,</seg> <seg n="255.3.3">wanneer de ontvangenis en geboorte van Jezus aanleiding zou geven om te zeggen,</seg> <seg n="255.3.4">dat de mensheid-daardoor is geëerd,</seg> <seg n="255.3.5">terwijl bij het lijden,</seg> <seg n="255.3.6">waarvan dadelijk daarop wordt gesproken,</seg> <seg n="255.3.7">wordt beleden,</seg> <seg n="255.3.8">dat Jezus de schande en de vloek gedragen heeft.</seg></s> <s n="255.4"><seg n="255.4.1">Deze gezichtspunten liggen zo ver uiteen,</seg> <seg n="255.4.2">dat zij niet te verbinden zijn.</seg></s> <s n="255.5"><seg n="255.5.1">Het ene is een naturenleer,</seg> <seg n="255.5.2">het andere de prediking van een middelaarswerk,</seg> <seg n="255.5.3">van een ambtsvervulling;</seg> <seg n="255.5.4">meer bijzonder van een priesteirlij k offer.</seg></s> <s n="255.6"><seg n="255.6.1">Wij moeten de eenheid van deze beide artikelen daar vinden,</seg> <seg n="255.6.2">waar Paulus dat doet in Fil. 2 : 4-1 1,</seg> <seg n="255.6.3">als hij de menswording als ontlediging <pb n="506" ed="VW"/>en vernietiging beschrijft en het kruislijden als een vernedering.</seg></s> <s n="255.7"><seg n="255.7.1">Deze beide liggen in elkaars verlengde.</seg></s> <s n="255.8"><seg n="255.8.1">- Zo moeten wij ook deze beide artikelen verklaren.</seg></s> <s n="255.9"><seg n="255.9.1">De Zone Gods toont zijn goddelijke natuur hier het allermeest in de gezindheid om te redden en zalig te maken.</seg></s> <s n="255.10"><seg n="255.10.1">En de menselijke natuur komt voor onder de gezichtshoek van onder de toorn en de verdoemenis te liggen.</seg></s> <s n="255.11"><seg n="255.11.1">Daarom is zondag 15 de beste commentaar op zondag 14.</seg></s> <s n="255.12"><seg n="255.12.1">De vereniging van de Zone Gods met onze menselijke natuur vormt de Middelaar,</seg> <seg n="255.12.2">die niet gekomen is om ons te eren,</seg> <seg n="255.12.3">maar om ons te redden.</seg></s></p>
<p><s n="256.1"><seg n="256.1.1">Het lijden van Jezus Christus is plaatsbekledend.</seg></s> <s n="256.2"><seg n="256.2.1">Men is gewend dit woord alleen in deze verbinding te gebruiken,</seg> <seg n="256.2.2">omdat het ons hier het meest toespreekt.</seg></s> <s n="256.3"><seg n="256.3.1">Het zou ook meer algemeen kunnen worden toegepast.</seg></s> <s n="256.4"><seg n="256.4.1">Wanneer de Middelaar onze borg genoemd wordt,</seg> <seg n="256.4.2">gebeurt dat ook.</seg></s> <s n="256.5"><seg n="256.5.1">Daarom moeten wij er voor waken dat wij de plaatsbekleding niet in het lijden als zodanig zoeken,</seg> <seg n="256.5.2">alsof ieder lijden een verzoenende kracht zou hebben.</seg></s> <s n="256.6"><seg n="256.6.1">Ik denk aan het vasten van Gandhi<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n15" rend="superscript">15</ref> en aan verwante menselijke belevenissen.</seg></s> <s n="256.7"><seg n="256.7.1">Wij zouden dan Christus' zoenoffer humaniseren en er een religieus verschijnsel van maken naast andere.</seg></s> <s n="256.8"><seg n="256.8.1">En dit zou in strijd zijn met onze apostolische geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="256.9"><seg n="256.9.1">Het lijden heeft een zekere vloekafwentelende kracht,</seg> <seg n="256.9.2">maar aan zichzelf overgelaten komt het daarmee niet gereed.</seg></s> <s n="256.10"><seg n="256.10.1">De hel brengt geen verzoening.</seg></s> <s n="256.11"><seg n="256.11.1">Het Koninkrijk der hemelen moet nabij komen,</seg> <seg n="256.11.2">als het lijden zaligmakende kracht zal krijgen.</seg></s> <s n="256.12"><seg n="256.12.1">Zo wordt in de tweede zaligspreking aan de treurigen ook niet zonder meer troost beloofd,</seg> <seg n="256.12.2">maar in verband met het koninkrijk.</seg></s> <s n="256.13"><seg n="256.13.1">Het is niet de droefheid naar de wereld,</seg> <seg n="256.13.2">maar de droefheid naar God die daar bedoeld is.</seg></s> <s n="256.14"><seg n="256.14.1">De treurigheid en het lijden,</seg> <seg n="256.14.2">die in het Koninkrijk der hemelen een verzoenende kracht hebben,</seg> <seg n="256.14.3">staan in verband met de predestinatie,</seg> <seg n="256.14.4">met een ambt,</seg> <seg n="256.14.5">dat door God is opgedragen.</seg></s> <s n="256.15"><seg n="256.15.1">De zalving daartoe door de Heilige Geest is nodig en deze is het die Jezus had "niet met mate" (Joh. 3 : 34).</seg></s> <s n="256.16"><seg n="256.16.1">Het is het middelaarsambt,</seg> <seg n="256.16.2">de priesterlijke dienst,</seg> <seg n="256.16.3">die Jezus bekleedde.</seg></s></p>
<p><s n="257.1"><seg n="257.1.1">In dit ambt was Hij niet voor zichzelf gekomen.</seg></s> <s n="257.2"><seg n="257.2.1">Hij kwam omdat de rol des boeks met zijn naam vervuld was (psalm 40,</seg> <seg n="257.2.2">oude berijming).</seg></s> <s n="257.3"><seg n="257.3.1">Hij kwam in wat de theologie <hi rend="italic">de staten</hi> van de Middelaar noemde.</seg></s> <s n="257.4"><seg n="257.4.1">Daarmee zijn geen toestanden bedoeld,</seg> <seg n="257.4.2">waarin iedereen komen kon,</seg> <seg n="257.4.3">maar daarmee wordt een van rechtswege toegekende positie aangeduid.</seg></s> <s n="257.5"><seg n="257.5.1">Wat Jezus leed moet men daarom niet fysisch of psychisch trachten te doorgronden,</seg> <seg n="257.5.2">maar men moet het meten met de maten die in het koninkrijk Gods gelden.</seg></s> <s n="257.6"><seg n="257.6.1">Men moet het trachten te benaderen door te letten op de posities,</seg> <seg n="257.6.2">de ambten,</seg> <seg n="257.6.3">de opdrachten,</seg> <seg n="257.6.4">die de Zone Gods,</seg> <seg n="257.6.5">naar de raad des vredes,</seg> <seg n="257.6.6">die tussen de Vader,</seg> <seg n="257.6.7">de Zoon en de Heilige Geest is gehouden,</seg> <seg n="257.6.8">heeft te bekleden of uit te voeren.</seg></s> <s n="257.7"><seg n="257.7.1">Ook wanneer er bij het kruis,</seg> <seg n="257.7.2">en daarom ook bij het heilig avondmaal,</seg> <seg n="257.7.3">sprake is van vlees en bloed,</seg> <seg n="257.7.4">dan kunnen toch vlees en bloed ons niet openbaren,</seg> <seg n="257.7.5">hoe <pb n="507" ed="VW"/>wij de dood des Heren moeten verkondigen.</seg></s> <s n="257.8"><seg n="257.8.1">Evenmin als vlees en bloed het Petrus konden leren dat Jezus de Christus was,</seg> <seg n="257.8.2">maar alleen de Vader,</seg> <seg n="257.8.3">die in de hemelen is (Matth. 16 : 16).</seg></s> <s n="257.9"><seg n="257.9.1">Evenzeer als het bij de opstanding van Jezus niet gaat over lichaam en ziel,</seg> <seg n="257.9.2">doch om het gerechtvaardigd worden door de Geest (1 Tim. 3 : 16).</seg></s> <s n="257.10"><seg n="257.10.1">Zo gaat het ook bij het kruislijden om de dingen van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="257.11"><seg n="257.11.1">Zij moeten ons geopenbaard worden.</seg></s> <s n="257.12"><seg n="257.12.1">Wat de toorn Gods is en dan de toorn Gods tegen de zonde van het ganse menselijke geslacht,</seg> <seg n="257.12.2">dat gaat ver uit boven wat wij uit lichamelijke pijn of zielesmart zouden kunnen afleiden.</seg></s> <s n="257.13"><seg n="257.13.1">Wij kunnen dat slechts van lieverlede,</seg> <seg n="257.13.2">in meeleven met de belijdenis der kerk,</seg> <seg n="257.13.3">enigszins uit de verte leren beseffen.</seg></s> <s n="257.14"><seg n="257.14.1">En de volle ambtsvervulling van Christus,</seg> <seg n="257.14.2">profetisch,</seg> <seg n="257.14.3">priesterlijk en koninklijk,</seg> <seg n="257.14.4">moet daarbij door het geloof in het oog gevat worden.</seg></s> <s n="257.15"><seg n="257.15.1">Profetisch,</seg> <seg n="257.15.2">als ieder kruiswoord uit een psalm genomen wordt en dan zijn volle waarheid krijgt in Jezus' mond.</seg></s> <s n="257.16"><seg n="257.16.1">Koninklijk,</seg> <seg n="257.16.2">als de Heer op de belijdenis,</seg> <seg n="257.16.3">dat Hij de Christus is,</seg> <seg n="257.16.4">de Zone Gods (Matth. 26 : 64),</seg> <seg n="257.16.5">de moordenaar de ingang in het paradijs belooft.</seg></s> <s n="257.17"><seg n="257.17.1">- Maar toch allereerst priesterlijk,</seg> <seg n="257.17.2">als Hij ons met het enige zoenoffer van de eeuwige verdoemenis verlost.</seg></s></p>
<p><s n="258.1"><seg n="258.1.1">Deze priesterlijke bediening van Jezus was naar de ordening van Melchizedek,</seg> <seg n="258.1.2">zoals de Schrift het noemt (Hebr. 5 : 6).</seg></s> <s n="258.2"><seg n="258.2.1">Van deze priesterlijke orde zegt de brief aan de Hebreeën,</seg> <seg n="258.2.2">dat zij zwaar is om te verstaan.</seg></s> <s n="258.3"><seg n="258.3.1">Het is een hogere en meer oorspronkelijke orde dan die van Aäron,</seg> <seg n="258.3.2">wiens bediening in de levitische wetten was vastgelegd.</seg></s> <s n="258.4"><seg n="258.4.1">De ordening van Melchizedek is niet wettelijk maar profetisch geregeld.</seg></s> <s n="258.5"><seg n="258.5.1">De omtrekken daarvan zijn wijder.</seg></s> <s n="258.6"><seg n="258.6.1">Deze orde wordt niet vervuld door gebod op gebod en regel op regel (Jes. 28 : 10, 13).</seg></s> <s n="258.7"><seg n="258.7.1">Voor de bediening van dit priesterschap is een nieuw verbond nodig en wanneer deze offerande aan het kruis volbracht wordt,</seg> <seg n="258.7.2">staan Johannes en Maria vol ontzetting bij deze openbaring van de toorn Gods.</seg></s> <s n="258.8"><seg n="258.8.1">Het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="258.8.2">waarvan dit kruis en deze offerande het brandende midden der gerechtigheid zijn,</seg> <seg n="258.8.3">is tevens het rijk,</seg> <seg n="258.8.4">waarin ieder,</seg> <seg n="258.8.5">die op de rechterwang geslagen wordt,</seg> <seg n="258.8.6">ook de andere toekeert.</seg></s> <s n="258.9"><seg n="258.9.1">Hoe de bediening van deze Hogepriester,</seg> <seg n="258.9.2">tot wie God gesproken heeft:</seg> <seg n="258.9.3">Gij zijt mijn Zoon (Hebr. 5 : 5),</seg> <seg n="258.9.4">zal zijn,</seg> <seg n="258.9.5">dat leest Hij van stap tot stap af uit de wil des Vaders,</seg> <seg n="258.9.6">als Hij,</seg> <seg n="258.9.7">al tastende van psalm tot psalm en van profetie tot profetie,</seg> <seg n="258.9.8">tot in de hittigheid des toorns,</seg> <seg n="258.9.9">het duister der verlatenheid,</seg> <seg n="258.9.10">de eenzaamheid van de vloek en de verlorenheid der verdoemenis is nedergedaald,</seg> <seg n="258.9.11">omdat Hij de menselijke natuur had aangenomen en de broederen in alles moest gelijk worden (Hebr. 2 : 17).</seg></s></p>
<p><s n="259.1"><seg n="259.1.1">Dit alles kan niet nageleefd en ingeleefd worden,</seg> <seg n="259.1.2">maar het moet door de Vader in de hemelen geopenbaard worden aan wie Hij wil.</seg></s> <s n="259.2"><seg n="259.2.1">Het is de binnenste verborgenheid van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="259.2.2">waarin de gerechtigheid overvloediger is dan der Farizeeën en Schriftgeleerden (Matth. 5 : 20).</seg></s> <s n="259.3"><seg n="259.3.1">De profeten hebben daarvan iets gezien,</seg> <seg n="259.3.2">als zij getuigden dat de straf die ons de <pb n="508" ed="VW"/>vrede aanbrengt,</seg> <seg n="259.3.3">op Hem was en dat door zijne striemen ons genezing is geworden (Jes. 53).</seg></s></p>
<p><s n="260.1"><seg n="260.1.1">Dit alles wordt door de Heidelbergse catechismus met nadruk geleerd als hij zegt,</seg> <seg n="260.1.2">dat Jezus de ganse tijd zijns levens op de aarde dit lijden heeft gedragen.</seg></s> <s n="260.2"><seg n="260.2.1">Het is niet iets dat Hem op het einde,</seg> <seg n="260.2.2">door een samenloop van omstandigheden,</seg> <seg n="260.2.3">overkomt.</seg></s> <s n="260.3"><seg n="260.3.1">Het is veel meer dan een feit uit de politieke en kerkelijke geschiedenis van het Joodse volk.</seg></s> <s n="260.4"><seg n="260.4.1">Het is heiligschennis,</seg> <seg n="260.4.2">als men van het leven van Jezus een roman maakt.</seg></s> <s n="260.5"><seg n="260.5.1">- Het dragen van de toorn Gods is ook niet een crisis in Jezus' Messias-loopbaan,</seg> <seg n="260.5.2">als zou de mislukking van zijn zending Hem op het laatste ogenblik tot zulk een opvatting van zijn werk hebben gebracht.</seg></s> <s n="260.6"><seg n="260.6.1">Daartegen komt ons leerboek op,</seg> <seg n="260.6.2">als het spreekt van "de ganse tijd zijns levens".</seg></s> <s n="260.7"><seg n="260.7.1">De evangeliën zeggen het ook,</seg> <seg n="260.7.2">dat Jezus wist,</seg> <seg n="260.7.3">en er zijn discipelen op voorbereidde,</seg> <seg n="260.7.4">dat Hij veel lijden moest.</seg></s> <s n="260.8"><seg n="260.8.1">Toen Petrus Hem als de Christus beleed,</seg> <seg n="260.8.2">begon Hij dadelijk over dat lijden te spreken,</seg> <seg n="260.8.3">om de aard van zijn zalving aan hen duidelijk te maken (Matth. 16).</seg></s> <s n="260.9"><seg n="260.9.1">En met de Vader spreekt Hij daarover in Gethsemané,</seg> <seg n="260.9.2">als Hij bidt dat die drinkbeker van Hem mocht worden weggenomen.</seg></s> <s n="260.10"><seg n="260.10.1">Maar reeds bij het begin van Jezus' werk,</seg> <seg n="260.10.2">bij de verzoeking in de woestijn,</seg> <seg n="260.10.3">ging Hij niet met vlees en bloed te rade,</seg> <seg n="260.10.4">maar met wat de Vader in zijn Woord over zijn ambt had doen schrijven.</seg></s> <s n="260.11"><seg n="260.11.1">Aan dat Woord hield Hij zich de ganse tijd zijns levens.</seg></s></p>
<p><s n="261.1"><seg n="261.1.1">Zo moeten wij volle ernst maken ook met Jezus' mensheid.</seg></s> <s n="261.2"><seg n="261.2.1">Niet alleen wat betreft de zwakheid des vleses,</seg> <seg n="261.2.2">maar ook wat aangaat de van rechtswege aan het vlees toegewezen positie van onder de toorn Gods te zijn.</seg></s> <s n="261.3"><seg n="261.3.1">In deze hel is Christus nedergedaald.</seg></s> <s n="261.4"><seg n="261.4.1">- Hij deed het zonder zonde.</seg></s> <s n="261.5"><seg n="261.5.1">Reeds door zijn geboorte begon Hij onze zonde voor Gods aangezicht te <hi rend="italic">bedekken.</hi></seg></s> <s n="261.6"><seg n="261.6.1">Maar wel is Jezus in deze <hi rend="italic">positie</hi> van het vlees gekomen.</seg></s> <s n="261.7"><seg n="261.7.1">Anders had de vleeswording geen plaatsbekledende betekenis kunnen hebben.</seg></s> <s n="261.8"><seg n="261.8.1">En dat had zij,</seg> <seg n="261.8.2">evengoed als het kruislijden.</seg></s> <s n="261.9"><seg n="261.9.1">Daarom leert de Schrift dat onze Heer niet zondig was,</seg> <seg n="261.9.2">maar tot zonde is gemaakt.</seg></s> <s n="261.10"><seg n="261.10.1">"Want die,</seg> <seg n="261.10.2">die geen zonde gekend heeft,</seg> <seg n="261.10.3">heeft Hij zonde voor ons gemaakt,</seg> <seg n="261.10.4">opdat wij zouden worden rechtvaardigheid Gods in Hem" (2 Kor. <choice><sic>5 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">5 : 21</corr></choice>).</seg></s> <s n="261.11"><seg n="261.11.1">Hij is gekomen in de van rechtswege aan het vlees,</seg> <seg n="261.11.2">dat Hij heeft aangenomen,</seg> <seg n="261.11.3">toegewezen positie.</seg></s></p>
<p><s n="262.1"><seg n="262.1.1">Deze plaatsbekleding in het lijden van Jezus Christus schijnt ons soms alleen maar een juridische constructie van theologen,</seg> <seg n="262.1.2">bijv. bij de middeleeuwer Anselmus in zijn boek <hi rend="italic">Waarom God mens geworden is.</hi></seg></s> <s n="262.2"><seg n="262.2.1">Dit zou terecht zijn,</seg> <seg n="262.2.2">als wij haar niet aan de profetie,</seg> <seg n="262.2.3">maar aan het menselijk recht ontleenden.</seg></s> <s n="262.3"><seg n="262.3.1">Hetzelfde is het geval,</seg> <seg n="262.3.2">als wij spreken van Jezus' betalen met zijn bloed.</seg></s> <s n="262.4"><seg n="262.4.1">- Zodra wij echter deze dingen tot uitdrukking horen brengen in de taal der oudtestamentische profeten,</seg> <seg n="262.4.2">zoals die van Jesaja 53,</seg> <seg n="262.4.3">of ze beluisteren uit de vurige prediking van de apostel Paulus,</seg> <seg n="262.4.4">dan worden zij tot een Evangelie,</seg> <seg n="262.4.5">waardoor de harten worden geopend (Hand. 16 : 14).</seg></s> <s n="262.5"><seg n="262.5.1">Daar is geen verklaring die minder juridisch is,</seg> <seg n="262.5.2">dan dat onze Heer ons met zijn <pb n="509" ed="VW"/>dierbaar bloed heeft gekocht en ons alzo tot zijn eigendom gemaakt heeft (vr. 34).</seg></s></p>
<p><s n="263.1"><seg n="263.1.1">Maar ook wanneer wij onze verlossing in deze aangrijpende profetische of apostolische taal horen verkondigen of in de troostende antwoorden van de Heid. Cat. zien verklaard,</seg> <seg n="263.1.2">dan moeten wij niet aan de roering des gemoeds alleen blijven hangen,</seg> <seg n="263.1.3">alsof de christelijke mystiek op zichzelf van groter waarde zou zijn dan het recht.</seg></s> <s n="263.2"><seg n="263.2.1">Het gaat hier om de liefde Gods,</seg> <seg n="263.2.2">maar ook om het recht Gods.</seg></s> <s n="263.3"><seg n="263.3.1">Alleen maar,</seg> <seg n="263.3.2">Gods gedachten zijn zoveel hoger dan onze gedachten,</seg> <seg n="263.3.3">als de hemel hoger is dan de aarde.</seg></s> <s n="263.4"><seg n="263.4.1">Bij het kruis worden de liefde en het recht geopenbaard,</seg> <seg n="263.4.2">zoals zij in het Koninkrijk der hemelen tot ons komen,</seg> <seg n="263.4.3">dat de grond is van een nieuwe schepping.</seg></s> <s n="263.5"><seg n="263.5.1">Op deze grondslag moeten alle dingen opgebouwd worden.</seg></s> <s n="263.6"><seg n="263.6.1">Dit is het fondament der apostelen en profeten,</seg> <seg n="263.6.2">waarvan Jezus Christus is de uiterste hoeksteen (Ef. 2 : 20).</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="11">
<head rend="after-blank"><s n="264.1"><seg n="264.1.1">Zondag 16</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="265.1"><seg n="265.1.1">Vraag 40:</seg> <seg n="265.1.2">Waarom heeft Christus zich tot in de dood moeten vernederen?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer"><s n="266.1"><seg n="266.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="266.1.2">Omdat vanwege de gerechtigheid en de waarheid Gods niet anders voor onze zonden kon betaald worden dan door de dood van de Zoon Gods.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="267.1"><seg n="267.1.1">Vraag 41:</seg> <seg n="267.1.2">Waarom is Hij begraven geworden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer"><s n="268.1"><seg n="268.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="268.1.2">Om daarmede te betuigen,</seg> <seg n="268.1.3">dat Hij waarachtig gestorven was.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="269.1"><seg n="269.1.1">Vraag 42:</seg> <seg n="269.1.2">Zo dan Christus voor ons gestorven is,</seg> <seg n="269.1.3">hoe komt het,</seg> <seg n="269.1.4">dat wij ook moeten sterven?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer"><s n="270.1"><seg n="270.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="270.1.2">Onze dood is geen betaling voor onze zonden maar alleen een afsterving der zonden en een doorgang tot het eeuwige leven.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="271.1"><seg n="271.1.1">Vraag 43:</seg> <seg n="271.1.2">Wat verkrijgen wij meer voor nuttigheid uit de offerande en de dood van Christus aan het kruis?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer"><s n="272.1"><seg n="272.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="272.1.2">Dat door zijn kracht onze oude mens met Hem gekruisigd,</seg> <seg n="272.1.3">gedood en begraven wordt,</seg> <seg n="272.1.4">opdat de boze lusten des vleses in ons niet meer regeren,</seg> <seg n="272.1.5">maar dat wij onszelf Hem tot een offerande der dankbaarheid opofferen.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="273.1"><seg n="273.1.1">Vraag 44:</seg> <seg n="273.1.2">Waarom volgt daarna:</seg> <seg n="273.1.3">nedergedaald ter helle?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer"><s n="274.1"><seg n="274.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="274.1.2">Opdat ik in mijn hoogste aanvechtingen verzekerd zij en mij ganselijk vertrooste,</seg> <seg n="274.1.3">dat mijn Here Jezus Christus door zijn onuitsprekelijke benauwdheid,</seg> <seg n="274.1.4">smarten,</seg> <seg n="274.1.5">verschrikking en helse kwelling,</seg> <seg n="274.1.6">in welke Hij in zijn ganse lijden,</seg> <seg n="274.1.7">maar inzonderheid aan het kruis,</seg> <seg n="274.1.8">gezonken was,</seg> <seg n="274.1.9">mij van de helse benauwdheid en pijn verlost heeft.</seg></s></p>
<p><pb n="510" ed="VW"/><s n="275.1"><seg n="275.1.1">Zondag 16 begint met een vraag en antwoord,</seg> <seg n="275.1.2">waarin ingegaan wordt op die eisen der goddelijke gerechtigheid,</seg> <seg n="275.1.3">waarop wij wezen aan het slot van de vorige afdeling.</seg></s> <s n="275.2"><seg n="275.2.1">Het is de gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="275.2.2">die zover boven onze juridische normen uitgaat,</seg> <seg n="275.2.3">als de hemel hoger is dan de aarde.</seg></s> <s n="275.3"><seg n="275.3.1">Het is,</seg> <seg n="275.3.2">zoals wij reeds opmerkten,</seg> <seg n="275.3.3">de gerechtigheid,</seg> <seg n="275.3.4">die voorschrijft om de andere wang toe te keren,</seg> <seg n="275.3.5">als men op de rechterwang geslagen wordt;</seg> <seg n="275.3.6">om haastig welgezind te zijn tegen de wederpartij (Matth. 5 : 25).</seg></s> <s n="275.4"><seg n="275.4.1">Die beveelt om de boze niet te wederstaan (5 : 39);</seg> <seg n="275.4.2">de vijand lief te hebben;</seg> <seg n="275.4.3">wel te doen degenen,</seg> <seg n="275.4.4">die ons haten (vers 44).</seg></s> <s n="275.5"><seg n="275.5.1">Deze zelfde gerechtigheid is het,</seg> <seg n="275.5.2">waarvan in antw. 40 sprake is en die de dood van de Zoon Gods noodzakelijk maakt.</seg></s></p>
<p><s n="276.1"><seg n="276.1.1">Hier is dezelfde gerechtigheid,</seg> <seg n="276.1.2">die Jezus op het oog heeft in de gelijkenis van de twee schuldenaars,</seg> <seg n="276.1.3">waarin Hij ons leert dat God de grootste schulden zonder meer kwijtscheldt en zich schrikkelijk vertoornt,</seg> <seg n="276.1.4">als wij het onze schuldenaars niet willen doen zonder betaling.</seg></s></p>
<p><s n="277.1"><seg n="277.1.1">Komt God hier nu met zichzelf in strijd of komen onze gedachten over God met elkaar in strijd?</seg></s> <s n="277.2"><seg n="277.2.1">Dat laatste zal altijd het geval zijn en ook bij onze uitlegging van de Schrift zal dat gemakkelijk plaats hebben.</seg></s> <s n="277.3"><seg n="277.3.1">Maar ten opzichte van de mening des Geestes kan dat niet gezegd worden.</seg></s> <s n="277.4"><seg n="277.4.1">Het moet dezelfde gerechtigheid zijn in het ene en in het andere geval.</seg></s> <s n="277.5"><seg n="277.5.1">Maar ons gezicht op die eenheid zal altijd gebrekkig blijven,</seg> <seg n="277.5.2">zolang het geloof geen aanschouwen wordt.</seg></s> <s n="277.6"><seg n="277.6.1">Dat onze verhouding tot God door de Schrift en door de kerk vaak in rechterlijke categorieën wordt omschreven,</seg> <seg n="277.6.2">is een kenmerk juist van de aard van de openbaring in Jezus Christus.</seg></s> <s n="277.7"><seg n="277.7.1">Onze verhouding tot God is niet natuurlijk,</seg> <seg n="277.7.2">niet direct,</seg> <seg n="277.7.3">niet organisch,</seg> <seg n="277.7.4">maar ontleent haar vorm aan het ambt van een Middelaar.</seg></s> <s n="277.8"><seg n="277.8.1">Reeds de verhouding van Schepper en schepsel schept afstand;</seg> <seg n="277.8.2">maar de betrekking tot God,</seg> <seg n="277.8.3">waarin wij nu staan als zondaren;</seg> <seg n="277.8.4">en het werk van de Middelaar,</seg> <seg n="277.8.5">zoals dat ons in het Evangelie is geopenbaard,</seg> <seg n="277.8.6">doen dat nog veel meer.</seg></s> <s n="277.9"><seg n="277.9.1">De Zone Gods is geworden onder de wet,</seg> <seg n="277.9.2">dat is een nadere bepaling van zijn wording uit ene vrouw.</seg></s> <s n="277.10"><seg n="277.10.1">Niet de zwakheid,</seg> <seg n="277.10.2">maar de ongehoorzaamheid aan het gebod is het eerste,</seg> <seg n="277.10.3">wat de Schrift van onze stammoeder weet te verhalen.</seg></s> <s n="277.11"><seg n="277.11.1">Dat Rome door de leer van de onbevlekte ontvangenis van Maria dit verband,</seg> <seg n="277.11.2">dat Paulus in Gal. 4 : 4 legt,</seg> <seg n="277.11.3">losmaakt,</seg> <seg n="277.11.4">is in strijd met wat de Schrift ons leert over Jezus' middelaarswerk.</seg></s></p>
<p><s n="278.1"><seg n="278.1.1">Volgens de bijbel is onze betrekking tot God na de val heel sterk door de wet bepaald.</seg></s> <s n="278.2"><seg n="278.2.1">Dit is bittere noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="278.3"><seg n="278.3.1">Dit blijkt ook hieruit dat de wet tot Christus toe steeds in betekenis toeneemt.</seg></s> <s n="278.4"><seg n="278.4.1">"De Wet is bovendien ingekomen",</seg> <seg n="278.4.2">zegt Paulus (Rom. 5 : 20).</seg></s> <s n="278.5"><seg n="278.5.1">- Zelfs de heidenen,</seg> <seg n="278.5.2">die de wet niet hebben,</seg> <seg n="278.5.3">zijn zichzelf een wet (Rom. 2 : 14).</seg></s> <s n="278.6"><seg n="278.6.1">Zo vanzelfsprekend is het juridische element,</seg> <seg n="278.6.2">dat in de Godsopenbaring aanwezig is.</seg></s></p>
<p><s n="279.1"><seg n="279.1.1">Dit wettelijke,</seg> <seg n="279.1.2">het bestaan van een handschrift,</seg> <seg n="279.1.3">dat tegen ons is <pb n="511" ed="VW"/>(Kol. 2 : 14),</seg> <seg n="279.1.4">heeft God ook in zijn heilsplan opgenomen.</seg></s> <s n="279.2"><seg n="279.2.1">Een verhouding,</seg> <seg n="279.2.2">waarin de wet een zo grote rol speelt,</seg> <seg n="279.2.3">kan en mag niet naturalistisch vervaagd worden.</seg></s> <s n="279.3"><seg n="279.3.1">Er is geen geleidelijke overgang tussen God en ons en ook daarom heeft de belijdenis van Jezus' middelaarschap en ambten zo grote betekenis,</seg> <seg n="279.3.2">omdat daardoor verhinderd wordt dat wij,</seg> <seg n="279.3.3">zoals Rome doet,</seg> <seg n="279.3.4">de goddelijke en de menselijke natuur op een zekere wijze zouden vermengen.</seg></s></p>
<p><s n="280.1"><seg n="280.1.1">Wij moeten daarom overeenkomstig de leer der verzoening,</seg> <seg n="280.1.2">zoals die hier ook in zondag 16 wordt gegeven,</seg> <seg n="280.1.3">het gericht blijven eerbiedigen,</seg> <seg n="280.1.4">dat ook in die verzoening over ons gaat.</seg></s> <s n="280.2"><seg n="280.2.1">Ook de gerechtigheid,</seg> <seg n="280.2.2">die thuis hoort in het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="280.2.3">wist de grenzen niet uit;</seg> <seg n="280.2.4">keert de waarden van de dingen niet om en beweegt zich niet aan de andere zijde van het onderscheid tussen goed en kwaad.</seg></s></p>
<p><s n="281.1"><seg n="281.1.1">Hoe dit te verenigen is met Gods volmaaktheid,</seg> <seg n="281.1.2">waarmee Hij zijn zon laat opgaan over bozen en goeden en regent over rechtvaardigen en onrechtvaardigen (Matth. 5 : 45);</seg> <seg n="281.1.3">met de gelijkenis van de verloren zoon;</seg> <seg n="281.1.4">met die van de Farizeeër en de tollenaar;</seg> <seg n="281.1.5">met de vijfde bede uit het Onze Vader;</seg> <seg n="281.1.6">met Jezus' blijkbare voorliefde voor het gevallene en verlorene,</seg> <seg n="281.1.7">dat kan in geen geloofsbelijdenis of catechismus volkomen tot uitdrukking worden gebracht.</seg></s> <s n="281.2"><seg n="281.2.1">Zeker heeft de kerk soms de gerechtigheid van het koninkrijk Gods te zeer in de vormen van en met de terminologie van het menselijk recht trachten weer te geven.</seg></s> <s n="281.3"><seg n="281.3.1">Maar de heerlijkheid en de goddelijkheid van het Evangelie zou verdwijnen,</seg> <seg n="281.3.2">als uit de prediking de <hi rend="italic">rechtvaardiging</hi> door het geloof kwam weg te vallen,</seg> <seg n="281.3.3">met de daarmee verbonden <hi rend="italic">aanneming</hi> tot kinderen (adoptie);</seg> <seg n="281.3.4">eveneens een rechtskundige term.</seg></s> <s n="281.4"><seg n="281.4.1">Deze rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="281.4.2">die tegelijk zondaar kan zijn en in Gods ogen rechtvaardig,</seg> <seg n="281.4.3">is een oordeel Gods van zo grote genade en gunst,</seg> <seg n="281.4.4">dat daarmee het Evangelie wel staat of valt.</seg></s> <s n="281.5"><seg n="281.5.1">Van ons wordt niet gezegd</seg> <seg n="281.5.2">- aldus Luther</seg> <seg n="281.5.3">- dat wij rechtvaardig zijn,</seg> <seg n="281.5.4">maar wel dat wij gerechtvaardigd zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="281.6"><seg n="281.6.1">Dit is een goddelijke uitspraak,</seg> <seg n="281.6.2">waarin Gods oneindige goedheid en vergevende liefde zo klaar uitkomt,</seg> <seg n="281.6.3">dat de gelijkenis van de verloren zoon en wat verder in de evangeliën van Gods mildheid te lezen staat,</seg> <seg n="281.6.4">daarmee niet in strijd kan komen.</seg></s> <s n="281.7"><seg n="281.7.1">- Deze rechtspraak Gods,</seg> <seg n="281.7.2">zoals die op Golgotha over de zonde gaat,</seg> <seg n="281.7.3">voltrekt zich bovendien aan zijn eigen geliefde Zoon.</seg></s> <s n="281.8"><seg n="281.8.1">Jezus is niet een Jood uit de dagen van keizer Augustus,</seg> <seg n="281.8.2">maar Hij is de eeuwige Zone Gods,</seg> <seg n="281.8.3">die de menselijke natuur heeft aangenomen.</seg></s> <s n="281.9"><seg n="281.9.1">Hij is volgens de raad Gods onder de wet en onder de vloek gekomen en draagt nu de toorn Gods tegen de zonde van het ganse menselijke geslacht.</seg></s> <s n="281.10"><seg n="281.10.1">Dit plaatsbekledend lijden,</seg> <seg n="281.10.2">dat de wet en het recht handhaaft,</seg> <seg n="281.10.3">dat God God laat blijven en de zonde veroordeelt in het vlees (Rom. 8 : 3),</seg> <seg n="281.10.4">is tevens de hoogste openbaring van de goddelijke liefde.</seg></s> <s n="281.11"><seg n="281.11.1">Want alzo lief heeft God de wereld gehad,</seg> <seg n="281.11.2">dat Hij zijn eniggeboren Zoon <pb n="512" ed="VW"/>gegeven heeft,</seg> <seg n="281.11.3">opdat een iegelijk,</seg> <seg n="281.11.4">die in Hem gelooft,</seg> <seg n="281.11.5">niet verderve,</seg> <seg n="281.11.6">maar het eeuwige leven hebbe (Joh. 3 : 16).</seg></s> <s n="281.12"><seg n="281.12.1">God <hi rend="italic">behoudt</hi> zijn recht en waarheid,</seg> <seg n="281.12.2">maar Hij <hi rend="italic">geeft</hi> zijn Zoon.</seg></s> <s n="281.13"><seg n="281.13.1">Hoger kunnen recht en waarheid in deze wereld wel nooit gesteld worden;</seg> <seg n="281.13.2">ieder die in onze tijd meeleeft,</seg> <seg n="281.13.3">spitst daarbij de oren.</seg></s> <s n="281.14"><seg n="281.14.1">Het is een motto voor de prediking onder het huidige geslacht.</seg></s> <s n="281.15"><seg n="281.15.1">- Maar ook nergens kan de liefde Gods,</seg> <seg n="281.15.2">zijn genade en barmhartigheid klaarder verheerlijkt worden dan op Golgotha.</seg></s> <s n="281.16"><seg n="281.16.1">Het kost Hem zijn Zoon,</seg> <seg n="281.16.2">zijn enige,</seg> <seg n="281.16.3">die Hij liefheeft,</seg> <seg n="281.16.4">Jezus (Gen. 22).</seg></s> <s n="281.17"><seg n="281.17.1">Het rechtsgeding,</seg> <seg n="281.17.2">dat God met de mens heeft en dat,</seg> <seg n="281.17.3">als er geen verzoening komt,</seg> <seg n="281.17.4">tot de ondergang van morgen- en avondland leidt en tot de eeuwige verdoemenis,</seg> <seg n="281.17.5">heeft God met zichzelf uitgestreden,</seg> <seg n="281.17.6">opdat wij de vrede en de blijdschap zouden hebben.</seg></s> <s n="281.18"><seg n="281.18.1">Er is maar één weg,</seg> <seg n="281.18.2">waarlangs deze beide tot ons kunnen komen,</seg> <seg n="281.18.3">nl. door de prediking van het Evangelie.</seg></s> <s n="281.19"><seg n="281.19.1">Alle andere wegen zijn nu en voor altijd afgesloten.</seg></s> <s n="281.20"><seg n="281.20.1">Want de waarheid struikelt op de straat en wat recht is kan er niet ingaan (Jes. 59 : 14).</seg></s></p>
<p><s n="282.1"><seg n="282.1.1">Vr. 41 wil weten,</seg> <seg n="282.1.2">waarom Jezus begraven is.</seg></s> <s n="282.2"><seg n="282.2.1">De Heidelbergse catechismus antwoordt dat daardoor betuigd wordt,</seg> <seg n="282.2.2">dat Hij waarlijk gestorven is.</seg></s> <s n="282.3"><seg n="282.3.1">Barth heeft ergens geschreven,</seg> <seg n="282.3.2">dat dit het beste bewijs is,</seg> <seg n="282.3.3">dat Hij mens geworden is;</seg> <seg n="282.3.4">omdat allen begraven worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="282.4"><seg n="282.4.1">Inderdaad is de begrafenis de duidelijkste herinnering daaraan,</seg> <seg n="282.4.2">dat de mens stof is en tot stof wederkeert (Gen. 3 : 19).</seg></s> <s n="282.5"><seg n="282.5.1">De Heid. Cat. gaat hier dieper dan de opmerking van Barth,</seg> <seg n="282.5.2">voor zover deze laatste bedoelt de ijdelheid van het menselijke aan te wijzen,</seg> <seg n="282.5.3">dat in de dood geheel tot <hi rend="italic">verleden</hi> is gereduceerd.</seg></s> <s n="282.6"><seg n="282.6.1">Wij kunnen echter in de begrafenis van Jezus ook een zelfstandig heilsfeit zien,</seg> <seg n="282.6.2">in verband met de overwinning op de dood.</seg></s> <s n="282.7"><seg n="282.7.1">De <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> stellen de trappen der vernedering lapidair achter elkaar,</seg> <seg n="282.7.2">waarbij de volgende telkens dieper wordt uitgehouwen dan de vorige.</seg></s> <s n="282.8"><seg n="282.8.1">Gekruisigd,</seg> <seg n="282.8.2">gestorven en begraven,</seg> <seg n="282.8.3">nedergedaald ter helle.</seg></s> <s n="282.9"><seg n="282.9.1">Er is ook bij Calvijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f23" rend="superscript">w</ref> en in de Heid. Cat. iets van het geweldige en goddelijke en <hi rend="italic">heil-zame</hi> van deze graden van vernedering verloren gegaan.</seg></s> <s n="282.10"><seg n="282.10.1">Het begint reeds bij de verklaring van het 'begraven',</seg> <seg n="282.10.2">dat slechts als exponent van het 'gestorven' wordt gewaardeerd.</seg></s> <s n="282.11"><seg n="282.11.1">En het wordt geheel duidelijk,</seg> <seg n="282.11.2">als het 'nedergedaald ter helle',</seg> <seg n="282.11.3">in strijd met de afdaling,</seg> <seg n="282.11.4">betrokken wordt op het 'gekruisigd'.</seg></s> <s n="282.12"><seg n="282.12.1">Blijkbaar remt dat ook reeds de verklaring van het symbool bij het 'begraven'.</seg></s></p>
<p><s n="283.1"><seg n="283.1.1">Nu zijn in de Schrift de aanwijzingen,</seg> <seg n="283.1.2">die in de richting van het 'nedergedaald ter helle',</seg> <seg n="283.1.3">als laatste trap der vernedering gaan,</seg> <seg n="283.1.4">heel schaars.</seg></s> <s n="283.2"><seg n="283.2.1">Maar van het 'begraven' kan men dat niet zeggen.</seg></s> <s n="283.3"><seg n="283.3.1">Jezus' begrafenis wordt omstandig<pb n="513" ed="VW"/> verhaald en bekleedt daar een zelfstandige plaats.</seg></s> <s n="283.4"><seg n="283.4.1">De vrouwen willen Jezus balsemen.</seg></s> <s n="283.5"><seg n="283.5.1">De Twaalf artikelen belijden daarmee,</seg> <seg n="283.5.2">dat de Here Jezus de dood niet alleen als ogenblik,</seg> <seg n="283.5.3">maar ook als duur heeft doorgemaakt.</seg></s> <s n="283.6"><seg n="283.6.1">Alleen komen de drie dagen in wondere tegenstelling te staan met de Egyptische voorstellingen,</seg> <seg n="283.6.2">die aan de balseming ten grondslag liggen.</seg></s> <s n="283.7"><seg n="283.7.1">- De begrafenis is een werk van de Middelaar,</seg> <seg n="283.7.2">die ons in alles gelijk geworden is,</seg> <seg n="283.7.3">Uitgenomen de zonde.</seg></s> <s n="283.8"><seg n="283.8.1">En toch,</seg> <seg n="283.8.2">zoals wij ons het kruislijden niet kunnen indenken aan de hand van wat het lijden voor <hi rend="italic">ons</hi> betekent,</seg> <seg n="283.8.3">lichamelijk en geestelijk,</seg> <seg n="283.8.4">zo evenmin het begraven-zijn van Jezus.</seg></s> <s n="283.9"><seg n="283.9.1">Deze drie dagen zijn in het middelaarswerk iets anders dan een verificatie van de dood alleen.</seg></s> <s n="283.10"><seg n="283.10.1">Het is ook niet hetzelfde als het uitzichtsloze,</seg> <seg n="283.10.2">wat in sommige psalmen zo sterk naar voren komt,</seg> <seg n="283.10.3">bijv. in psalm 88.</seg></s> <s n="283.11"><seg n="283.11.1">Na drie dagen is ook dit werk <hi rend="italic">volbracht</hi> en ontvangt Jezus zijn geest uit de handen des Vaders terug.</seg></s> <s n="283.12"><seg n="283.12.1">Wat in het 'begraven' opgesloten ligt,</seg> <seg n="283.12.2">kunnen wij het best leren belijden aan de hand van sommige gedeelten uit de brieven van Paulus,</seg> <seg n="283.12.3">zoals Rom. 6 : 4 en Kol. 2 : 12,</seg> <seg n="283.12.4">waar de apostel de doop er mee in verband brengt.</seg></s> <s n="283.13"><seg n="283.13.1">De Heid. Cat. had dan hier ook wel kunnen vragen:</seg> <seg n="283.13.2">Wat nut ons de begrafenis van Jezus Christus?</seg></s> <s n="283.14"><seg n="283.14.1">Hij doet dat ook zijdelings in antw. 43. en daar wordt het begraven-zijn genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="284.1"><seg n="284.1.1">Er is enige verwantschap tussen de belijdenis van Jezus' ontvangenis en geboorte en die van zijn begrafenis.</seg></s> <s n="284.2"><seg n="284.2.1">Beide worden met de doop in verband gebracht.</seg></s> <s n="284.3"><seg n="284.3.1">Bij beide is de Middelaar,</seg> <seg n="284.3.2">menselijkerwijze gesproken,</seg> <seg n="284.3.3">passief.</seg></s> <s n="284.4"><seg n="284.4.1">Maar naar het Evangelie eerder actief,</seg> <seg n="284.4.2">terwijl het lijden de passie heet.</seg></s> <s n="284.5"><seg n="284.5.1">Van de geboorte heet het dat Hij is geopenbaard in het vlees.</seg></s> <s n="284.6"><seg n="284.6.1">Bij zijn graf,</seg> <seg n="284.6.2">dat Hij is gerechtvaardigd in de geest (1 Tim. 3 : 16).</seg></s> <s n="284.7"><seg n="284.7.1">En bij beide spelen de engelen een rol.</seg></s> <s n="284.8"><seg n="284.8.1">Hij is gezien van de engelen,</seg> <seg n="284.8.2">staat er in de verborgenheid der godzaligheid,</seg> <seg n="284.8.3">die in de laatst aangehaalde tekst is vervat.</seg></s> <s n="284.9"><seg n="284.9.1">Dat kan slaan zowel op de openbaring in het vlees,</seg> <seg n="284.9.2">als op het gerechtvaardigd zijn in de geest.</seg></s> <s n="284.10"><seg n="284.10.1">Daartegenover staat,</seg> <seg n="284.10.2">dat Jezus bij zijn lijden in Gethsemané het bijzetten van engelen afwijst.</seg></s></p>
<p><s n="285.1"><seg n="285.1.1">Zo moeten wij dan in de verborgenheid van Jezus' grafligging ook een element van activiteit belijden voor de Zone Gods.</seg></s> <s n="285.2"><seg n="285.2.1">Er is een voorbereiding voor de opstanding,</seg> <seg n="285.2.2">waarvan wij uit de evangeliën niets weten,</seg> <seg n="285.2.3">evenmin als van de daad der opstanding zelve.</seg></s> <s n="285.3"><seg n="285.3.1">Deze verborgen handeling van de Middelaar is zo verrassend,</seg> <seg n="285.3.2">dat zij op de paasmorgen de discipelen geheel in verwarring brengt.</seg></s> <s n="285.4"><seg n="285.4.1">De moordenaar is al in het paradijs en dan lopen de vrouwen nog met specerijen.</seg></s> <s n="285.5"><seg n="285.5.1">En datzelfde element van verrassing behoudt het graf in de prediking ook voor ons.</seg></s> <s n="285.6"><seg n="285.6.1">Het is een accent op het voorlaatste kruiswoord.</seg></s> <s n="285.7"><seg n="285.7.1">"Als nu God op de zevende dag volbracht had zijn werk ... heeft Hij gerust" (Gen. 2 : 2).</seg></s> <s n="285.8"><seg n="285.8.1">Toen was de eerste Adam geschapen;</seg> <seg n="285.8.2">nu is hij in het graf gelegd.</seg></s> <s n="285.9"><seg n="285.9.1">En hij zal niet weer opstaan.</seg></s> <s n="285.10"><seg n="285.10.1">De tweede Adam zal op de paasmorgen verschijnen.</seg></s> <s n="285.11"><seg n="285.11.1">De Zone Gods is <choice><sic>geopenb aard</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geopenbaard</corr></choice> in het vlees.</seg></s> <s n="285.12"><seg n="285.12.1">Hij <pb n="514" ed="VW"/>wordt nu gerechtvaardigd in de geest.</seg></s> <s n="285.13"><seg n="285.13.1">Ook op dit stuk van het symbool slaan de vraag en het antwoord van zondag 23:</seg> <seg n="285.13.2">Wat baat het u nu dat gij dit alles gelooft?</seg></s> <s n="285.14"><seg n="285.14.1">- Dat ik in Christus voor God rechtvaardig ben.</seg></s></p>
<p><s n="286.1"><seg n="286.1.1">Met dit onderscheid tussen vlees en geest wordt nu echter weer niet gedacht aan lichaam en ziel.</seg></s> <s n="286.2"><seg n="286.2.1">Het graf wordt in het Credo niet als een antropologische aangelegenheid beleden.</seg></s> <s n="286.3"><seg n="286.3.1">Het wil geen antwoord geven op de vraag,</seg> <seg n="286.3.2">waar de ziel van Jezus die drie dagen geweest is.</seg></s> <s n="286.4"><seg n="286.4.1">Ook bij het 'begraven' gaat het om rechtvaardiging en om de gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="286.5"><seg n="286.5.1">De dood van Jezus is geen schijndood en ook zijn ziel deelt in deze bezoldiging der zonde.</seg></s> <s n="286.6"><seg n="286.6.1">De zonde,</seg> <seg n="286.6.2">waartoe Christus gemaakt is,</seg> <seg n="286.6.3">is een zaak van de hele mens.</seg></s></p>
<p><s n="287.1"><seg n="287.1.1">Maar voor de Zone Gods,</seg> <seg n="287.1.2">die het Evangelie ons predikt,</seg> <seg n="287.1.3">is deze graflegging niet enkel symbolisch.</seg></s> <s n="287.2"><seg n="287.2.1">Hier ontmoet Hij de laatste vijand,</seg> <seg n="287.2.2">die Hij moet te niet doen.</seg></s> <s n="287.3"><seg n="287.3.1">De rust in het volbrachte werk is voltooiing.</seg></s> <s n="287.4"><seg n="287.4.1">Er is een rechtvaardiging van de zondaar;</seg> <seg n="287.4.2">er is ook een rechtvaardiging van de begravene.</seg></s> <s n="287.5"><seg n="287.5.1">Deze laatste betekent opstanding en de Heid. Cat. begint straks in zondag 17 met het nut der gerechtigheid,</seg> <seg n="287.5.2">die Christus door zijn dood verworven had.</seg></s> <s n="287.6"><seg n="287.6.1">Dit slaat niet in de eerste plaats op de zonde,</seg> <seg n="287.6.2">maar op het graf.</seg></s> <s n="287.7"><seg n="287.7.1">Niet alleen op de vloek,</seg> <seg n="287.7.2">maar nog meer op de gevolgen daarvan.</seg></s> <s n="287.8"><seg n="287.8.1">De oude kerk heeft dat ook zo opgevat en</seg> <seg n="287.8.2">- zo meende de nieuwere dogmengeschiedenis</seg> <seg n="287.8.3">- een fysische verlossingsleer gehad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="287.9"><seg n="287.9.1">- Ik geloof niet dat dit juist is.</seg></s> <s n="287.10"><seg n="287.10.1">De tweede Adam,</seg> <seg n="287.10.2">die uit het graf opstaat,</seg> <seg n="287.10.3">is geen herhaling van de eerste,</seg> <seg n="287.10.4">minus de sterfelijkheid.</seg></s> <s n="287.11"><seg n="287.11.1">Het is de Adam met gerechtigheid en heiligheid.</seg></s> <s n="287.12"><seg n="287.12.1">Want deze zijn het juist,</seg> <seg n="287.12.2">die de tweede Adam door zijn menswording,</seg> <seg n="287.12.3">lijden en graflegging heen in Gods koninkrijk wil oprichten.</seg></s> <s n="287.13"><seg n="287.13.1">Zonder gerechtigheid,</seg> <seg n="287.13.2">zegt Augustinus op een bekende plaats in zijn <hi rend="italic">Staat Gods,</hi></seg> <seg n="287.13.3">is de staat een roversbende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="287.14"><seg n="287.14.1">En met die staat bedoelt hij,</seg> <seg n="287.14.2">naast Rome,</seg> <seg n="287.14.3">het hele gemenebest der mensheid.</seg></s> <s n="287.15"><seg n="287.15.1">Ook wanneer in de oude kerk,</seg> <seg n="287.15.2">onder invloed van de tijdgeest,</seg> <seg n="287.15.3">de onsterfelijkheid soms eenzijdig als het nut van Christus' graflegging is gezien,</seg> <seg n="287.15.4">dan behoeft men,</seg> <seg n="287.15.5">uit reactie daarop,</seg> <seg n="287.15.6">nog niet enkel te letten op de rechtvaardiging van de zondaar.</seg></s> <s n="287.16"><seg n="287.16.1">De rechtvaardiging van de begravene heeft in het Evangelie ook een grote plaats.</seg></s> <s n="287.17"><seg n="287.17.1">Het is niet nodig daarbij vooral te letten op de voortzetting van het leven na de dood.</seg></s> <s n="287.18"><seg n="287.18.1">Het Evangelie laat ons in Jezus' werkzaamheid als Heiland der wereld,</seg> <seg n="287.18.2">in zijn genezingen,</seg> <seg n="287.18.3">uitwerpen van duivelen,</seg> <seg n="287.18.4">opwekkingen van doden een tegenstelling met het graf zien,</seg> <seg n="287.18.5">die veel meer dan lichamelijk is.</seg></s> <s n="287.19"><seg n="287.19.1">Het is een openbare,</seg> <seg n="287.19.2">blijde gerechtigheid,</seg> <seg n="287.19.3">die de lammen doet opspringen,</seg> <seg n="287.19.4">hun bed opnemende als een trofee.</seg></s> <s n="287.20"><seg n="287.20.1">En die de doden doet opstaan.</seg></s></p>
<p><s n="288.1"><seg n="288.1.1">Dit ligt toch ook eigenlijk opgesloten in vr. en antw. 42 van de Heid. Cat. <pb n="515" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note>De vraag:</seg> <seg n="288.1.2">Zo dan Christus voor ons gestorven is,</seg> <seg n="288.1.3">hoe komt het,</seg> <seg n="288.1.4">dat wij ook moeten sterven?</seg> <seg n="288.1.5">- met het daarop volgende antwoord</seg> <seg n="288.1.6">- vooronderstelt toch eigenlijk wat ik de rechtvaardiging van de begravene noemde.</seg></s> <s n="288.2"><seg n="288.2.1">Hij wordt wel begraven,</seg> <seg n="288.2.2">maar het is niet meer de bezoldiging der zonde.</seg></s> <s n="288.3"><seg n="288.3.1">Hij wordt wel begraven,</seg> <seg n="288.3.2">maar dat is een middel om eindelijk verlost te worden van de zonde (Rom. 7 : 24).</seg></s> <s n="288.4"><seg n="288.4.1">Hij wordt wel begraven,</seg> <seg n="288.4.2">maar het is <hi rend="italic">tegelijk</hi> (simul) een doorgang tot het eeuwige leven.</seg></s> <s n="288.5"><seg n="288.5.1">Ik voegde het woord 'tegelijk' in,</seg> <seg n="288.5.2">naar analogie van het bekende:</seg> <seg n="288.5.3">zondaar en tegelijk rechtvaardige.</seg></s> <s n="288.6"><seg n="288.6.1">Hier is oneindig veel meer dan een belofte van onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="288.7"><seg n="288.7.1">Het is veel stelliger;</seg> <seg n="288.7.2">heeft veel meer inhoud.</seg></s> <s n="288.8"><seg n="288.8.1">Dit is het eigenlijke antwoord op vr. 41.</seg></s> <s n="288.9"><seg n="288.9.1">Christus' graflegging is de graflegging van de oude Adam,</seg> <seg n="288.9.2">van het vlees dat Hij heeft aangenomen,</seg> <seg n="288.9.3">van de zonde,</seg> <seg n="288.9.4">waartoe Hij gemaakt is.</seg></s> <s n="288.10"><seg n="288.10.1">Zij is voor de tweede Adam een doorgang tot het eeuwige leven.</seg></s> <s n="288.11"><seg n="288.11.1">In het graf heeft het middelaarswerk voortgang.</seg></s></p>
<p><s n="289.1"><seg n="289.1.1">Bij vraag 43 grijpt ons leerboek nog eens terug naar de offerande en de dood van Christus aan het kruis.</seg></s> <s n="289.2"><seg n="289.2.1">Dit wekt enigszins de bevreemding van de leerling,</seg> <seg n="289.2.2">omdat wij ons reeds hebben beziggehouden met de betekenis van de graflegging.</seg></s> <s n="289.3"><seg n="289.3.1">Ik heb er ook reeds eenmaal op gewezen,</seg> <seg n="289.3.2">dat bij de behandeling van dit artikel een zekere aarzeling bij de Heid. Cat. valt op te merken,</seg> <seg n="289.3.3">alsof hij schroom heeft om voort te gaan tot het 'nedergedaald ter helle'.</seg></s> <s n="289.4"><seg n="289.4.1">De trappen der vernedering worden daardoor niet duidelijk uitgebeeld.</seg></s> <s n="289.5"><seg n="289.5.1">Deze aarzeling is hier,</seg> <seg n="289.5.2">bij vr. 43,</seg> <seg n="289.5.3">wel het duidelijkst zichtbaar en evenzo de oorzaak daarvan,</seg> <seg n="289.5.4">nl. het feit,</seg> <seg n="289.5.5">dat bij vr. 44 de nederdaling ter helle ter sprake moet komen.</seg></s> <s n="289.6"><seg n="289.6.1">De catecheet,</seg> <seg n="289.6.2">die bij het 'begraven' reeds zeer sober geworden is,</seg> <seg n="289.6.3">waagt het niet,</seg> <seg n="289.6.4">nu nog een stap verder te doen en maakt 'volte face'.</seg></s> <s n="289.7"><seg n="289.7.1">Daarvoor in de plaats geeft hij hier een stukje geloofsascetiek,</seg> <seg n="289.7.2">dat op zichzelf wel van waarde is,</seg> <seg n="289.7.3">maar bij de beschrijving van het middelaarswerk niet helemaal past.</seg></s> <s n="289.8"><seg n="289.8.1">Het had beter na zondag 23 gestaan.</seg></s> <s n="289.9"><seg n="289.9.1">- Het is daarom geen wonder,</seg> <seg n="289.9.2">dat deze vraag hier de tegenspraak heeft opgewekt van een theologie,</seg> <seg n="289.9.3">die zich van die van Calvijn onderscheidt door een nòg sterker nadruk leggen op het volbracht-zijn van Jezus' werk.</seg></s> <s n="289.10"><seg n="289.10.1">Ik bedoel die van Kohlbrugge en van de daarbij op dit punt zich aansluitende dialectische theologie.</seg></s> <s n="289.11"><seg n="289.11.1">Ook dr. Oorthuys wijst daarop,</seg> <seg n="289.11.2">in zijn mooi boek <hi rend="italic">De eeuwige jeugd van Heidelberg,</hi></seg> <seg n="289.11.3">bij de behandeling van <choice><sic>deze vraag.y Ik kan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">deze vraag.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s><choice><sic>deze vraag.y Ik kan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43"> </corr></choice><s n="289.12"><seg n="289.12.1"><choice><sic>deze vraag.y Ik kan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">Ik kan</corr></choice> daarop hier niet verder ingaan.</seg></s></p>
<p><s n="290.1"><seg n="290.1.1">Wel moet nog even stilgestaan bij vr. 44.</seg></s> <s n="290.2"><seg n="290.2.1">Dat Calvijn en zo ook de Heidelberger hier vooral soberheid hebben betracht,</seg> <seg n="290.2.2">is zeker in overeenstemming met de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="290.3"><seg n="290.3.1">En wel van Genesis tot openbaring.</seg></s> <s n="290.4"><seg n="290.4.1">Overal toont de bijbel terughouding,</seg> <seg n="290.4.2">als hij komt op de grenzen van wat,</seg> <pb n="516" ed="VW"/><seg n="290.4.3">mythologie' heet.</seg></s> <s n="290.5"><seg n="290.5.1">Ook bij de vorming van de canon heeft dit beginsel sterk meegewerkt.</seg></s> <s n="290.6"><seg n="290.6.1">De kerk is hem op dat spoor gevolgd en is slechts zeer schuchter ingegaan op zulke aanduidingen,</seg> <seg n="290.6.2">die op een grens schenen te wijzen.</seg></s> <s n="290.7"><seg n="290.7.1">Zo bijv.,</seg> <seg n="290.7.2">in verband met het 'nedergedaald ter helle',</seg> <seg n="290.7.3">bij 1 Petr. 3 : 18 en 19 (NBG.):</seg> <seg n="290.7.4">Hij,</seg> <seg n="290.7.5">die gedood is naar het vlees,</seg> <seg n="290.7.6">maar levend gemaakt naar de geest,</seg> <seg n="290.7.7">in welke Hij ook is gaan prediken aan de geesten in de gevangenis.</seg></s> <s n="290.8"><seg n="290.8.1">Deze teksten herinneren aan het vroeger,</seg> <seg n="290.8.2">bij zondag 14,</seg> <seg n="290.8.3">door ons aangehaalde 1 Tim. 3 : 16.</seg></s> <s n="290.9"><seg n="290.9.1">Vooral als wij daar niet met de nieuwe vertaling,</seg> <seg n="290.9.2">die ik toen volgde,</seg> <seg n="290.9.3">lezen:</seg> <seg n="290.9.4">door de Geest,</seg> <seg n="290.9.5">maar 'in de geest',</seg> <seg n="290.9.6">wat meer in overeenstemming is met het oorspronkelijke.</seg></s></p>
<p><s n="291.1"><seg n="291.1.1">Maar ook wanneer wij niet anders kunnen doen dan deze schuchterheid,</seg> <seg n="291.1.2">die bij de Reformatie nog groter wordt,</seg> <seg n="291.1.3">prijzen,</seg> <seg n="291.1.4">dan is daarmee niet gezegd dat wij de <hi rend="italic">verborgenheid</hi> der godzaligheid (1 Tim. 3 : 16) zouden moeten verkleinen.</seg></s> <s n="291.2"><seg n="291.2.1">Het is dunkt mij moeilijk tegen te spreken,</seg> <seg n="291.2.2">dat er bij de trappen of graden van Christus' vernedering een climax is in het symbool.</seg></s> <s n="291.3"><seg n="291.3.1">En deze gaat bij de verklaring van Calvijn,</seg> <seg n="291.3.2">door de Heid. Cat. gevolgd,</seg> <seg n="291.3.3">verloren.</seg></s> <s n="291.4"><seg n="291.4.1">Wanneer wij bij het 'nedergedaald ter helle' nog iets verder gaan,</seg> <seg n="291.4.2"><hi rend="italic">ook wat de verborgenheid betreft,</hi></seg> <seg n="291.4.3">dan bij het 'begraven',</seg> <seg n="291.4.4">dan belijden wij daarmede:</seg> <seg n="291.4.5">Ie. dat de nederdaling ter helle de hoogste exponent is van het volbracht-zijn van Christus' openbaring in het vlees;</seg> <seg n="291.4.6">2e. dat Hij daarom in de geest zijn middelaarswerk heeft voortgezet ook tegenover de dood en de gedoden (Ez. 37);</seg> <seg n="291.4.7">3e. dat ook dit werk plaats heeft in de sfeer der gerechtigheid,</seg> <seg n="291.4.8">waarin het Koninkrijk der hemelen openbaar wordt.</seg></s> <s n="291.5"><seg n="291.5.1">Zo leiden deze trappen der vernedering als vanzelf naar de verhoging.</seg></s> <s n="291.6"><seg n="291.6.1">Wie zichzelf vernedert zal verhoogd worden (Matth. 18 : 4).</seg></s> <s n="291.7"><seg n="291.7.1">Men ziet de nederdaling ter helle ook wel als de eerste schrede der verhoging.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="12">
<head rend="after-blank"><s n="292.1"><seg n="292.1.1">Zondag 17</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="293.1"><seg n="293.1.1">Vraag 45:</seg> <seg n="293.1.2">Wat nut ons de opstanding van Christus?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="294.1"><seg n="294.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="294.1.2">Ten eerste heeft Hij door zijn opstanding de dood overwonnen,</seg> <seg n="294.1.3">opdat Hij ons de gerechtigheid,</seg> <seg n="294.1.4">die Hij door zijn dood verworven had,</seg> <seg n="294.1.5">kon deelachtig maken.</seg></s> <s n="294.2"><seg n="294.2.1">Ten andere worden ook wij door zijn kracht opgewekt tot een nieuw geestelijk leven.</seg></s> <s n="294.3"><seg n="294.3.1">Ten derde is ons de opstanding van Christus een zeker pand onzer zalige opstanding.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="295.1"><seg n="295.1.1">Hier is dadelijk het eerste,</seg> <seg n="295.1.2">wat de Heidelbergse catechismus op de paasmorgen ontdekt,</seg> <seg n="295.1.3">dat Christus de dood overwonnen heeft.</seg></s> <s n="295.2"><seg n="295.2.1">En dat moest,</seg> <seg n="295.2.2">want anders kon Hij ons de gerechtigheid,</seg> <seg n="295.2.3">die Hij aan het kruis verworven had,</seg> <seg n="295.2.4">niet deelachtig maken.</seg></s> <s n="295.3"><seg n="295.3.1">Tussen zijn graflegging en zijn opstanding valt het heilsfeit van de overwinning van de laatste vijand (1 Kor. 15 : 26),</seg> <seg n="295.3.2">die wij <pb n="517" ed="VW"/>belijden in het artikel van de nederdaling ter helle.</seg></s></p>
<p><s n="296.1"><seg n="296.1.1">De eerste vrucht daarvan is de opstanding.</seg></s> <s n="296.2"><seg n="296.2.1">Deze schuilt ook zelve nog in de verborgenheid,</seg> <seg n="296.2.2">waarin de nederdaling ter helle zich aan ons oog onttrekt.</seg></s> <s n="296.3"><seg n="296.3.1">Er zijn wel getuigen van het opgestaan-zijn,</seg> <seg n="296.3.2">maar niet van het gebeuren der opstanding.</seg></s> <s n="296.4"><seg n="296.4.1">De fysieke en</seg> <seg n="296.4.2">- als ik het zo noemen mag</seg> <seg n="296.4.3">- de mythologische kanten van deze dingen blijven zorgvuldig voor onze nieuwsgierige blikken verborgen.</seg></s> <s n="296.5"><seg n="296.5.1">Zoals Jezus niet voor de ogen van het verwonderde Jeruzalem van de tempel naar beneden wil springen,</seg> <seg n="296.5.2">bij de verzoeking door de boze,</seg> <seg n="296.5.3">zo staat Hij ook niet voor de ogen van zijn discipelen op 'in de geest',</seg> <seg n="296.5.4">maar Hij verschijnt aan hen in een lichaam.</seg></s> <s n="296.6"><seg n="296.6.1">De gerechtigheid,</seg> <seg n="296.6.2">die Hij door zijn dood verworven had,</seg> <seg n="296.6.3">en die Hij aan de dood heeft ontwrongen,</seg> <seg n="296.6.4">wil Hij ons deelachtig maken.</seg></s> <s n="296.7"><seg n="296.7.1">Het is Hem te doen om de vestiging van het Koninkrijk der hemelen waarvan die gerechtigheid de inwendige orde is.</seg></s> <s n="296.8"><seg n="296.8.1">Vooral ook hier,</seg> <seg n="296.8.2">bij de opstanding,</seg> <seg n="296.8.3">moeten wij de gerechtigheid,</seg> <seg n="296.8.4">die Christus ons wil schenken,</seg> <seg n="296.8.5">niet uitsluitend beperken tot de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="296.8.6">waartoe vr. 60 in zondag 23 enige aanleiding geeft.</seg></s> <s n="296.9"><seg n="296.9.1">Vr. 59 weet immers,</seg> <seg n="296.9.2">dat het rechtvaardig zijn voor God slechts voorwaarde is voor het kindschap Gods en de erfenis van het eeuwige leven.</seg></s> <s n="296.10"><seg n="296.10.1">Het symbool geeft tot zulk een beperking allerminst aanleiding.</seg></s> <s n="296.11"><seg n="296.11.1">Het noemt als de gaven,</seg> <seg n="296.11.2">die aan de kerk geschonken zijn:</seg> <seg n="296.11.3">de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="296.11.4">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="296.11.5">de opstanding des vleses en het eeuwige leven.</seg></s> <s n="296.12"><seg n="296.12.1">De gerechtigheid,</seg> <seg n="296.12.2">waarvan hier sprake is in zondag 17,</seg> <seg n="296.12.3">is derhalve al dadelijk niet een individuele,</seg> <seg n="296.12.4">maar een gerechtigheid in de gemeenschap.</seg></s> <s n="296.13"><seg n="296.13.1">Ook wanneer Jezus ons leert bidden,</seg> <seg n="296.13.2">zegt Hij:</seg> <seg n="296.13.3">Vergeef ons onze schulden,</seg> <seg n="296.13.4">gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.</seg></s> <s n="296.14"><seg n="296.14.1">Deze vergeving is gemeenschappelijk en wederkerig.</seg></s> <s n="296.15"><seg n="296.15.1">Zij is de gerechtigheid van het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="296.16"><seg n="296.16.1">- Verder noemen de Twaalf artikelen dan de wederopstanding des vleses en een eeuwig leven.</seg></s></p>
<p><s n="297.1"><seg n="297.1.1">Dit alles behoort tot de gerechtigheid,</seg> <seg n="297.1.2">die Jezus ons kan geven,</seg> <seg n="297.1.3">omdat Hij de dood heeft overwonnen.</seg></s> <s n="297.2"><seg n="297.2.1">Dit alles heeft Hij door zijn dood verworven.</seg></s> <s n="297.3"><seg n="297.3.1">Daartoe is Hij gerechtvaardigd in de geest,</seg> <seg n="297.3.2">nadat Hij is geopenbaard in het vlees.</seg></s> <s n="297.4"><seg n="297.4.1">- Deze tegenstelling van vlees en geest is echter een geheel andere dan die,</seg> <seg n="297.4.2">welke het idealisme maakt als dit het stoffelijke en lichamelijke als zodanig van minder betekenis acht.</seg></s> <s n="297.5"><seg n="297.5.1">Zulk een idealisme heeft zich vaak,</seg> <seg n="297.5.2">ook in de kerk en de theologie,</seg> <seg n="297.5.3">vermengd met de waarheid der apostolische prediking.</seg></s> <s n="297.6"><seg n="297.6.1">Het was er in de oude kerk in de vorm van het platonisme,</seg> <seg n="297.6.2">dat het lichaam een kerker achtte voor de ziel.</seg></s> <s n="297.7"><seg n="297.7.1">Het was er ook nog bij Augustinus,</seg> <seg n="297.7.2">de vader van het Europese kerkelijk denken,</seg> <seg n="297.7.3">in de vorm van het neoplatonisme,</seg> <seg n="297.7.4">een verfijnd naturalisme.</seg></s> <s n="297.8"><seg n="297.8.1">- Het was er weer in de grote Duitse speculatieve systemen,</seg> <seg n="297.8.2">die men een filosofie van de geest kan noemen en die zulk een grote invloed hebben geoefend op de theologie en de prediking der negentiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="298.1"><seg n="298.1.1">Dit alles mag niet verward worden met de gerechtigheid,</seg> <seg n="298.1.2">die Jezus door <pb n="518" ed="VW"/>zijn dood verworven had;</seg> <seg n="298.1.3">het mag niet vermengd worden met zijn gerechtvaardigd worden in de geest.</seg></s> <s n="298.2"><seg n="298.2.1">Daarvoor is een grendel geschoven door de verbinding van deze gerechtigheid des koninkrijks met de opstanding van Jezus.</seg></s> <s n="298.3"><seg n="298.3.1">De tegenstelling van vlees en geest,</seg> <seg n="298.3.2">die daarbij gemaakt wordt in het N.T.,</seg> <seg n="298.3.3">is een geheel andere.</seg></s> <s n="298.4"><seg n="298.4.1">Zij is analoog met die van zonde en genade,</seg> <seg n="298.4.2">met dood en eeuwig leven,</seg> <seg n="298.4.3">met verloren zijn en behouden worden,</seg> <seg n="298.4.4">met verlaten worden en aangenomen worden.</seg></s> <s n="298.5"><seg n="298.5.1">Dat heeft met de tegenstelling van lichaam en ziel niet te maken.</seg></s> <s n="298.6"><seg n="298.6.1">Jezus zegt dat God beide,</seg> <seg n="298.6.2">ziel en lichaam,</seg> <seg n="298.6.3">kan verderven in de hel (Matth. 10 : 28).</seg></s></p>
<p><s n="299.1"><seg n="299.1.1">Daarom moeten wij het paasevangelie ook niet benaderen van die zijde.</seg></s> <s n="299.2"><seg n="299.2.1">Reeds dadelijk daarom niet,</seg> <seg n="299.2.2">omdat het gepredikt moet worden.</seg></s> <s n="299.3"><seg n="299.3.1">Lichaam en ziel kan men niet prediken noch ook het onderscheid tussen beide.</seg></s> <s n="299.4"><seg n="299.4.1">De onsterfelijkheid kan men ook niet prediken,</seg> <seg n="299.4.2">alleen leren.</seg></s> <s n="299.5"><seg n="299.5.1">Maar de gerechtigheid,</seg> <seg n="299.5.2">die Christus door zijn dood verworven heeft,</seg> <seg n="299.5.3">is wel het ware onderwerp van de Evangelieverkondiging.</seg></s> <s n="299.6"><seg n="299.6.1">Wanneer Maria Magdalena Jezus ziet,</seg> <seg n="299.6.2">na de opstanding,</seg> <seg n="299.6.3">zegt Jezus:</seg> <seg n="299.6.4">Raak Mij niet aan!</seg></s> <s n="299.7"><seg n="299.7.1">En tot Thomas,</seg> <seg n="299.7.2">die voor het geloof in de opstanding deze eis gesteld had,</seg> <seg n="299.7.3">zegt Hij:</seg> <seg n="299.7.4">Zalig zijn zij,</seg> <seg n="299.7.5">die niet zullen gezien hebben en nochtans zullen geloofd hebben (Joh. 20 : 29).</seg></s> <s n="299.8"><seg n="299.8.1">En omgekeerd zegt Hij tot de elve:</seg> <seg n="299.8.2">Tast Mij aan en ziet,</seg> <seg n="299.8.3">want een geest heeft geen vlees en beenderen,</seg> <seg n="299.8.4">gelijk gij ziet,</seg> <seg n="299.8.5">dat Ik heb (Luk. 24 : 39).</seg></s> <s n="299.9"><seg n="299.9.1">Deze discipelen hebben nog niet geleerd de opstanding van Jezus op de rechte wijze te benaderen.</seg></s> <s n="299.10"><seg n="299.10.1">Zij zien Jezus óf te veel als een lichaam,</seg> <seg n="299.10.2">óf te zeer als een geest.</seg></s> <s n="299.11"><seg n="299.11.1">Petrus verstaat het op het Pinksterfeest,</seg> <seg n="299.11.2">bij de uitstorting van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="299.12"><seg n="299.12.1">Dan laat hij de psalmen spreken:</seg> <seg n="299.12.2">"Gij zult mijn ziel in de hel niet verlaten en zult uw Heilige niet overgeven om verderving te zien.</seg></s> <s n="299.13"><seg n="299.13.1">Gij hebt mij de wegen des levens bekend gemaakt;</seg> <seg n="299.13.2">Gij zult mij vervullen met verheuging voor uw aangezicht" (Hand. 2 : 27, 28).</seg></s> <s n="299.14"><seg n="299.14.1">Daar hebben wij het drieërlei nut,</seg> <seg n="299.14.2">dat de Heid. Cat. vindt in de opstanding:</seg> <seg n="299.14.3">de rechtvaardiging in de geest van de begravene;</seg> <seg n="299.14.4">de opwekking tot een nieuw leven en de verheuging over onze zalige opstanding.</seg></s></p>
<p><s n="300.1"><seg n="300.1.1">Daarom is apologetiek op Pasen uit de boze,</seg> <seg n="300.1.2">of liever uit de Boze.</seg></s> <s n="300.2"><seg n="300.2.1">Omdat dit zo is,</seg> <seg n="300.2.2">zegt Jezus:</seg> <seg n="300.2.3">Het is u nut,</seg> <seg n="300.2.4">dat Ik wegga (Joh. 16 : 7).</seg></s> <s n="300.3"><seg n="300.3.1">De Trooster ... die zal u alles leren (14 : 26).</seg></s> <s n="300.4"><seg n="300.4.1">Ten opzichte van dit heilsfeit past alleen een blijde uitroep:</seg> <seg n="300.4.2">De Heer is waarlijk opgestaan!</seg></s> <s n="300.5"><seg n="300.5.1">Het Russische paasfeest.</seg></s> <s n="300.6"><seg n="300.6.1">Wondere coïncidentie der geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="301.1"><seg n="301.1.1">Deze uitroep geldt dan niet alleen een enkel historisch feit,</seg> <seg n="301.1.2">dat met moeite zou kunnen worden gestaafd tegen de historische kritiek.</seg></s> <s n="301.2"><seg n="301.2.1">Hij maakt echo's wakker in hemel en op aarde.</seg></s></p>
<lg><l n="302.1"><pb n="519" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="302.1.1">"Hij is verschenen aan de engelen is verkondigd onder de heidenen,</seg> <seg n="302.1.2">geloofd in de wereld."</seg></l></lg>
<bibl type="bible"><s n="303.1"><seg n="303.1.1">1 Tim. 3: 16 (Vert. NBG.).</seg></s></bibl>
<p><s n="304.1"><seg n="304.1.1">Hij is het beeld van de onzichtbare God,</seg> <seg n="304.1.2">de eerstgeborene der ganse schepping,</seg> <seg n="304.1.3">want in Hem zijn alle dingen geschapen,</seg> <seg n="304.1.4">die in de hemelen en die op de aarde zijn,</seg> <seg n="304.1.5">de zichtbare en de onzichtbare,</seg> <seg n="304.1.6">hetzij tronen,</seg> <seg n="304.1.7">hetzij heerschappijen,</seg> <seg n="304.1.8">hetzij overheden,</seg> <seg n="304.1.9">hetzij machten;</seg> <seg n="304.1.10">alle dingen zijn door Hem en tot Hem geschapen;</seg> <seg n="304.1.11">en Hij is voor alles en alle dingen hebben hun bestaan in Hem;</seg> <seg n="304.1.12">en Hij is het hoofd van het lichaam,</seg> <seg n="304.1.13">de gemeente.</seg></s> <s n="304.2"><seg n="304.2.1">Hij is het begin,</seg> <seg n="304.2.2">de eerstgeborene uit de doden,</seg> <seg n="304.2.3">zodat Hij onder alles de eerste geworden is.</seg></s> <s n="304.3"><seg n="304.3.1">Want het heeft de ganse volheid behaagd in Hem woning te maken en door Hem,</seg> <seg n="304.3.2">vrede gemaakt hebbende door het bloed des kruises,</seg> <seg n="304.3.3">alle dingen weder met zich te verzoenen door Hem,</seg> <seg n="304.3.4">hetzij wat op de aarde,</seg> <seg n="304.3.5">hetzij wat in de hemelen is (Kol. 1 : 15-20 NBG.).</seg></s></p>
<p><s n="305.1"><seg n="305.1.1">Ik heb deze teksten in volle lengte uitgeschreven om de echo's te laten horen,</seg> <seg n="305.1.2">die in het Koninkrijk der hemelen van alle kanten worden gewekt door de opstanding van Jezus.</seg></s> <s n="305.2"><seg n="305.2.1">De schepping van de tweede Adam is een heel ander werk dan die van de eerste;</seg> <seg n="305.2.2">want Hij is geen levende ziel,</seg> <seg n="305.2.3">maar een levendmakende geest (1 Kor. 15 : 45).</seg></s> <s n="305.3"><seg n="305.3.1">Alle maatstaven voor de betekenis van Jezus' opstanding,</seg> <seg n="305.3.2">die wij aan de eerste schepping ontlenen,</seg> <seg n="305.3.3">de verhouding van stof en geest,</seg> <seg n="305.3.4">van lichaam en ziel,</seg> <seg n="305.3.5">doen het niet.</seg></s> <s n="305.4"><seg n="305.4.1">Wat het wel doet,</seg> <seg n="305.4.2">kan ons slechts gepredikt worden.</seg></s></p>
<p><s n="306.1"><seg n="306.1.1">En zo heeft dan de Heidelbergse catechismus zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="306.1.2">zijn antwoord ook gegeven.</seg></s> <s n="306.2"><seg n="306.2.1">Eerst de nieuwe gerechtigheid,</seg> <seg n="306.2.2">dan het nieuwe leven en tenslotte de nieuwe vreugde.</seg></s> <s n="306.3"><seg n="306.3.1">En dit alles beleden in de talen,</seg> <seg n="306.3.2">zoals de Heilige Geest die geeft uit te spreken.</seg></s> <s n="306.4"><seg n="306.4.1">- Niet terecht gelegd naar de wijsheid der wereld,</seg> <seg n="306.4.2">maar in de dwaasheid der prediking (1 Kor. 1 : 21).</seg></s> <s n="306.5"><seg n="306.5.1">Gepredikt onder de heidenen.</seg></s> <s n="306.6"><seg n="306.6.1">En toch ook:</seg> <seg n="306.6.2">geloofd in de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="307.1"><seg n="307.1.1">Wat die gerechtigheid is,</seg> <seg n="307.1.2">welke Christus heeft verworven,</seg> <seg n="307.1.3">daarover spraken wij reeds.</seg></s> <s n="307.2"><seg n="307.2.1">Zij bleef niet beperkt tot de rechtvaardiging van de enkele zondaar.</seg></s> <s n="307.3"><seg n="307.3.1">Zij had niet alleen op de tollenaar betrekking,</seg> <seg n="307.3.2">maar ook op de arme Lazarus;</seg> <seg n="307.3.3">op Bartimeüs de blinde;</seg> <seg n="307.3.4">op de moordenaar aan het kruis;</seg> <seg n="307.3.5">op de weduwe met het penningske;</seg> <seg n="307.3.6">op het loon van de arbeiders in de wijngaard;</seg> <seg n="307.3.7">op de zwervers op de wegen en tussen de heggen.</seg></s></p>
<p><s n="308.1"><seg n="308.1.1">Wij moeten thans stilstaan bij het nieuwe leven,</seg> <seg n="308.1.2">dat de Heidelbergse catechismus in de tweede plaats noemt.</seg></s> <s n="308.2"><seg n="308.2.1">Wat hebben wij daaronder te verstaan?</seg></s> <s n="308.3"><seg n="308.3.1">Is daarmee bedoeld de opstanding van de ziel,</seg> <seg n="308.3.2">terwijl dan in de derde plaats de opstanding van ons lichaam zou komen?</seg></s> <s n="308.4"><seg n="308.4.1">Zo ongeveer dr. Kuyper <pb n="520" ed="VW"/>in zijn verklaring van de Heid. Cat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f26" rend="superscript">z</ref> Deze theologie gaat dan uit van de schepping en vindt daarin de deling van de mens in lichaam en ziel,</seg> <seg n="308.4.2">die door de zonde in disharmonie zouden zijn geraakt.</seg></s> <s n="308.5"><seg n="308.5.1">Op dezelfde wijze als zij bij de verklaring van het drievoudig ambt van Jezus Christus aanknoping zoekt bij de vermogens van verstand,</seg> <seg n="308.5.2">hart en wil.</seg></s> <s n="308.6"><seg n="308.6.1">Zo bij de belijdenis van Christus' opstanding dan bij de onderscheiding van lichaam en ziel.</seg></s> <s n="308.7"><seg n="308.7.1">Het eerste 'nut' van Christus' opstanding,</seg> <seg n="308.7.2">de gerechtigheid die Jezus door zijn dood verworven had,</seg> <seg n="308.7.3">zou dan moeten zijn dat de rechte verhouding tussen lichaam en ziel weer werd hersteld.</seg></s> <s n="308.8"><seg n="308.8.1">Op dezelfde wijze ongeveer als Plato bij de mens onderscheidt tussen de rede,</seg> <seg n="308.8.2">de inborst en de begeerte;</seg> <seg n="308.8.3">terwijl dan de gerechtigheid de goede harmonie tussen deze drie zou betekenen,</seg> <seg n="308.8.4">zodat zij worden tot wijsheid,</seg> <seg n="308.8.5"><choice><sic>dapperheid en matigheid."</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-44">dapperheid en matigheid.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
<p><s n="309.1"><seg n="309.1.1">Deze hele voorstelling,</seg> <seg n="309.1.2">waarbij de herschepping niet anders dan een herstel van de gestoorde elementen en vermogens der schepping zou zijn,</seg> <seg n="309.1.3">draagt zeer duidelijk haar filosofisch en idealistisch merk op het voorhoofd.</seg></s> <s n="309.2"><seg n="309.2.1">De gerechtigheid,</seg> <seg n="309.2.2">die Christus door zijn dood verworven had,</seg> <seg n="309.2.3">is geen harmonie der sferen en der harten,</seg> <seg n="309.2.4">in de macrocosmos en in de microcosmos,</seg> <seg n="309.2.5">waarmee ook Augustinus soms nog afgoderij bedrijft als hij haar verheerlijkt als de vrede (de <hi rend="italic">pax).</hi></seg></s> <s n="309.3"><seg n="309.3.1"><hi rend="italic">Deze 'pax Romana'</hi> in de politiek en de <hi rend="italic">'pax ecclesiae',</hi></seg> <seg n="309.3.2">de katholiciteit,</seg> <seg n="309.3.3">in de kerk,</seg> <seg n="309.3.4">kan licht worden tot het 'rust in vrede' van het graf.</seg></s> <s n="309.4"><seg n="309.4.1">Zij is dat ook geworden voor het Romeinse rijk en kan het ook worden voor de roomse kerk.</seg></s></p>
<p><s n="310.1"><seg n="310.1.1">Dan had Pascal de verhouding tussen de orden,</seg> <seg n="310.1.2">de rijken,</seg> <seg n="310.1.3">beter gezien.</seg></s> <s n="310.2"><seg n="310.2.1">Hij onderscheidt tussen dat van de lichamen,</seg> <seg n="310.2.2">dat der geesten en dat van de liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="310.3"><seg n="310.3.1">Zij zijn voor hem van verschillende rang.</seg></s> <s n="310.4"><seg n="310.4.1">Het woord harmonie zou hier geheel misplaatst zijn.</seg></s> <s n="310.5"><seg n="310.5.1">De oneindige afstand tussen lichaam en geest beeldt de oneindig meer oneindige afstand tussen geest en liefde af.</seg></s> <s n="310.6"><seg n="310.6.1">De groten in het rijk der stof noemen zich prinsen en koningen;</seg> <seg n="310.6.2">die in het rijk van de geest,</seg> <seg n="310.6.3">zoals Archimedes,</seg> <seg n="310.6.4">behoeven zich geen prins te noemen,</seg> <seg n="310.6.5">al zijn zij het in hun orde.</seg></s> <s n="310.7"><seg n="310.7.1">Zo hebben de heiligen ook hun eigen orde.</seg></s> <s n="310.8"><seg n="310.8.1">Jezus behoefde zich geen koning te noemen;</seg> <seg n="310.8.2">maar hoe schittert Hij in zijn eigen rijk,</seg> <seg n="310.8.3">in dat der liefde!</seg></s></p>
<p><s n="311.1"><seg n="311.1.1">Deze visies van Pascal,</seg> <seg n="311.1.2">waarin ernst gemaakt is met de transcendentie,</seg> <seg n="311.1.3">geven een beter handvat voor de prediking van de gerechtigheid,</seg> <seg n="311.1.4">die Jezus door zijn dood verworven heeft,</seg> <seg n="311.1.5">en voor de betekenis daarvan met het oog op een nieuw leven en op onze zalige opstanding.</seg></s> <s n="311.2"><seg n="311.2.1">Hier is ook nog een zekere analogie tussen de verhouding van lichaam en geest en die van geest en liefde.</seg></s> <s n="311.3"><seg n="311.3.1">Maar deze analogie schuilt weg in een oneindige oneindigheid en raakt zelfs voor ons geloof bijna verloren.</seg></s> <s n="311.4"><seg n="311.4.1">Zij is weggelegd voor het aanschouwen<pb n="521" ed="VW"/> en is er nog niet voor het zien door een spiegel,</seg> <seg n="311.4.2">als in raadselen (1 Kor. 13 : 12 Vert. NBG.).</seg></s> <s n="311.5"><seg n="311.5.1">Het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="311.5.2">dat in Jezus Christus nabij gekomen is,</seg> <seg n="311.5.3">komt in zijn eigen orde en zijn gerechtigheid is veel meer dan een herstel van de harmonie tussen lichaam en ziel.</seg></s> <s n="311.6"><seg n="311.6.1">In deze hoogste orde,</seg> <seg n="311.6.2">zegt Pascal,</seg> <seg n="311.6.3">wordt Jezus "gezien van de engelen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="312.1"><seg n="312.1.1">Zo is dan het nieuwe leven,</seg> <seg n="312.1.2">waartoe wij worden opgewekt door zijn kracht,</seg> <seg n="312.1.3">meer een leven uit een komende gerechtigheid,</seg> <seg n="312.1.4">die reeds verworven is,</seg> <seg n="312.1.5">dan een leven naar een bekende gerechtigheid,</seg> <seg n="312.1.6">die nog door ons verworven moet worden.</seg></s> <s n="312.2"><seg n="312.2.1">Harmonie in het vlees komt er niet.</seg></s> <s n="312.3"><seg n="312.3.1">Maar de gerechtigheid van de geest werkt en doodt door haar kracht het vlees.</seg></s> <s n="312.4"><seg n="312.4.1">Dit vlees,</seg> <seg n="312.4.2">de oude Adam,</seg> <seg n="312.4.3">zo predikte Kohlbrugge terecht,</seg> <seg n="312.4.4"><hi rend="italic">is</hi> met Christus begraven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="312.5"><seg n="312.5.1">Hij doet dat enigszins in tegenstelling met het 'wordt begraven' van antw. 43.</seg></s> <s n="312.6"><seg n="312.6.1">En nu staat de poort tot het nieuwe leven wagenwijd open.</seg></s> <s n="312.7"><seg n="312.7.1">Het geloof is de ademhaling,</seg> <seg n="312.7.2">die tot dat nieuwe leven dienen moet.</seg></s> <s n="312.8"><seg n="312.8.1">Gij hebt er van,</seg> <seg n="312.8.2">zei Luther,</seg> <seg n="312.8.3">zoveel als gij er van gelooft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="313.1"><seg n="313.1.1">Dat het zo met het nieuwe leven gesteld is en dat wij het alleen hebben,</seg> <seg n="313.1.2">voor zover wij het geloven,</seg> <seg n="313.1.3">daarvan is het derde 'nut' van de opstanding van Christus een duidelijk teken.</seg></s> <s n="313.2"><seg n="313.2.1">Want die beide,</seg> <seg n="313.2.2">het nieuwe leven en onze zalige opstanding,</seg> <seg n="313.2.3">moeten in dit opzicht toch wel op een lijn staan.</seg></s> <s n="313.3"><seg n="313.3.1">Het zijn beide vruchten van Christus' gerechtigheid;</seg> <seg n="313.3.2">zij liggen beide aan de overzijde.</seg></s> <s n="313.4"><seg n="313.4.1">- Welnu,</seg> <seg n="313.4.2">onze zalige opstanding is openbaar en zonder enig tegenspreken een zaak uitsluitend van het geloof.</seg></s> <s n="313.5"><seg n="313.5.1">Wij hebben daarvan enkel een zeker pand.</seg></s> <s n="313.6"><seg n="313.6.1">Het enige wat wij daarvan in handen hebben,</seg> <seg n="313.6.2">is de opstanding van Christus,</seg> <seg n="313.6.3">waarvan wij ook alleen door het geloof zekerheid hebben.</seg></s> <s n="313.7"><seg n="313.7.1">Immers,</seg> <seg n="313.7.2">het is een artikel in een Credo,</seg> <seg n="313.7.3">een geloofsartikel.</seg></s> <s n="313.8"><seg n="313.8.1">Daarover spreken wij dan nog bij zondag 22.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="314.1"><seg n="314.1.1">Zondag 18</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="315.1"><seg n="315.1.1">Vraag 46:</seg> <seg n="315.1.2">Wat verstaat gij daarmede:</seg> <seg n="315.1.3">opgevaren ten hemel?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="316.1"><seg n="316.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="316.1.2">Dat Christus voor de ogen zijner jongeren van de aarde ten hemel is opgeheven en dat Hij ons ten goede daar is,</seg> <seg n="316.1.3">totdat Hij wederkomt om te oordelen de levenden en de doden.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question"><pb n="522" ed="VW"/><s n="317.1"><seg n="317.1.1">Vraag 47:</seg> <seg n="317.1.2">Is dan Christus niet bij ons tot aan het einde der wereld,</seg> <seg n="317.1.3">gelijk Hij ons beloofd heeft?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="318.1"><seg n="318.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="318.1.2">Christus is waarachtig mens en waarachtig God.</seg></s> <s n="318.2"><seg n="318.2.1">Naar zijn menselijke natuur is Hij niet meer op aarde;</seg> <seg n="318.2.2">maar naar zijn Godheid,</seg> <seg n="318.2.3">majesteit,</seg> <seg n="318.2.4">genade en Geest wijkt Hij nimmermeer van ons.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="319.1"><seg n="319.1.1">Vraag 48:</seg> <seg n="319.1.2">Maar zo de mensheid niet overal is waar de Godheid is,</seg> <seg n="319.1.3">worden dan de twee naturen in Christus niet van elkander gescheiden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="320.1"><seg n="320.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="320.1.2">Ganselijk niet;</seg> <seg n="320.1.3">want dewijl de Godheid door niets kan ingesloten worden en overal tegenwoordig is,</seg> <seg n="320.1.4">zo moet volgen,</seg> <seg n="320.1.5">dat zij wel buiten haar aangenomen mensheid is,</seg> <seg n="320.1.6">en nochtans persoonlijk met haar verenigd blijft.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="321.1"><seg n="321.1.1">Vraag 49:</seg> <seg n="321.1.2">Wat nut ons de hemelvaart van Christus?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="322.1"><seg n="322.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="322.1.2">Ten eerste,</seg> <seg n="322.1.3">dat Hij in de hemel voor het aangezicht zijns Vaders onze voorspraak is.</seg></s> <s n="322.2"><seg n="322.2.1">Ten andere,</seg> <seg n="322.2.2">dat wij ons vlees in de hemel tot een zeker pand hebben,</seg> <seg n="322.2.3">dat Hij,</seg> <seg n="322.2.4">als het Hoofd,</seg> <seg n="322.2.5">ons,</seg> <seg n="322.2.6">zijne lidmaten,</seg> <seg n="322.2.7">ook tot zich zal nemen.</seg></s> <s n="322.3"><seg n="322.3.1">Ten derde,</seg> <seg n="322.3.2">dat Hij ons zijn Geest tot een tegenpand zendt,</seg> <seg n="322.3.3">door welks kracht wij zoeken wat daarboven is,</seg> <seg n="322.3.4">waar Christus is,</seg> <seg n="322.3.5">zittende ter rechterhand Gods en niet wat op de aarde is.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="323.1"><seg n="323.1.1">Bij de hemelvaart herhaalt zich dezelfde ergernis voor ons denken,</seg> <seg n="323.1.2">die er bij de opstanding was.</seg></s> <s n="323.2"><seg n="323.2.1">Alleen maar,</seg> <seg n="323.2.2">in nog hogere graad.</seg></s> <s n="323.3"><seg n="323.3.1">Toen was het de tegenstelling van lichaam en ziel,</seg> <seg n="323.3.2">waarvan wij zo moeilijk konden loskomen.</seg></s> <s n="323.4"><seg n="323.4.1">Wij raakten in de verzoeking een harmonie tussen deze beide als vrucht van Christus' gerechtigheid te postuleren en het hele paasevangelie te laten ondergaan in een apologetische voordracht over de onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="323.5"><seg n="323.5.1">Thans dreigt een dergelijk gevaar,</seg> <seg n="323.5.2">maar nu zou het struikelblok,</seg> <seg n="323.5.3">waarover wij de prediking zouden laten vallen,</seg> <seg n="323.5.4">een onbijbelse tegenstelling van hemel en aarde zijn.</seg></s> <s n="323.6"><seg n="323.6.1">In de allerplatste vorm,</seg> <seg n="323.6.2">wij zouden gaan bazelen over boven en onder,</seg> <seg n="323.6.3">in verband met het Copernicaanse wereldbeeld.</seg></s> <s n="323.7"><seg n="323.7.1">Wij zouden het gaan hebben over de antieke voorstelling van de aarde als een schijf,</seg> <seg n="323.7.2">met daarboven een gewelf.</seg></s> <s n="323.8"><seg n="323.8.1">Ik hoor nog uit mijn studententijd de toen zeer bekende en veel gelezen professor Eucken uit Jena op een thee bij professor Valeton zeggen,</seg> <seg n="323.8.2">dat hij zulk een heilsfeit niet kon aanvaarden,</seg> <seg n="323.8.3">alleen reeds om Copernicus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
<p><s n="324.1"><seg n="324.1.1">Dit soort bezwaren waren het,</seg> <seg n="324.1.2">die vooral in de negentiende eeuw velen hun apostolisch <hi rend="italic">Credo</hi> hebben doen kwijtraken.</seg></s> <s n="324.2"><seg n="324.2.1">Bezwaren tegen de schepping,</seg> <seg n="324.2.2">tegen de opstanding,</seg> <seg n="324.2.3">tegen de hemelvaart,</seg> <seg n="324.2.4">tegen het zitten aan de rechterhand Gods.</seg></s> <s n="324.3"><seg n="324.3.1">Met vele andere,</seg> <seg n="324.3.2">daaraan verwante moeilijkheden.</seg></s> <s n="324.4"><seg n="324.4.1">De natuurwetenschap maakte ravage in de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="324.5"><seg n="324.5.1">- Deze ergernissen waren al eeuwenlang voorbereid door de wijze,</seg> <seg n="324.5.2">waarop in de kerk een natuurlijke Godskennis als ladder was gebruikt naar de geopenbaarde kennisse<pb n="523" ed="VW"/> Gods.</seg></s> <s n="324.6"><seg n="324.6.1">Viel nu die trap om,</seg> <seg n="324.6.2">dan was men van het Evangelie afgesneden.</seg></s></p>
<p><s n="325.1"><seg n="325.1.1">Dit is niet de enige ergernis,</seg> <seg n="325.1.2">die men aan het Evangelie neemt en niet de grootste.</seg></s> <s n="325.2"><seg n="325.2.1">Misschien zelfs de geringste.</seg></s> <s n="325.3"><seg n="325.3.1">Maar het is een zeer populaire en favoriete ergernis.</seg></s> <s n="325.4"><seg n="325.4.1">Degenen,</seg> <seg n="325.4.2">die er mee werkten,</seg> <seg n="325.4.3">dachten iets groots te verrichten.</seg></s> <s n="325.5"><seg n="325.5.1">Men sprak van een dageraad.</seg></s> <s n="325.6"><seg n="325.6.1">En men dekte zich er mee tegen de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="326.1"><seg n="326.1.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="326.1.2">dat deze steen des aanstoots thans nog altijd de betekenis heeft,</seg> <seg n="326.1.3">die hij gehad heeft.</seg></s> <s n="326.2"><seg n="326.2.1">Het gaat niet langer om de buitenbolwerken;</seg> <seg n="326.2.2">de aanval is nu gericht op het centrum,</seg> <seg n="326.2.3">het forum van de stad Gods.</seg></s> <s n="326.3"><seg n="326.3.1">Niet over de natuurlijke religie,</seg> <seg n="326.3.2">maar over de geopenbaarde gaat het conflict.</seg></s> <s n="326.4"><seg n="326.4.1">Over de betekenis van de nederheid Gods,</seg> <seg n="326.4.2">de zin van het lijden,</seg> <seg n="326.4.3">de macht van het kruis,</seg> <seg n="326.4.4">de kracht van het medelijden,</seg> <seg n="326.4.5">de werking der genade.</seg></s> <s n="326.5"><seg n="326.5.1">De ware ergernissen zijn openbaar geworden en uiten zich met brutale felheid,</seg> <seg n="326.5.2">zonder deksel.</seg></s> <s n="326.6"><seg n="326.6.1">En de wereld houdt de adem in en houdt zich het hart vast bij dit conflict tussen <hi rend="italic">hemel en aarde.</hi></seg></s></p>
<p><s n="327.1"><seg n="327.1.1">En hier zijn wij dan bij zondag 18 terug,</seg> <seg n="327.1.2">bij de hemelvaart en bij vr. 46:</seg> <seg n="327.1.3">Wat verstaat gij daarmede:</seg> <seg n="327.1.4"><hi rend="italic">opgevaren ten hemel?</hi></seg></s> <s n="327.2"><seg n="327.2.1">En bij onze moeilijkheid,</seg> <seg n="327.2.2">hoe wij dit artikel moeten benaderen,</seg> <seg n="327.2.3">als het een geloofsartikel zal <choice><sic>bl'ij'ven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">blijven</corr></choice>;</seg> <seg n="327.2.4">als het tot onze zaligheid dienen moet;</seg> <seg n="327.2.5">en als wij mede daardoor <hi rend="italic">rechtvaardig voor God</hi> (vr. 59) zullen kunnen worden.</seg></s></p>
<p><s n="328.1"><seg n="328.1.1">Wat reeds bij de opstanding begint,</seg> <seg n="328.1.2">dat zet zich bij de hemelvaart door.</seg></s> <s n="328.2"><seg n="328.2.1">Ik bedoel het:</seg> <seg n="328.2.2">Raak Mij niet aan (Joh. 20 : 17),</seg> <seg n="328.2.3">dat Jezus tot Maria Magdalena zeide.</seg></s> <s n="328.3"><seg n="328.3.1">De hemelvaart betekent een nog veel duidelijker:</seg> <seg n="328.3.2">Raak Mij niet aan.</seg></s> <s n="328.4"><seg n="328.4.1">Het geopenbaard zijn in het vlees is volbracht;</seg> <seg n="328.4.2">het gerechtvaardigd worden in de geest is begonnen.</seg></s> <s n="328.5"><seg n="328.5.1">Dit is de ware afstand tussen aarde en hemel,</seg> <seg n="328.5.2">die bij de hemelvaart gepredikt moet worden.</seg></s> <s n="328.6"><seg n="328.6.1">Het is niet een hoogmoedige afstand,</seg> <seg n="328.6.2">maar een nederige,</seg> <seg n="328.6.3">een barmhartige,</seg> <seg n="328.6.4">een nederbuigende,</seg> <seg n="328.6.5">een zich uitstortende goedheid.</seg></s> <s n="328.7"><seg n="328.7.1">Want anders zal de Trooster niet komen (Joh. 16 : 7).</seg></s> <s n="328.8"><seg n="328.8.1">Jezus' hemelvaart schept de afstand,</seg> <seg n="328.8.2">de ruimte,</seg> <seg n="328.8.3">die er nodig is voor het komen van de Geest,</seg> <seg n="328.8.4">voor het geloof,</seg> <seg n="328.8.5">voor de rechtvaardiging door het geloof.</seg></s> <s n="328.9"><seg n="328.9.1">Zo baat ons ook dit artikel daartoe,</seg> <seg n="328.9.2">om in Christus voor God rechtvaardig te zijn (zondag 23).</seg></s> <s n="328.10"><seg n="328.10.1">Vr. 46 zegt het ook,</seg> <seg n="328.10.2">dat Christus van de aarde ten hemel is opgeheven en dat Hij ons ten goede daar is.</seg></s> <s n="328.11"><seg n="328.11.1">Dat 'ten goede' wil in de eerste plaats zeggen,</seg> <seg n="328.11.2">dat Hij zijn belofte kan vervullen;</seg> <seg n="328.11.3">dat Hij de Heilige Geest kan zenden.</seg></s> <s n="328.12"><seg n="328.12.1">Want de hemel,</seg> <seg n="328.12.2">dat is de plaats,</seg> <seg n="328.12.3">van waar de Heilige Geest nederdaalt,</seg> <seg n="328.12.4">zoals Jezus van de aarde opvaart.</seg></s></p>
<p><s n="329.1"><seg n="329.1.1">Zo zien wij ook hoe alles weer zijn betekenis krijgt van het <hi rend="italic">Koninkrijk der hemelen</hi> uit.</seg></s> <s n="329.2"><seg n="329.2.1">Deze naam krijgt bij de hemelvaart zijn meest lokale en tegelijk zijn meest geestelijke betekenis.</seg></s> <s n="329.3"><seg n="329.3.1">Het gaat hier niet om 'onder' of 'boven',</seg> <seg n="329.3.2">om Ptolemaeüs of Copernicus.</seg></s> <s n="329.4"><seg n="329.4.1">Hier wordt de rechtvaardigheid Gods gepredikt,</seg> <seg n="329.4.2">de gerechtigheid.</seg></s> <s n="329.5"><seg n="329.5.1">Hier wordt men gerechtvaardigd door het geloof en hier is <pb n="524" ed="VW"/>Jezus zelf het pand,</seg> <seg n="329.5.2">de Heilige Geest het tegenpand,</seg> <seg n="329.5.3">vr. 49,</seg> <seg n="329.5.4">van onze hemelse erfenis.</seg></s> <s n="329.6"><seg n="329.6.1">Hemel en aarde,</seg> <seg n="329.6.2">dat heet in de prediking van het Koninkrijk der hemelen nu voortaan:</seg> <seg n="329.6.3">de Zone Gods en de Heilige Geest of het Woord en de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="330.1"><seg n="330.1.1">En ook hier gaat het weer over de <hi rend="italic">gerechtigheid.</hi></seg></s> <s n="330.2"><seg n="330.2.1">Jezus zal wederkomen om te oordelen de levenden en de doden.</seg></s> <s n="330.3"><seg n="330.3.1">Maar wat van Gods gerechtigheid in het O.T. en in het Evangelie geldt,</seg> <seg n="330.3.2">dat zal <hi rend="italic">daar ook</hi> waar blijven.</seg></s> <s n="330.4"><seg n="330.4.1">Zijn gerechtigheid en de onze,</seg> <seg n="330.4.2">dat is een verschil als van hemel en aarde.</seg></s> <s n="330.5"><seg n="330.5.1">De Christus,</seg> <seg n="330.5.2">die de Trooster op de aarde zendt,</seg> <seg n="330.5.3">die daartoe ons ten goede daar is,</seg> <seg n="330.5.4">die zal ook zelf als de Christus consolator wederkomen.</seg></s> <s n="330.6"><seg n="330.6.1">De zender zal niet minder zijn dan de gezondene.</seg></s> <s n="330.7"><seg n="330.7.1">Het pand niet geringer dan het tegenpand.</seg></s> <s n="330.8"><seg n="330.8.1">Het 'dies irae' (dag des Heren) dient niet,</seg> <seg n="330.8.2">als in Goethes <hi rend="italic">Faust,</hi></seg> <seg n="330.8.3">om een arme zondares te doen bezwijmen.</seg></s> <s n="330.9"><seg n="330.9.1">Jezus liet zich door haar de voeten natmaken met tranen en afdrogen met de haren van haar hoofd en kussen en zalven (Luk. 7 : 38).</seg></s> <s n="330.10"><seg n="330.10.1">Zo was Hij op aarde.</seg></s> <s n="330.11"><seg n="330.11.1">Hij zal alzó komen,</seg> <seg n="330.11.2">gelijkerwijs gij Hem naar de hemel hebt zien henenvaren (Hand. 1 : 11).</seg></s> <s n="330.12"><seg n="330.12.1">Het juridische,</seg> <seg n="330.12.2">in de zin,</seg> <seg n="330.12.3">zoals wij dat bij de behandeling van zondag 15 zijn tegengekomen,</seg> <seg n="330.12.4">wordt daarmee niet uitgeschakeld.</seg></s> <s n="330.13"><seg n="330.13.1">Daarvoor staat het laatste oordeel ook te geweldig in de evangeliën getekend door Jezus' eigen mond (Matth. 25 : 31-46).</seg></s> <s n="330.14"><seg n="330.14.1">Maar het mag niet in zulke vormen worden gepredikt en beleden dat,</seg> <seg n="330.14.2">zoals vaak in de middeleeuwen geschiedde,</seg> <seg n="330.14.3">Jezus' middelaarschap achter zijn rechterschap schuil gaat.</seg></s> <s n="330.15"><seg n="330.15.1">Dit is mede een der oorzaken geweest,</seg> <seg n="330.15.2">dat Rome steeds meer de Maria-dienst bevorderde.</seg></s></p>
<p><s n="331.1"><seg n="331.1.1">Vr. 47 en vooral vr. 48 komen dan met een bedenking in de trant van zondag 5 en 6,</seg> <seg n="331.1.2">vragen die ons ietwat scholastisch aandoen en waardoor de historische samenhang der <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> hier enigszins gestoord wordt.</seg></s> <s n="331.2"><seg n="331.2.1">Het antwoord op vr. 47 is zeer schoon en het tweede gedeelte daarvan zeer indrukwekkend en geliefd.</seg></s> <s n="331.3"><seg n="331.3.1">Maar de samenhang van wat hier gezegd wordt met onze rechtvaardiging door het geloof is moeilijker aan te wijzen dan bij de vragen,</seg> <seg n="331.3.2">die zich aan de orde der geloofsartikelen houden.</seg></s> <s n="331.4"><seg n="331.4.1">Deze vragen verwarren ook enigszins de prediking van de trappen der vernedering en der verhoging en grijpen terug op de onderscheiding der naturen.</seg></s> <s n="331.5"><seg n="331.5.1">Zij volgen niet zuiver de belijdenis van het middelaarswerk en de voortgang die daarin is.</seg></s> <s n="331.6"><seg n="331.6.1">Bij de behandeling van dat werk kan moeilijk telkens worden stilgestaan bij de onderscheiding der naturen.</seg></s> <s n="331.7"><seg n="331.7.1">Dat werk vordert een zekere eenheid des persoons.</seg></s></p>
<p><s n="332.1"><seg n="332.1.1">Wilde men hier toch scheiding maken,</seg> <seg n="332.1.2">dan zou men dat althans moeten doen in aansluiting aan het beledene omtrent Jezus' ontvangenis en geboorte.</seg></s> <s n="332.2"><seg n="332.2.1">Als men daar,</seg> <seg n="332.2.2">zoals wij op het voetspoor van Kohlbrugge gedaan hebben,</seg> <seg n="332.2.3">in de menswording niet een eren van de menselijke natuur ziet,</seg> <seg n="332.2.4">maar belijdt dat het vlees aan de Zone Gods schande en vloek heeft gebracht,</seg><pb n="525" ed="VW"/> <seg n="332.2.5">dan moet men hier,</seg> <seg n="332.2.6">bij vr. 47,</seg> <seg n="332.2.7">ook datzelfde doen.</seg></s> <s n="332.3"><seg n="332.3.1">De oude Adam is met Hem gekruisigd en begraven.</seg></s> <s n="332.4"><seg n="332.4.1">En het vlees in deze zin heeft Jezus in het graf achtergelaten.</seg></s> <s n="332.5"><seg n="332.5.1">In dat vlees was Hij geopenbaard en bij de opstanding is Hij gerechtvaardigd in de geest.</seg></s> <s n="332.6"><seg n="332.6.1">In die geest is Hij ten hemel gevaren en zo dient het geloof van de hemelvaart dan ook,</seg> <seg n="332.6.2">evenals alle andere artikelen,</seg> <seg n="332.6.3">daartoe,</seg> <seg n="332.6.4">dat wij in Christus voor God rechtvaardig zijn en erfgenamen des eeuwigen levens (vr. 50).</seg></s> <s n="332.7"><seg n="332.7.1"><hi rend="italic">Deze</hi> menselijke natuur,</seg> <seg n="332.7.2">die Christus heeft aangenomen,</seg> <seg n="332.7.3"><hi rend="italic">dit vlees,</hi></seg> <seg n="332.7.4">dat tegen de Geest begeert (Gal. 5 : 17),</seg> <seg n="332.7.5">vaart niet ten hemel.</seg></s> <s n="332.8"><seg n="332.8.1">Zelfs degenen,</seg> <seg n="332.8.2">die in Christus Jezus zijn,</seg> <seg n="332.8.3">zijn niet in het vlees,</seg> <seg n="332.8.4">maar in de Geest (Rom. 8: 9).</seg></s></p>
<p><s n="333.1"><seg n="333.1.1">Daarom zegt ook Paulus:</seg> <seg n="333.1.2">Wij kennen van nu aan niemand naar het vlees en indien wij ook Christus naar het vlees gekend hebben,</seg> <seg n="333.1.3">nochtans kennen wij Hem nu niet meer naar het vlees (2 Kor. 5 : 16).</seg></s> <s n="333.2"><seg n="333.2.1">Wat Christus zeker naar de hemel heeft medegenomen,</seg> <seg n="333.2.2">dat is de gerechtigheid,</seg> <seg n="333.2.3">die Hij door zijn dood verworven had;</seg> <seg n="333.2.4">de offerande,</seg> <seg n="333.2.5">die Hij als de enige hogepriester de Vader opdraagt.</seg></s> <s n="333.3"><seg n="333.3.1">De ziener van Patmos ziet Hem dan ook als een lam,</seg> <seg n="333.3.2">staande als geslacht (Openb. 5 : 6).</seg></s> <s n="333.4"><seg n="333.4.1">Niet onze materie hebben wij in de hemel tot een zeker pand,</seg> <seg n="333.4.2">dat Hij,</seg> <seg n="333.4.3">als het Hoofd,</seg> <seg n="333.4.4">ons,</seg> <seg n="333.4.5">zijne lidmaten,</seg> <seg n="333.4.6">ook tot zich zal nemen (antw. 49),</seg> <seg n="333.4.7">maar dit offer,</seg> <seg n="333.4.8">deze gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="333.4.9">dit volgens de raad des vredes geslachte lam.</seg></s> <s n="333.5"><seg n="333.5.1">Alleen in deze beschamende vorm hebben wij ons vlees in de hemel.</seg></s></p>
<p><s n="334.1"><seg n="334.1.1">Wat de Zone Gods dan verder medegenomen heeft van de aarde,</seg> <seg n="334.1.2">toen Hij ten hemel voer?</seg></s> <s n="334.2"><seg n="334.2.1">Daarvan geldt zeker het "Raak Mij niet aan!" dat Jezus tot Maria zeide en dat door de hemelvaart nog meer nadruk krijgt.</seg></s> <s n="334.3"><seg n="334.3.1">Het geldt niet alleen van de handen,</seg> <seg n="334.3.2">maar ook van de gedachten.</seg></s> <s n="334.4"><seg n="334.4.1">Wanneer wij zijn Geest <hi rend="italic">hier op aarde</hi> tot een <hi rend="italic">tegenpand</hi> hebben,</seg> <seg n="334.4.2">door wiens kracht wij zoeken wat daarboven is,</seg> <seg n="334.4.3">waar Christus is,</seg> <seg n="334.4.4">zittende ter rechterhand Gods (antw. 49),</seg> <seg n="334.4.5">en wanneer iemand,</seg> <seg n="334.4.6">die de gave heeft,</seg> <seg n="334.4.7">hier door de Geest reeds 'geheimenissen' (1 Kor. 14 : 2) spreekt,</seg> <seg n="334.4.8">hoe groot moet dan wel het geheimenis zijn van het <hi rend="italic">pand,</hi></seg> <seg n="334.4.9">dat wij na de hemelvaart <hi rend="italic">in de hemel</hi> hebben.</seg></s></p>
<p><s n="335.1"><seg n="335.1.1">Jezus Christus is in de hemel voor het aangezicht zijns Vaders onze voorspraak.</seg></s> <s n="335.2"><seg n="335.2.1">Deze heerlijke gedachte springt uit deze zondagsafdeling als met gulden letters geschreven naar voren en sluit zich aan bij wat in antw. 46 stond:</seg> <seg n="335.2.2">dat Hij ons ten goede daar is.</seg></s> <s n="335.3"><seg n="335.3.1">Dit past ten volle in de vorm van een belofte,</seg> <seg n="335.3.2">waar de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> genoemd zijn een hoofdsom van al wat ons in het Evangelie beloofd wordt.</seg></s> <s n="335.4"><seg n="335.4.1">Welnu,</seg> <seg n="335.4.2">dit is een echte belofte.</seg></s> <s n="335.5"><seg n="335.5.1">- Het valt ook weer zuiver onder de verzekering van zondag 23,</seg> <seg n="335.5.2">dat de bate van het geloof in deze artikelen hierin bestaat,</seg> <seg n="335.5.3">dat wij in Christus voor God rechtvaardig zijn.</seg></s> <s n="335.6"><seg n="335.6.1">- En het is ten slotte een beschrijving van wat wij van het koninkrijk Gods mogen verwachten,</seg> <seg n="335.6.2">waarin Gods plaatsbekledende gerechtigheid het middelpunt is.</seg></s> <s n="335.7"><seg n="335.7.1">Want als de Zone Gods onze voorspraak is,</seg> <pb n="526" ed="VW"/><seg n="335.7.2">dan rechtvaardigt Hij ons voor God en bedekt onze zonden voor diens aangezicht,</seg> <seg n="335.7.3">"opdat wij zouden worden gerechtigheid Gods in Hem" (2 Kor. 5 : 21 Vert. NBG.).</seg></s> <s n="335.8"><seg n="335.8.1">In Hem worden wij dan gerechtvaardigd in de geest.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="14">
<head><s n="336.1"><seg n="336.1.1">Zondag 19</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="337.1"><seg n="337.1.1">Vraag 50:</seg> <seg n="337.1.2">Waarom wordt daarbij gezet:</seg> <seg n="337.1.3">zittende ter rechterhand Gods?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="338.1"><seg n="338.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="338.1.2">Dewijl Christus daarom ten hemel gevaren is,</seg> <seg n="338.1.3">opdat Hij zichzelf daar bewijze als het Hoofd zijner christelijke kerk,</seg> <seg n="338.1.4">door wie de Vader alle ding regeert,</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="339.1"><seg n="339.1.1">Vraag 51:</seg> <seg n="339.1.2">Wat nuttigheid brengt ons deze heerlijkheid van ons Hoofd Christus?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="340.1"><seg n="340.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="340.1.2">Eerstelijk,</seg> <seg n="340.1.3">dat Hij door zijn Heilige Geest in ons,</seg> <seg n="340.1.4">zijn lidmaten,</seg> <seg n="340.1.5">de hemelse gaven uitgiet.</seg></s> <s n="340.2"><seg n="340.2.1">Daarna,</seg> <seg n="340.2.2">dat Hij ons met zijn macht tegen alle vijanden beschut en bewaart.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="341.1"><seg n="341.1.1">Vraag 52:</seg> <seg n="341.1.2">Wat troost u de wederkomst van Christus om te oordelen de levenden en de doden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="342.1"><seg n="342.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="342.1.2">Dat ik in alle droefenis en vervolging met opgericht hoofd Hem,</seg> <seg n="342.1.3">die zich tevoren om mijnentwille voor Gods gericht gesteld en al de vloek van mij weggenomen heeft,</seg> <seg n="342.1.4">tot een rechter uit de hemel verwacht,</seg> <seg n="342.1.5">die al zijn en mijn vijanden in de eeuwige verdoemenis werpen,</seg> <seg n="342.1.6">maar mij met alle uitverkorenen tot zich in de hemelse blijdschap en zaligheid nemen zal.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="343.1"><seg n="343.1.1">Na de hemelvaart komt daarbij,</seg> <seg n="343.1.2">als een afzonderlijke trap der verhoging,</seg> <seg n="343.1.3">het zitten ter rechterhand Gods.</seg></s> <s n="343.2"><seg n="343.2.1">Zoals reeds uit de vorige zondag bleek,</seg> <seg n="343.2.2">waar sprake was van de voorspraak,</seg> <seg n="343.2.3">die Christus voor ons in de hemel wilde wezen,</seg> <seg n="343.2.4">zit de Heer daar ook als Middelaar en keert Hij niet als Zone Gods in het goddelijk wezen terug.</seg></s> <s n="343.3"><seg n="343.3.1">Zijn werk als Middelaar gaat door,</seg> <seg n="343.3.2">al is het in heel andere vorm.</seg></s> <s n="343.4"><seg n="343.4.1">De vernietiging en vernedering is ten einde.</seg></s> <s n="343.5"><seg n="343.5.1">Een heel andere staat des levens is nu voor Hem bestemd en een heel ander werk is Hem nu opgedragen.</seg></s> <s n="343.6"><seg n="343.6.1">Hij is nu niet meer in het vlees,</seg> <seg n="343.6.2">maar in de geest en als zodanig zal Hij zich daar bewijzen als het Hoofd zijner christelijke kerk.</seg></s></p>
<p><s n="344.1"><seg n="344.1.1">Toch moeten wij voorzichtig zijn en toezien,</seg> <seg n="344.1.2">dat wij de troost van het Evangelie onszelf niet roven door een te aardse voorstelling van deze leer van vernedering en verhoging.</seg></s> <s n="344.2"><seg n="344.2.1">Wij doen daarom het best met ook hier weer aanknoping te zoeken bij de leer der drie ambten van Christus.</seg></s> <s n="344.3"><seg n="344.3.1">Deze ambten waren het immers,</seg> <seg n="344.3.2">waaraan wij,</seg> <seg n="344.3.3">zoals vroeger werd aangewezen,</seg> <seg n="344.3.4">deel kunnen hebben (zondag 12),</seg> <seg n="344.3.5">omdat wij Jezus' zalving deelachtig zijn.</seg></s> <s n="344.4"><seg n="344.4.1">Daarachter stond dan de belijdenis van Christus' vernedering en verhoging en als laatste achtergrond de waarheid van zijn godheid en mensheid.</seg></s> <s n="344.5"><seg n="344.5.1">Aan <pb n="527" ed="VW"/>die beide laatste,</seg> <seg n="344.5.2">de vernedering en verhoging en de verbinding van godheid en mensheid,</seg> <seg n="344.5.3">de vleeswording,</seg> <seg n="344.5.4">konden wij in eigenlijke zin niet deelnemen.</seg></s> <s n="344.6"><seg n="344.6.1">Daarom moeten wij daarmee communiceren door de ambten van Christus heen.</seg></s> <s n="344.7"><seg n="344.7.1">En hier ligt de eigenlijke scheidslijn tussen Rome en ons.</seg></s></p>
<p><s n="345.1"><seg n="345.1.1">Het veiligst doen wij derhalve als wij,</seg> <seg n="345.1.2">nu Christus tot zijn heerlijkheid inging,</seg> <seg n="345.1.3">onze belijdenis niet regelrecht richten op de nieuwe staat,</seg> <seg n="345.1.4">waartoe de Middelaar overging,</seg> <seg n="345.1.5">en ook niet gaan speculeren over de verhouding van zijn goddelijke en menselijke natuur,</seg> <seg n="345.1.6">maar beginnen met te vragen naar zijn ambten aan de rechterhand Gods.</seg></s> <s n="345.2"><seg n="345.2.1">En dan blijkt ons al dadelijk hoe heilzaam dat is.</seg></s> <s n="345.3"><seg n="345.3.1">Immers wij zouden geneigd zijn om bij de verhoging allereerst aan de hoogheid van Christus te denken en te menen dat Hij hier op aarde wel een Heiland is geweest,</seg> <seg n="345.3.2">vol van genade en waarheid (Joh. 1 : 14),</seg> <seg n="345.3.3">maar dat Hij nu voortaan een heel andere kant van zijn wezen naar ons toekeert en wij zouden ons Hem vooral als rechter kunnen voorstellen,</seg> <seg n="345.3.4">voor wie wij meer vrees koesteren dan dat wij toevlucht tot Hem zouden zoeken.</seg></s> <s n="345.4"><seg n="345.4.1">Zo is men er dan ook toe gekomen,</seg> <seg n="345.4.2">zoals wij reeds opmerkten,</seg> <seg n="345.4.3">om Maria,</seg> <seg n="345.4.4">de moeder des Heren,</seg> <seg n="345.4.5">als de eigenlijke middelaarster te eren,</seg> <seg n="345.4.6">nu Jezus zo hoog is gezeten aan de rechterhand des Vaders.</seg></s></p>
<p><s n="346.1"><seg n="346.1.1">Deze omkering van de apostolische prediking kan bij ons geen voet krijgen,</seg> <seg n="346.1.2">als wij ons tot de verhoogde Heer laten leiden door de prediking van zijn ambten,</seg> <seg n="346.1.3">zoals de Reformatie dat heeft gedaan.</seg></s> <s n="346.2"><seg n="346.2.1">Deze ambten mogen immers niet van elkander worden gescheiden.</seg></s> <s n="346.3"><seg n="346.3.1">Wij kunnen niet zeggen dat Jezus,</seg> <seg n="346.3.2">bij zijn omwandeling,</seg> <seg n="346.3.3">eerst profeet is geweest;</seg> <seg n="346.3.4">daarna priester,</seg> <seg n="346.3.5">bij zijn lijden en sterven;</seg> <seg n="346.3.6">en dat Hij dan verder,</seg> <seg n="346.3.7">na zijn opstanding zijn koninklijke waardigheid zou zijn gaan uitoefenen.</seg></s> <s n="346.4"><seg n="346.4.1">Het eerste wat de Heid. Cat. bij Jezus' hemelvaart zegt is,</seg> <seg n="346.4.2">dat Hij in de hemel onze voorspraak is,</seg> <seg n="346.4.3">een functie van het priesterlijk werk.</seg></s> <s n="346.5"><seg n="346.5.1">En wanneer in antw. 49 wordt gezegd,</seg> <seg n="346.5.2">dat Hij ons zijn Geest tot een tegenpand zendt,</seg> <seg n="346.5.3">dan is dat de Geest der waarheid;</seg> <seg n="346.5.4">de Geest der profetie.</seg></s> <s n="346.6"><seg n="346.6.1">Pas in vr. 50 komt er sprake van de regering van Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="347.1"><seg n="347.1.1">Zo moeten wij dan onze Heer en Middelaar Jezus Christus bij zijn zitten aan de rechterhand Gods belijden te zijn <hi rend="italic">even dezelfde,</hi></seg> <seg n="347.1.2">die zich tevoren om onzentwille voor Gods gericht gesteld en al de vloek van ons weggenomen heeft (antw. 52).</seg></s> <s n="347.2"><seg n="347.2.1"><hi rend="italic">Deze</hi> verwachten wij tot een rechter uit de hemel.</seg></s> <s n="347.3"><seg n="347.3.1">En dat 'even dezelfde',</seg> <seg n="347.3.2">dat in de door ons gebruikte tekst niet staat,</seg> <seg n="347.3.3">maar dat voorkomt in vele uitgaven van de Heid. Cat.,</seg> <seg n="347.3.4">duidt niet maar een dunne draad der identiteit aan,</seg> <seg n="347.3.5">maar heeft een vol belijdenisgewicht.</seg></s> <s n="347.4"><seg n="347.4.1">Er zit erkentelijkheid,</seg> <seg n="347.4.2">vertrouwen,</seg> <seg n="347.4.3">dankbaarheid in.</seg></s> <s n="347.5"><seg n="347.5.1">Jezus is nog die Hij was,</seg> <seg n="347.5.2">toen Hij de kinderkens zaligsprak,</seg> <seg n="347.5.3">de armen van geest,</seg> <seg n="347.5.4">de barmhartigen,</seg> <seg n="347.5.5">de vredemakers.</seg></s> <s n="347.6"><seg n="347.6.1">Hij is aan de rechterhand Gods nog altijd de vriend van tollenaren en zondaren,</seg> <seg n="347.6.2">de zoeker van het verlorene,</seg> <seg n="347.6.3">de rechter die tegen de overspelige vrouw zei:</seg> <seg n="347.6.4">Zo veroordeel Ik u ook niet (Joh. <choice><sic>8 : 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">8 : 11</corr></choice>).</seg></s> <s n="347.7"><seg n="347.7.1">Pas wanneer wij dit <pb n="528" ed="VW"/>hebben vastgesteld;</seg> <seg n="347.7.2">als wij beleden hebben,</seg> <seg n="347.7.3">dat de Middelaar Gods en der mensen in de hemel alle drie ambten op dezelfde wijze,</seg> <seg n="347.7.4">dwz. naar dezelfde gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen blijft oefenen,</seg> <seg n="347.7.5">pas dan kan recht worden gevraagd,</seg> <seg n="347.7.6">wat zijn verhoging,</seg> <seg n="347.7.7">zijn zitten aan de rechterhand Gods,</seg> <seg n="347.7.8">betekent.</seg></s> <s n="347.8"><seg n="347.8.1">En dan antwoordt de Heid. Cat.,</seg> <seg n="347.8.2">dat deze verdere trap der verhoging daartoe is geschied,</seg> <seg n="347.8.3">opdat Hij zich daar bewijze als het Hoofd der christelijke kerk,</seg> <seg n="347.8.4">door wie de Vader alle ding regeert.</seg></s> <s n="347.9"><seg n="347.9.1">- Dat er een onderscheid is tussen Christus' openbaring in het vlees en zijn gerechtvaardigd zijn in de geest,</seg> <seg n="347.9.2">dat weet ieder,</seg> <seg n="347.9.3">die na de evangeliën de Handelingen der Apostelen heeft opgeslagen.</seg></s> <s n="347.10"><seg n="347.10.1">De regering der kerk door haar Hoofd begint reeds bij de apostelkeuze,</seg> <seg n="347.10.2">al zien wij haar daar nog maar in een soort karikatuur (Hand. 1).</seg></s> <s n="347.11"><seg n="347.11.1">Maar zij blijkt zoveel te klaarder en toont zich te machtiger bij de roeping van Saulus (Hand. 9).</seg></s> <s n="347.12"><seg n="347.12.1">Zij komt ons tegen uit het optreden van de twaalve te Jeruzalem (Hand. 1-12);</seg> <seg n="347.12.2">uit dat van de beide zeven-mannen,</seg> <seg n="347.12.3">Stefanus en Filippus (Hand. 7 en 8) en verder uit het apostolaat van Paulus (Hand. 13-28).</seg></s> <s n="347.13"><seg n="347.13.1">- Dit alles is ook een geschiedenis van het werk van de Middelaar,</seg> <seg n="347.13.2">evengoed als wat in de evangeliën staat op getekend.</seg></s> <s n="347.14"><seg n="347.14.1">Maar wij merken nu,</seg> <seg n="347.14.2">dat Hij verhoogd is;</seg> <seg n="347.14.3">dat Hij zit aan de rechterhand Gods;</seg> <seg n="347.14.4">dat Hij het Hoofd is zijner christelijke kerk;</seg> <seg n="347.14.5">dat God door Hem alle ding regeert.</seg></s></p>
<p><s n="348.1"><seg n="348.1.1">Nu wij dit hebben neergeschreven of gelezen,</seg> <seg n="348.1.2">moeten wij even pauzeren.</seg></s> <s n="348.2"><seg n="348.2.1">Wij hebben het overgeschreven uit de Handelingen der Apostelen.</seg></s> <s n="348.3"><seg n="348.3.1">Stefanus en Paulus zien Jezus aan de rechterhand Gods.</seg></s> <s n="348.4"><seg n="348.4.1">Paulus wordt op zijn reizen door de Geest verhinderd of geleid.</seg></s> <s n="348.5"><seg n="348.5.1">De hemelvaart en het zitten ter rechterhand Gods zijn daar eigenlijk nog geen geloofsartikelen der kerk geworden.</seg></s> <s n="348.6"><seg n="348.6.1">Het zijn heilsfeiten uit het nabij gekomen koninkrijk Gods,</seg> <seg n="348.6.2">al is Jezus niet meer in het vlees,</seg> <seg n="348.6.3">maar in de geest.</seg></s> <s n="348.7"><seg n="348.7.1">De hele gemeente verwacht ook het laatste,</seg> <seg n="348.7.2">de wederkomst van Christus,</seg> <seg n="348.7.3">als zeer aanstaande.</seg></s></p>
<p><s n="349.1"><seg n="349.1.1">In de Handelingen der Apostelen staan de christenen dus nog niet met beide voeten in wat wij thans de kerk noemen.</seg></s> <s n="349.2"><seg n="349.2.1">Men zou kunnen zeggen dat de hemelvaart de overgang van het Koninkrijk der hemelen naar de kerk betekent,</seg> <seg n="349.2.2">maar dat is toch slechts zeer ten dele juist.</seg></s> <s n="349.3"><seg n="349.3.1">Het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="349.3.2">zoals zich dat in de evangeliën in Jezus openbaart,</seg> <seg n="349.3.3">blijft nog toeven.</seg></s> <s n="349.4"><seg n="349.4.1">Het laatste wat de discipelen aan Jezus vragen bij de hemelvaart is,</seg> <seg n="349.4.2">of Hij nu in Israël het koninkrijk weer zal oprichten (Hand. 1).</seg></s> <s n="349.5"><seg n="349.5.1">De verschijningen van Jezus,</seg> <seg n="349.5.2">waarvan de evangeliën verhalen en die op <hi rend="italic">de Opgestane betrekking</hi> hebben,</seg> <seg n="349.5.3">zetten zich in de Handelingen voort,</seg> <seg n="349.5.4">maar nu is het <hi rend="italic">de Opgevarene,</hi></seg> <seg n="349.5.5">die verschijnt.</seg></s> <s n="349.6"><seg n="349.6.1">De geschiedenis der Godsopenbaring en de komst van zijn koninkrijk zijn nog niet afgesloten.</seg></s> <s n="349.7"><seg n="349.7.1">- Allermeest blijkt dit uit de uitstorting van de Heilige Geest,</seg> <seg n="349.7.2">die Jezus had beloofd.</seg></s> <s n="349.8"><seg n="349.8.1">De komst van de Heilige Geest betekent niet een derde rijk,</seg> <seg n="349.8.2">zoals het door sommige groepen in de kerk later soms werd geleerd.</seg></s> <s n="349.9"><seg n="349.9.1">Het is niet een nieuwe openbaring,</seg> <seg n="349.9.2">nadat het Evangelie <pb n="529" ed="VW"/>zou zijn verbleekt als te uitwendig.</seg></s> <s n="349.10"><seg n="349.10.1">Neen,</seg> <seg n="349.10.2">zulk een scheiding is er tussen de evangeliën en de Handelingen niet.</seg></s> <s n="349.11"><seg n="349.11.1">De verhoging van Jezus weerspiegelt zich in dat laatste boek,</seg> <seg n="349.11.2">zoals zijn vernedering wordt beschreven in de evangeliën.</seg></s> <s n="349.12"><seg n="349.12.1">Er is een verhaal van zijn verhoging,</seg> <seg n="349.12.2">evengoed als van zijn vernedering.</seg></s></p>
<p><s n="350.1"><seg n="350.1.1">Daarom staat dit boek der Handelingen dan ook in de bijbel.</seg></s> <s n="350.2"><seg n="350.2.1">Dat wij het Handelingen der Apostelen noemen,</seg> <seg n="350.2.2">moet ons niet voorbij doen zien,</seg> <seg n="350.2.3">dat het eigenlijk de Handelingen zijn van Hem,</seg> <seg n="350.2.4">die aan de rechterhand Gods zit.</seg></s> <s n="350.3"><seg n="350.3.1">Ook deze dingen moeten gepredikt worden,</seg> <seg n="350.3.2">zoals Jezus' geboorte,</seg> <seg n="350.3.3">zijn lijden,</seg> <seg n="350.3.4">zijn dood,</seg> <seg n="350.3.5">zijn opstanding.</seg></s></p>
<p><s n="351.1"><seg n="351.1.1">Dit alles moet wel in acht genomen worden,</seg> <seg n="351.1.2">als wij met zondag 19 belijden,</seg> <seg n="351.1.3">dat Christus ter rechterhand Gods zit als Hoofd zijner kerk en dat God door dat Hoofd alle dingen regeert.</seg></s> <s n="351.2"><seg n="351.2.1">Wat daarmee gezegd wordt,</seg> <seg n="351.2.2">geldt allereerst van de apostolische gemeente,</seg> <seg n="351.2.3">die de regelrechte voortzetting is van Jezus' verkeer met de twaalve.</seg></s> <s n="351.3"><seg n="351.3.1">Deze gemeente verkeert onder de directe regering en het ingrijpen van haar Hoofd.</seg></s> <s n="351.4"><seg n="351.4.1">De kerkerdeuren gaan voor Petrus open;</seg> <seg n="351.4.2">de leugen van Ananias en Saffira wordt met de dood gestraft.</seg></s> <s n="351.5"><seg n="351.5.1">De Heilige Geest zondert Paulus en Barnabas af te Antiochië (Hand. 13).</seg></s> <s n="351.6"><seg n="351.6.1">Onze belijdenis heeft dus betrekking ook op de historie van de Handelingen.</seg></s> <s n="351.7"><seg n="351.7.1">Het is niet zó,</seg> <seg n="351.7.2">dat de belijdenis van Jezus' vernedering historisch zou zijn en die van zijn verhoging stichtelijk.</seg></s> <s n="351.8"><seg n="351.8.1">Dit mogen wij bij de verklaring van het zitten ter rechterhand Gods wel goed voor ogen houden.</seg></s></p>
<p><s n="352.1"><seg n="352.1.1">Want hier loopt alles nog uit op de belijdenis van de Heilige Geest in zondag 20.</seg></s> <s n="352.2"><seg n="352.2.1">Het heilswerk gaat nog door.</seg></s> <s n="352.3"><seg n="352.3.1">Wij zijn nog binnen de trinitarische cirkel en de uitvoering van de raad des vredes.</seg></s> <s n="352.4"><seg n="352.4.1">- Dat is nu bij de opstanding ook wel het geval en toch vragen wij daar ook reeds regelrecht naar het nut.</seg></s> <s n="352.5"><seg n="352.5.1">Maar daar zijn wij gewaarschuwd.</seg></s> <s n="352.6"><seg n="352.6.1">- Hier echter,</seg> <seg n="352.6.2">bij Christus' zitten ter rechterhand Gods,</seg> <seg n="352.6.3">zouden wij gemakkelijk louter stichtelijk kunnen worden,</seg> <seg n="352.6.4">omdat het zou kunnen schijnen,</seg> <seg n="352.6.5">dat Jezus' persoon en werk zich in de eeuwigheid verliezen.</seg></s> <s n="352.7"><seg n="352.7.1">Daarom moet met nadruk gewezen worden op het feit,</seg> <seg n="352.7.2">dat wij in de bijbel zijn regering in zeer concrete vorm voor ons zien in het tweede boek van Lukas.</seg></s> <s n="352.8"><seg n="352.8.1">- Wat wij gewoon zijn de christelijke kerk te noemen,</seg> <seg n="352.8.2">is een aan het Koninkrijk in tijd en hoop veel verder ontzonken toestand en wij hebben er ons voor te wachten,</seg> <seg n="352.8.3">dat wij Jezus' regering over de apostelen belijdende,</seg> <seg n="352.8.4">ze ons te regelrecht zouden toeëigenen.</seg></s> <s n="352.9"><seg n="352.9.1">Rome doet dat voor haar kerk en eigent zich een regeermacht toe,</seg> <seg n="352.9.2">die alleen aan Christus toekomt.</seg></s> <s n="352.10"><seg n="352.10.1">Ook dit werk van de Middelaar,</seg> <seg n="352.10.2">de regering,</seg> <seg n="352.10.3">is plaatsbekledend.</seg></s> <s n="352.11"><seg n="352.11.1">Ook met zijn regering der gemeente,</seg> <seg n="352.11.2">zoals wij die in de Handelingen zien,</seg> <seg n="352.11.3">bedekt Hij onze kerkelijke zonden voor Gods aangezicht.</seg></s> <s n="352.12"><seg n="352.12.1">Augustinus dacht bij het primaat van Petrus niet alleen aan diens belijdenis,</seg> <seg n="352.12.2">maar ook aan zijn verloochening.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <pb n="530" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="352.13"><seg n="352.13.1">Pas wanneer wij deze juiste verhouding hebben beleden,</seg> <seg n="352.13.2">kunnen wij vragen naar het nut,</seg> <seg n="352.13.3">dat de heerlijkheid van ons Hoofd ons brengt.</seg></s> <s n="352.14"><seg n="352.14.1">De hemelse gaven,</seg> <seg n="352.14.2">die Christus in ons,</seg> <seg n="352.14.3">zijn lidmaten,</seg> <seg n="352.14.4">uitgiet,</seg> <seg n="352.14.5">vinden wij weer allereerst in de apostolische gemeente.</seg></s> <s n="352.15"><seg n="352.15.1">Wanneer wij daarvan geen kennis droegen door de Heilige Schrift,</seg> <seg n="352.15.2">zouden wij misschien nauwelijks weten,</seg> <seg n="352.15.3">wat ons leerboek daarmede bedoelt.</seg></s> <s n="352.16"><seg n="352.16.1">Het zijn de hemelse gaven,</seg> <seg n="352.16.2">die de wereld vaak tevergeefs zoekt in de kerk.</seg></s> <s n="352.17"><seg n="352.17.1">Het beeld dat het Nieuwe Testament ons daarvan tekent,</seg> <seg n="352.17.2">is anders.</seg></s> <s n="352.18"><seg n="352.18.1">De uitstorting van de Heilige Geest was een zich herhalend werk van de aan de rechterhand Gods zittende Heer en zij ging gepaard met een verscheidenheid van gaven,</seg> <seg n="352.18.2">zo groot,</seg> <seg n="352.18.3">dat Paulus in de gemeente van Korinthe worstelen moet om daarin een zekere orde te bewaren (1 Kor. 12-14).</seg></s> <s n="352.19"><seg n="352.19.1">- Wij zullen goed doen bij onze belijdenis van deze uitgieting van gaven ook niet af te zien van deze historische voortgang in Christus' verhoging.</seg></s> <s n="352.20"><seg n="352.20.1">Anders worden die gaven voor ons iets vaags en algemeens,</seg> <seg n="352.20.2">terwijl de heilsgeschiedenis steeds concreet is.</seg></s> <s n="352.21"><seg n="352.21.1">Dit nut,</seg> <seg n="352.21.2">waarvan de Heid. Cat. hier spreekt,</seg> <seg n="352.21.3">kan ook alleen werkelijk worden,</seg> <seg n="352.21.4">als deze uitstorting en uitgieting ons gepredikt worden;</seg> <seg n="352.21.5">en als wij horen,</seg> <seg n="352.21.6">hoe deze gaven in het koninkrijk Gods worden verdeeld.</seg></s> <s n="352.22"><seg n="352.22.1">De kerk <hi rend="italic">die wij zijn,</hi></seg> <seg n="352.22.2">kan pas iets zijn door de kerk <hi rend="italic">die wij belijden.</hi></seg></s> <s n="352.23"><seg n="352.23.1">En de kerk die wij belijden,</seg> <seg n="352.23.2">is een deel van het middelaarswerk van de verhoogde Heer;</seg> <seg n="352.23.3">een uitgieting van hemelse gaven.</seg></s> <s n="352.24"><seg n="352.24.1">Wij hebben daarvan kennis,</seg> <seg n="352.24.2">zoals wij ook konden hebben van <choice><sic>Jezus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">Jezus' </corr></choice>werk in zijn vernedering.</seg></s> <s n="352.25"><seg n="352.25.1">De Handelingen der Apostelen zijn daarvan de oorkonde.</seg></s> <s n="352.26"><seg n="352.26.1">Alleen zo hebben wij zekerheid omtrent die hemelse gaven.</seg></s> <s n="352.27"><seg n="352.27.1">Zij mogen voor ons niet samenvloeien met natuurlijke gaven.</seg></s> <s n="352.28"><seg n="352.28.1">En ook alleen op deze wijze kan de kerk voor ons een geloofsartikel zijn.</seg></s> <s n="352.29"><seg n="352.29.1">De kerk is geen regelrechte voortzetting van de incarnatie,</seg> <seg n="352.29.2">noch in de heiligen,</seg> <seg n="352.29.3">noch in de sacramenten,</seg> <seg n="352.29.4">maar een vrucht van het middelaarswerk in zijn geheel.</seg></s></p>
<p><s n="353.1"><seg n="353.1.1">Daarbij komt nu echter een tweede bemiddeling,</seg> <seg n="353.1.2">nl. door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="353.2"><seg n="353.2.1">Wij naderen de derde afdeling van het <choice><sic>Apostolieum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Apostolicum</corr></choice>:</seg> <seg n="353.2.2">de belijdenis van de Heilige Geest,</seg> <seg n="353.2.3">waarnaar zondag 20 vraagt.</seg></s> <s n="353.3"><seg n="353.3.1">Er is,</seg> <seg n="353.3.2">zoals wij herhaaldelijk hebben gezien,</seg> <seg n="353.3.3">tussen de vernedering en de verhoging ook een tegenstelling van vlees en geest.</seg></s> <s n="353.4"><seg n="353.4.1">Wanneer Paulus in 2 Kor. 3 : 17 schrijft:</seg> <seg n="353.4.2">"De Here nu is de Geest",</seg> <seg n="353.4.3">dan betekent dat weliswaar niet,</seg> <seg n="353.4.4">dat de Heer en de Geest worden gelijkgesteld,</seg> <seg n="353.4.5">maar toch wel,</seg> <seg n="353.4.6">dat het middelaarswerk van de verhoogde Heer een bediening des Geestes is.</seg></s> <s n="353.5"><seg n="353.5.1">Daarbij moeten wij nu weer niet aan een natuurlijk verschil tussen vlees en geest denken.</seg></s> <s n="353.6"><seg n="353.6.1">Daar is in de bijbel de belangstelling niet op gericht.</seg></s> <s n="353.7"><seg n="353.7.1">De Geest is het die <hi rend="italic">oordeelt</hi> en zo komen wij ook hier weer uit bij het koninkrijk Gods en bij de gerechtigheid,</seg> <seg n="353.7.2">die daarvan het wezen is.</seg></s> <s n="353.8"><seg n="353.8.1">Wanneer de Heer de Geest genoemd wordt,</seg> <seg n="353.8.2">dan wil dat zeggen,</seg> <seg n="353.8.3">dat Hij het is,</seg> <seg n="353.8.4">in wie de zondaar gerechtvaardigd wordt en <pb n="531" ed="VW"/>met wie de doden opstaan.</seg></s> <s n="353.9"><seg n="353.9.1">Het vlees dat daar tegenover staat,</seg> <seg n="353.9.2">is het leven in ongerechtigheid en het dood zijn in zonden en misdaden.</seg></s> <s n="353.10"><seg n="353.10.1">Het slaat ook op het gestorven en begraven zijn.</seg></s></p>
<p><s n="354.1"><seg n="354.1.1">Daarom is ook het laatste,</seg> <seg n="354.1.2">waartoe ons <hi rend="italic">Credo</hi> bij de belijdenis van Jezus Christus komt:</seg> <seg n="354.1.3">het artikel van de wederkomst van Christus om te oordelen de levenden en de doden.</seg></s> <s n="354.2"><seg n="354.2.1">Daarop lopen alle andere trappen van vernedering en verhoging uit.</seg></s> <s n="354.3"><seg n="354.3.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="354.3.2">dat zij ook in dit licht moeten worden gezien.</seg></s> <s n="354.4"><seg n="354.4.1">De vleeswording is reeds een goddelijk oordeel,</seg> <seg n="354.4.2">een stellen van de Zone Gods onder de wet.</seg></s> <s n="354.5"><seg n="354.5.1">Het lijden is een dragen van de straf,</seg> <seg n="354.5.2">die ons de vrede aanbrengt (Jes. 53 : 5) en de opstanding van Jezus is een weg om ons gerechtigheid deelachtig te maken (zondag 17).</seg></s> <s n="354.6"><seg n="354.6.1">Dit alles wordt als het ware samengevat in het laatste oordeel.</seg></s> <s n="354.7"><seg n="354.7.1">Dan blijkt wat Paulus wilde zeggen toen hij schreef:</seg> <seg n="354.7.2">De Heer nu wil zeggen:</seg> <seg n="354.7.3">de Geest (Vert. Tekst en Uitleg).</seg></s> <s n="354.8"><seg n="354.8.1">Dwz. de Heer neemt ons niet,</seg> <seg n="354.8.2">zoals wij ons zelf gevoelen en zoals wij zijn,</seg> <seg n="354.8.3">als ons hart ons moest oordelen.</seg></s> <s n="354.9"><seg n="354.9.1">God is meerder dan ons hart (1 Joh. 3 : 20).</seg></s> <s n="354.10"><seg n="354.10.1">Zo veroordeel Ik u ook niet,</seg> <seg n="354.10.2">zeide Jezus.</seg></s> <s n="354.11"><seg n="354.11.1">Dit oordelen;</seg> <seg n="354.11.2">dit:</seg> <seg n="354.11.3">ons rechtvaardigen in de geest,</seg> <seg n="354.11.4">nadat de zonde veroordeeld is in het vlees,</seg> <seg n="354.11.5">is het laatste wat hier van Jezus beleden wordt in de staat der verhoging.</seg></s></p>
<p><s n="355.1"><seg n="355.1.1">De Heidelbergse Catechismus verklaart dit artikel ook op deze wijze.</seg></s> <s n="355.2"><seg n="355.2.1">Hij vat het allereerst op als een troost voor de gelovigen.</seg></s> <s n="355.3"><seg n="355.3.1">Er wordt ook aan herinnerd,</seg> <seg n="355.3.2">dat deze rechter dezelfde is,</seg> <seg n="355.3.3">die zich te voren voor Gods gerecht gesteld heeft om onzentwil en die de vloek van ons weggenomen heeft.</seg></s> <s n="355.4"><seg n="355.4.1">Wij verwachten niet een andere,</seg> <seg n="355.4.2">maar dezelfde Jezus Christus.</seg></s> <s n="355.5"><seg n="355.5.1">En het geloof aan deze wederkomst maakt ons nu reeds rechtvaardig voor God.</seg></s> <s n="355.6"><seg n="355.6.1">De bate van het geloof in dit artikel wordt ons getoond in zondag 23.</seg></s> <s n="355.7"><seg n="355.7.1">Omdat Jezus onze rechter zal zijn,</seg> <seg n="355.7.2">zijn wij rechtvaardig voor God.</seg></s> <s n="355.8"><seg n="355.8.1">Zijn werk gaat tenslotte op in dit oordeel.</seg></s></p>
<p><s n="356.1"><seg n="356.1.1">Daarom zijn wij het Hem schuldig,</seg> <seg n="356.1.2">dat wij in onze belijdenis ook op dat leven dezelfde',</seg> <seg n="356.1.3">dat in sommige uitgaven staat,</seg> <seg n="356.1.4">de nadruk leggen.</seg></s> <s n="356.2"><seg n="356.2.1">Wij mogen niet aan het eind een andere,</seg> <seg n="356.2.2">de Heiland der wereld vreemde figuur in ons Credo invoegen.</seg></s> <s n="356.3"><seg n="356.3.1">De rechter uit de hemel mag voor ons de heilandsgestalte hier op aarde niet overschaduwen.</seg></s> <s n="356.4"><seg n="356.4.1">Wij hebben er vroeger al op gewezen,</seg> <seg n="356.4.2">dat dit in de kerk wel eens het geval is geweest en nog kan zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="357.1"><seg n="357.1.1">Zondag 20</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="358.1"><seg n="358.1.1">Vraag 53:</seg> <seg n="358.1.2">Wat gelooft gij van de Heilige Geest?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="359.1"><seg n="359.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="359.1.2">Eerstelijk,</seg> <seg n="359.1.3">dat Hij tesamen met de Vader en de Zoon waarachtig en eeuwig God is.</seg></s> <s n="359.2"><seg n="359.2.1">Ten andere,</seg> <seg n="359.2.2">dat Hij ook mij gegeven is,</seg> <seg n="359.2.3">opdat Hij mij door een oprecht geloof Christus en al zijn weldaden deelachtig make,</seg> <seg n="359.2.4">mij trooste en bij mij eeuwig blijve.</seg></s></p>
<p><pb n="532" ed="VW"/><s n="360.1"><seg n="360.1.1">Wij komen nu tot het derde stuk van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen.</hi></seg></s> <s n="360.2"><seg n="360.2.1">En het eerste wat ons daarbij treft is wel,</seg> <seg n="360.2.2">dat deze zondag zo kort is.</seg></s> <s n="360.3"><seg n="360.3.1">Vooral na de vele vragen en antwoorden,</seg> <seg n="360.3.2">die betrekking hadden op Jezus Christus en zijn werk.</seg></s> <s n="360.4"><seg n="360.4.1">Nu ligt dat natuurlijk mede aan de bouw van het apostolisch <hi rend="italic">Credo,</hi></seg> <seg n="360.4.2">waar ook kortweg gezegd wordt:</seg> <seg n="360.4.3">Ik geloof in de Heilige Geest.</seg></s> <s n="360.5"><seg n="360.5.1">- Ook mag men niet vergeten dat het zgn. 'derde artikel' ook geacht kan worden helemaal over de Heilige Geest te gaan.</seg></s> <s n="360.6"><seg n="360.6.1">Immers de kerk kan men zien als de tempel des Heiligen Geestes;</seg> <seg n="360.6.2">de gemeenschap der heiligen als de gemeenschap des Heiligen Geestes (2 Kor. 13 : 13).</seg></s> <s n="360.7"><seg n="360.7.1">En zo zijn ook het geloof aan de vergeving der zonden,</seg> <seg n="360.7.2">de hoop op de opstanding des vleses en de liefde des eeuwigen levens de drie grote gaven,</seg> <seg n="360.7.3">die de Heilige Geest ons schenkt,</seg> <seg n="360.7.4">als Hij ons Christus en al zijn weldaden deelachtig maakt.</seg></s></p>
<p><s n="361.1"><seg n="361.1.1">Toch blijft deze kortheid in de verklaring ons opvallen.</seg></s> <s n="361.2"><seg n="361.2.1">Kuyper heeft in zijn verklaring van de Heid. Cat. naar een reden gezocht.</seg></s> <s n="361.3"><seg n="361.3.1">Hij wees er op,</seg> <seg n="361.3.2">dat in de middeleeuwen het werk van Christus in alle breedheid was uitgebeeld en voor ieders bewustzijn in duidelijke vormen stond getekend.</seg></s> <s n="361.4"><seg n="361.4.1">Terwijl het werk van de Heilige Geest in de mystiek was schuilgegaan.</seg></s> <s n="361.5"><seg n="361.5.1">Bij de Reformatie was dan het verzet vooral uitgegaan tegen de veruitwendiging van <choice><sic>Christus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">Christus' </corr></choice>werk,</seg> <seg n="361.5.2">terwijl men te weinig kritiek had op de mystiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="362.1"><seg n="362.1.1">Deze opmerking is zeker juist.</seg></s> <s n="362.2"><seg n="362.2.1">De derde persoon der drieëenheid kon niet zo klaar worden beleden als de tweede.</seg></s> <s n="362.3"><seg n="362.3.1">Het ging er mee zoals het bij Rome met de leer der naturen van Christus ging.</seg></s> <s n="362.4"><seg n="362.4.1">In de leer der sacramenten smolten deze naturen tot op zekere hoogte samen.</seg></s> <s n="362.5"><seg n="362.5.1">De instorting der genade betekende een verheffing van de menselijke natuur boven het eigen peil.</seg></s> <s n="362.6"><seg n="362.6.1">Zo betekende de mystiek ook een aanraking van het menselijke met het goddelijke,</seg> <seg n="362.6.2">die in vele gevallen tot aan en tot over de grenzen van een vermenging leidde.</seg></s> <s n="362.7"><seg n="362.7.1">Door beide,</seg> <seg n="362.7.2">de sacramentele en de mystische genade,</seg> <seg n="362.7.3">kon de belijdenis van de Heilige Geest niet tot de rechte ontwikkeling komen.</seg></s> <s n="362.8"><seg n="362.8.1">Zij ging schuil achter die van de genade.</seg></s></p>
<p><s n="363.1"><seg n="363.1.1">Van deze middeleeuwse verhoudingen droeg de Reformatie aanvankelijk nog duidelijk de sporen.</seg></s> <s n="363.2"><seg n="363.2.1">Luthers eerste geschriften zijn mystisch getint.</seg></s> <s n="363.3"><seg n="363.3.1">Men wraakte wel heel scherp de opvatting der genademiddelen,</seg> <seg n="363.3.2">maar men stelde niet even klaar daarvoor in de plaats een aanwijzing van het eigen werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="363.4"><seg n="363.4.1">- Dit is in de kerken der Reformatie van grote invloed geweest.</seg></s> <s n="363.5"><seg n="363.5.1">De forse inzet bij de leer der genademiddelen kon niet lang gehandhaafd blijven en er burgerde zich in wat men 'een nadere reformatie' noemde,</seg> <seg n="363.5.2">maar die in werkelijkheid neerkwam op een nawerking van de middeleeuwse mystiek.</seg></s> <s n="363.6"><seg n="363.6.1">In alle protestantse landen heeft deze beweging heel ver om zich heen gegrepen.</seg></s> <s n="363.7"><seg n="363.7.1">- Was er een klaarder belijdenis geweest van de persoon en het werk des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="363.7.2">dan zou de 'innigheid' (Schortinghuis<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n19" rend="superscript">19</ref>)<pb n="533" ed="VW"/> van het christendom er bij velen evengoed geweest zijn,</seg> <seg n="363.7.3">maar zij zou een ander type hebben vertoond.</seg></s> <s n="363.8"><seg n="363.8.1">Het zou meer de naam van geloof en minder die van vroomheid hebben verdiend.</seg></s> <s n="363.9"><seg n="363.9.1">- Zoals het nu liep bouwde men vaak zelf aan de 'trappen des geestelijken levens' (Theod. <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> Brakel<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n20" rend="superscript">20</ref>) die in zekere zin evenwijdig liepen aan de trappen der vernedering en der verhoging van Jezus Christus.</seg></s> <s n="363.10"><seg n="363.10.1">Door dit parallellisme was dan eigenlijk de plaats van het werk des Heiligen Geestes reeds bezet door menselijke oefeningen.</seg></s> <s n="363.11"><seg n="363.11.1">In werkelijkheid was hier dezelfde heiligingsleer als bij Rome.</seg></s></p>
<p><s n="364.1"><seg n="364.1.1">De rechte belijdenis des Heiligen Geestes heeft niet alleen invloed op de leer der genademiddelen,</seg> <seg n="364.1.2">zoals die bij de Reformatie zo duidelijk was,</seg> <seg n="364.1.3">maar ook op de leer der genade zelve,</seg> <seg n="364.1.4">zoals dat in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn zo klaar is.</seg></s> <s n="364.2"><seg n="364.2.1">Maar de plaats,</seg> <seg n="364.2.2">die daardoor vrij kwam voor de Heilige Geest,</seg> <seg n="364.2.3">is in de kerkleer slechts gedeeltelijk ingenomen.</seg></s> <s n="364.3"><seg n="364.3.1">Wanneer men nagaat,</seg> <seg n="364.3.2">welk een plaats deze Geest in het N.T. inneemt en dat Hij,</seg> <seg n="364.3.3">na het heengaan van de Christus consolator,</seg> <seg n="364.3.4">een <hi rend="italic">andere</hi> Trooster heet (Joh. 14 : 16),</seg> <seg n="364.3.5">dan schuilt daarin een rijke belijdenis.</seg></s> <s n="364.4"><seg n="364.4.1">Deze belijdenis verdient zeker in de kerk niet mystisch gedoken te blijven,</seg> <seg n="364.4.2">maar moet steeds klaarder worden uitgezegd.</seg></s></p>
<p><s n="365.1"><seg n="365.1.1">Tussen de belijdenis van Christus en die van de Heilige Geest bestaat geen evenwijdigheid,</seg> <seg n="365.1.2">zodat men zou moeten gaan denken aan de onderscheiding van objectief en subjectief en het werk van de laatste een soort inwendig spiegelbeeld van dat van de eerste zou moeten zijn.</seg></s> <s n="365.2"><seg n="365.2.1">De verhouding moet geheel anders wezen.</seg></s> <s n="365.3"><seg n="365.3.1">Men kan zeggen dat het werk van de Heilige Geest dat van Jezus Christus omvat.</seg></s> <s n="365.4"><seg n="365.4.1">Men kan de bijbel ook van achteren naar voren lezen.</seg></s> <s n="365.5"><seg n="365.5.1">Zoals in het artikel van de wederkomst van Christus en van het laatste oordeel eigenlijk het hele middelaarswerk besloten ligt,</seg> <seg n="365.5.2">zo is weer de belijdenis van de Heilige Geest nog meer omvattend.</seg></s> <s n="365.6"><seg n="365.6.1">Elke gedachte van <choice><sic>conCurrentie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">concurrentie</corr></choice> moet hier uitgesloten blijven.</seg></s> <s n="365.7"><seg n="365.7.1">Het is dezelfde God,</seg> <seg n="365.7.2">die wij in het <hi rend="italic">Credo</hi> onder deze drie namen van Vader,</seg> <seg n="365.7.3">Zoon en Heilige Geest belijden.</seg></s> <s n="365.8"><seg n="365.8.1">Wanneer wij deze Geest noemen,</seg> <seg n="365.8.2">dan is het er zover vandaan dat wij daarmee eigenlijk helemaal bij ons zelf zouden gaan staan,</seg> <seg n="365.8.3">geheel aan deze zijde van God,</seg> <seg n="365.8.4">dat wij veeleer kunnen en moeten zeggen dat wij dan geheel aan de andere zijde plaats nemen.</seg></s> <s n="365.9"><seg n="365.9.1">De belijdenis van de Geest is de meest omvattende.</seg></s> <s n="365.10"><seg n="365.10.1">De Geest onderzoekt alle dingen,</seg> <seg n="365.10.2">ook de diepten Gods (1 Kor. 2 : 10).</seg></s> <s n="365.11"><seg n="365.11.1">Hij omvat de hele schepping en herschepping.</seg></s> <s n="365.12"><seg n="365.12.1">In den beginne is het de Geest Gods,</seg> <seg n="365.12.2">die op de wateren zweeft (Gen. 1 : 2),</seg> <seg n="365.12.3">nog voor het Woord uitging.</seg></s> <s n="365.13"><seg n="365.13.1">En aan het einde zijn het de Geest en de bruid die tot het Woord zeggen:</seg> <seg n="365.13.2">Kom (Openb. 22: 17).</seg></s> <s n="365.14"><seg n="365.14.1">- Zo omvat Hij ook het hele werk der verlossing en der vleeswording.</seg></s> <s n="365.15"><seg n="365.15.1">Jezus is ontvangen van de Heilige Geest en Hij wordt op aarde vervangen door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="365.16"><seg n="365.16.1">Dit is in overeenstemming met het wezen Gods.</seg></s> <s n="365.17"><seg n="365.17.1">God is geest en wie Hem aanbidden,</seg> <seg n="365.17.2">moeten aanbidden in geest en in waarheid (Joh. 4 : 24 Vert. NBG.).</seg></s> <pb n="534" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="365.18"><seg n="365.18.1">Wanneer wij nu verder vragen wat uit deze omvatting door de Heilige Geest volgt voor de verhouding van de herschepping tot de schepping en de verlossing,</seg> <seg n="365.18.2">dan geeft Jezus daarop zelf het antwoord.</seg></s> <s n="365.19"><seg n="365.19.1">Hij zal het uit het mijne nemen en zal het u verkondigen (Joh. 16 : 14).</seg></s> <s n="365.20"><seg n="365.20.1">Daarbij,</seg> <seg n="365.20.2">bij dat <hi rend="italic">mijne,</hi></seg> <seg n="365.20.3">hoort ook Israël en de wereld,</seg> <seg n="365.20.4">die Johannes 'het zijne' noemt (Joh. 1 : 11).</seg></s> <s n="365.21"><seg n="365.21.1">Niets kan gelaten worden zoals het is.</seg></s> <s n="365.22"><seg n="365.22.1">Alles moet met Christus gerechtvaardigd worden in de geest.</seg></s> <s n="365.23"><seg n="365.23.1">Van alle dingen moet de gerechtigheid overvloediger worden dan zij was.</seg></s> <s n="365.24"><seg n="365.24.1">Maw. het Koninkrijk der hemelen moet komen en dat kan niet anders zijn dan een zo overvloedige gerechtigheid Gods over alle dingen,</seg> <seg n="365.24.2">dat het een uitstorting moet heten.</seg></s> <s n="365.25"><seg n="365.25.1">De Heilige Geest wordt <hi rend="italic">uitgestort.</hi></seg></s> <s n="365.26"><seg n="365.26.1">En dit is de hele vorm des Geestes en der prediking,</seg> <seg n="365.26.2">dat zij uitgestort worden als een overvloed Gods.</seg></s> <s n="365.27"><seg n="365.27.1">Alles krijgt een andere naam.</seg></s> <s n="365.28"><seg n="365.28.1">Adam heet nu voortaan Christus.</seg></s> <s n="365.29"><seg n="365.29.1">De zondaar heet een rechtvaardige.</seg></s> <s n="365.30"><seg n="365.30.1">De verloren zoon krijgt een ring aan de vinger.</seg></s> <s n="365.31"><seg n="365.31.1">Het verloren schaap wordt gevonden.</seg></s> <s n="365.32"><seg n="365.32.1">Die veel vergeven is,</seg> <seg n="365.32.2">heeft veel lief.</seg></s> <s n="365.33"><seg n="365.33.1">De tollenaar wordt een apostel.</seg></s> <s n="365.34"><seg n="365.34.1">Die zeven duivelen had zal met Jezus in het Evangelie gepredikt worden.</seg></s> <s n="365.35"><seg n="365.35.1">Een moordenaar is de eerste,</seg> <seg n="365.35.2">die met Jezus het paradijs binnengaat.</seg></s> <s n="365.36"><seg n="365.36.1">De armen,</seg> <seg n="365.36.2">de treurigen,</seg> <seg n="365.36.3">de hongerigen en dorstigen worden zalig gesproken en het Koninkrijk der hemelen wordt hun beloofd.</seg></s></p>
<p><s n="366.1"><seg n="366.1.1">Dit mag met recht een uitstorting genoemd worden.</seg></s> <s n="366.2"><seg n="366.2.1">Dit is de vrucht van de vleeswording;</seg> <seg n="366.2.2">daarvan dat Jezus zonde voor ons gemaakt is.</seg></s> <s n="366.3"><seg n="366.3.1">De Heilige Geest kan het uit het zijne nemen.</seg></s> <s n="366.4"><seg n="366.4.1">Maar Hij is zelf ook God;</seg> <seg n="366.4.2">dezelfde God met de Vader en de Zoon.</seg></s> <s n="366.5"><seg n="366.5.1">En deze overvloed;</seg> <seg n="366.5.2">deze omvatting aller dingen,</seg> <seg n="366.5.3">waarmee God in het zijne grijpt;</seg> <seg n="366.5.4">deze uitstorting des Geestes en der gaven;</seg> <seg n="366.5.5">dit noemen met nieuwe namen;</seg> <seg n="366.5.6">en dit met Christus overzetten uit een staat van vernedering in die der verhoging</seg> <seg n="366.5.7">- dit alles is het werk en het wezen van God de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="367.1"><seg n="367.1.1">Daarom dient ons belijden er voor te waken dat wij de Heilige Geest niet als een zaak beschouwen,</seg> <seg n="367.1.2">een gave enkel van God.</seg></s> <s n="367.2"><seg n="367.2.1">Wel wordt in de bijbel de Geest een gave genoemd (Hand. 2 : 38),</seg> <seg n="367.2.2">maar er wordt ook gezegd dat God zijn Zoon gegeven heeft (Joh. 3 : 16).</seg></s> <s n="367.3"><seg n="367.3.1">Wij ontmoeten God in de Heilige Geest,</seg> <seg n="367.3.2">zoals wij Hem in Jezus Christus ontmoeten,</seg> <seg n="367.3.3">door een nieuwe bemiddeling.</seg></s> <s n="367.4"><seg n="367.4.1">Wel mag deze verdere bemiddeling niet onafhankelijk worden gedacht en beleden van de Middelaar Jezus Christus.</seg></s> <s n="367.5"><seg n="367.5.1">Maar zij is evengoed een toekering van God zelf.</seg></s> <s n="367.6"><seg n="367.6.1">Niet enkel een gave of kracht die van Jezus Christus uitgaat.</seg></s></p>
<p><s n="368.1"><seg n="368.1.1">Zo leert ons de Schrift,</seg> <seg n="368.1.2">dat de genade van onze Here Jezus Christus geen kracht is,</seg> <seg n="368.1.3">die ons wordt ingegoten,</seg> <seg n="368.1.4">waarbij de Heilige Geest geheel in de schaduw der genade komt te staan.</seg></s> <s n="368.2"><seg n="368.2.1">Genade is dan iets goddelijks en niet meer een eigen oordeel Gods.</seg></s> <s n="368.3"><seg n="368.3.1">- De genade wordt ons gepredikt.</seg></s> <s n="368.4"><seg n="368.4.1">De wereld kan alleen gered worden,</seg> <seg n="368.4.2">wanneer zij door God genomen wordt voor wat zij niet is.</seg></s> <s n="368.5"><seg n="368.5.1">En deze oordelen Gods worden ons in de prediking aangezegd en <pb n="535" ed="VW"/>door de Heilige Geest aan de harten verzegeld.</seg></s> <s n="368.6"><seg n="368.6.1">Overal waar deze verzegeling plaats heeft gehad,</seg> <seg n="368.6.2">is een nieuw schepsel geboren.</seg></s> <s n="368.7"><seg n="368.7.1">En zo is het geen siernaam,</seg> <seg n="368.7.2">wanneer de Heilige Geest herschepper wordt genoemd.</seg></s> <s n="368.8"><seg n="368.8.1">Het is inderdaad scheppen.</seg></s> <s n="368.9"><seg n="368.9.1">Maar het ware wezen van alle scheppen,</seg> <seg n="368.9.2">scheiding maken,</seg> <seg n="368.9.3">wordt hier geheel zichtbaar.</seg></s> <s n="368.10"><seg n="368.10.1">Dan blijkt het dat het Koninkrijk der hemelen de ware schepping is.</seg></s> <s n="368.11"><seg n="368.11.1">Daarin staan de oordelen Gods op de voorgrond.</seg></s> <s n="368.12"><seg n="368.12.1">Iedere trap in de vernedering en verhoging van Christus is zulk een oordeel.</seg></s> <s n="368.13"><seg n="368.13.1">Bij de menswording komt Christus onder de wet opdat wij onder het Evangelie zouden komen.</seg></s> <s n="368.14"><seg n="368.14.1">Het kruis betekent dat Christus de straf draagt,</seg> <seg n="368.14.2">opdat wij zouden vrijgesproken worden.</seg></s> <s n="368.15"><seg n="368.15.1">De opstanding,</seg> <seg n="368.15.2">dat de gerechtigheid,</seg> <seg n="368.15.3">die Hij door zijn dood verworven had,</seg> <seg n="368.15.4">ons ten goede komt;</seg> <seg n="368.15.5">de hemelvaart,</seg> <seg n="368.15.6">dat Hij onze voorspraak wordt bij de Vader.</seg></s> <s n="368.16"><seg n="368.16.1">En zijn zitten ter rechterhand Gods staat reeds helemaal in het teken van het laatste oordeel,</seg> <seg n="368.16.2">de scheiding van de schapen en de bokken,</seg> <seg n="368.16.3">ter rechter- en ter linkerzijde.</seg></s></p>
<p><s n="369.1"><seg n="369.1.1">Dit alles doet ons zien dat de komst van het Koninkrijk der hemelen in een reeks oordelen bestaat.</seg></s> <s n="369.2"><seg n="369.2.1">En elk van die oordelen maakt vele eersten tot laatsten en vele laatsten tot eersten.</seg></s> <s n="369.3"><seg n="369.3.1">Niemand voldoet daar aan de wet Gods door zijn eigen gerechtigheid,</seg> <seg n="369.3.2">maar door de hem toegerekende.</seg></s> <s n="369.4"><seg n="369.4.1">In het Koninkrijk der hemelen is men niet zalig,</seg> <seg n="369.4.2">maar wordt men zalig gesproken.</seg></s> <s n="369.5"><seg n="369.5.1">De zaligheid bestaat in de zaligspreking.</seg></s> <s n="369.6"><seg n="369.6.1">Deze gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="369.6.2">deze vrije genade,</seg> <seg n="369.6.3">deze verkiezing zonder enige reden in iemand zelf dan zijn ellende,</seg> <seg n="369.6.4">roept een wereld uit het niet te voorschijn in veel strenger zin dan dit bij de schepping het geval kon zijn<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="369.7"><seg n="369.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Ieder</corr></choice> kind van God vindt hierin zijn vreugde en zijn kracht,</seg> <seg n="369.7.2">dat het door God gehouden wordt voor wat het niet is.</seg></s></p>
<p><s n="370.1"><seg n="370.1.1">In de Handelingen der Apostelen zien wij nu,</seg> <seg n="370.1.2">hoe God de Heilige Geest door de prediking van deze oordelen de wereld laat oproepen tot het Koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="370.2"><seg n="370.2.1">Dat de kerk gepredikt wordt kan men eigenlijk niet zeggen.</seg></s> <s n="370.3"><seg n="370.3.1">Zij ontstaat onder de prediking,</seg> <seg n="370.3.2">daar waar het Evangelie des Koninkrijks geloofd wordt.</seg></s> <s n="370.4"><seg n="370.4.1">Zij wordt ingericht en ontvangt ambten en gaven.</seg></s> <s n="370.5"><seg n="370.5.1">Maar men kan niet zeggen dat zij voorwerp der prediking is.</seg></s></p>
<p><s n="371.1"><seg n="371.1.1">Van de Heilige Geest belijden wij,</seg> <seg n="371.1.2">dat Hij bij ons zal blijven.</seg></s> <s n="371.2"><seg n="371.2.1">Een andere Trooster zal niet meer komen en de openbaring der verborgenheid zal niet worden voortgezet.</seg></s> <s n="371.3"><seg n="371.3.1">De kerk is geen voortzetting van deze openbaring,</seg> <seg n="371.3.2">geen voortzetting van de incarnatie.</seg></s> <s n="371.4"><seg n="371.4.1">In zoverre is het werk des Geestes rugwaarts gericht op dat van Jezus Christus.</seg></s> <s n="371.5"><seg n="371.5.1">Pinksteren betekent geen apotheose,</seg> <seg n="371.5.2">geen vergoddelijking van een groep uitverkorenen.</seg></s> <s n="371.6"><seg n="371.6.1">Ook al is Jezus verhoogd en is Hij de Heer,</seg> <seg n="371.6.2">dan heeft toch de uitstorting des Heiligen Geestes en de daardoor gewekte verkondiging ook evengoed betrekking op zijn vernedering.</seg></s> <s n="371.7"><seg n="371.7.1">De komst des Heiligen Geestes ligt niet zozeer in het verlengde van Jezus' verhoging en het ontstaan der kerk evenzo weer niet in het verlengde <pb n="536" ed="VW"/>van de uitstorting des Geestes.</seg></s> <s n="371.8"><seg n="371.8.1">Het is de fout van Rome,</seg> <seg n="371.8.2">dat het deze dingen op die wijze ziet.</seg></s></p>
<p><s n="372.1"><seg n="372.1.1">De verhouding is een geheel andere.</seg></s> <s n="372.2"><seg n="372.2.1">De Heilige Geest vat het komen van Christus als het ware van terzijde op. De prediking is even dicht bij Jezus' vernedering als bij zijn verhoging.</seg></s> <s n="372.3"><seg n="372.3.1">Zij ziet het,</seg> <seg n="372.3.2">zoals Paulus,</seg> <seg n="372.3.3">als uit twee momenten bestaande:</seg> <seg n="372.3.4">kruis en opstanding.</seg></s> <s n="372.4"><seg n="372.4.1">Ook deze beide momenten ziet de prediking niet in elkaars verlengde maar als deel en tegendeel,</seg> <seg n="372.4.2">pand en tegenpand,</seg> <seg n="372.4.3">vraag en antwoord,</seg> <seg n="372.4.4">zoals de Heilige Geest ook zelf het tegenpand genoemd wordt van het pand dat wij in de hemel hebben voor onze hemelse erfenis.</seg></s> <s n="372.5"><seg n="372.5.1">Daarom bestaat het Evangelie voor de kerk en de prediking niet in de vorm van een voortgaande geschiedenis,</seg> <seg n="372.5.2">die men in de eredienst zou moeten opvoeren,</seg> <seg n="372.5.3">om er iets aan te hebben en om zo door deelname aan die liturgische uitbeelding ook enigszins ten hemel te varen.</seg></s> <s n="372.6"><seg n="372.6.1">Zo doet het thans de Oosterse kerk.</seg></s> <s n="372.7"><seg n="372.7.1">De belijdenis des Heiligen Geestes is haar zwakke punt.</seg></s></p>
<p><s n="373.1"><seg n="373.1.1">De Heilige Geest breekt om zo te zeggen het werk van Jezus Christus in stukken,</seg> <seg n="373.1.2">zoals het avondmaalsbrood voor onze ogen verbroken wordt,</seg> <seg n="373.1.3">en Hij deelt die stukken uit,</seg> <seg n="373.1.4">opdat wij door die spijze gesterkt zouden worden.</seg></s> <s n="373.2"><seg n="373.2.1">Dat doet de Heid. Cat. ook met de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="373.2.2">en vraagt telkens wat het nut is van elk deel.</seg></s> <s n="373.3"><seg n="373.3.1">En dat gebeurt evengoed met de artikelen,</seg> <seg n="373.3.2">die Jezus' vernedering belijden,</seg> <seg n="373.3.3">als die welke zijn verhoging uitzeggen.</seg></s> <s n="373.4"><seg n="373.4.1">Ons geloof leeft evengoed bij het kruis als bij de opstanding.</seg></s> <s n="373.5"><seg n="373.5.1">Dit is de oordeelsvorm waaraan de werking van de Heilige Geest herkenbaar is en die in de hele bijbel zijn aanwezigheid verraadt.</seg></s> <s n="373.6"><seg n="373.6.1">Men herkent hem reeds in de boom der kennis des goeds en des kwaads uit het paradijsverhaal.</seg></s> <s n="373.7"><seg n="373.7.1">De hele bijbel kan,</seg> <seg n="373.7.2">van terzijde gezien,</seg> <seg n="373.7.3">worden benoemd als Wet en Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="374.1"><seg n="374.1.1">Bij Paulus kan men nu zien hoe het werk des Geestes er dan komt uit te zien.</seg></s> <s n="374.2"><seg n="374.2.1">Zijn brieven staan ook in de bijbel,</seg> <seg n="374.2.2">evengoed als de evangeliën.</seg></s> <s n="374.3"><seg n="374.3.1">Maar zij geven helemaal geen voortzetting van het Evangelie.</seg></s> <s n="374.4"><seg n="374.4.1">Zij stellen zich naast het Evangelie en lezen Gods oordelen er uit af.</seg></s> <s n="374.5"><seg n="374.5.1">"Wij dan,</seg> <seg n="374.5.2">gerechtvaardigd zijnde uit het geloof,</seg> <seg n="374.5.3">hebben vrede bij God door onze Here Jezus Christus" (Rom. 5: 1).</seg></s> <s n="374.6"><seg n="374.6.1">Dat is de bate,</seg> <seg n="374.6.2">die ook zondag 23 uit het geloof aan alle beloften van het Evangelie trekken zal.</seg></s> <s n="374.7"><seg n="374.7.1">- Soms ook beeldt de apostel alle trappen van vernedering en verhoging achter elkaar af (Fil. 2 : 4-1 1).</seg></s> <s n="374.8"><seg n="374.8.1">Maar niet om de gemeente op de top daarvan te zetten,</seg> <seg n="374.8.2">doch om haar te vermanen tot nederigheid.</seg></s> <s n="374.9"><seg n="374.9.1">De een moet de ander uitnemender achten dan zichzelf.</seg></s> <s n="374.10"><seg n="374.10.1">In Romeinen 7 en 8 stelt hij het geworden-zijn onder de wet en het gerechtvaardigd-zijn in de Geest,</seg> <seg n="374.10.2">tegen elkaar over.</seg></s> <s n="374.11"><seg n="374.11.1">Nu niet als een beschrijving van de openbaring van Gods gerechtigheid in Jezus Christus zelf,</seg> <seg n="374.11.2">maar als een karakteristiek van de macht van de goddelijke oordelen over hen,</seg> <seg n="374.11.3">die niet naar het vlees wandelen,</seg> <seg n="374.11.4">maar naar de Geest (Rom. <choice><sic>8 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">8 : 1</corr></choice>).</seg></s> <pb n="537" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="374.12"><seg n="374.12.1">Zo is dan het werk des Heiligen Geestes een openbaar werk.</seg></s> <s n="374.13"><seg n="374.13.1">Er is niets op de wereld,</seg> <seg n="374.13.2">dat meer publiek is dan de prediking van het Evangelie.</seg></s> <s n="374.14"><seg n="374.14.1">Op Pinksteren werd het Evangelie dadelijk in alle talen der wereld bekend gemaakt.</seg></s> <s n="374.15"><seg n="374.15.1">Het werk des Geestes is,</seg> <seg n="374.15.2">zo te zeggen,</seg> <seg n="374.15.3">een openbaar ambt in het koninkrijk Gods en zijn uitstorting iets dat op alle vlees plaats heeft.</seg></s> <s n="374.16"><seg n="374.16.1">Het is een rechtspraak,</seg> <seg n="374.16.2">die reeds vooruitgrijpt op het ogenblik,</seg> <seg n="374.16.3">dat elks oog Jezus Christus bij zijn wederkomst zal zien.</seg></s> <s n="374.17"><seg n="374.17.1">- Daarom is het niet volgens de Schrift wanneer wij alleen belijdenis zouden doen van de verborgen werkingen van de Heilige Geest,</seg> <seg n="374.17.2">alsof Hij toch alleen maar weer een kracht ware en geen God.</seg></s> <s n="374.18"><seg n="374.18.1">Wanneer wij het werk des Geestes beperken tot zulk een werking in het menselijk hart of zijn vermogens,</seg> <seg n="374.18.2">waar Hij dan de wedergeboorte tot stand brengt of het vermogen om te geloven inplant,</seg> <seg n="374.18.3">dan zijn wij toch eigenlijk weer op de weg van Rome geraakt,</seg> <seg n="374.18.4">dat aan de genade een verborgen zakelijkheid toekent,</seg> <seg n="374.18.5">maar daardoor dan ook de betekenis van de belijdenis des Heiligen Geest verkleint.</seg></s></p>
<p><s n="375.1"><seg n="375.1.1">Wanneer wij met de belijdenis van de Heilige Geest de kant van veronderstellingen opgaan,</seg> <seg n="375.1.2">dan komen wij bij de speculatie,</seg> <seg n="375.1.3">de filosofie,</seg> <seg n="375.1.4">het idealisme terecht.</seg></s> <s n="375.2"><seg n="375.2.1">Dat idealisme is juist een wijsbegeerte van de geest.</seg></s> <s n="375.3"><seg n="375.3.1">Geest is dan niet meer God,</seg> <seg n="375.3.2">maar een met de natuur in wisselwerking staand principe;</seg> <seg n="375.3.3">een hogere trap der natuur of een tegenspeler van de natuur.</seg></s> <s n="375.4"><seg n="375.4.1">- Op dezelfde weg geraken wij,</seg> <seg n="375.4.2">als wij niet zuiver speculatief,</seg> <seg n="375.4.3">maar psychologisch de aard en de weg des geloofs onderzoeken.</seg></s> <s n="375.5"><seg n="375.5.1">Wanneer men een psychologie des geloofs of des ongeloofs zoekt te geven,</seg> <seg n="375.5.2">die men beide niet zozeer als een gave of een oordeel,</seg> <seg n="375.5.3">als wel als een noodwendigheid wil laten zien,</seg> <seg n="375.5.4">zodra bepaalde psychologische factoren aanwezig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="376.1"><seg n="376.1.1">Daarom belijden wij dan dat de geest,</seg> <seg n="376.1.2">die het geloof in onze harten werkt,</seg> <seg n="376.1.3">de Heilige Geest is,</seg> <seg n="376.1.4">die eeuwig God is.</seg></s> <s n="376.2"><seg n="376.2.1">Dat dit geloof een gave is,</seg> <seg n="376.2.2">die in het openbaar geschonken wordt.</seg></s> <s n="376.3"><seg n="376.3.1">De Heilige Geest werkt het</seg> <seg n="376.3.2">- zegt zondag 7 door het Evangelie,</seg> <seg n="376.3.3">door de openbare prediking.</seg></s> <s n="376.4"><seg n="376.4.1">- Ook de andere gaven des Geestes hebben dat publieke.</seg></s> <s n="376.5"><seg n="376.5.1">De vreemde talen zijn een teken voor de ongelovigen;</seg> <seg n="376.5.2">de profetie evenzo voor de gelovigen (1 Kor. 14 : 22).</seg></s> <s n="376.6"><seg n="376.6.1">En zo staat het ook met de gaven der gezondmakingen en der regeringen (12 : 28).</seg></s> <s n="376.7"><seg n="376.7.1">In dat opzicht verschilt de economie des Geestes niet zoveel van die,</seg> <seg n="376.7.2">welke wij in de evangeliën aantreffen.</seg></s> <s n="376.8"><seg n="376.8.1">Men kan niet zeggen dat het Koninkrijk der hemelen op de Pinksterdag plotseling <hi rend="italic">schuilgaat</hi> in de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="377.1"><seg n="377.1.1">Daarom horen wij straks ook bij zondag 21,</seg> <seg n="377.1.2">dat de Zone Gods zich een gemeente vergadert door zijn Geest en Woord.</seg></s> <s n="377.2"><seg n="377.2.1">Deze twee moeten verbonden blijven.</seg></s> <s n="377.3"><seg n="377.3.1">Zonder het Woord zou de Geest een spooksel zijn en Hij heeft,</seg> <seg n="377.3.2">evenals Jezus bij zijn verschijningen (Luk. 24 :39;</seg> <seg n="377.3.3">Hand. 1),</seg> <seg n="377.3.4">lichamelijkheid.</seg></s> <s n="377.4"><seg n="377.4.1">Weliswaar van een hogere orde dan de onze,</seg> <seg n="377.4.2">maar nog veel meer overtuigend (1 Kor. 14 : 24, 25).</seg></s> <s n="377.5"><seg n="377.5.1">Waar de Heilige Geest werd uitgestort,</seg> <seg n="377.5.2">werden zielen toegebracht (Hand. 2 : 41).</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="16">
<head><pb n="538" ed="VW"/><s n="378.1"><seg n="378.1.1">Zondag 21</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="379.1"><seg n="379.1.1">Vraag 54:</seg> <seg n="379.1.2">Wat gelooft gij van de heilige algemene christelijke kerk?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer"><s n="380.1"><seg n="380.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="380.1.2">Dat de Zone Gods uit het ganse menselijk geslacht zich een gemeente,</seg> <seg n="380.1.3">tot het eeuwige leven uitverkoren,</seg> <seg n="380.1.4">door zijn Geest en Woord,</seg> <seg n="380.1.5">in eenheid des waren geloofs,</seg> <seg n="380.1.6">van den beginne der wereld tot aan het einde,</seg> <seg n="380.1.7">vergadert,</seg> <seg n="380.1.8">beschermt en onderhoudt;</seg> <seg n="380.1.9">en dat ik daarvan een levend lidmaat ben en eeuwig zal blijven.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="381.1"><seg n="381.1.1">Vraag 55:</seg> <seg n="381.1.2">Wat verstaat gij door de gemeenschap der heiligen?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="382.1"><seg n="382.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="382.1.2">Eerstelijk,</seg> <seg n="382.1.3">dat de gelovigen,</seg> <seg n="382.1.4">allen en een ieder,</seg> <seg n="382.1.5">als lidmaten aan de Here Christus en al zijn schatten en gaven gemeenschap hebben.</seg></s> <s n="382.2"><seg n="382.2.1">Ten andere,</seg> <seg n="382.2.2">dat elk zich moet schuldig weten,</seg> <seg n="382.2.3">zijne gaven ten nutte en ter zaligheid der andere lidmaten gewilliglijk en met vreugde aan te wenden.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="383.1"><seg n="383.1.1">Vraag 56:</seg> <seg n="383.1.2">Wat gelooft gij van de vergeving der zonden?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="384.1"><seg n="384.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="384.1.2">Dat God,</seg> <seg n="384.1.3">om des genoegdoens van Christus' wille,</seg> <seg n="384.1.4">al mijn zonden,</seg> <seg n="384.1.5">ook mijn zondige aard,</seg> <seg n="384.1.6">waarmede ik al mijn leven lang te strijden heb,</seg> <seg n="384.1.7">nimmermeer wil gedenken,</seg> <seg n="384.1.8">maar <choice><sic>rnij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mij</corr></choice> uit genade de gerechtigheid van Christus schenken,</seg> <seg n="384.1.9">opdat ik nimmermeer in het gericht Gods kome.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="385.1"><seg n="385.1.1">Wanneer hier gevraagd wordt naar de kerk,</seg> <seg n="385.1.2">dan is wel te bedenken,</seg> <seg n="385.1.3">dat het hier een geloofsartikel geldt.</seg></s> <s n="385.2"><seg n="385.2.1">Men heeft dat vaak duidelijk zoeken te maken door te onderscheiden tussen de zichtbare en de onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="385.3"><seg n="385.3.1">De onderscheiding is niet uitgevonden door de latere piëtisten om een 'inwendig christendom' te leren,</seg> <seg n="385.3.2">maar komt ook in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn voor.</seg></s> <s n="385.4"><seg n="385.4.1">Deze laatste onderscheidt tussen de kerk,</seg> <seg n="385.4.2">die in de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> beleden wordt,</seg> <seg n="385.4.3">en waar,</seg> <seg n="385.4.4">behalve aan 'de zichtbare kerk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f33" rend="superscript">g</ref> ook gedacht wordt aan alle uitverkorenen,</seg> <seg n="385.4.5">met inbegrip dergenen die reeds ontslapen zijn.</seg></s> <s n="385.5"><seg n="385.5.1">Bij de zichtbare denkt Calvijn aan de ambten en de sacramenten.</seg></s> <s n="385.6"><seg n="385.6.1">Voordat hij daarover gaat handelen,</seg> <seg n="385.6.2">waaraan het vierde boek van zijn <hi rend="italic">Christelijke Onderwijzing</hi> is gewijd,</seg> <seg n="385.6.3">doet hij in een korte lofprijzing belijdenis van de kerk,</seg> <seg n="385.6.4">in wier schoot God zijn kinderen wil vergaderen.</seg></s> <s n="385.7"><seg n="385.7.1">De kerk waaraan men gelooft,</seg> <seg n="385.7.2">omdat men ze niet ziet,</seg> <seg n="385.7.3">omdat er</seg> <seg n="385.7.4">- zo schrijft de reformator</seg> <seg n="385.7.5">- vaak geen verschil kan worden opgemerkt tussen de kinderen Gods en de wereld,</seg> <seg n="385.7.6">tussen zijn eigen kudde en de wilde dieren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="385.8"><seg n="385.8.1">Deze woorden uit de tijd der Kerkhervorming zijn nog scherper dan die van Augustinus,</seg> <seg n="385.8.2">als hij schrijft <pb n="539" ed="VW"/>dat er soms schapen buiten en wolven binnen de kerk zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="385.9"><seg n="385.9.1">- Deze onzichtbare kerk noemt Calvijn moeder.</seg></s> <s n="385.10"><seg n="385.10.1">En hij acht het tegen het goddelijk recht om deze onzichtbare kerk te scheiden van de zichtbare,</seg> <seg n="385.10.2">opdat degenen die God Vader noemen,</seg> <seg n="385.10.3">ook de kerk voor moeder mogen hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="386.1"><seg n="386.1.1">Deze uiteenzetting laat ons zien,</seg> <seg n="386.1.2">dat er bij de Reformatie ten opzichte van de kerk,</seg> <seg n="386.1.3">die men gelooft en belijdt,</seg> <seg n="386.1.4">een grote mate van soberheid in de uitspraken geoefend werd.</seg></s> <s n="386.2"><seg n="386.2.1">Ook dat stond wel in verband met het feit,</seg> <seg n="386.2.2">dat in de roomse onderwijzing der middeleeuwen eigenlijk geen afzonderlijk leerstuk van de kerk aanwezig was.</seg></s> <s n="386.3"><seg n="386.3.1">Wel was er een uitvoerige leer over de sacramentenen de ambten.</seg></s> <s n="386.4"><seg n="386.4.1">Maar de kerk zelve als moeder,</seg> <seg n="386.4.2">met haar wezen en kenmerken,</seg> <seg n="386.4.3">bleef meestal een latente vooronderstelling.</seg></s> <s n="386.5"><seg n="386.5.1">- Het ging er enigszins mee als met de belijdenis van de Heilige Geest,</seg> <seg n="386.5.2">die verkommerde onder de brede ontwikkeling van de leer der sacramentele genade.</seg></s> <s n="386.6"><seg n="386.6.1">- En zoals de hervormers toen al hun krachten besteedden aan de bestrijding van de mechanisering van de genade en niet dadelijk konden toekomen aan de consequenties,</seg> <seg n="386.6.2">die dit meebracht,</seg> <seg n="386.6.3">nl. de noodzakelijkheid om de belijdenis van de Heilige Geest klaarder en breder uit te spreken,</seg> <seg n="386.6.4">zo ging het nu ook bij de belijdenis der kerk.</seg></s> <s n="386.7"><seg n="386.7.1">Men had handen vol aan de hervorming van de kerkregering en aan een nieuwe belijdenis omtrent de sacramenten.</seg></s> <s n="386.8"><seg n="386.8.1">Maar de uitspraken over het wezen en de kenmerken der ware kerk bleven zeer bescheiden en in vele opzichten niet afdoende en voor de praktijk der godzaligheid tot op zekere hoogte onzeker.</seg></s></p>
<p><s n="387.1"><seg n="387.1.1">Zo kwam het,</seg> <seg n="387.1.2">dat hier later veel in te halen viel,</seg> <seg n="387.1.3">evenals bij de belijdenis van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="387.2"><seg n="387.2.1">Er is op dit gebied reeds veel gedaan,</seg> <seg n="387.2.2">maar de achterstand lijkt mij nog op verre na niet ingehaald.</seg></s> <s n="387.3"><seg n="387.3.1">Er liggen nog vele onbetaalde rekeningen,</seg> <seg n="387.3.2">die,</seg> <seg n="387.3.3">vooral op het gereformeerde kerkelijk erf,</seg> <seg n="387.3.4">de sekten aan de kerk hebben aangeboden.</seg></s> <s n="387.4"><seg n="387.4.1">Het werk van de Heilige Geest en de bewerktuiging der kerk,</seg> <seg n="387.4.2">zoals die beide in de bijbel,</seg> <seg n="387.4.3">in de Handelingen der Apostelen en in de brieven,</seg> <seg n="387.4.4">ons zijn getekend,</seg> <seg n="387.4.5">tonen ons een akker des geloofs,</seg> <seg n="387.4.6">der hoop en der liefde,</seg> <seg n="387.4.7">die nog goeddeels braak ligt.</seg></s></p>
<p><s n="388.1"><seg n="388.1.1">De gevolgen daarvan liggen onder ons aan de dag.</seg></s> <s n="388.2"><seg n="388.2.1">De Reformatie is geschrokken toen de dopersen met de belijdenis van de Heilige Geest en van het Koninkrijk der hemelen een proef gingen nemen.</seg></s> <s n="388.3"><seg n="388.3.1">De dronkenheid en uitzinnigheid,</seg> <seg n="388.3.2">waarmee dit geschiedde,</seg> <seg n="388.3.3">hebben haar tot een nuchterheid gebracht,</seg> <seg n="388.3.4">die meer een tijdelijk politiek bestand dan de komst van Gods koninkrijk heeft gediend.</seg></s> <s n="388.4"><seg n="388.4.1">De leer der predestinatie en der publieke gerechtigheid,</seg> <seg n="388.4.2">die de pijlers zijn van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="388.4.3">werd in grote kringen in ongunstige zin <hi rend="italic">verkerkelijkt,</hi></seg> <seg n="388.4.4">zodat de ware kerk haar aangezicht verloor en de predestinatie enerzijds en de gerechtigheid anderzijds,</seg> <seg n="388.4.5">buiten Christus en het drievoudig ambt om,</seg> <seg n="388.4.6">en buiten de christelijke <pb n="540" ed="VW"/>ambten en bedieningen om,</seg> <seg n="388.4.7">zonder contact met de akker der wereld,</seg> <seg n="388.4.8">als droombeelden werden nagejaagd.</seg></s></p>
<p><s n="389.1"><seg n="389.1.1">Welke resultaten deze kerkelijke terughouding in het land van Luther heeft gehad,</seg> <seg n="389.1.2">is maar al te bekend.</seg></s> <s n="389.2"><seg n="389.2.1">Op het gereformeerde erf heeft het koninkrijk Gods nooit opgehouden te lokken.</seg></s> <s n="389.3"><seg n="389.3.1">De doperse inslag bleef hier altijd merkbaar.</seg></s> <s n="389.4"><seg n="389.4.1">Vergelijkenderwijs was hier een bereidheid tot aanpassing aan de toekomst,</seg> <seg n="389.4.2">die de revolutie uitschakelde.</seg></s> <s n="389.5"><seg n="389.5.1">Dit is in Angelsaksische landen niet geheel te verklaren uit een werelds utilisme,</seg> <seg n="389.5.2">maar heeft een diepere,</seg> <seg n="389.5.3">geestelijke grond.</seg></s> <s n="389.6"><seg n="389.6.1">Daar staat echter tegenover dat het koninkrijk Gods ook dikwijls tot een Angelsaksische 'slogan' geworden is,</seg> <seg n="389.6.2">waarmee de diepten Gods worden omzeild.</seg></s></p>
<p><s n="390.1"><seg n="390.1.1">Deze dingen moeten ons brengen tot een nieuw luisteren naar de Schrift,</seg> <seg n="390.1.2">wanneer wij de heilige,</seg> <seg n="390.1.3">algemene,</seg> <seg n="390.1.4">christelijke kerk belijden.</seg></s> <s n="390.2"><seg n="390.2.1">In de Handelingen der Apostelen is de kerk niet zo los van het koninkrijk,</seg> <seg n="390.2.2">als wij dat in onze dogmatieken vaak voorstellen.</seg></s> <s n="390.3"><seg n="390.3.1">Het tweede boek van Lukas geldt ook voor ons geloof en dat is hetzelfde als het geloof aan het Evangelie.</seg></s> <s n="390.4"><seg n="390.4.1">Wat daar geopenbaard wordt van het werk des Heiligen Geestes is geen verlengstuk,</seg> <seg n="390.4.2">dat Paulus aan het Evangelie maakt,</seg> <seg n="390.4.3">omdat het Koninkrijk der hemelen Jezus bij de handen afgebroken is en dat nu kerk heet,</seg> <seg n="390.4.4">omdat het de naam van koninkrijk niet meer verdient.</seg></s> <s n="390.5"><seg n="390.5.1">Neen,</seg> <seg n="390.5.2">het is nieuw werk van God de Heilige Geest,</seg> <seg n="390.5.3">waarin alle vorige werken Gods zijn opgenomen en waardoor alle dingen opnieuw geschapen worden.</seg></s> <s n="390.6"><seg n="390.6.1">Alles wordt daar overstraald dooi de glans van de verhoogde Heer.</seg></s> <s n="390.7"><seg n="390.7.1">Door het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid des Vaders.</seg></s> <s n="390.8"><seg n="390.8.1">Het was eigenlijk al begonnen in het Evangelie;</seg> <seg n="390.8.2">bij Zacheüs;</seg> <seg n="390.8.3">bij de vrouw met de albasten fles vol kostelijke nardus;</seg> <seg n="390.8.4">bij de moordenaar aan het kruis,</seg> <seg n="390.8.5">die men de eerste martelaar kan noemen,</seg> <seg n="390.8.6">een getuige van Jezus Christus,</seg> <seg n="390.8.7">een vroege Paulus.</seg></s> <s n="390.9"><seg n="390.9.1">Maar nu wordt het uitgestort over alle vlees en gepredikt aan alle creaturen.</seg></s> <s n="390.10"><seg n="390.10.1">- Vergelijk de discipelen in de evangeliën met de apostelen na Pinksteren.</seg></s> <s n="390.11"><seg n="390.11.1">Deze aarzelende,</seg> <seg n="390.11.2">alles misverstaande jongeren met de voortvarende,</seg> <seg n="390.11.3">in de Schriften ingeleide getuigen van na de uitstorting des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="390.12"><seg n="390.12.1">Denk aan Stefanus,</seg> <seg n="390.12.2">die Jezus ziet aan de rechterhand Gods en aan Paulus,</seg> <seg n="390.12.3">die zijn glorie ziet en zijn stem hoort.</seg></s> <s n="390.13"><seg n="390.13.1">Let er op hoe deze apostel de stroom der gaven,</seg> <seg n="390.13.2">die over de gemeente wordt uitgestort,</seg> <seg n="390.13.3">moet afdammen,</seg> <seg n="390.13.4">om hem te laten vloeien in de bedding der liefde,</seg> <seg n="390.13.5">die hij bezingt in 1 Kor. 13.</seg></s></p>
<p><s n="391.1"><seg n="391.1.1">Dit alles is ook 'de fide',</seg> <seg n="391.1.2">het is geloofszaak,</seg> <seg n="391.1.3">een artikel in het Credo.</seg></s> <s n="391.2"><seg n="391.2.1">Niet alleen naar zijn onzichtbare zijde,</seg> <seg n="391.2.2">maar ook naar zijn verschijning.</seg></s> <s n="391.3"><seg n="391.3.1">Het is geen voortzetting van de incarnatie,</seg> <seg n="391.3.2">zoals Rome meent.</seg></s> <s n="391.4"><seg n="391.4.1">Zelfs geen overname van Christus' ambten,</seg> <seg n="391.4.2">geen successie van zijn middelaarschap.</seg></s> <s n="391.5"><seg n="391.5.1">De verhoogde Heer blijft het hoofd zijner Kerk en de Zone Gods vergadert zich een gemeente uit het ganse menselijke geslacht door zijn Geest en Woord,</seg> <seg n="391.5.2">in <pb n="541" ed="VW"/>enigheid des waren geloofs en Hij onderhoudt en beschermt haar.</seg></s> <s n="391.6"><seg n="391.6.1">Men mag niet zeggen dat dit een zaak is van groei,</seg> <seg n="391.6.2">zoals Newman heeft geleerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="391.7"><seg n="391.7.1">Deze biologische,</seg> <seg n="391.7.2">negentiende-eeuwse gedachte is aan de bijbel vreemd.</seg></s> <s n="391.8"><seg n="391.8.1">Het Woord Gods wies (Hand. 6 : 7),</seg> <seg n="391.8.2">maar de gemeente blijft staan in het teken der herschepping.</seg></s> <s n="391.9"><seg n="391.9.1">Zij hangt aan de verkiezing en de krachten,</seg> <seg n="391.9.2">die zij ontvangt,</seg> <seg n="391.9.3">komen naar haar toe uit de toekomst,</seg> <seg n="391.9.4">de wederkomst van Christus,</seg> <seg n="391.9.5">en niet uit de wortel ener eigene,</seg> <seg n="391.9.6">hogere natuur.</seg></s> <s n="391.10"><seg n="391.10.1">Zij leeft van de gaven,</seg> <seg n="391.10.2">die zij van de Heilige Geest ontvangt.</seg></s> <s n="391.11"><seg n="391.11.1">En wanneer deze bron opdroogt is het met haar gedaan.</seg></s> <s n="391.12"><seg n="391.12.1">Een rooms kerkhistoricus heeft de opmerking gemaakt,</seg> <seg n="391.12.2">dat de kerk reeds spoedig verneveld zou zijn,</seg> <seg n="391.12.3">als zij naast de gaven ook niet de ambten had gehad,</seg> <seg n="391.12.4">die haar in stand hielden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="391.13"><seg n="391.13.1">Deze opmerking is misschien juist,</seg> <seg n="391.13.2">maar zij is niet 'de fide'.</seg></s> <s n="391.14"><seg n="391.14.1">Ook een geraamte blijft in stand,</seg> <seg n="391.14.2">lang nadat het leven gevloden is.</seg></s></p>
<p><s n="392.1"><seg n="392.1.1">De verhouding van het koninkrijk Gods en de kerk-in-de-bijbel en daarom van de kerk als geloofsartikel,</seg> <seg n="392.1.2">is dus niet zo eenvoudig.</seg></s> <s n="392.2"><seg n="392.2.1">Zij is eenvoudig voor het geloof,</seg> <seg n="392.2.2">maar reeds de belijdenis heeft er moeite mee.</seg></s> <s n="392.3"><seg n="392.3.1">Zij is eenvoudiger voor de liturgie dan voor de catechismus;</seg> <seg n="392.3.2">eenvoudiger voor de catechismus dan voor de dogmatiek.</seg></s> <s n="392.4"><seg n="392.4.1">In de liturgie kunnen wij zingen:</seg></s></p>
<lg><l n="393.1"><seg n="393.1.1">"U looft d'Apostelschaar in heerlijkheid,</seg> <seg n="393.1.2">o Heer!</seg></l><l n="393.2"><seg n="393.2.1">Profeten,</seg> <seg n="393.2.2">martelaars vermelden daar uw eer,</seg></l><l n="393.3"><seg n="393.3.1">Door heel uw kerk wordt steeds,</seg> <seg n="393.3.2">daar boven,</seg> <seg n="393.3.3">hier beneden,</seg></l><l n="393.4"><seg n="393.4.1">In strijd en zegepraal,</seg> <seg n="393.4.2">uw grote naam beleden;</seg></l><l n="393.5"><seg n="393.5.1">Zij looft,</seg> <seg n="393.5.2">o Vader! U,</seg> <seg n="393.5.3">oneindig in vermogen,</seg></l><l n="393.6"><seg n="393.6.1">Onpeilbaar in verstand,</seg> <seg n="393.6.2">onmeetbaar in meedogen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f37" rend="superscript">k</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="394.1"><seg n="394.1.1">Deze staat Gods,</seg> <seg n="394.1.2">zoals Augustinus hem noemt,</seg> <seg n="394.1.3">is van de Handelingen der Apostelen uit bezongen.</seg></s> <s n="394.2"><seg n="394.2.1">Men kan hem van het koninkrijk Gods niet scheiden.</seg></s> <s n="394.3"><seg n="394.3.1">Er is sprake van strijd en zegepraal;</seg> <seg n="394.3.2">van boven en beneden.</seg></s> <s n="394.4"><seg n="394.4.1">Het is het komende rijk,</seg> <seg n="394.4.2">een nieuwe schepping.</seg></s> <s n="394.5"><seg n="394.5.1">En het is nabij gekomen.</seg></s> <s n="394.6"><seg n="394.6.1">Christus' wederkomst werd als aanstaande verwacht.</seg></s> <s n="394.7"><seg n="394.7.1">De gaven des Geestes,</seg> <seg n="394.7.2">die in 1 Kor. 12-14 voorkomen,</seg> <seg n="394.7.3">vormen een tegenpand tegenover de tegenwoordigheid van Christus in de evangeliën.</seg></s> <s n="394.8"><seg n="394.8.1">De kerk,</seg> <seg n="394.8.2">waarin zij niet meer voorkomen,</seg> <seg n="394.8.3">is niet zonder meer dezelfde.</seg></s> <s n="394.9"><seg n="394.9.1">De paus kan geen opvolger van Petrus zijn.</seg></s> <s n="394.10"><seg n="394.10.1">Dat is een anomalie.</seg></s> <s n="394.11"><seg n="394.11.1">Men kan aardse groei-vormen niet zo maar voor 'de fide' verklaren.</seg></s> <s n="394.12"><seg n="394.12.1">De kerk des bijbels,</seg> <seg n="394.12.2">die in de Apostolische geloofsbelijdenis beleden wordt en die een onderpand is van de komst van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="394.12.3">is alleen maar geloofszaak.</seg></s> <s n="394.13"><seg n="394.13.1">Zij heeft,</seg> <seg n="394.13.2">evenals alle geloofsartikelen,</seg> <seg n="394.13.3">gelding,</seg> <seg n="394.13.4">nut,</seg> <seg n="394.13.5">bate.</seg></s> <s n="394.14"><seg n="394.14.1">Maar deze gelding en dit nut zijn,</seg> <seg n="394.14.2">evenals bij alle andere artikelen,</seg> <seg n="394.14.3">niet regelrecht.</seg></s> <s n="394.15"><seg n="394.15.1">Christus is de Zoon van nature;</seg> <seg n="394.15.2">wij zijn aangenomen kinderen.</seg></s> <s n="394.16"><seg n="394.16.1">Zijn natuur wordt ons niet ingegoten.</seg></s> <pb n="542" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="394.17"><seg n="394.17.1">- Christus is voor ons gestorven;</seg> <seg n="394.17.2">en toch moeten wij ook nog sterven.</seg></s> <s n="394.18"><seg n="394.18.1">En zo staat het ook met de kerk als geloofsartikel,</seg> <seg n="394.18.2">als voorwerp onzer belijdenis.</seg></s> <s n="394.19"><seg n="394.19.1">Zij is een gave des Geestes,</seg> <seg n="394.19.2">een openbaring van het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="394.20"><seg n="394.20.1">Zij is allereerst geloofszaak.</seg></s> <s n="394.21"><seg n="394.21.1">Zij groeit niet in de historie naar ons toe en wij groeien niet naar haar toe.</seg></s> <s n="394.22"><seg n="394.22.1">Zij moet wassen en wij moeten minder worden.</seg></s> <s n="394.23"><seg n="394.23.1">Kerk in die zin kunnen wij slechts zijn volgens de wet des koninkrijks;</seg> <seg n="394.23.2">dwz. door de gerechtigheid Gods;</seg> <seg n="394.23.3">door de rechtvaardiging in de geest;</seg> <seg n="394.23.4">door de eeuwige,</seg> <seg n="394.23.5">vrije verkiezing,</seg> <seg n="394.23.6">die ons op het laatste ogenblik ook tot haar vergadert.</seg></s></p>
<p><s n="395.1"><seg n="395.1.1">Dit is ook wel,</seg> <seg n="395.1.2">na de redenen die wij boven hebben opgegeven,</seg> <seg n="395.1.3">de laatste reden die Calvijn zal hebben genoopt,</seg> <seg n="395.1.4">in het vierde boek van zijn Institutie de kerk van het Apostolicum met een enkele "eervolle <choice><sic>verrnelding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vermelding</corr></choice>",<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f38" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="395.1.5">zoals hij het noemt,</seg> <seg n="395.1.6">af te doen en dan verder over te gaan tot de orde van de dag,</seg> <seg n="395.1.7">de bespreking van wat hij de zichtbare kerk noemt en tot de kritiek op de gegroeide en misgroeide kerk op de zeven heuvelen.</seg></s> <s n="395.2"><seg n="395.2.1">- Calvijn is daarbij niet tot volle klaarheid gekomen ten opzichte van de regelen die bij de afleiding uit de kerk onzer belijdenis in acht genomen moeten worden.</seg></s> <s n="395.3"><seg n="395.3.1">Omtrent de gelding,</seg> <seg n="395.3.2">het nut,</seg> <seg n="395.3.3">de bate dier belijdenis is hij niet tot volle zekerheid gekomen.</seg></s> <s n="395.4"><seg n="395.4.1">Ook de Heidelberger vraagt hier niet:</seg> <seg n="395.4.2">Wat nut u de vergadering der kerk.</seg></s> <s n="395.5"><seg n="395.5.1">Alleen in zoverre als ook op dit artikel slaat de vraag uit zondag 23:</seg> <seg n="395.5.2">Wat baat het u nu,</seg> <seg n="395.5.3">dat gij dit alles gelooft?</seg> <seg n="395.5.4">- alleen in zoverre doet hij dat.</seg></s> <s n="395.6"><seg n="395.6.1">Maar dan geldt het de persoonlijke zaligheid en niet de openbare gerechtigheid en de uitverkiezing tot de ambten.</seg></s></p>
<p><s n="396.1"><seg n="396.1.1">Wanneer Calvijn dan toch tracht de gelding van dit artikel voor de ambten en de tucht te bepalen,</seg> <seg n="396.1.2">dan schemert daarbij toch telkens door,</seg> <seg n="396.1.3">dat ook hij ten opzichte! van de apostolische kerk afstand zoekt te bewaren.</seg></s> <s n="396.2"><seg n="396.2.1">De afleiding draagt zeer duidelijk de sporen van een zekere indirectheid,</seg> <seg n="396.2.2">ja onzekerheid en aarzeling.</seg></s> <s n="396.3"><seg n="396.3.1">Ook de wijze,</seg> <seg n="396.3.2">waarop hij de successie verwerpt en de dienaar des Woords "een mannetje uit het slik verrezen" noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="397.1"><seg n="397.1.1">Maar deze kerkrechtelijke vragen volgen wij hier niet verder.</seg></s> <s n="397.2"><seg n="397.2.1">Alleen wilde ik nog opmerken dat,</seg> <seg n="397.2.2">zoals de gemeente in de Handelingen als een onderpand van het Koninkrijk der hemelen aan het geloof geschonken is,</seg> <seg n="397.2.3">er in de geschiedenis der christelijke kerk weer van tijd tot tijd exemplaire verschijningen voorkomen,</seg> <seg n="397.2.4">tot welke wij weer geen regelrechte verhouding hebben en die wij niet gewoonweg kunnen navolgen.</seg></s> <s n="397.3"><seg n="397.3.1">Ik denk bijv. aan de theocratie te Genève in de dagen van Calvijn.</seg></s> <s n="397.4"><seg n="397.4.1">- Zij staan lang niet op één lijn met de eerste gemeente te Jeruzalem,</seg> <seg n="397.4.2">zij geven slechts een aanduiding van de wijze,</seg> <seg n="397.4.3">waarop de kerk in de historie 'nut' verkrijgt van haar geloof in de heilige,</seg> <pb n="543" ed="VW"/><seg n="397.4.4">algemene,</seg> <seg n="397.4.5">christelijke kerk,</seg> <seg n="397.4.6">die de Schrift ons heeft geopenbaard.</seg></s> <s n="397.5"><seg n="397.5.1">Daarbij is de eigenlijke successie en daarmee is tegelijk de gedachte aan groei uitgesloten en gebrandmerkt.</seg></s> <s n="397.6"><seg n="397.6.1">Het zijn spiegelingen,</seg> <seg n="397.6.2">tegenpanden van het grote tegenpand,</seg> <seg n="397.6.3">onderpanden van de Staat Gods,</seg> <seg n="397.6.4">het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="397.7"><seg n="397.7.1">Daartussen dringen de eeuwen zich dan in.</seg></s> <s n="397.8"><seg n="397.8.1">- Maar ook in die eeuwen is de Geest niet ledig.</seg></s> <s n="397.9"><seg n="397.9.1">Het heimwee naar het Koninkrijk kan niet helemaal insluimeren.</seg></s> <s n="397.10"><seg n="397.10.1">Het beeld nooit geheel verstarren.</seg></s> <s n="397.11"><seg n="397.11.1">De onrust van de eerste Pinksterdag blijft altijd woeien onder ieder bestand en nimmer kan vergeten worden,</seg> <seg n="397.11.2">dat zalig zijn gesproken degenen die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid.</seg></s> <s n="397.12"><seg n="397.12.1">Soms zijn het stillen in den lande,</seg> <seg n="397.12.2">die zich benaarstigen om hun roeping en verkiezing vast te maken (2 Petr. 1 : 10) of om huns zelfs zaligheid te werken met vreze en beven (Fil. 2 : 12).</seg></s> <s n="397.13"><seg n="397.13.1">Kwakers of andere denominaties,</seg> <seg n="397.13.2">die het koninkrijk niet kunnen vergeten en die het 'nut' van het geloof in de heilige,</seg> <seg n="397.13.3">algemene,</seg> <seg n="397.13.4">christelijke kerk zoeken uit te dragen in de geest en zo ook met hand en voet rechtvaardig te worden voor God.</seg></s></p>
<p><s n="398.1"><seg n="398.1.1">Na deze meer uitvoerige bespreking van vr. en antw. 54,</seg> <seg n="398.1.2">moet ik kort zijn over de overblijvende van deze zondag.</seg></s> <s n="398.2"><seg n="398.2.1">Dit kan te eerder omdat zij eigenlijk onderdelen zijn van de belijdenis van het vorige artikel.</seg></s> <s n="398.3"><seg n="398.3.1">Het artikel van de gemeenschap der heiligen komt pas vrij laat in het symbool voor,</seg> <seg n="398.3.2">nl. in een geschrift van een bisschop omstreeks 400.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="398.4"><seg n="398.4.1">Luther hield het in zijn <hi rend="italic">Grote catechismus</hi> voor een invoeging en wilde in plaats van gemeenschap,</seg> <seg n="398.4.2">ge<hi rend="italic">meente</hi> lezen,</seg> <seg n="398.4.3">zodat het enkel een herhaling van het vorige artikel zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="398.5"><seg n="398.5.1">Daarin had hij wel geen gelijk;</seg> <seg n="398.5.2">communio sanctorum moet wel met <hi rend="italic">gemeenschap</hi> der heiligen worden vertaald.</seg></s> <s n="398.6"><seg n="398.6.1">De moeilijkheid zit niet in het eerste,</seg> <seg n="398.6.2">maar in het laatste woord.</seg></s> <s n="398.7"><seg n="398.7.1">Het is nl. niet zeker of met 'heiligen' mensen of heilige dingen,</seg> <seg n="398.7.2">sacramenten zijn bedoeld.</seg></s> <s n="398.8"><seg n="398.8.1">Het spraakgebruik der oude Griekse kerken schijnt in die laatste richting te wijzen.</seg></s> <s n="398.9"><seg n="398.9.1">Calvijn vat het artikel zo op,</seg> <seg n="398.9.2">dat de heiligen,</seg> <seg n="398.9.3">dat zijn de gelovigen,</seg> <seg n="398.9.4">alle weldaden gemeen moeten hebben,</seg> <seg n="398.9.5">die God hun schenkt;</seg> <seg n="398.9.6">met behoud echter van de verscheidenheid.</seg></s> <s n="398.10"><seg n="398.10.1">Voorzichtig voegt hij er bij,</seg> <seg n="398.10.2">dat de politieke ordening niet mag worden ondermijnd,</seg> <seg n="398.10.3">waarbij het aan ieder vrijstaat,</seg> <seg n="398.10.4">zijn vermogen privaat te bezitten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="398.11"><seg n="398.11.1">Deze laatste woorden,</seg> <seg n="398.11.2">die trouwens steun vinden in wat Petrus zegt in Hand. 5 : 4,</seg> <seg n="398.11.3">hebben tot achtergrond de beweging der wederdopers,</seg> <seg n="398.11.4">die een verregaande goederengemeenschap nastreefden.</seg></s> <s n="398.12"><seg n="398.12.1">Wat Rome heden ten dage tegenover het communisme leert,</seg> <seg n="398.12.2">komt vrijwel met Calvijns nadrukkelijke afwijzing van een expansie der kerkelijke gemeenschap op politiek terrein overeen.</seg></s> <s n="398.13"><seg n="398.13.1">Maar in Calvijns dagen betekende dit een versterking van de grens tussen geloof en politiek,</seg> <seg n="398.13.2">kerk en staat,</seg> <seg n="398.13.3">vergeleken met de <pb n="544" ed="VW"/>oudere christenheid en ook met de middeleeuwen.</seg></s> <s n="398.14"><seg n="398.14.1">Deze terughouding tegenover het artikel van de gemeenschap der heiligen heeft voor de calvinistische wereld gevolgen gehad,</seg> <seg n="398.14.2">die haar een zekere hardheid heeft gegeven in het private recht en in het strafrecht,</seg> <seg n="398.14.3">die,</seg> <seg n="398.14.4">in verband met het opkomen der nationale staten,</seg> <seg n="398.14.5">die wereld vaak in sterke mate van de belijdenis van dit artikel hebben vervreemd.</seg></s> <s n="398.15"><seg n="398.15.1">De openbare gerechtigheid kwam dan in schrijnende tegenstelling met de gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen en met de kerk uit het Apostolicum.</seg></s> <s n="398.16"><seg n="398.16.1">Rome heeft enerzijds,</seg> <seg n="398.16.2">door zijn nauwere aansluiting aan de middeleeuwen,</seg> <seg n="398.16.3">een meer sociale ligging;</seg> <seg n="398.16.4">soms ook een zachtere houding in het strafrecht.</seg></s> <s n="398.17"><seg n="398.17.1">Anderzijds echter heeft het de greep naar het Koninkrijk der hemelen bij de Reformatie niet meegemaakt.</seg></s> <s n="398.18"><seg n="398.18.1">Het verlangen dat daaruit sprak,</seg> <seg n="398.18.2">en dat de hele middeleeuwen door nooit tot rust was gekomen,</seg> <seg n="398.18.3">is ook door de schrik der reformatoren,</seg> <seg n="398.18.4">waarop wij reeds eerder hebben gewezen,</seg> <seg n="398.18.5">niet tot staan gekomen.</seg></s> <s n="398.19"><seg n="398.19.1">De gerechtigheid,</seg> <seg n="398.19.2">die Jezus vraagt van degenen die in het koninkrijk Gods zullen ingaan,</seg> <seg n="398.19.3">moet overvloediger zijn dan die der Farizeeën en der Schriftgeleerden;</seg> <seg n="398.19.4">overvloediger,</seg> <seg n="398.19.5">zoveel te meer,</seg> <seg n="398.19.6">dan die der heidenen,</seg> <seg n="398.19.7">het natuurrecht.</seg></s> <s n="398.20"><seg n="398.20.1">Deze centrale waarheid uit het Evangelie,</seg> <seg n="398.20.2">die het thema vormt van Paulus' brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="398.20.3">is het uitgangspunt der Reformatie.</seg></s> <s n="398.21"><seg n="398.21.1">En hoe groot ook de ijver van Calvijn is geweest om,</seg> <seg n="398.21.2">tegenover de uitzwieringen van de wederdopers naar het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="398.21.3">een orde der kerk in de plaats te stellen en de <hi rend="italic">communio sanctorum</hi> dienovereenkomstig te beperken,</seg> <seg n="398.21.4">er blijft een principieel onderscheid op dit punt tussen Rome en de Reformatie.</seg></s> <s n="398.22"><seg n="398.22.1">Onze 'histoire contemporaine' is een bijzonder duidelijke illustratie daarvan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<p><s n="399.1"><seg n="399.1.1">Ons rest nog vr. 56:</seg> <seg n="399.1.2">Wat gelooft gij van de vergeving der zonden? en het antwoord,</seg> <seg n="399.1.3">dat de Heidelbergse catechismus daarop geeft.</seg></s> <s n="399.2"><seg n="399.2.1">Allereerst valt ons daarbij op,</seg> <seg n="399.2.2">dat ons leerboek bij de vergeving der zonden niet alleen denkt aan de dagelijkse zonden of de daadzonde,</seg> <seg n="399.2.3">maar ook aan onze zondige aard,</seg> <seg n="399.2.4">waarmee wij al ons leven lang te strijden hebben;</seg> <seg n="399.2.5">de erfzonde,</seg> <seg n="399.2.6">waarmee wij ter wereld komen.</seg></s> <s n="399.3"><seg n="399.3.1">En dan moet daarbij worden opgemerkt,</seg> <seg n="399.3.2">dat de vergeving der zonden,</seg> <seg n="399.3.3">zoals die hier voorkomt,</seg> <seg n="399.3.4">nu niet in verband gedacht moet worden met <hi rend="italic">de doop,</hi></seg> <seg n="399.3.5">maar met <hi rend="italic">de prediking</hi> en het lidmaatschap van de kerk.</seg></s> <s n="399.4"><seg n="399.4.1">Welnu,</seg> <seg n="399.4.2">deze vergeving der zonden door het woord der verkondiging van het Evangelie heeft volgens de Heid. Cat. ook betrekking op onze zondige aard,</seg> <seg n="399.4.3">de erfzonde,</seg> <seg n="399.4.4">die volgens Rome bij de doop reeds is vergeven.</seg></s> <s n="399.5"><seg n="399.5.1">Hier wordt echter geleerd,</seg> <seg n="399.5.2">dat ook deze zonde steeds weer moet vergeven worden en dat derhalve de doop ook in dit opzicht de verkondiging van het Evangelie niet overbodig maakt.</seg></s> <s n="399.6"><seg n="399.6.1">Dat verder de doop levenslang in levendige wisselwerking met het geloof blijft staan.</seg></s> <s n="399.7"><seg n="399.7.1">- Onze Nederlandse geloofsbelijdenis zegt er van:</seg> <seg n="399.7.2">zij (de erfzonde) is ook zelfs door de doop niet ganselijk teniet gedaan (art. 15).</seg></s> <s n="399.8"><seg n="399.8.1">- Deze diepe opvatting van de vergeving der zonden betekent <pb n="545" ed="VW"/>opnieuw een afwijzing van de directe gemeenschap met Christus door zijn naturen en een belijdenis van God de Heilige Geest,</seg> <seg n="399.8.2">wiens werk het is om ons,</seg> <seg n="399.8.3">door een waar geloof,</seg> <seg n="399.8.4">Christus en al zijn weldaden deelachtig te maken.</seg></s> <s n="399.9"><seg n="399.9.1">- Daardoor wordt ook de menswording van Christus ten nauwste met zijn lijden verbonden,</seg> <seg n="399.9.2">zodat ook sacrament en prediking niet gescheiden kunnen worden,</seg> <seg n="399.9.3">maar beide onder het hoofd:</seg> <seg n="399.9.4"><hi rend="italic">Woord</hi> kunnen worden samengevat.</seg></s> <s n="399.10"><seg n="399.10.1">Van de erfzonde worden wij niet op een andere wijze verlost dan van onze daadzonden.</seg></s> <s n="399.11"><seg n="399.11.1">Ook voor die eerste moest Christus lijden.</seg></s> <s n="399.12"><seg n="399.12.1">En ook hier worden wij bevestigd in onze belijdenis,</seg> <seg n="399.12.2">dat de menswording niet maar alleen betekent een tot mens gemaakt worden,</seg> <seg n="399.12.3">maar ook een 'tot zonde voor ons gemaakt' worden en een worden onder de wet.</seg></s> <s n="399.13"><seg n="399.13.1">- En tenslotte herinnert ons dit antwoord van de Heid. Cat. er aan,</seg> <seg n="399.13.2">dat een te eenzijdige prediking van de verbondsgenade,</seg> <seg n="399.13.3">die ons in de doop geschonken wordt,</seg> <seg n="399.13.4">kan leiden tot een verkleinen van het werk van de Heilige Geest en van de betekenis van het geloof.</seg></s> <s n="399.14"><seg n="399.14.1">Bekering en wedergeboorte moeten in de kerk haar volle maat behouden in verband met de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="400.1"><seg n="400.1.1">De vergeving der zonden is</seg> <seg n="400.1.2">- zo heeft Calvijn gezegd</seg> <seg n="400.1.3">- de deur der kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="400.2"><seg n="400.2.1">Waar twee of drie in Jezus' naam vergaderd zijn,</seg> <seg n="400.2.2">daar is Hij in het midden (Matth. 18 : 20).</seg></s> <s n="400.3"><seg n="400.3.1">Men kan ook zeggen:</seg> <seg n="400.3.2">waar twee of drie elkaar de zonden vergeven,</seg> <seg n="400.3.3">daar is Jezus in het midden;</seg> <seg n="400.3.4">daar is de kerk.</seg></s> <s n="400.4"><seg n="400.4.1">- Daarmee is dan duidelijk geworden,</seg> <seg n="400.4.2">op welke wijze Jezus in ons midden is.</seg></s> <s n="400.5"><seg n="400.5.1">Hij is aanwezig door zijn ambtelijk werk,</seg> <seg n="400.5.2">de zonden der wereld weg te nemen.</seg></s> <s n="400.6"><seg n="400.6.1">Wanneer de ring aan de vinger van een verloren zoon gestoken wordt,</seg> <seg n="400.6.2">dan behoeft Jezus niet,</seg> <seg n="400.6.3">als de oudste zoon in de gelijkenis,</seg> <seg n="400.6.4">gebeden te worden om bij het gezang en het gerei aanwezig te zijn,</seg> <seg n="400.6.5">Hij is er ambtshalve.</seg></s> <s n="400.7"><seg n="400.7.1">Zijn gerechtigheid is "het beste kleed" (Luk. 15 : 22),</seg> <seg n="400.7.2">waarin de verlorene wordt gehuld.</seg></s> <s n="400.8"><seg n="400.8.1">Niemand kan de gevondene nader zijn,</seg> <seg n="400.8.2">zelfs de Vader niet.</seg></s></p>
<p><s n="401.1"><seg n="401.1.1">Wanneer wij vragen,</seg> <seg n="401.1.2">waar hier in het derde stuk van de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="401.1.3">bij de belijdenis van de Heilige Geest,</seg> <seg n="401.1.4">het werk van Christus in het vlees,</seg> <seg n="401.1.5">in zijn vernedering,</seg> <seg n="401.1.6">is opgenomen,</seg> <seg n="401.1.7">dan moet het antwoord luiden,</seg> <seg n="401.1.8">dat dit gebeurt bij het artikel van de vergeving der zonde.</seg></s> <s n="401.2"><seg n="401.2.1">Hier staan wij in het middenpunt,</seg> <seg n="401.2.2">bij het kruis.</seg></s> <s n="401.3"><seg n="401.3.1">In het artikel van de Heilige Geest herhaalt zich het artikel van de Zoon.</seg></s> <s n="401.4"><seg n="401.4.1">De vergadering der uitverkorenen tot een gemeente doet ons denken aan de menswording toen de Heer zich begeven heeft om hen te zoeken (NGB.,</seg> <seg n="401.4.2">art. 17).</seg></s> <s n="401.5"><seg n="401.5.1">- De gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="401.5.2">met de "schatten en gaven" en het "ten nutte en ter zaligheid" "gewillig en met vreugde" aanwenden,</seg> <seg n="401.5.3">herinnert ons aan zijn heilandswerk in de evangeliën.</seg></s> <s n="401.6"><seg n="401.6.1">- Hier,</seg> <seg n="401.6.2">bij vr. 56,</seg> <seg n="401.6.3">staan wij bij de verwerving van zijn gerechtigheid door de dood.</seg></s> <s n="401.7"><seg n="401.7.1">Straks,</seg> <seg n="401.7.2">in zondag 22,</seg> <seg n="401.7.3">komt de opstanding en het zitten ter rechterhand Gods met de wederkomst als achtergrond van de beide laatste artikelen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="17">
<head><pb n="546" ed="VW"/><s n="402.1"><seg n="402.1.1">Zondag 22</seg></s></head>
<p rend="catechism-question"><s n="403.1"><seg n="403.1.1">Vraag 57:</seg> <seg n="403.1.2">Wat troost geeft u de opstanding des vleses?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="404.1"><seg n="404.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="404.1.2">Dat niet alleen mijn ziel na dit leven van stonde aan tot Christus,</seg> <seg n="404.1.3">haar Hoofd,</seg> <seg n="404.1.4">zal opgenomen worden,</seg> <seg n="404.1.5">maar dat ook dit mijn vlees,</seg> <seg n="404.1.6">door de kracht van Christus opgewekt zijnde,</seg> <seg n="404.1.7">wederom met mijn ziel verenigd en aan het heerlijk lichaam van Christus gelijkvormig zal worden.</seg></s></p>
<p rend="catechism-question after-blank"><s n="405.1"><seg n="405.1.1">Vraag 58:</seg> <seg n="405.1.2">Wat troost schept gij uit het artikel van het eeuwige leven?</seg></s></p>
<p rend="catechism-answer after-blank"><s n="406.1"><seg n="406.1.1">Antwoord:</seg> <seg n="406.1.2">Dat nademaal ik nu het beginsel der eeuwige vreugde in mijn hart gevoel,</seg> <seg n="406.1.3">ik na dit leven volkomen zaligheid bezitten zal,</seg> <seg n="406.1.4">die geen oog gezien,</seg> <seg n="406.1.5">geen oor gehoord heeft en in geens mensen hart opgeklommen is;</seg> <seg n="406.1.6">en dat,</seg> <seg n="406.1.7">om God daarin eeuwiglijk te prijzen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="407.1"><seg n="407.1.1">Nog eens,</seg> <seg n="407.1.2">en nu nog eens met bijzondere nadruk,</seg> <seg n="407.1.3">moet bij de bespreking van vr. 57 er aan herinnerd worden,</seg> <seg n="407.1.4">dat het in het Koninkrijk der hemelen niet gaat om spijs en drank,</seg> <seg n="407.1.5">vlees en bloed,</seg> <seg n="407.1.6">maar om de rechtvaardigheid,</seg> <seg n="407.1.7">vrede en blijdschap door de Heilige Geest (Rom. 14 : 17).</seg></s> <s n="407.2"><seg n="407.2.1">Daar gaat het om in de hele brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="407.2.2">die ten grondslag ligt aan de Heidelbergse catechismus.</seg></s> <s n="407.3"><seg n="407.3.1">Daar gaat het ook om in de <hi rend="italic">Apostolische geloofsbelijdenis,</hi></seg> <seg n="407.3.2"><hi rend="italic">niet</hi> minder dan in genoemde brief.</seg></s> <s n="407.4"><seg n="407.4.1">Immers zij doet,</seg> <seg n="407.4.2">vergelijkenderwijs,</seg> <seg n="407.4.3"><hi rend="italic">nog eens</hi> een greep naar dat Koninkrijk,</seg> <seg n="407.4.4">naar de evangeliën,</seg> <seg n="407.4.5">over Paulus <choice><sic>heen. als zij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">heen,</corr></choice></seg><choice><sic>heen. als zij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="407.4.6"><choice><sic>heen. als zij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">als zij</corr></choice> Christus' troonsbestijging in al haar trappen uitbeeldt.</seg></s></p>
<p><s n="408.1"><seg n="408.1.1">Daarom moet ook hier,</seg> <seg n="408.1.2">evenals bij Jezus' opstanding,</seg> <seg n="408.1.3">niet worden uitgegaan van de tegenstelling van lichaam en ziel,</seg> <seg n="408.1.4">in aansluiting aan de schepping,</seg> <seg n="408.1.5">maar van de correlatie van val en opstanding,</seg> <seg n="408.1.6">die in de hele herschepping regeert.</seg></s> <s n="408.2"><seg n="408.2.1">Daarbij staat weer de gerechtigheid van het koninkrijk Gods in het middelpunt,</seg> <seg n="408.2.2">de gerechtigheid,</seg> <seg n="408.2.3">die Christus door zijn dood verworven had en die de grond is van zijn opstanding en daarom ook van de onze.</seg></s></p>
<p><s n="409.1"><seg n="409.1.1">Daarmee wordt geen spiritualisme geleerd,</seg> <seg n="409.1.2">alsof de stof en het lichaam een boos of minderwaardig beginsel zouden vertegenwoordigen.</seg></s> <s n="409.2"><seg n="409.2.1">Deze opvatting wordt juist door de openbaring van het Koninkrijk der hemelen geoordeeld.</seg></s> <s n="409.3"><seg n="409.3.1">Immers,</seg> <seg n="409.3.2">in de evangeliën is minstens evenveel sprake van de noden des lichaams als van die der ziel.</seg></s> <s n="409.4"><seg n="409.4.1">En de lichamelijke opstanding van Christus is daar de kroon op het hele werk.</seg></s> <s n="409.5"><seg n="409.5.1">- Maar Jezus herinnert zelf aan de aard van zijn genezingen als Hij tot een geraakte zegt:</seg> <seg n="409.5.2">Uw zonden zijn u vergeven (Matth. 9 : 2) en tot een ander:</seg> <seg n="409.5.3">Zondig niet meer (Joh. 5 : 14).</seg></s> <s n="409.6"><seg n="409.6.1">Wie de dingen van het koninkrijk Gods wil beschouwen,</seg> <seg n="409.6.2">moet niet uitgaan van de onderscheidingen,</seg> <seg n="409.6.3">die bij de heidenen in gebruik zijn,</seg> <seg n="409.6.4">als zij de onsterfelijkheid<pb n="547" ed="VW"/> leren,</seg> <seg n="409.6.5">maar van die,</seg> <seg n="409.6.6">welke het Evangelie bewegen.</seg></s> <s n="409.7"><seg n="409.7.1">Tot degenen die bij de opstanding des vleses uit ons <hi rend="italic">Credo</hi> allereerst de wegen der ziel en des lichaams nagaan,</seg> <seg n="409.7.2">zou Jezus zeggen:</seg> <seg n="409.7.3">Al deze dingen zoeken de heidenen (Matth. 6 :32).</seg></s></p>
<p><s n="410.1"><seg n="410.1.1">Daarom moet ook bij dit stuk van ons geloof de verdieping doorgaan,</seg> <seg n="410.1.2">die Kohlbrugge heeft ingeluid bij de leer van Christus' menswording.</seg></s> <s n="410.2"><seg n="410.2.1">Als het daar niet gaat om het aannemen van lichaam en ziel in de eerste plaats,</seg> <seg n="410.2.2">maar om zonde en vloek,</seg> <seg n="410.2.3">dan moet deze lijn ook naar Christus' opstanding en naar onze zalige opstanding worden doorgetrokken.</seg></s> <s n="410.3"><seg n="410.3.1">Wat dat betekent zal men zich pas goed kunnen realiseren als men niet denkt aan brede en rustige <hi rend="italic">verhandelingen</hi> over het onderscheiden lot,</seg> <seg n="410.3.2">dat de ziel en het lichaam der gelovigen treft,</seg> <seg n="410.3.3">zoals Kuyper die geeft in zijn verklaring van de Heid. Cat.,</seg> <seg n="410.3.4">maar als men deze materie bespreekt <hi rend="italic">in de prediking,</hi></seg> <seg n="410.3.5">die schuldbelijdenis en geloof moet wekken.</seg></s> <s n="410.4"><seg n="410.4.1">En als men er aan denkt,</seg> <seg n="410.4.2">dat elk van de Twaalf artikelen een belijdenis is.</seg></s> <s n="410.5"><seg n="410.5.1">Ook mag men niet vergeten,</seg> <seg n="410.5.2">dat de Heid. Cat. in de volgende zondag zal vragen:</seg> <seg n="410.5.3">Maar wat baat het u nu,</seg> <seg n="410.5.4">dat gij dit alles gelooft?</seg></s> <s n="410.6"><seg n="410.6.1">En dan laat antwoorden:</seg> <seg n="410.6.2">Dat ik in Christus voor God rechtvaardig ben.</seg></s> <s n="410.7"><seg n="410.7.1">Er moet dus aan de opstanding des vleses een rechtvaardigende bate zijn,</seg> <seg n="410.7.2">waardoor onze zonden voor Gods aangezicht worden bedekt.</seg></s> <s n="410.8"><seg n="410.8.1">Onze opstanding geschiedt door dezelfde Geest,</seg> <seg n="410.8.2">die Christus uit de doden opgewekt heeft (Rom. 8 : 11).</seg></s> <s n="410.9"><seg n="410.9.1">En wanneer Christus daarbij gerechtvaardigd wordt in de geest,</seg> <seg n="410.9.2">dan geldt dat nu ook van onze opstanding.</seg></s> <s n="410.10"><seg n="410.10.1">Het eerste nut daarvan is het deelachtig <hi rend="italic">worden</hi> van de gerechtigheid,</seg> <seg n="410.10.2">zoals bij Christus' <choice><sic>ostanding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">opstanding</corr></choice> het eerste is,</seg> <seg n="410.10.3">dat Hij die kan deelachtig <hi rend="italic">maken.</hi></seg></s> <s n="410.11"><seg n="410.11.1">Daarna betekent zij de aanvang van een nieuw leven en tenslotte toont ons dit artikel het uitzicht op een nieuwe lichamelijkheid,</seg> <seg n="410.11.2">waarvan ook nu,</seg> <seg n="410.11.3">waar het niet meer alleen Jezus maar ook ons geldt,</seg> <seg n="410.11.4">toch ook van toepassing kan zijn:</seg> <seg n="410.11.5">Raak Mij niet aan! ook niet met uw gedachten.</seg></s> <s n="410.12"><seg n="410.12.1">Iedere poging daartoe stuit immers op zoveel raadselen,</seg> <seg n="410.12.2">zij levert dadelijk zovele paralogismen,</seg> <seg n="410.12.3">ongerijmdheden op,</seg> <seg n="410.12.4">ja,</seg> <seg n="410.12.5">kan zo gemakkelijk verlopen in profanatie van de verborgenheden van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="410.12.6">dat wij wel met zeer veel schroom ons mogen houden aan de enkele vingerwijzingen,</seg> <seg n="410.12.7">die de Schrift ons geeft en die meestal een negatief karakter dragen.</seg></s> <s n="410.13"><seg n="410.13.1">Ze zeggen ons vaker wat niet meer zal zijn (Luk. 20: 35;</seg> <seg n="410.13.2">Openb. 21 : 4),</seg> <seg n="410.13.3">dan wat wel zal zijn.</seg></s></p>
<p><s n="411.1"><seg n="411.1.1">De opstanding des vleses is dan in de eerste plaats zulk een rechtvaardiging in de geest van wat er geopenbaard werd in het vlees.</seg></s> <s n="411.2"><seg n="411.2.1">En dan moet,</seg> <seg n="411.2.2">in dit verband,</seg> <seg n="411.2.3"><hi rend="italic">vlees</hi> weer niet genomen worden als tegenstelling met <hi rend="italic">ziel,</hi></seg> <seg n="411.2.4">zoals in zondag 22 nog teveel geschiedt,</seg> <seg n="411.2.5">maar als beginsel der zonde,</seg> <seg n="411.2.6">als gevallene natuur.</seg></s> <s n="411.3"><seg n="411.3.1">Die in het vlees zijn,</seg> <seg n="411.3.2">kunnen Gode niet behagen (Rom. 8 : 8).</seg></s></p>
<p><s n="412.1"><seg n="412.1.1">Aan deze schande,</seg> <seg n="412.1.2">die Christus om onzentwille aan het kruis veracht heeft (Hebr. 12 :2),</seg> <seg n="412.1.3">zal dan eindelijk geheel een einde komen.</seg></s> <s n="412.2"><seg n="412.2.1">Ook wij zullen gerechtvaardigd worden in de geest.</seg></s> <s n="412.3"><seg n="412.3.1">Zonder de opstanding des vleses is dit <pb n="548" ed="VW"/>niet volledig mogelijk,</seg> <seg n="412.3.2">evenmin als het Evangelie compleet is zonder de opstanding van Christus.</seg></s> <s n="412.4"><seg n="412.4.1">- Wanneer Rome aan de gedoopte kinderen een volkomen rechtvaardigheid toeschrijft,</seg> <seg n="412.4.2">waarbij de erfzonde <hi rend="italic">ganselijk</hi> wordt te niet gedaan en die pas door de eerste daadzonde weer wordt gestoord,</seg> <seg n="412.4.3">dan ligt daarin een vooruitgrijpen op het werk des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="412.4.4">die onze sterfelijke lichamen zal levend maken.</seg></s> <s n="412.5"><seg n="412.5.1">Ook hier weer schakelt een valse opvatting der genade de Heilige Geest uit.</seg></s> <s n="412.6"><seg n="412.6.1">En daardoor ontstaat,</seg> <seg n="412.6.2">gelijk overal elders,</seg> <seg n="412.6.3">een onbijbels spiritualisme.</seg></s> <s n="412.7"><seg n="412.7.1">Alleen een oprecht geloof in de Heilige Geest kan ons daarvoor vrijwaren.</seg></s> <s n="412.8"><seg n="412.8.1">Er is een onderscheid tussen de Geest van Christus en de immanente,</seg> <seg n="412.8.2">in ons zelf wonende geestelijkheid,</seg> <seg n="412.8.3">dat bijzonder duidelijk uitkomt bij een ontmoeting die Paulus had met een waarzeggende geest te Filippi (Hand. 16).</seg></s> <s n="412.9"><seg n="412.9.1">De houding van de apostel is nuchter en reëel,</seg> <seg n="412.9.2">als men ze vergelijkt met de dronkenheid van de hem naroepende dienstmaagd.</seg></s> <s n="412.10"><seg n="412.10.1">Datzelfde geldt van het wezen en het werk des Heiligen Geestes tegenover ieder soort van spiritualisme en overgeestelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="413.1"><seg n="413.1.1">Daarom is het van grote betekenis om op te merken,</seg> <seg n="413.1.2">dat het gerechtvaardigd worden in de geest juist openbaar wordt in de opstanding des vleses;</seg> <seg n="413.1.3">vlees nu niet genomen in de zin van het gevallene,</seg> <seg n="413.1.4">maar het opgewekte.</seg></s> <s n="413.2"><seg n="413.2.1">Dat kan ons inderdaad nuchter en reëel doen blijven.</seg></s> <s n="413.3"><seg n="413.3.1">Het wordt zo krachtig tot uitdrukking gebracht in de eerste brief van Johannes:</seg> <seg n="413.3.2">Geliefden,</seg> <seg n="413.3.3">nu zijn wij kinderen Gods en het is nog niet geopenbaard,</seg> <seg n="413.3.4">wat wij zijn zullen;</seg> <seg n="413.3.5">maar wij weten,</seg> <seg n="413.3.6">dat als Hij zal geopenbaard zijn,</seg> <seg n="413.3.7">wij Hem zullen gelijk wezen;</seg> <seg n="413.3.8">want wij zullen Hem zien gelijk Hij is (3 : 2).</seg></s> <s n="413.4"><seg n="413.4.1">Het kindschap Gods wordt hier zonder enige beperking beleden.</seg></s> <s n="413.5"><seg n="413.5.1">En toch is ook deze apostel nuchter en reëel genoeg om te erkennen,</seg> <seg n="413.5.2">dat wij er nog niet zijn.</seg></s> <s n="413.6"><seg n="413.6.1">Wat wij zijn zullen,</seg> <seg n="413.6.2">verklaart hij niet te weten;</seg> <seg n="413.6.3">maar het zal gelijkenis dragen aan de opgestane Heer.</seg></s></p>
<p><s n="414.1"><seg n="414.1.1">De rechtvaardiging,</seg> <seg n="414.1.2">waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="414.1.3">zal ook weer de kenmerken dragen van het recht in het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="414.2"><seg n="414.2.1">Zij zal dat uiteindelijk en ten volle doen.</seg></s> <s n="414.3"><seg n="414.3.1">Zij zal geheel openbaar zijn.</seg></s> <s n="414.4"><seg n="414.4.1">- Jezus spreekt daarvan herhaaldelijk in de evangeliën,</seg> <seg n="414.4.2">als Hij vermaant te bedenken,</seg> <seg n="414.4.3">dat onze Vader,</seg> <seg n="414.4.4">die in de hemelen is,</seg> <seg n="414.4.5">in het verborgen ziet,</seg> <seg n="414.4.6">in het openbaar zal vergelden (Matth. 6 : 6, 18).</seg></s> <s n="414.5"><seg n="414.5.1">Dat is reeds begonnen bij Jezus 'opstanding;</seg> <seg n="414.5.2">het zal voltooid worden bij onze zalige opstanding.</seg></s> <s n="414.6"><seg n="414.6.1">Wat Jezus daarvan zegt in zijn redenen over het laatste oordeel (Matth. 25 : 31-46 en Mark. 13) doet ons zien,</seg> <seg n="414.6.2">dat deze openbaring ook voor degenen die aan zijn rechterhand zullen komen te staan,</seg> <seg n="414.6.3">een volkomen verrassing zal wezen en voor de anderen een onverwachte verschrikking.</seg></s></p>
<p><s n="415.1"><seg n="415.1.1">Deze openbare rechtvaardiging zal ook openbaar zijn in deze zin,</seg> <seg n="415.1.2">dat zij,</seg> <seg n="415.1.3">als in het koninkrijk Gods volgens de evangeliën,</seg> <seg n="415.1.4">zich niet bepaalt tot het <pb n="549" ed="VW"/>individuele heil.</seg></s> <s n="415.2"><seg n="415.2.1">De opstanding des vleses is een wederoprichting aller dingen (Hand. <choice><sic>3 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">3 : 21</corr></choice>).</seg></s> <s n="415.3"><seg n="415.3.1">Zij zal een rechtvaardiging zijn niet alleen van de begravene,</seg> <seg n="415.3.2">maar ook van de kreupele,</seg> <seg n="415.3.3">de geraakte,</seg> <seg n="415.3.4">de blinde,</seg> <seg n="415.3.5">de dove;</seg> <seg n="415.3.6">in het algemeen de lichamelijk misdeelde.</seg></s> <s n="415.4"><seg n="415.4.1">Hun zal recht geschieden.</seg></s> <s n="415.5"><seg n="415.5.1">Jezus zeide dat tot zijn discipelen,</seg> <seg n="415.5.2">toen zij Hem vroegen of een blindgeborene gezondigd had of zijn ouders.</seg></s> <s n="415.6"><seg n="415.6.1">De Heer antwoordde toen,</seg> <seg n="415.6.2">dat dit met een zonde niets te maken had,</seg> <seg n="415.6.3">maar dat de blindheid diende om de werken Gods in hem openbaar te doen worden.</seg></s> <s n="415.7"><seg n="415.7.1">De lichamelijke ellende kan en mag niet steeds tot een zonde worden teruggebracht.</seg></s> <s n="415.8"><seg n="415.8.1">Zij heeft haar eigen oorzaken en redenen,</seg> <seg n="415.8.2">waarbij het recht Gods betrokken is op een directe wijze.</seg></s> <s n="415.9"><seg n="415.9.1">Dat leert ons Jezus ook in de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus (Luk. 16),</seg> <seg n="415.9.2">als Hij Abraham laat zeggen,</seg> <seg n="415.9.3">dat Lazarus in de hemel vertroost wordt,</seg> <seg n="415.9.4">omdat hij tijdens zijn leven het kwade heeft ontvangen (vs. 25).</seg></s></p>
<p><s n="416.1"><seg n="416.1.1">Zo heeft de opstanding des vleses niet in de eerste plaats het nut,</seg> <seg n="416.1.2">een achterstand tegenover de ziel in te halen,</seg> <seg n="416.1.3">maar,</seg> <seg n="416.1.4">in overeenstemming met de betekenis van Jezus' opstanding,</seg> <seg n="416.1.5">is zij allereerst een openbare rechtshandeling Gods.</seg></s> <s n="416.2"><seg n="416.2.1">Velen,</seg> <seg n="416.2.2">die lichamelijk de laatsten waren,</seg> <seg n="416.2.3">zullen dan de eersten zijn.</seg></s> <s n="416.3"><seg n="416.3.1">Zij zullen weten wat hun misdeeldheid op aarde betekende.</seg></s> <s n="416.4"><seg n="416.4.1">Hun plaatsbekledend lijden,</seg> <seg n="416.4.2">het kruis dat zij gedragen hebben,</seg> <seg n="416.4.3">de schande die zij veracht hebben,</seg> <seg n="416.4.4">zal hun vreugde dragen.</seg></s> <s n="416.5"><seg n="416.5.1">Dan versterkt God de slappe handen en stelt de struikelende knieën vast (Jes. 35 : 3).</seg></s></p>
<p><s n="417.1"><seg n="417.1.1">Dit is de uiterste spits van de gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="417.1.2">die toch reeds in het Evangelie zo klaarlijk schijnt,</seg> <seg n="417.1.3">als Jezus als medicijnmeester het land doorgaat.</seg></s> <s n="417.2"><seg n="417.2.1">Het is een kant van het Evangelie die eigenlijk de eerste is geweest,</seg> <seg n="417.2.2">die er aan te zien was.</seg></s> <s n="417.3"><seg n="417.3.1">Het zal ook de laatste zijn.</seg></s> <s n="417.4"><seg n="417.4.1">- Maar dan krijgt in verband daarmee ook het andere brandpunt van het Evangelie nog een nieuw aanzien.</seg></s> <s n="417.5"><seg n="417.5.1">Na de gerechtigheid thans de uitverkiezing.</seg></s> <s n="417.6"><seg n="417.6.1">Er is in Christus en met Christus niet alleen een verkiezing tot apostel,</seg> <seg n="417.6.2">profeet,</seg> <seg n="417.6.3">leraar en andere ambten.</seg></s> <s n="417.7"><seg n="417.7.1">Er is ook een verkiezing tot offer,</seg> <seg n="417.7.2">tot een lichamelijke offerande.</seg></s> <s n="417.8"><seg n="417.8.1">Hoevelen zijn in dat opzicht de zalving van Christus deelachtig geworden,</seg> <seg n="417.8.2">zonder het zelf te weten.</seg></s> <s n="417.9"><seg n="417.9.1">- Ook zij zijn,</seg> <seg n="417.9.2">op hun wijze,</seg> <seg n="417.9.3">geopenbaard in het vlees;</seg> <seg n="417.9.4">zij zijn op hun wijze tot zonde gemaakt;</seg> <seg n="417.9.5">zij hebben op hun wijze de vloek gedragen en zijn van God verlaten geworden.</seg></s> <s n="417.10"><seg n="417.10.1">Zij zullen ook op hun wijze gerechtvaardigd worden in de geest.</seg></s> <s n="417.11"><seg n="417.11.1">En wat zij met tranen hebben gezaaid,</seg> <seg n="417.11.2">zullen zij met gejuich maaien (Ps. 126).</seg></s></p>
<p><s n="418.1"><seg n="418.1.1">Men kan deze misdeelden in een bepaalde zin 'de heiligen' noemen,</seg> <seg n="418.1.2">die door de engelen gedragen worden in Abrahams schoot (Luk. 16 : 22).</seg></s> <s n="418.2"><seg n="418.2.1">Misschien zullen zij het zijn die het eerst tot hun recht zullen komen en een verheerlijkt lichaam ontvangen.</seg></s> <s n="418.3"><seg n="418.3.1">Ik denk aan een vers van Lange,</seg> <seg n="418.3.2">dat ik mijn leermeester Gunning in een preek hoorde aanhalen:</seg> <pb n="550" ed="VW"/><seg n="418.3.3">"Ook de sluim'ring heeft haar graden,</seg></s></p>
<lg><l n="419.1"><seg n="419.1.1">Ook zijn trappen heeft het graf;</seg></l><l n="419.2"><seg n="419.2.1">Eerst in 't eind daalt 's Heren engel</seg></l><l n="419.3"><seg n="419.3.1">Tot d'ontelb're doden af.</seg></l><l n="419.4"><seg n="419.4.1">Maar de heil'gen rijzen vroeger</seg></l><l n="419.5"><seg n="419.5.1">Uit des aardrijks koelen schoot,</seg></l><l n="419.6"><seg n="419.6.1">Waar zij minder diep in zonken,</seg></l><l n="419.7"><seg n="419.7.1">Want zij waren minder dood."<ref type="noteMarker" target="#noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n25" rend="superscript">25</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="420.1"><seg n="420.1.1">Wij komen thans tot het laatste artikel,</seg> <seg n="420.1.2">van <hi rend="italic">het eeuwige leven.</hi></seg></s> <s n="420.2"><seg n="420.2.1">De Heidelbergse catechismus spreekt daarover in de bewoordingen van een enkele tekst:</seg> <seg n="420.2.2">1 Kor. 2 : 9.</seg></s> <s n="420.3"><seg n="420.3.1">En deze soberheid siert dit leerboek,</seg> <seg n="420.3.2">omdat er ontzag voor de eeuwigheid uit spreekt.</seg></s> <s n="420.4"><seg n="420.4.1">Er schuilt in die woorden van de apostel Paulus een grote vreugde,</seg> <seg n="420.4.2">die wij ook beluisteren in het evangelie des Koninkrijks.</seg></s> <s n="420.5"><seg n="420.5.1">Al heeft Jezus de ganse tijd zijns levens op de aarde geleden,</seg> <seg n="420.5.2">er dringt toch uit de evangeliën telkens tot ons door het gedruis van een feestzaal.</seg></s> <s n="420.6"><seg n="420.6.1">Het is hoorbaar in vele gelijkenissen,</seg> <seg n="420.6.2">maar ook in andere woorden van Jezus.</seg></s> <s n="420.7"><seg n="420.7.1">Hij noemt zichzelf bruidegom en zijn discipelen bruiloftskinderen (Matth. 9 : 15) en een bruiloft is vaak een andere naam voor het Evangelie of het Koninkrijk (Matth. 22 : 2-14).</seg></s> <s n="420.8"><seg n="420.8.1">- Wat nu als verborgenheid aanwezig is en als van achter een wand bij vlagen tot ons doordringt,</seg> <seg n="420.8.2">zal dan worden tot een stem van vreugdegezang en lof,</seg> <seg n="420.8.3">onder de feesthoudende menigte.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="439" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 2, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. 1. Doedes, <hi rend="italic">De Nederlandsche Geloofsbelijdenis en de Heidelbergsche Catechismus,</hi> dl. 2, Utrecht 1881, p. 103-116; het citaat op p. 104.</p></note>
<pb n="440" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*B. Bartmann, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik, dl.</hi> 1, Freiburg 1932<hi rend="superscript">7</hi> p. 48.*</p></note>
<pb n="443" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">E voto Dordraceno. Toelichting op den Heielbergschen Catechismus, dl.</hi> 1, Kampen 1892<hi rend="superscript">3</hi>, p. 122 vv.</p></note>
<pb n="447" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Vgl. J.H.Newman, Parochial and Plain Sermons,I,16; en: An Essay in Aid of a grammar of Assent,</hi> Londen enz. 1906, p. 128 vv.; vgl. ook C.J. de Vogel, <hi rend="italic">Newman's gedachten over de rechtvaardiging,</hi> Wageningen 1939, p. 270.</p></note>
<pb n="448" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie boven p. 321, noot 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Predigt am 21. Sonntag nach Trinitatis, WA.</hi> 32, 137.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A. von Harnacks befaamde uitspraak in <hi rend="italic">Das Wesen des Christentums,</hi> München enz. 1964 (Siebenstern-uitg.), p. 92: "Nicht der Sohn, <choice><sic>sondem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sondern</corr></choice> allein der Vater gehört in das Evangelium, wie es Jesus verkündigt hat, hinein."</p></note>
<pb n="450" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Graf <choice><sic>Herrnann</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Hermann</corr></choice> Keyserling, <hi rend="italic">Das Reisetagbuch eines Philosophen,</hi> Darmstadt 19215, p. 238.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>H. Kraemer, <hi rend="italic">The Christian Message in a non-christian World,</hi> Londen 1946, p. 353.</p></note>
<pb n="455" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="467" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie boven p. 118, noot 16.</p></note>
<pb n="468" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>K. Barth, <hi rend="italic">KD.</hi> III, 1, 224 v.</p></note>
<pb n="473" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Kuyper, a.w., <choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice>1, p.270vv.</p></note>
<pb n="476" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Vgl.</hi> Th <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 2, k. 348 v.; 370.</p></note>
<pb n="479" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Bavinck, GD., dl. 3, p. 352.</p></note>
<pb n="482" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie boven p. 83, noot 8.</p></note>
<pb n="495" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Bossuet, Discours sur I'histoire universelle,</hi> ster. uitg. dl. 1, p. 160 (in <hi rend="italic">La création en les premiers temps).</hi></p></note>
<pb n="496" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>H. F. Kohlbrugge, <hi rend="italic">Betrachting over het eerste kapittel van het evangelie van Mattheüs,</hi> Utrecht 1860.</p></note>
<pb n="500" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>J.H.Newman, Parochial and Plain Sermons, <choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice>3, p.18 (1835).</p></note>
<pb n="511" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Aldus passim in de Römerbrief-Vorlesung van 1515/1516(WA.56v.).</p></note>
<pb n="512" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Waarschijnlijk is bedoeld K. Barth, <hi rend="italic">De apostolische geloofsbelijdenis,</hi> bew. en uitg. door K. H. Miskotte, Nijkerk 1935, p. 104 vv., waar Barth uitvoerig op dit punt ingaat.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> II, 16, 8-12.</p></note>
<pb n="514" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Civ. Dei IV, 4; zie ook p. 322, noot 40.</p></note>
<pb n="515" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>G. Oorthuys, <hi rend="italic">De eeuwige jeugd van Heidelberg. De Heidelbergsche Catechismus. Een</hi> leer<hi rend="italic">boek voor onzen tijd,</hi> Amsterdam 1948<hi rend="superscript">2</hi> p. 94 v.</p></note>
<pb n="520" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Kuyper, aw., p. 482 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie boven p. 211, noot b.</p></note>
<pb n="521" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Id.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Feeststoffen,</hi> p. 73, 80 v.; zie ook boven p. 93, noot n.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Passim; reeds 1518 <hi rend="italic">Resolutiones:</hi> "tantum habes, quantum credis" (WA. 1 595),vgl.bijv.2,719.</p></note>
<pb n="530" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl.Augustinus, Sermones ad populum, nr.76 (MPL.38, 479-483).</p></note>
<pb n="532" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Kuyper, a.w., dl. 2, p. 70 v.</p></note>
<pb n="538" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>'Inst. IV, 1, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="539" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Hom. in Ioan.,</hi> 45, 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Inst. IV, 1, 1.</p></note>
<pb n="541" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>In de bundel van 1938: Gezang 132:2; in Lb.K.: Gezang 399:2.</p></note>
<pb n="542" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Bedoeld moet zijn <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 1, 4. De uitdrukking 'eervolle vermelding' is waarschijnlijk vertaling van 'elogium'.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 3, 1: "homuncio quispiam ex pulvere emersus."</p></note>
<pb n="543" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Der grosse Katechismus, WA.</hi> 30 I, p. 189 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 1, 3.</p></note>
<pb n="545" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 1, 20.</p></note>
<pb n="550" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in 1949 (Nijkerk, Callenbach), als onderdeel van een serie uitgaven over de Heidelbergse Catechismus, welke serie geopend werd met K.H. Miskotte, <hi rend="italic">De blijde wetenschap,</hi> 1947 (pag.).</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Hier is uiteraard de eerste druk van 1940 bedoeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Het Enchiridion.</hi> Zie ook boven p. 320, noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. bijv. zijn <hi rend="italic">Unterricht der Visitatoren, an die Pfarrhern im Kurfürstenium Sachsen, WA.</hi> 26, p. 238.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De vier vrijheden van Roosevelt werden door hem het eerst geformuleerd in zijn <hi rend="italic">State of the Union</hi> op 6 jan. 1941: freedom of speech and expression; freedom of every person to worship God in his own way; freedom from want, freedom from fear. Gemodificeerd speelden zij een rol in de <hi rend="italic">United Nations Declaration van</hi> jan. 1942.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Bartmann, p. 48: "Der Glaube ist im N.T. objektiv die Surnme von mehreren Einzelwahrheiten, die man später zu einer Einheit zusammenschliesst und mit <hi rend="italic">einem</hi> Worte 'Glaube' ... bezeichnet."</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Ch. M. Sheldon (1857-1946), Amerikaans Congregationalistisch predikant, schreef een 25-tal romans over christelijke thema's, waarvan hij, om het kerkbezoek te stimuleren, wekelijks een hoofdstuk voorlas. Een daarvan heette <hi rend="italic">In his steps: What would Jesus do?</hi> (1896), waarvan vele miljoenen exemplaren (in 21 talen!) gedrukt zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie boven p. 382, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Art. 16 van de <hi rend="italic">NGB.</hi> staat tussen het artikel van de erfzonde en dat van de wederoprichting van de gevallen mens in. In de Franse geloofsbelijdenis is het art. 12. Bij Calvijn: <choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">Inst. III,</corr></choice> 21-24, in de leer van de genade en haar vruchten.</p></note>
<pb n="551" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n10" type="end" place="end" n="10"><p><pb n="551" ed="VW"/>De indeling van Luthers <hi rend="italic">Grote Catechismus</hi> (1529) volgt het schema Tien geboden, Geloofsbelijdenis, Onze Vader, Sacramenten, evenals de oorspronkelijke uitgave van de <hi rend="italic">Institutie,</hi> zie daarvoor boven p. 407, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Bossuet: "Ce n'est plus eette parole impérieuse et dominante; c'est une parole plus douce, quoique non moins efficace. Dieu tient conseil en lui-méme, Dieu s'excite lui-méme . .</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Waarschijnlijk is niet een rei, maar het gedicht <hi rend="italic">Kinderlijk</hi> van 1632 bedoeld: Constantijntje, 't zaligh kijntje, Cherubijntje ...; vgl. <hi rend="italic">De werken van Vondel,</hi> uitg. J. F. M. Sterck e.a., dl. 3, Amsterdam 1929, p. 388.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n14" type="end" place="end" n="14"><p>H. Merckens (1837-1909) was in christelijke onderwijskringen bekend én om zijn kwaliteiten én om zijn afwijkende bijbelbeschouwing, waardoor in 1897/1898 een groot conflict in onderwijskringen ontstond. Voor De Hartog, zie dl. 1, p. 147 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Gandhi (1869-1948) hechtte reeds in het begin van zijn activiteiten grote waarde aan zelfloutering terwille van de waarheid; maar in het verdere verloop (sinds 1932) van zijn strijd tegen het kaste-systeem en de Engelse overheersing, ging hij herhaaldelijk over tot het middel van langdurige hongerstaking.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Bedoeld zijn wel - in overeenstemming met het gangbare spraakgebruik - Adolf von <choice><sic>Hamack</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Harnack</corr></choice> en zijn periode.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n17" type="end" place="end" n="17"><p><hi rend="italic">Plato, Politeia,</hi> 435b; 449e; 44 Ic; 580d, e. Vgl. daarnaast J. Martineau, Types of <choice><sic>ethica]l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ethical</corr></choice> <hi rend="italic">theory, dl.</hi> 1, Oxford 1901 3, p. 65, welk boek in Noordmans' bezit was.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Rudolf Eucken (1846-1926), vermaard filosoof en nobelprijs-drager, wilde het negentiende-eeuwse positivisme doorbreken en predikte een nieuw idealisme, waarin het gaat om de persoon-wording van de mens in geestesleven en cultuur op een panentheïstische ondergrond. In deze strijd 'om een nieuwe geestelijke levensinhoud' keerde hij zich evenzeer van het christendom als van de gangbare filosofische systemen af. Professor J. J. Ph. Valeton <choice><sic>(1 848</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">(1848</corr></choice>-1912) was vanaf 1877 hoogleraar te Utrecht voor het Oude Testament.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Naar W. Schortinghuis, <hi rend="italic">Het innige Christendom, tot overtuiginge van onbegenadigde, bestieringe en opwekkinge van begenadigde zielen,</hi> Groningen 1740, mod. uitg., Nieuw-Beyerland 1929.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Theodori <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">à</corr></choice> Brakel, <hi rend="italic">De trappen des geestelijken levens,</hi> door zijn zoon Wilhelmus op last van zijn overleden vader uitgegeven, 1670.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Voor de gedachte van de 'groei' van de kerkelijke leer vgl. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, i.h.b p. 235-241; voorts: <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Chadwick, <hi rend="italic">From Bossuet to Newman. The idea ofdoctrinal development,</hi> Cambridge 1957.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Auteur en vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n23" type="end" place="end" n="23"><p>NI. bij Niketas van Remesiana <hi rend="italic">(De symbolo, 10);</hi> vgl. Loofs, <hi rend="italic">Symbolik,</hi> p. 43 vv. Vgl. voor het personaal of eucharistisch gebruik van het woord <hi rend="italic">RGG.3 11,</hi> 1348 v.; aan laatstgenoemd gebruik hecht hier de schrijver (E, Kähler) niet veel betekenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Preciese bedoeling onduidelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans2.het-koninkrijk-der-hemelen.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Waarschijnlijk de Duitse Vermittlungstheoloog J. P. Lange (1802-1884), tegenstander van D. F. Strauss, die, behalve om zijn <hi rend="italic">Bibelwerk,</hi> ook als lieddichter bekendheid genoot; vindplaats onbekend.</p></note>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
