<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="noordmans3" xml:lang="nl">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>O. Noordmans, Verzamelde Werken, deel 3</title>
<author><persName>Oepke Noordmans</persName></author>
<respStmt><resp>digitale editie</resp><orgName>Stichting dr. O. Noordmans</orgName></respStmt>
<respStmt xml:id="pipeline"><resp>tekst uit de OCR (of het zetbestand) gelezen, noten gekoppeld, OCR-fouten verbeterd en twijfelplaatsen gemarkeerd</resp><name>de verwerking van de digitale editie (pipeline/ in de broncode)</name></respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt><edition n="1.17">Versie 1.17, <date when="2026-11-20">2026-11-20</date></edition></editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Stichting dr. O. Noordmans</publisher>
<pubPlace>https://stichtingnoordmans.nl/verzamelde-werken/3</pubPlace>
<idno type="git">543fbf51fc97980197343c4712bc45b4e6ecd1cd</idno>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<bibl><author>dr. O. Noordmans</author>, <title level="m">Verzamelde Werken</title>, <biblScope unit="volume">3</biblScope>, <pubPlace>Kampen</pubPlace>: <publisher>Kok</publisher>, <date when="1981">1981</date>, <idno type="ISBN">978-90-242-0235-5</idno>, <extent>p. 11–689</extent>.
<note>De tekst is gelezen uit de OCR-tekst van het boek (src/Noordmans3.docx) en niet met het gedrukte boek vergeleken.</note></bibl>
<listBibl type="publications">
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto" n="1"><title>De Confessiones van Augustinus (Eltheto)</title><biblScope unit="page" from="11" to="27"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 84 (februari 1930) nr. 5.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.augustinus-awcc" n="2"><title>Augustinus (AWCC.)</title><biblScope unit="page" from="28" to="31"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 6 (29 augustus 1930) nr. 44.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.augustinus" n="3"><title>Augustinus</title><biblScope unit="page" from="32" to="197"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in 1933 in de Volksuniversiteitsbibliotheek te Haarlem (2e druk 1952).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.augustinus-1934" n="4"><author>P. J. Koets</author><title>‘Augustinus’</title><title type="sub">door P. J. Koets</title><biblScope unit="page" from="199" to="205"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Bespreking door P. J. Koets in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 1 (1934); 1933 is het jaar van het besproken boek.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing" n="5"><title>De Confessiones van Augustinus (lezing)</title><biblScope unit="page" from="206" to="221"/><date when="1930" type="schatting" cert="low">ca. 1930</date><note type="dating">Referaat te Groningen zonder datum; citeert Aalders' Mystiek (1928) en hoort vermoedelijk bij N.' hernieuwde Augustinusstudie rond 1930.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-confessiones-lezing" n="6"><title>De Confessiones (lezing)</title><biblScope unit="page" from="222" to="238"/><date when="1930" type="schatting" cert="low">ca. 1930</date><note type="dating">Geen gegevens; verwant aan de andere Confessiones-teksten van rond 1930.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.augustinus-lezing" n="7"><title>Augustinus (lezing)</title><biblScope unit="page" from="239" to="248"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Na het boekje Augustinus (1933), volgens de redactie waarschijnlijk op 1 februari 1934 gehouden.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.augustinus-eltheto" n="8"><title>Augustinus (Eltheto)</title><biblScope unit="page" from="249" to="255"/><date when="1940" type="bron">1940</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 94 (1940) nr. 11.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.reformatie-en-vrijheid" n="9"><title>Reformatie en vrijheid</title><biblScope unit="page" from="259" to="261"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Verschenen in het Reformatienummer van AWCC 6 (1930) nr. 53 (eind oktober 1930).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.friedrich-schleiermacher" n="10"><title>Friedrich Schleiermacher</title><biblScope unit="page" from="265" to="275"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in Stemmen des Tijds 23 (1934).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.newman-en-de-historie" n="11"><title>Newman en de historie</title><biblScope unit="page" from="276" to="292"/><date when="1944" type="bron">1944</date><note type="dating">Verschenen in de bundel Geschiedenis voor W. J. Aalders, Assen 1944.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.kohlbrugge-festpredigten" n="12"><title>Kohlbrugge. Festpredigten</title><title type="sub">Festpredigten</title><biblScope unit="page" from="293" to="327"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Verschenen in Kerkelijke klassieken, Wageningen 1949.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe" n="13"><title>Het christendom in zijn eenheid met de cultuur. Richard Rothe</title><title type="sub">Richard Rothe</title><biblScope unit="page" from="328" to="341"/><date when="1925" type="schatting" cert="low">ca. 1925</date><note type="dating">Geen bronnoot en geen dateerbare verwijzingen; de stelling dat het christendom transcendent blijft aan de cultuur wijst op de jaren twintig.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.professor-gunning-te-leiden" n="14"><title>Professor Gunning te Leiden</title><biblScope unit="page" from="342" to="345"/><date when="1929" type="bron">1929</date><note type="dating">Verschenen in de gedenkbundel Ter gedachtenis bij Gunnings honderdste geboortedag, Leiden 1929.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.johannes-hermanus-gunning" n="15"><title>Johannes Hermanus Gunning</title><biblScope unit="page" from="346" to="352"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Brochure in de reeks Adoremus, eerste druk z.j. (1937); tweede druk 1940.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.gunning-en-de-kerk" n="16"><title>Gunning en de kerk</title><biblScope unit="page" from="353" to="366"/><date when="1929" type="bron">1929</date><note type="dating">Verschenen in het Jaarboek der Ethische Vereeniging 3 (1929-1930), op grond van de lezing van oktober 1929.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing" n="17"><title>Gunning en de kerk (lezing)</title><biblScope unit="page" from="368" to="372"/><date when="1929" type="bron">1929</date><note type="dating">Lezing op de najaarsvergadering van de Ethische Vereeniging, 30-31 oktober 1929 te Laren-Blaricum.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen" n="18"><title>Twee kerkelijke richtingen</title><biblScope unit="page" from="373" to="389"/><date when="1926" type="inhoud">1926</date><note type="dating">Eerst verschenen als Kerkelijke richtingen in Eltheto 81 (1926/27) nrs. 1-2 (okt.-nov. 1926), later in GPers. (1930); verwijst naar de NRC van 30 sept. 1926.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie" n="19"><title>Gereformeerd-ethisch (eerste versie)</title><biblScope unit="page" from="390" to="408"/><date when="1928" type="bron">1928</date><note type="dating">Gelezen op 6 september 1928 te Groningen (Martini-conferentie) en op 4 oktober 1928 te Deventer.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie" n="20"><title>Gereformeerd-ethisch (tweede versie)</title><biblScope unit="page" from="409" to="418"/><date when="1929" type="bron">1929</date><note type="dating">Lezing op de voorjaarsvergadering van de Ethische Vereeniging, 10 april 1929 te Utrecht.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.het-ethisch-beginsel" n="21"><title>Het ethisch beginsel</title><biblScope unit="page" from="419" to="434"/><date when="1928" type="bron">1928</date><note type="dating">Volgens de redactie waarschijnlijk in 1928 of 1929 te Leiden gehouden.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie" n="22"><title>Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie</title><biblScope unit="page" from="435" to="481"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Enige niet eerder verschenen bijdrage in GPers. (1930); citeert AWCC-besprekingen van 1930.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie" n="23"><title>Ontwikkeling en toestand van de ethische theologie</title><biblScope unit="page" from="482" to="488"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Verschenen in Vox Theologica 1 (1930).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven" n="24"><title>De betekenis van het ethisch beginsel voor leer en leven</title><biblScope unit="page" from="489" to="502"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Lezing te Dordrecht, volgens de redactie waarschijnlijk in 1932.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.ethisch" n="25"><title>Ethisch</title><biblScope unit="page" from="503" to="504"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Verschenen in Woord en Dienst 1 (1952) nr. 23.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd" n="26"><title>De betekenis van Kohlbrugge voor de theologie van onze tijd</title><biblScope unit="page" from="507" to="526"/><date when="1925" type="bron">1925</date><note type="dating">Lezing op 21 april 1925 te Utrecht, gepubliceerd in Stemmen voor Waarheid en Vrede 62 (1925).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.die-mystik-und-das-wort" n="27"><title>Die Mystik und das Wort</title><title type="sub">van E. Brunner</title><biblScope unit="page" from="527" to="541"/><date when="1924" type="inhoud">1924</date><note type="dating">Bespreking van Brunners boek van 1924, 'het laatste boek van Brunner', en verwijzend naar een recente lezing van Roessingh (overl. 1925); dus ca. 1924.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie" n="28"><title>Filosofie van de paradox. Een Brunner-studie</title><title type="sub">Een Brunner-studie</title><biblScope unit="page" from="542" to="556"/><date when="1925" type="bron">1925</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 79 (1925) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-zwitserse-theologie" n="29"><title>De Zwitserse theologie</title><biblScope unit="page" from="557" to="582"/><date when="1925" type="bron">1925</date><note type="dating">Bewerking van de lezing van 21 juli 1925 te Lunteren; verschenen in Nieuwe theologie, Baarn 1926.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing" n="30"><title>De Zwitserse theologie (lezing)</title><biblScope unit="page" from="583" to="593"/><date when="1925" type="bron">1925</date><note type="dating">Lezing op 21 juli 1925 op de zomerconferentie van de Ethische Vereeniging te Lunteren (bronnoot bij het voorgaande artikel).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme" n="31"><title>De theologie van Barth en Brunner speciaal in verband met hun waardering van het humanisme</title><title type="sub">speciaal in verband met hun waardering van het humanisme</title><biblScope unit="page" from="594" to="609"/><date when="1926" type="bron">1926</date><note type="dating">Lezing op 5 juli 1926 te Hoorn.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.barth-en-zijn-theologie" n="32"><title>Barth en zijn theologie</title><biblScope unit="page" from="610" to="616"/><date when="1926" type="bron">1926</date><note type="dating">Volgens de redactie uit de tweede helft van 1926 (na Barths bezoek aan Nederland in mei-juni 1926).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-theologie-van-barth" n="33"><title>De theologie van Barth</title><biblScope unit="page" from="617" to="633"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Lezing in 1930 te Oegstgeest.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-schimmen-der-barthianen" n="34"><title>De schimmen der barthianen</title><biblScope unit="page" from="634" to="638"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Verschenen in AWCC 7 (1930/31) nr. 45; die jaargang begon in november 1930 (nr. 37 = 10 juli 1931), dus september 1931.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel" n="35"><title>Ik ben met Barth onder hetzelfde oordeel</title><biblScope unit="page" from="639" to="645"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Lezing op 16 maart 1935 te Amsterdam.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie" n="36"><title>Het probleem van de continuïteit binnen de dialectische theologie</title><biblScope unit="page" from="646" to="662"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Lezing in november 1935 voor de theologische faculteitsvereniging te Groningen.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie" n="37"><title>Vragen binnen de dialectische theologie</title><biblScope unit="page" from="663" to="667"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Verschenen in Vox Theologica 7 (1936) nr. 3.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers" n="38"><title>De boodschap der Zwitsers</title><biblScope unit="page" from="668" to="671"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Lezing op 30 juli 1937 te Barchem voor de Woodbrookers.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.john-knox-en-karl-barth" n="39"><title>John Knox en Karl Barth</title><biblScope unit="page" from="672" to="675"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Bespreking in Eltheto 93 (1938/39) nr. 3 (december 1938).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.karl-barth" n="40"><title>Karl Barth</title><biblScope unit="page" from="676" to="680"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Lezing op 15 oktober 1947 voor mannenverenigingen te Lunteren.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth" n="41"><title>De scheppingsleer van Barth</title><biblScope unit="page" from="681" to="689"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Voorbereiding voor de bespreking van KD III/1 par. 40 in een Arnhemse kring, november 1947-februari 1948.</note></bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc><p>Digitale editie van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans: lezen, zoeken, bijbelregister op stichtingnoordmans.nl.</p></projectDesc>
<editorialDecl>
<segmentation><p>Elke alinea is verdeeld in zinnen (<gi>s</gi>; in verzen een regel, <gi>l</gi>) en zinsdelen (<gi>seg</gi>, tot een komma, puntkomma, dubbele punt of gedachtestreep). Hun <att>n</att> is het adres dat de website gebruikt om een passage aan te wijzen: alinea.zin.zinsdeel binnen de publicatie.</p></segmentation>
<correction><p>Verbeterde OCR-fouten staan als <gi>choice</gi> met <gi>sic</gi> (wat de OCR las) en <gi>corr</gi> (de verbetering; leeg bij een verwijdering); <att>ana</att> wijst naar de reden in de taxonomie hieronder. Plaatsen waar de verwerking niet zeker was, staan als <tag>note type="flag"</tag>.</p></correction>
<interpretation><p>Noten staan aan het eind van hun publicatie (<tag>div type="notes"</tag>); een notenteken in de tekst is een <tag>ref type="noteMarker"</tag> naar de noot. Voetnoten hebben een letter, eindnoten een nummer. Een notenteken waarvan de noot niet in het bestand staat: <tag>seg type="noteMarkerWithoutNote"</tag>. Het nummer of de letter die het boek voor een kop drukt (1., a., B.) staat als <gi>label</gi> voor de tekst van de kop, buiten de zinnen, en in <att>n</att> van de <gi>head</gi>. Paginanummers (<tag>pb ed="VW"</tag>) zijn die van de gedrukte Verzamelde Werken. <tag>milestone unit="readingUnit"</tag> markeert het begin van een pagina op de website. Jaartallen van de publicaties (in de <gi>listBibl</gi>): <att>type</att> bron (de bronvermelding van de redactie), inhoud (de tekst zelf) of schatting (<tag>cert="low"</tag>).</p></interpretation>
</editorialDecl>
<classDecl><!-- the reasons of the corrections (corr/@ana) --><taxonomy xml:id="reasons"><category xml:id="reason-1"><catDesc>eindnootverwijzing 2 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-2"><catDesc>punt voor de nootverwijzing weggevallen</catDesc></category><category xml:id="reason-3"><catDesc>voetnootverwijzing r stond als gewone letter in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-4"><catDesc>OCR</catDesc></category><category xml:id="reason-5"><catDesc>eindnootverwijzing 1</catDesc></category><category xml:id="reason-6"><catDesc>de verwijzing d stond er twee keer: als gewone letter en als superscript</catDesc></category><category xml:id="reason-7"><catDesc>spatie na de verwijzing ontbrak</catDesc></category><category xml:id="reason-8"><catDesc>0→O in initiaal</catDesc></category><category xml:id="reason-9"><catDesc>spatie na punt</catDesc></category><category xml:id="reason-10"><catDesc>l→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-11"><catDesc>restant van het voetnootlabel stond nog voor de tekst van de noot</catDesc></category><category xml:id="reason-12"><catDesc>spatie in paginanummer</catDesc></category><category xml:id="reason-13"><catDesc>eindnootverwijzing 3 stond als gewoon cijfer achter de kop</catDesc></category><category xml:id="reason-14"><catDesc>spatie in getallenreeks</catDesc></category><category xml:id="reason-15"><catDesc>eindnootverwijzing 5 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-16"><catDesc>l→I aan zinsbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-17"><catDesc>naar het boek: «een tovenaar»; in het bronbestand «en», met een losse superscript p ervoor (weggelaten)</catDesc></category><category xml:id="reason-18"><catDesc>l→1 in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-19"><catDesc>voetnootverwijzing c stond als gewone letter in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-20"><catDesc>de J. van J. H. Gunning was als voetnootlabel gelezen en weggelaten; het label f ontbreekt in het bronbestand</catDesc></category><category xml:id="reason-21"><catDesc>eindnootverwijzing 11 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-22"><catDesc>spatie in jaartal</catDesc></category><category xml:id="reason-23"><catDesc>spatie na het nummer</catDesc></category><category xml:id="reason-24"><catDesc>eindnootverwijzing 2a stond als gewone tekens in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-25"><catDesc>voetnootverwijzing m stond als gewone letter in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-26"><catDesc>voetnootverwijzing y stond als letter s aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-27"><catDesc>spatie in jaartallen</catDesc></category><category xml:id="reason-28"><catDesc>voetnootverwijzing a stond als gewone letter in de tekst</catDesc></category></taxonomy></classDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc><langUsage><language ident="nl">Nederlands</language></langUsage></profileDesc>
<revisionDesc><change n="1.17" when="2026-11-20">Bijbelverwijzingen overal als 'Jes. 20 : 2' en '3-9' (niet meer '20: 2', '20:2', '20 :2' of '1 -11'). Beter herkend: lijsten met 'en' en komma ('Spr. 1 : 7 en 15 : 33', 'Hand. 2 : 41, 4 : 4'), reeksen over een hoofdstuk heen ('Kol. 3 : 18-4 : 1'), 'Numeri 16 en 1 Koningen 21'. Hersteld: reeksen die het volgende hoofdstuk als eindvers lazen ('Kol. 3 : 18-4'), door de OCR gesplitste eindverzen ('Fil. 2 : 4-1 1'), een weggevallen streepje tussen getallen ('Luk. 18 : 914', '(19291932)').</change><change n="1.13" when="2026-11-17">Een gedachtestreep aan het eind van een regel wordt niet meer als afbreekstreepje gelezen (de streep bleef weg en regels werden aan elkaar geplakt); het gedicht van Gunning in VW 8 (p. 331) en verzen in VW 4, 6 en 8 staan weer als vers</change><change n="1.11" when="2026-11-02">Elf keer 'eik' verbeterd tot 'elk' (VW 1–6), zoals 'bij eik van de drie genoemden'</change><change n="1.10" when="2026-11-02">OCR-ronde 2: vijftien fouten die een bestaand woord vormden verbeterd (o.a. 'di.' → 'dl.' in de noten, 'Inleiding tol een', 'Ook bier ligt'), in VW 1–6, 8, 9A en 9B</change><change n="1.9" when="2026-11-01">Thema's aangevuld door lezen (nieuwe personen en onderwerpen), verwijzingen naar andere delen in de noten gelinkt, jaartallen voor zeven brieven, en Wie is wie: de personen uit de noten</change><change n="1.8" when="2026-10-28">OCR: cijfers in woorden hersteld (o.a. 1uidelijk, 7ijdschrift, Pé0in, d1. voor dl.) en aan elkaar geplakte plaats en jaar in noten</change><change n="1.5" when="2026-10-24">Honderden OCR-fouten verbeterd in deel 1 tot en met 8 (o.a. 'in eik geval', 'arenlang', 'omstandi-heden', een punt waar een komma hoort), gevonden met een systematische controle van het hele corpus</change><change n="1.0" when="2026-10-11">Eerste digitale heruitgave van de Verzamelde Werken.</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<body>
<div type="division"><head>Augustinus</head>
<div type="publication" n="1" xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto" decls="#bibl-noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto">
<pb n="11" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Confessiones van Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Augustinus is gestorven in het jaar 430.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De gregoriaanse kalender wijst thans 1930;</seg> <seg n="2.2.2">een verschil van 1500 jaren.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dat is een lange periode voor een herdenking.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ze schijnt meer te passen bij de terugkeer van een komeet dan van een mens.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En toch is de tijd voor de grote kerkvader niet te lang genomen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Harnack heeft hem 'de eerste moderne mens' <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f1" rend="superscript">a</ref>" genoemd.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Ik weet niet of dat een compliment is.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Maar zeker drukt het heel goed de omstandigheid uit dat wij het gevoel hebben met hem in dezelfde wereld te leven.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Het is er verre vandaan dat Augustinus voor ons een geestelijke mummie zou zijn geworden.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Integendeel,</seg> <seg n="2.10.2">de herinnering aan hem heeft voor de lezers van zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> iets merkwaardig persoonlijks.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Er is menselijke warmte in het contact dat wij met hem hebben.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Eigenlijk voelen we ons als parochianen van de bisschop van Hippo.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">We zien tegen hem op als de grootste theoloog,</seg> <seg n="2.13.2">die Europa gekend heeft.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Maar we houden ook van hem en als we moesten biechten,</seg> <seg n="2.14.2">dan zouden we dat 't liefst bij hem doen.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">- Men voelt de betekenis van Augustinus als men,</seg> <seg n="2.15.2">in dit verband van gedachten,</seg> <seg n="2.15.3">zijn naam noemt naast die van andere grote mannen uit zo hoge oudheid.</seg></s> <s n="2.16"><seg n="2.16.1">Ik zonder hier natuurlijk namen als Paulus of Johannes uit.</seg></s> <s n="2.17"><seg n="2.17.1">Dat is iets heel aparts.</seg></s> <s n="2.18"><seg n="2.18.1">Daarbij gaat de verhouding tot Christus te regelrecht meespreken.</seg></s> <s n="2.19"><seg n="2.19.1">Maar ik denk aan mannen als Ambrosius en Hieronymus.</seg></s> <s n="2.20"><seg n="2.20.1">Men heeft van de eerste het karakter,</seg> <seg n="2.20.2">van de tweede het talent en daarnaast van Augustinus het genie geprezen.</seg></s> <s n="2.21"><seg n="2.21.1">Daarmee is wel iets gezegd,</seg> <seg n="2.21.2">maar niet alles.</seg></s> <s n="2.22"><seg n="2.22.1">Wat deze laatste onderscheidt,</seg> <seg n="2.22.2">hem schier tot een tijdgenoot en een levende in ons midden maakt,</seg> <seg n="2.22.3">is zijn groot hart,</seg> <seg n="2.22.4">waarin de liefde van Christus is uitgestort.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Augustinus werd geboren te Thagaste,</seg> <seg n="3.1.2">een kleine provinciestad in Noord-Afrika,</seg> <seg n="3.1.3">op 13 november van het jaar 354.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zijn vader Patricius,</seg> <seg n="3.2.2">een ambtenaar in hèt stadje,</seg> <seg n="3.2.3">is heiden gebleven.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De moeder,</seg> <seg n="3.3.2">Monnica,</seg> <seg n="3.3.3">was van christelijke familie.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De lagere school te Thagaste liet bij de schrijver van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> geen prettige herinneringen na.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zijn vader koestert goede verwachtingen van hem en zendt hem naar het naburige Madaura en daarna gaat hij als student naar Carthago.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De familie getroost zich enige opofferingen om deze begaafde zoon een kans te geven.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Augustinus heeft in deze jaren de wereld leren kennen in de niet bepaald meest-puriteinse vorm van Africaans stadsleven.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hoe ver zijn zedelijke afwijkingen gingen laat zich,</seg> <seg n="3.8.2">ook aan de hand der <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="3.8.3">niet meer vaststellen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Sommigen zullen <pb n="12" ed="VW"/>hier te licht,</seg> <seg n="3.9.2">anderen te streng oordelen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Het is ook moeilijk de juiste maatstaf aan te leggen bij verschil van eeuw en zede.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Wij doen het veiligst met niet te vergoelijken wat hij onder zoveel tranen heeft gebiecht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zeker is dat God reeds vroeg zijn hand op hem heeft gelegd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zijn eerste bekering valt in zijn negentiende jaar.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dan brengt het academische leerplan de student in aanraking met een thans verloren geschrift van Cicero:</seg> <seg n="4.3.2"><hi rend="italic">Hortensius.</hi></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daarin werd de lof der wijsbegeerte gezongen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het geschrift kan beschouwd worden als een inleiding tot de filosofie.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het boekje gaf hem 'de stoot tot een eeuwige beweging'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dit betekent aanvankelijk niet meer dan dat 't hem de waarde van wijsgerig-zedelijke bezinning boven de cultuur der fraaie letteren leerde inzien.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Maar het voerde hem toch ook,</seg> <seg n="4.8.2">in verband met het praktisch karakter van de filosofie in die dagen,</seg> <seg n="4.8.3">tot een meer ingetogen levenswandel.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">We mogen nog meer zeggen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Het bracht hem dichter bij bijbel en kerk.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Want Augustinus had Monnica tot moeder;</seg> <seg n="4.11.2">hij is een christen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Alleen maar,</seg> <seg n="4.12.2">hij is niet gedoopt,</seg> <seg n="4.12.3">omdat men de afwassing der zonden liever uitstelde,</seg> <seg n="4.12.4">soms tot het sterfbed.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Iedere geestelijke opwekking is echter voor hem een verlevendiging van de christelijke indrukken van zijn jeugd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Voorlopig komt dit uit op een manier die Monnica heftig smartte.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Augustinus sluit zich aan,</seg> <seg n="5.2.2">niet bij de kerk,</seg> <seg n="5.2.3">maar bij wat men de 'schijnkerk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f3" rend="superscript">c</ref> genoemd heeft,</seg> <seg n="5.2.4">de manicheeën.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Als hij na afgestudeerd te zijn in het ouderlijk huis terugkeert,</seg> <seg n="5.3.2">weigert zijn moeder hem de overgang van haar drempel.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het manicheïsme was niet op christelijke bodem ontstaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het was een van de vele gemengde godsdiensten,</seg> <seg n="6.2.2">zoals later het mohammedanisme.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar in Augustinus' dagen trachtte het te concurreren met de christelijke kerk door zich aan deze zo goed mogelijk aan te passen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Men kon het een zeer vrijzinnig christendom noemen,</seg> <seg n="6.4.2">waaruit alle verstandelijke en zedelijke ergernissen zoveel mogelijk waren verwijderd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor Augustinus bestond het aantrekkelijke van deze richting vooral in twee dingen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In de eerste plaats werd de strijd tussen goed en kwaad er niet opgevat als een gewetenszaak,</seg> <seg n="7.2.2">waarbij gebed en tranen en berouw te pas kwamen,</seg> <seg n="7.2.3">zoals in het Evangelie,</seg> <seg n="7.2.4">maar als een wereld-aangelegenheid,</seg> <seg n="7.2.5">een strijd tussen twee eeuwige naturen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dit leek de jonge doctor een grootser,</seg> <seg n="7.3.2">redelijker en romantischer opvatting.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En in de tweede plaats hielp men hem hier af van zijn ergernis over het barbaarse en onzedelijke van het Oude Testament door dit kortweg te verwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Na een kort verblijf in zijn geboortestad keert Augustinus naar Carthago terug als leraar in de retorica;</seg> <seg n="8.1.2">straks gevolgd door zijn moeder.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De holheid van het manicheïsme begint hem dan duidelijk te worden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het loze van de <pb n="13" ed="VW"/>hele quasi-wetenschappelijke,</seg> <seg n="8.3.2">astrologische bovenbouw van deze leer gaat hij inzien door grondiger studie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Tot een openlijke breuk komt het echter nog niet.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Tussen kerk en schijnkerk in de as gezeten wordt hij scepticus.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij ontvlucht beide.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zijn moeder,</seg> <seg n="8.7.2">die hem met haar tranen en gebeden voor de kerk opeist,</seg> <seg n="8.7.3">laat hij op het Africaanse strand wenende achter,</seg> <seg n="8.7.4">nadat hij onder een voorwendsel scheep is gegaan.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De gemeenschap met zijn manichese vrienden te Carthago,</seg> <seg n="8.8.2">die wegens de vervolgingen van de sekte gevaar begon op te leveren,</seg> <seg n="8.8.3">verbreekt hij tegelijk,</seg> <seg n="8.8.4">waarschijnlijk eveneens onder een voorwendsel,</seg> <seg n="8.8.5">nl. dat de Africaanse studenten zo rumoerig waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Dit is het laagtepunt van Augustinus' leven,</seg> <seg n="8.9.2">waarover misschien zelfs de <hi rend="italic">Confessiones</hi> niet geheel oprecht handelen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Augustinus duikt te Rome weer op. In dezelfde betrekking en toch ook nog weer onder de manicheeërs.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">In deze periode is hem een zekere intellectuele en praktische voorzichtigheid eigen;</seg> <seg n="9.2.2">een niet al te hoogstaand aanpassingsvermogen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij maakt zich innerlijk en straks uiterlijk los van zijn sekte en tegelijk maakt hij gebruik van hun goede diensten.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij heeft een positie en krijgt met hun hulp straks een betere.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Daarna laat hij hen geheel varen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men herkent dat.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het is de tijd van de carrière.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Die carrière brengt hem in een openbare betrekking in de hofstad Milaan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daar kwam een leerstoel in de retorica vacant en Augustinus,</seg> <seg n="10.2.2">met behulp van zijn vrienden,</seg> <seg n="10.2.3">de bekende prefect te Rome,</seg> <seg n="10.2.4">Symmachus,</seg> <seg n="10.2.5">en natuurlijk zijn grote talenten,</seg> <seg n="10.2.6">krijgt de betrekking.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij is nu man van stand en aanzien in de tweede hoofdstad van het rijk,</seg> <seg n="10.3.2">in de onmiddellijke nabijheid van het christelijke,</seg> <seg n="10.3.3">keizerlijke hof.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het lijkt geraden leer en leven aan die omstandigheden te conformeren.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Augustinus herinnert zich dat hij nog steeds ook catechumeen in de katholieke kerk is en sluit zich weer bij haar aan,</seg> <seg n="10.5.2">een streep halende door de negen jaren van zijn manicheeërschap.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zijn moeder,</seg> <seg n="10.6.2">die hem inmiddels uit Africa naar Rome en vandaar naar Milaan gevolgd is,</seg> <seg n="10.6.3">maakt trouwplannen voor hem,</seg> <seg n="10.6.4">die tot nog toe in een losse verbintenis had geleefd.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Zo is Augustinus op zijn dertigste jaar.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Uiterlijk een representatieve figuur;</seg> <seg n="10.8.2">innerlijk een scepticus.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar de eeuwige beweging,</seg> <seg n="11.1.2">waartoe hij de stoot had ontvangen en die hier in de paradoxale vorm van een geslaagde carrière verschijnt,</seg> <seg n="11.1.3">gepaard met een innerlijk bankroet,</seg> <seg n="11.1.4">deze beweging gaat verder.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">En Monnica heeft hem reeds voor jaren,</seg> <seg n="11.2.2">toen ze hem uit haar huis had gekeerd,</seg> <seg n="11.2.3">in een droom zien staan in dezelfde geloofsregel,</seg> <seg n="11.2.4">waarin zij stond.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zij heeft hem toen met blijdschap weer opgenomen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Inmiddels vallen haar tranen om hem dag en nacht,</seg> <seg n="11.4.2">jaar in jaar uit,</seg> <seg n="11.4.3">en haar gebed is zonder ophouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Te Milaan zijn het allereerst de persoon en de prediking van bisschop <pb n="14" ed="VW"/>Ambrosius,</seg> <seg n="12.1.2">die indruk op Augustinus maken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Deze belangrijke figuur is uit gewichtige burgerlijke betrekkingen tot het kerkelijk ambt geroepen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij behoudt er de eigenschappen van een regent en paart die aan de chariteit van een zieleherder.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij is goed mensenkenner,</seg> <seg n="12.4.2">beweegt zich gemakkelijk met iedereen;</seg> <seg n="12.4.3">op een afstand of zeer toegankelijk naarmate hij wil.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Tegenover Monnica het laatste;</seg> <seg n="12.5.2">tegenover haar interessante zoon meer het eerste.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Omgang kreeg Augustinus weinig met hem.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Maar de prediking van de bisschop gaf aan zijn denken en leven een nieuwe richting.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hij,</seg> <seg n="13.3.2">die zich in scepticisme had teruggetrokken,</seg> <seg n="13.3.3">voelde in de kerk te Milaan de moed om te geloven in zich wassen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Terwijl hij na zijn ervaringen met de manicheeërs steeds angstiger geworden was voor iedere zielsverheffing,</seg> <seg n="13.4.2">uit vrees voor de afgrond van twijfel,</seg> <seg n="13.4.3">waarboven hij daarmee zou komen te hangen,</seg> <seg n="13.4.4">gaat hij nu inzien dat aan het geloof elementen van gezag eigen zijn.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En in verband daarmee krijgt hij oog voor de betekenis van Kerk en Heilige Schrift,</seg> <seg n="13.5.2">die met duidelijke en gewone woorden over de hoogste dingen tot ons spreken.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ze leren ons aan te nemen wat we nog niet doorgrond hebben.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">- De diepingeleide,</seg> <seg n="13.7.2">geestelijke wijze,</seg> <seg n="13.7.3">waarop Ambrosius over de bijbel predikte,</seg> <seg n="13.7.4">droeg veel bij om Augustinus tot dit inzicht te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Tegelijkertijd wordt van een geheel andere kant de invloed van Ambrosius merkbaar.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Terwijl in zijn innerlijke ledigheid de eerste omtrekken van het geloofsleven merkbaar worden,</seg> <seg n="14.2.2">beginnen uitwendig de vormen van zijn ambtelijke eerzucht ondergraven te worden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het is in deze tijd dat hij eens met jaloerse ogen opkijkt naar een dronken bedelaar op straat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het kan Augustinus niet verborgen gebleven zijn welk een verschil er bestond tussen het leven van de bisschop en het zijne.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Hij moet diens hele bestaan als een kritiek op zijn eigen gevoeld hebben.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Zijn professoraat gaat hij voelen als een woordenkramerij tegenover de herderlijke prediking van Ambrosius.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En zijn eigen antichambreren in de middaguren bij invloedrijke vrienden gaat hem verachtelijk voorkomen als hij het vergelijkt met de verhouding waarin de bisschop ook tot de machtigsten der aarde staat.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Naast deze invloeden heeft toen de neoplatonische wijsbegeerte machtig op Augustinus ingewerkt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij kwam er mee in kennis door een Latijnse vertaling van de retor Victorinus.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Deze lectuur verloste hem van de obsessie,</seg> <seg n="15.3.2">die hij nog altijd uit zijn manichese periode had behouden,</seg> <seg n="15.3.3">alsof God een verborgen natuur was in de natuur,</seg> <seg n="15.3.4">oneindig fijn wonende in de oneindige ruimten der wereld en in de lichamen,</seg> <seg n="15.3.5">die zich daarin bevonden.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij leert nu inzien dat God onafhankelijk van alle dingen bestaat als een oneindige <hi rend="italic">Geest;</hi></seg> <seg n="15.4.2">dat Hij de grond van alle dingen is en toch niet hun wortel;</seg> <seg n="15.4.3">boven alle dingen,</seg> <seg n="15.4.4">zonder hun top te zijn.</seg></s></p>
<p><pb n="15" ed="VW"/><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit alles verenigt zich tot een geweldige gisting in de ziel van de latere kerkvader.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Augustinus heeft toen mystieke uren beleefd zoals ze vaak voorkomen bij degenen,</seg> <seg n="16.2.2">die tot grote dingen geroepen zijn.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het geheim van zulke ervaringen is psychologisch niet te benaderen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Ongelijksoortige dingen woelden in zijn bewustzijn en onderbewustzijn.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Uit deze chaos kent God alleen de weg naar het licht.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Het zijn vooral de brieven van Paulus geweest,</seg> <seg n="16.6.2">die hem toen,</seg> <seg n="16.6.3">evenals later Luther,</seg> <seg n="16.6.4">de weg gewezen hebben naar Christus.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Ze leerden hem het onderscheid zien tussen zijn geliefde filosofische lectuur en de evangeliën.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Zo komt het dan straks in een tuin te Milaan tot een breuk met zijn verleden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Men kent toch het verhaal van Augustinus' bekering uit het achtste boek van de <hi rend="italic">Confessiones?</hi></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De gebeden van Monnica worden verhoord.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Augustinus geeft zijn leraarsambt op,</seg> <seg n="17.4.2">dat hem tegenstaat,</seg> <seg n="17.4.3">om zich geheel aan de dienst der waarheid te wijden.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hij heeft behoefte aan een retraite en vindt die op een landgoed in het naburige Cassiciacum.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Dit verblijf is vaak beschreven.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Het lijkt een volmaakte idylle;</seg> <seg n="17.7.2">moeder en zoon omringd door een aantal vrienden,</seg> <seg n="17.7.3">uitrustend van de zware strijd in een soort platonische dialogen;</seg> <seg n="17.7.4">een christelijke academie.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Zo platonisch als het lijkt in de notulen,</seg> <seg n="17.8.2">die Augustinus ervan heeft gehouden,</seg> <seg n="17.8.3">is het daar echter wel niet geweest.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Als achtergrond van deze tonelen moeten we ons denken de eenzame worstelingen en gebeden van Augustinus in de nachten,</seg> <seg n="17.9.2">waarmee hij zich voorbereidt voor zijn Doop,</seg> <seg n="17.9.3">en zijn lectuur der Psalmen,</seg> <seg n="17.9.4">die soms in luide kreten overgaat en waardoor zijn wijsgerige hoogmoed wordt neergesmeten.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hij verlaat dit verblijf om tegelijk met zijn zoon Adeodatus door Ambrosius gedoopt te worden.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het laatste wat we horen in Milaan zijn de hymnen en cantieken in de kerk,</seg> <seg n="18.2.2">die Augustinus zo geweldig aangrepen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ze waren pas ingesteld door Ambrosius alsof ze voorbestemd waren de apotheose te vormen van Augustinus' bekering.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Een echo van de blijdschap in de hemelen over de bekering van een zondaar.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Moeder en zoon maken zich dan op om naar Africa terug te keren.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar Monnica keert niet in tot haar aardse,</seg> <seg n="19.2.2">maar tot haar hemelse vaderland.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Haar liefdedienst op aarde is voleindigd.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Haar hart gaat over tot hoger slag.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Te Ostia aan de Tiber,</seg> <seg n="19.5.2">waar de familie wachtte op scheepsgelegenheid,</seg> <seg n="19.5.3">stond ze,</seg> <seg n="19.5.4">leunende aan een venster,</seg> <seg n="19.5.5">in zoete,</seg> <seg n="19.5.6">geestelijke samenspraak met haar zoon.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">In gemeenschappelijke extase klom hun gesprek omhoog tot de woorden achterbleven.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Dan raken ze één ondeelbaar ogenblik 'met een volle hartslag' het eeuwige leven aan.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Een zucht</seg> <seg n="19.8.2">- en ze keren terug tot 'het geluid van de mond'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><pb n="16" ed="VW"/><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Althans Augustinus.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Van Monnica kan men nauwelijks zeggen dat ze teruggekeerd is van daar waar ze 'de eerste gebonden schoven des geestes'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f8" rend="superscript">h</ref> hadden opgezet.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ze was ontbonden en vroeg:</seg> <seg n="20.3.2">wat doe ik hier nog?</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Binnen vijf dagen tastte een krankheid haar aan,</seg> <seg n="20.4.2">die haar einde bracht.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Ze werd,</seg> <seg n="20.5.2">wat ze vroeger gevreesd had,</seg> <seg n="20.5.3">maar nu niet meer,</seg> <seg n="20.5.4">begraven ver van haar vaderland,</seg> <seg n="20.5.5">maar 'niet ver van God'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Haar zoon keert naar Africa terug,</seg> <seg n="21.1.2">drieëndertig jaar oud.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij gaat zijn kerkelijke loopbaan beginnen,</seg> <seg n="21.2.2">die voor de hele westerse christenheid van zo ontzaggelijke betekenis geweest is.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Tot zover loopt Augustinus' autobiografie in de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Voor zijn verdere leven geef ik slechts enkele jaartallen:</seg></s></p>
<lg><l n="23.1"><seg n="23.1.1">389. Augustinus tot priester gewijd te Hippo.</seg></l><l n="23.2"><seg n="23.2.1">395. Augustinus wordt helper van de bisschop te Hippo.</seg></l><l n="23.3"><seg n="23.3.1">396. Zijn medebisschop sterft.</seg></l><l n="23.4"><seg n="23.4.1">397. Augustinus schrijft zijn <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></l><l n="23.5"><seg n="23.5.1">413. Hij begint zijn werk <hi rend="italic">De civitate Dei.</hi></seg></l></lg>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">430.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Op 28 augustus sterft Augustinus,</seg> <seg n="24.2.2">terwijl de Vandalen de stad belegeren.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Al deze jaren heeft de kerkvader een ingespannen werkzaamheid uitgeoefend.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">In woord en geschrift heeft hij naar alle richtingen invloed geoefend op de kerk van zijn dagen,</seg> <seg n="25.2.2">een invloed die nog voortduurt tot deze dag toe.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Daarop in te gaan ligt thans niet op mijn weg.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Ik leg enkel de vinger bij het jaartal:</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">397.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Augustinus schrijft zijn <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1"><hi rend="italic">De Confessiones</hi> zijn geschreven in het sterfjaar van Ambrosius.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ik weet niet of er verband bestaat tussen beide.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">In elk geval is het een merkwaardig samentreffen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">In het jaar waarin zijn aardse biechtvader,</seg> <seg n="27.4.2">die hem in het sacrament der boete en der biecht heeft ingeleid,</seg> <seg n="27.4.3">sterft,</seg> <seg n="27.4.4">schrijft de kerkvader zijn biecht,</seg> <seg n="27.4.5">die hij aflegt in de oren van God.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Confessiones wordt ook wel eens als lofprijzingen vertaald (Heussi).</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f10" rend="superscript">j</ref><s n="27.6"><seg n="27.6.1">Maar meestal als belijdenissen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Ik geloof ook dat het karakter van een biecht op de voorgrond moet staan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">De bisschop van Hippo wil ten aanhoren van de hele kerk,</seg> <seg n="27.8.2">in het oor van de Alwetende,</seg> <seg n="27.8.3">wenende en juichende bij beurte,</seg> <seg n="27.8.4">uitzeggen wat zijn leven geweest is voor hij gedoopt werd door Ambrosius.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Hij wil niet slechts anderen aansporen hun hart voor God en hun bisschop te openen,</seg> <seg n="27.9.2">hij wil het hun ook voordoen.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">In zijn leven bovenal mogen geen donkere schuilhoeken overblijven.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wat de schrijver daarover heeft te zeggen is vervat in de eerste negen <pb n="17" ed="VW"/>boeken van het werk.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Ik gaf reeds een korte weergave van zijn levensloop aan de hand daarvan.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">In het tiende boek wil hij dan belijden wie hij nu is:</seg> <seg n="28.3.2">het leven van de bisschop van Hippo;</seg> <seg n="28.3.3">de wonderen verhalen,</seg> <seg n="28.3.4">die daarin alleen waard zijn gekend te worden:</seg> <seg n="28.3.5">de wonderen van God en de ziel.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het geschrift eindigt met een verklaring van Genesis 1,</seg> <seg n="28.4.2">in de drie laatste boeken.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Men kan heel verschillend oordelen over de waarde,</seg> <seg n="29.1.2">die de <hi rend="italic">Confessiones</hi> hebben als bron voor de kennis van zijn leven.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Men heeft gezegd dat wij ze onder het motto 'Dichtung und Wahrheit' moeten lezen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Die woorden klinken mij hier onheilig.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Goethe heeft in zijn autobiografie zijn schone humaniteit willen afronden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De kerkvader is bezig God te loven,</seg> <seg n="29.5.2">van het begin tot het eind.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Natuurlijk is het geen neutraal-exacte levensbeschrijving.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Maar dan zouden we er na 1500 jaren ook geen hand meer naar uitsteken.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wie kan,</seg> <seg n="30.1.2">moet dit geschrift in het oorspronkelijke lezen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het is geen ciceroniaans Latijn.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Maar dat idioom heeft ook nog andere snaren dan die door de wijze van Tusculum zijn aangeslagen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het Latijn heeft in zijn christelijke periode nieuwe kwaliteiten ontwikkeld.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">De taal van Caesar en Cicero kan men misschien 't best karakteriseren door het noemen van twee schone menselijke deugden:</seg> <seg n="30.5.2">gerechtigheid en dapperheid.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Die van Ambrosius en Augustinus wordt beter gekenschetst door twee goddelijke eigenschappen:</seg> <seg n="30.6.2">majesteit en barmhartigheid.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het is het Evangelie dat in <hi rend="italic">Confessiones</hi> en kerklied uitdrukking zoekt.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Daarom is een vertaling ook zo buitengewoon moeilijk.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">De geest zit vaak vlak onder de letter.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dat het boek in het Latijn geschreven is,</seg> <seg n="31.1.2">zullen we goed doen geen ogenblik te vergeten.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er is zoveel gesproken over het neoplatonisme van Augustinus,</seg> <seg n="31.2.2">dat men zou kunnen gaan denken aan een heel- of half-Grieks wijsgeer.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dat is onjuist.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hij staat met beide voeten in de latiniteit.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">We behoeven niet onbillijk te zijn en te vergeten dat hij de verre invloed van Plato meer direct dan andere kerkvaders in het Westen ondergaan heeft en dat het daaraan mede te danken is dat zijn gedachten breder en hoger vlucht nemen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Maar dat neemt niet weg dat in Augustinus ons is uitgebeeld:</seg> <seg n="31.6.2">de toebrenging van de Latijnse beschaving tot Christus.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Daarin ligt de grote betekenis van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> voor onze cultuur en ons christendom.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">We zouden aan het boek liever geen ondertitel geven.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Men moet de brede golving van het geestesleven,</seg> <seg n="31.9.2">dat daarin is,</seg> <seg n="31.9.3">niet in een korte formule vastleggen.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Maar als het moest,</seg> <seg n="31.10.2">zouden we het willen noemen:</seg> <seg n="31.10.3"><hi rend="italic">Van Cicero naar Ambrosius of Van Romein tot christen.</hi></seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De wijze van Tusculum en de bisschop van Milaan staan aan het begin en het einde van Augustinus' leerjaren.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">En beiden zijn typische vertegenwoordigers van de Latijnse cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De toon en het geluid van de <hi rend="italic">Belijdenissen kan</hi> men 't best weergeven door twee woorden,</seg> <seg n="32.1.2">die Augustinus zelf in het tiende boek tot één uitdrukking <pb n="18" ed="VW"/>samenvoegt:</seg> <seg n="32.1.3">hymnus et fletus;</seg> <seg n="32.1.4">lofzang en geween.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Deze woorden,</seg> <seg n="32.2.2">waarvan het eerste uit het Grieks is overgenomen,</seg> <seg n="32.2.3">krijgen pas hun volle betekenis in het kerklatijn.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Ze gaan op voor God.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De mensen mogen zijn biecht ook horen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar hij spreekt toch niet voor de omstanders.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Althans niet voor dat soort,</seg> <seg n="32.6.2">dat nieuwsgierig is om anderer leven te leren kennen,</seg> <seg n="32.6.3">maar traag om het eigene te beteren.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hoe zouden ze ook weten of de belijdenis waar is.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Voor degenen echter wier oren door de liefde voor hem geopend zijn,</seg> <seg n="33.1.2">wil hij wel spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Eén bedenking heeft hij ook nog te hunnen opzichte.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De biecht van zijn vroeger leven (boek I-IX),</seg> <seg n="34.2.2">ja,</seg> <seg n="34.2.3">die verblijdt hen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Ze hebben geen vermaak in het verkeerde daarin,</seg> <seg n="34.3.2">maar hierin dat het voorbij is.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar dat geldt niet voor wat hij thans is (boek X).</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Waarom zal hij ook dat bekennen?</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar toch wil hij het doen voor broederlijke harten.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Ze mogen hem dan gelukwensen als ze horen,</seg> <seg n="34.7.2">hoever hij nader komt tot God door diens gave,</seg> <seg n="34.7.3">en voor hem bidden als ze vernemen,</seg> <seg n="34.7.4">hoever hij achter blijft door eigen traagheid.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Omdat zij,</seg> <seg n="34.8.2">hetzij in goedkeuring,</seg> <seg n="34.8.3">hetzij in afkeuring,</seg> <seg n="34.8.4">hem liefhebben.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Laten ze opleven in het eerste en zuchten onder het tweede en laten <hi rend="italic">hymnus en fletus,</hi></seg> <seg n="34.9.2">lofzang en geween,</seg> <seg n="34.9.3">opstijgen voor Gods aangezicht uit de harten der broeders,</seg> <seg n="34.9.4">Gods wierookpannen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Zo is de biecht dan ook voor mensen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Maar eigenlijk voor God.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">'Uw oren zijn tegen mijn hart.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De belijdenis geschiedt met woorden van het hart en met herroepen der gedachte'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f15" rend="superscript">o</ref> `Zwijgend wat het geluid betreft,</seg> <seg n="35.4.2">met geroep wat de aandoening aangaat'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">- Zo biecht hij 'met zijn hart in tegenwoordigheid Gods,</seg> <seg n="35.5.2">met zijn pen voor vele getuigen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Niet alleen uit de harten der broeders,</seg> <seg n="35.6.2">maar ook uit de confessie zelve rijzen hymnus en fletus.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">De lofzang der gemeente is slechts het luidworden van wat in de diepten des geestes,</seg> <seg n="35.7.2">in de belijdenis,</seg> <seg n="35.7.3">in stilte door God alleen gehoord wordt.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Lofzang voor Gods barmhartigheid;</seg> <seg n="35.8.2">tranen om de zonde.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Wie zonder deze tranen blijft,</seg> <seg n="35.9.2">blijft zonder God.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">De hoge wegen zijn moeilijk en zwaar.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">De vallei der tranen weerklinkt van lofgezangen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Waar een van deze beide ontbreekt,</seg> <seg n="36.1.2">daar is de belijdenis kreupel.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zonder tranen is het geen confessie,</seg> <seg n="36.2.2">maar presumptie.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Geen geven aan God van wat men heeft,</seg> <seg n="36.3.2">doch stelen van wat men niet heeft.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Deze tegenstelling van confessie en presumptie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f18" rend="superscript">r</ref> is de spil,</seg> <seg n="36.4.2">waar alle gedachten in het boek om <pb n="19" ed="VW"/>draaien.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Gods gaven en onze zonden die mogen we God geven;</seg> <seg n="36.5.2">ze zijn allebei van ons.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Maar wat we onwezenlijk en onwaarachtig,</seg> <seg n="36.6.2">buiten Gods Geest en onze geest om,</seg> <seg n="36.6.3">ons eigen gemaakt hebben in holle,</seg> <seg n="36.6.4">hoge gedachtenvlucht of interessante,</seg> <seg n="36.6.5">onboetvaardige levensvoering,</seg> <seg n="36.6.6">dat is geen offerande Gods.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het is een gruwel voor zijn aangezicht;</seg> <seg n="36.7.2">het is gestolen goed.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Augustinus weet dat beide in elkaar over gaan,</seg> <seg n="37.1.2">de hymnus in de fletus en omgekeerd.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Er is stijging in het dal der tranen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Daar worden de liederen van de opgang gezongen;</seg> <seg n="37.3.2">het canticum graduum.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">- Maar de plaats waar geen belijdenis is,</seg> <seg n="37.4.2">dat is de hel.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Tot daar is hij nooit afgedwaald.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Hij heeft God nooit tot de oorzaak van het kwaad gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De confessie is dus niet slechts schuldbelijdenis,</seg> <seg n="38.1.2">ze is ook geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Deze mag geen waanwijsheid zijn.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Waan is onze kennis als we ze bezitten enkel om ze af te kondigen (profiteri) in plaats van ze te belijden (confiteri).</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Dat is het grote onderscheid tussen de schijnkerk,</seg> <seg n="38.4.2">de manicheeërs,</seg> <seg n="38.4.3">en de ware kerk,</seg> <seg n="38.4.4">de katholieke.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Augustinus weet het uit de negen verloren jaren van zijn leven,</seg> <seg n="38.5.2">hoe groot het verschil is tussen ijdelheid (vanitas) en vroomheid (pietas).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Hij weet het ook uit de herinneringen aan zijn leraarsambt in de retorica,</seg> <seg n="38.6.2">hoe groot de afstand was tussen hemzelf,</seg> <seg n="38.6.3">de professor,</seg> <seg n="38.6.4">en Ambrosius,</seg> <seg n="38.6.5">de confessor.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Kreupel is ook iedere geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="38.7.2">waarin de fletus,</seg> <seg n="38.7.3">de nederigheid,</seg> <seg n="38.7.4">de ootmoed en de liefde ontbreken.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Dat is de toon der <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Het is de levenssfeer der kerk,</seg> <seg n="39.2.2">die Augustinus daarin tot uitdrukking brengt.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De majesteit en de barmhartigheid van het Latijn der <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="39.3.2">de hymnus en fletus van de toon,</seg> <seg n="39.3.3">en het gezag en de nederigheid der kerk waarin ze plaats hebben,</seg> <seg n="39.3.4">harmoniëren met elkaar.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Want het zijn deze beide,</seg> <seg n="39.4.2">autoriteit en humiliteit,</seg> <seg n="39.4.3">die op Augustinus in de kerk zulk een diepe indruk gemaakt hebben.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Levenslang heeft hij deze eigenschappen in haar wel gekend,</seg> <seg n="39.5.2">maar hij ergerde er zich lange tijd aan.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Later heeft hij zijn ongelijk leren inzien.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Het is waar,</seg> <seg n="39.7.2">hij kon Aristoteles over de categorieën begrijpen zonder leermeester,</seg> <seg n="39.7.3">wat geen geringe prestatie was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">En in de kerk werd een geloof gevraagd op gezag.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Maar tenslotte waren dan toch die eigen inzichten niet meer dan zeepbellen,</seg> <seg n="39.9.2">geblazen van eigen ellende,</seg> <seg n="39.9.3">vergeleken bij de blauwe hemelen der zaligheid,</seg> <seg n="39.9.4">die de kerk kende.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Wat hinderde het ook,</seg> <seg n="39.10.2">zo biechtte Augustinus,</seg> <seg n="39.10.3">wat hinderde het de kleinen Gods,</seg> <seg n="39.10.4">dat ze een zoveel trager geest hadden dan de professor,</seg> <seg n="39.10.5">daar ze toch niet ver van God afdwaalden,</seg> <seg n="39.10.6">om in het nest van de kerk veilig veren te krijgen.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f22" rend="superscript">v</ref><s n="39.11"><seg n="39.11.1">Hij ziet dat de kerk en de Schrift door een bevattelijke en gewone <pb n="20" ed="VW"/>manier van spreken de menigte opnemen in de schoot ener heilige nederheid.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Zo brengen ze veel meer mensen tot God dan wanneer ze niet met gezag optraden.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Het zijn vooral de Psalmen,</seg> <seg n="39.13.2">die deze theologie der nederheid bevatten.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">Augustinus zou ze willen uitzingen tegen de hoogmoed van het hele menselijke geslacht.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">Ook de brieven van Paulus,</seg> <seg n="39.15.2">die hen,</seg> <seg n="39.15.3">die met hun verstand niet ver kunnen zien,</seg> <seg n="39.15.4">toch op de weg brengen,</seg> <seg n="39.15.5">die leidt tot het zien.</seg></s> <s n="39.16"><seg n="39.16.1">Daarin ligt voor hem het voordeel van de heilzame kruiden der kerk,</seg> <seg n="39.16.2">die op de grond groeien,</seg> <seg n="39.16.3">boven de geur der trotse cederbomen',</seg> <seg n="39.16.4">waarmee de wijsgerige scholen vergeleken kunnen worden.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Er is weinig opzettelijke christologie in de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Augustinus is in volle zin theoloog.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Zijn boek staat ook niet in de toon der Christusmystiek,</seg> <seg n="40.3.2">die in de middeleeuwen,</seg> <seg n="40.3.3">bijv. bij Bernard van Clairvaux,</seg> <seg n="40.3.4">zo sterk naar voren is gekomen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Er is geen grijpen van Christus' hoofd of voeten met woorden.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Geen opzettelijk mediteren op zijn wonden.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Heel sober is in dat opzicht de rede van de kerkvader.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Evenmin komt de historische Christus uit de evangeliën duidelijk naar voren.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Vooral in het tiende boek valt dat op,</seg> <seg n="40.8.2">waar hij belijdt wat hij is in het jaar 397.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Augustinus spreekt veel over God en over de ziel.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Niemand heeft daarover gesproken zoals hij.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Het tiende boek weet de wonderen daarvan te verhalen op een wijze waarnaar de eeuwen niet moede worden te luisteren.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Van beide weet de kerkvader in veel rijker taal en veel lichter visie te spreken dan enig ander theoloog.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">God is geen begrip achter Jezus dat men laat staan als men Jezus gevonden heeft.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Neen,</seg> <seg n="41.6.2">omgekeerd wordt Hij gezocht en Jezus is de weg en Hij wordt gevonden en het hele boek is één uitroep over wat het is Hem te vinden.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Zo tussen God en ziel staat Jezus Christus.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Hij ontbreekt niet in het boek.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Maar Augustinus' plastische woordkunst behoefde Hem geen gestalte te geven.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hij heeft gedaante en gestalte,</seg> <seg n="42.4.2">al is het een andere dan die de wereld begeert.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Eerder moet men zeggen dat de kerkvader Hem,</seg> <seg n="42.5.2">met Paulus,</seg> <seg n="42.5.3">meer naar de geest kent.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Meer dan de meeste andere theologen.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Christus doorwoont de hele biecht.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Hij verklaart de hymnus en fletus daarvan.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Hij is de waarheid van alle confessie en de ontkenning van alle presumptie.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Bij Jezus vervliegt alle ijdelheid en ontstaat de vroomheid.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Hij is het geheim van het gezag en de nederheid der kerk;</seg> <seg n="42.11.2">haar autoriteit en humiliteit.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">En als de schrijver dan in dit opzicht de geestelijke figuur van Christus tekent,</seg> <seg n="42.12.2">op die plaatsen in het boek waar hij het opzettelijk doet,</seg> <seg n="42.12.3">dan geschiedt dat in klanken,</seg> <seg n="42.12.4">die in kracht,</seg> <seg n="42.12.5">warmte en gloed misschien slechts door de koraalvoorspelen van Bach in notenschrift geëvenaard worden.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Op het eind van <pb n="21" ed="VW"/>het zevende boek toont hij ons het Woord dat vlees geworden is,</seg> <seg n="42.13.2">uit de evangeliën,</seg> <seg n="42.13.3">tegenover het Woord en de Idee,</seg> <seg n="42.13.4">die in de wolken blijven,</seg> <seg n="42.13.5">van de platonische filosofie.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Hij belijdt dat hij vroeger de weg zocht om kracht te krijgen tot het genieten van God,</seg> <seg n="42.14.2">maar Hem niet vond.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Tot hij Christus aannam,</seg> <seg n="42.15.2">die de spijs der sterken met zijn aardse leven vermengde,</seg> <seg n="42.15.3">om zo ook zelfs kinderen met goddelijke wijsheid als met melk te kunnen voeden.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">God is de spijs der sterken.</seg></s> <s n="42.17"><seg n="42.17.1">Maar Augustinus kwam vroeger niet tot de genieting daarvan,</seg> <seg n="42.17.2">omdat hij daartoe te zwak was.</seg></s> <s n="42.18"><seg n="42.18.1">God was wel het onderwerp van zijn druk discours,</seg> <seg n="42.18.2">maar dat <hi rend="italic">onderwerp</hi> zou buiten Christus zijn <hi rend="italic">ondergang</hi> geworden zijn.</seg></s> <s n="42.19"><seg n="42.19.1">Want hij kon God niet aangrijpen,</seg> <seg n="42.19.2">omdat hij niet in de laagte de tot hem neergehurkte Jezus als zijn God aanvatte.</seg></s> <s n="42.20"><seg n="42.20.1">Hem ontbrak de liefde,</seg> <seg n="42.20.2">die alles bouwt op het fundament der nederheid,</seg> <seg n="42.20.3">Jezus Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">De omschrijvende vertaling,</seg> <seg n="43.1.2">die ik hier van enkele verspreide volzinnen uit het zevende boek gaf,</seg> <seg n="43.1.3">bieden slechts een zwakke weergave van het lieven en loven,</seg> <seg n="43.1.4">het naderen en neigen voor Christus,</seg> <seg n="43.1.5">dat Augustinus in de taal der <hi rend="italic">Confessiones doet.</hi></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dit is de bedding waarin de <hi rend="italic">Bekentenissen</hi> naar God uitgaan.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Confessie,</seg> <seg n="44.2.2">kerk,</seg> <seg n="44.2.3">Christus,</seg> <seg n="44.2.4">daardoor hebben wij de toeleiding tot Gods genadetroon.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Steeds voller wordt de toon,</seg> <seg n="44.3.2">steeds duidelijker de accenten,</seg> <seg n="44.3.3">naarmate we van de eerste voortgaan tot de tweede en vandaar tot de Derde.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">We willen thans nog luisteren naar de inhoud van de belijdenissen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Ten dele kan ik daarvoor verwijzen naar de korte samenvatting van Augustinus' levensloop vóór zijn doop,</seg> <seg n="45.2.2">die ik,</seg> <seg n="45.2.3">aan de hand van de <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="45.2.4"><hi rend="italic">reeds</hi> gaf.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Er zijn twee lijnen in het boek.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De eerste geeft wat de schrijver was;</seg> <seg n="45.4.2">de tweede wat hij is.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Maar ofschoon de eerste loopt door boek I-IX en de andere in boek X wordt getrokken,</seg> <seg n="45.5.2">liggen ze toch niet in elkaars verlengde.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Ze snijden elkaar.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Wat hij is,</seg> <seg n="45.7.2">na zijn Doop,</seg> <seg n="45.7.3">dat was hij ook reeds daarvoor.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Monnica zag hem in een droom staan in dezelfde geloofsregel als zichzelf,</seg> <seg n="45.8.2">reeds op zijn twintigste jaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">En vrome vrienden troostten haar meer dan eenmaal met wat ze wisten van zijn eeuwige bestemming.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">De hymnus en fletus van de biecht van de kerkvader in 397 gingen reeds op tot de oren van God,</seg> <seg n="45.10.2">in de lange jaren van zijn intellectuele en zedelijke afdwalingen,</seg> <seg n="45.10.3">achter het gordijn van zijn leven,</seg> <seg n="45.10.4">uit de mond van zijn vrome moeder.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wat in het geweldige tiende boek beleden wordt over God en de ziel,</seg> <seg n="46.1.2">dat staat 'in nuce' reeds in hoofdstuk 10 van boek VII,</seg> <seg n="46.1.3">waar Augustinus een mystieke beleving uitbeeldt uit de tijd van zijn professoraat te Milaan.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">En het is tevens de vastlegging in woorden van wat hij samen met Monnica <pb n="22" ed="VW"/>ervoer aan het venster te Ostia.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">- Omgekeerd is de Augustinus,</seg> <seg n="46.3.2">die het gezag der kerk en der Schrift had leren eerbiedigen en haar eenvoud en gewone wijze van spreken leren liefhebben,</seg> <seg n="46.3.3">de boeken der neoplatonici niet vergeten.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Hij heeft ze meegedragen in de kerk,</seg> <seg n="46.4.2">zoals hijzelf zegt,</seg> <seg n="46.4.3">gelijk Israël het goud der Egyptenaren op Gods bevel meedroeg naar Kanaän.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Hij heeft,</seg> <seg n="46.5.2">nu zijn ogen zijn opengegaan voor Christus' nederheid en de bitterheid van het kruis,</seg> <seg n="46.5.3">de smaak voor | de hoogheid en schoonheid en de zoetheid Gods niet verloren.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Deze beide lijnen snijden elkaar.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Dat ze dat doen en elkaar niet dekken en ook niet opvolgen,</seg> <seg n="47.2.2">vormt het raadsel,</seg> <seg n="47.2.3">het onoplosbare,</seg> <seg n="47.2.4">het wonder van de Confessiones.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Daaruit ontstaat wat Harnack genoemd heeft:</seg> <seg n="47.3.2">de narcotische werking van het boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Het is ook de reden waarom het met een bepaalde kerkelijke opvatting niet precies overeenkomt.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">De eerste van deze lijnen zou ik de horizontale willen noemen;</seg> <seg n="48.1.2">de tweede de verticale.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Een loopt van Cicero naar Ambrosius;</seg> <seg n="48.2.2">de andere tekent de opvaart van de ziel naar God.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Ik kom eerst op de horizontale.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Augustinus' boek beeldt de overgang uit van Romein tot christen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Merkwaardig verscholen staat aan 't begin de figuur van Cicero.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Augustinus schrijft dat hij volgens het leerplan aan een boek van een zekere Cicero<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f30" rend="superscript">d</ref> was gekomen;</seg> <seg n="49.3.2">de lezer herinnert zich dat boek.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Een <hi rend="italic">zekere</hi> Cicero.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Kan iemand meer obscuur voorkomen in een biografie?</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zielinski<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.n2" rend="superscript">2</ref><choice><sic> 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"/></choice> in zijn <hi rend="italic">Cicero im Wandel der Jahrhunderte</hi> vindt het blijkbaar te erg.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Hij maakt er van:</seg> <seg n="49.7.2">een zeker boek van Cicero.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Wat er niet staat.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Herinnert de kerkvader zich nu nauwelijks de beroemde stijlmeester,</seg> <seg n="49.9.2">die hij gewoon was als model op te stellen voor zijn leerlingen?</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Augustinus had een goed geheugen,</seg> <seg n="49.10.2">ook in dit opzicht.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Dat hij stijl-overwegingen kent,</seg> <seg n="49.11.2">ook in zijn christelijke periode,</seg> <seg n="49.11.3">daarvan getuigt elke bladzijde.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Maar daarvan mag hij,</seg> <seg n="49.12.2">als hij zijn geestelijke ontwikkeling beschrijft,</seg> <seg n="49.12.3">toch wel een weinig afzien.</seg></s> <s n="49.13"><seg n="49.13.1">Hij zegt het zelf:</seg> <seg n="49.13.2">"Niet een werktuig tot scherping van de tong had ik in de <hi rend="italic">Hortensius gevonden;</hi></seg> <seg n="49.13.3">niet door de uitwendige vorm,</seg> <seg n="49.13.4">maar door de inhoud had het boek mij gegrepen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="49.14"><seg n="49.14.1">Maar daaruit komt juist de vraag naar voren,</seg> <seg n="49.14.2">die ons hier moet bezig houden,</seg> <seg n="49.14.3">of er dan van de filosofische schriften van Cicero geen blijvende invloed op hem is uitgegaan.</seg></s> <s n="49.15"><seg n="49.15.1">Men hoort er verder in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> zo weinig van.</seg></s> <s n="49.16"><seg n="49.16.1">Het is alles manicheïsme en neoplatonisme,</seg> <seg n="49.16.2">wat volgens het boek hem beïnvloed heeft.</seg></s> <s n="49.17"><seg n="49.17.1">Is er geen echt Latijnse draad in de ontwikkeling <pb n="23" ed="VW"/>van de kerkvader,</seg> <seg n="49.17.2">geen lijn van Cicero naar Ambrosius?</seg></s> <s n="49.18"><seg n="49.18.1">En is de stoot,</seg> <seg n="49.18.2">die <hi rend="italic">de Hortensius</hi> gaf,</seg> <seg n="49.18.3">zuiver toevallig?</seg></s> <s n="49.19"><seg n="49.19.1">Zodat,</seg> <seg n="49.19.2">uit een biografisch oogpunt,</seg> <seg n="49.19.3">er toch slechts van 'een zekere' Cicero sprake behoeft te zijn?</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Ik meen dat dit ontkend moet worden.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Iemand spreekt in 't algemeen veel minder over wat hem eigen is dan over de vreemde invloeden,</seg> <seg n="50.2.2">die hij ondergaat.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">In ons land wordt vaak meer over Duitse theologie gesproken dan over Nederlandse.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">En toch volgen we een eigen lijn.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Zo gaat het ook hier.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">In de <hi rend="italic">Confessiones</hi> komt niet de manicheeër of de neoplatonist tot Christus,</seg> <seg n="50.6.2">maar gewoon de Romein.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">En nu weet ik wel dat er een samensmelting van Latijnse en Hellenistische beschaving heeft plaats gehad,</seg> <seg n="50.7.2">maar het Westen van het Rijk behoudt toch een eigen karakter.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Het Griekse zit er hier slechts dun op.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Ik geloof dat het een fout is als men dit over 't hoofd ziet.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">En toch gebeurt het dikwijls.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De invloed van de burgerlijke denkbeelden in 't Westen en van haar wijsgerige bewerking door Cicero is natuurlijk veel sterker geweest dan uit de tekst van het boek blijkt.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De invloed van de filosofische schriften van Cicero heeft in de late Oudheid en daarna die van zijn retorische verre overtroffen.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De retoriek verloor met het verval van het Rijk haar tribune.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Ze werd een ijdel spel der scholen.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Als Augustinus zijn ambt te Milaan neerlegt,</seg> <seg n="51.7.2">dan keert in hem de waardige Romeinse geest zich af van deze woordenkramerij.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Maar de wijsgerige moraal wordt in de kerk opgenomen en gechristianiseerd.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Ik wil,</seg> <seg n="52.1.2">om dit te verduidelijken,</seg> <seg n="52.1.3">een enkele lijn van Cicero naar Ambrosius en over hem naar Augustinus trekken.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Cicero kent tweeërlei standpunt voor een Romein,</seg> <seg n="53.1.2">het nationale en het persoonlijke.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ten opzichte van het eerste,</seg> <seg n="53.2.2">dat in de cultus uitkomt,</seg> <seg n="53.2.3">geldt de regel,</seg> <seg n="53.2.4">dat men de voorvaderen gelooft zonder gronden.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar op het andere kiest men zelf.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Dan is men wijsgeer.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Cicero is in dat opzicht een echte Romein geweest,</seg> <seg n="53.5.2">die praktisch,</seg> <seg n="53.5.3">met het oog op het leven,</seg> <seg n="53.5.4">zijn vragen beslist,</seg> <seg n="53.5.5">of,</seg> <seg n="53.5.6">als ze te diep gaan,</seg> <seg n="53.5.7">ze openlaat.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Op deze weg is Augustinus door de <hi rend="italic">Hortensius</hi> gebracht.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Maar bij zijn honger naar waarheid heeft hij hoe langer hoe meer vragen open moeten laten.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">- Een andere praktische Romein,</seg> <seg n="53.8.2">Ambrosius,</seg> <seg n="53.8.3">heeft hem er toen toe gebracht ook hier te geloven zonder gronden,</seg> <seg n="53.8.4">dwz. gezag te laten gelden.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">Deze prefect in een bisschopsmantel weet dat wij dat ook in het rijk der waarheid en niet alleen in de wereld der gewoonte nodig hebben.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">Augustinus verheft de waarheid ver boven de gewoonte.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">Hij is christen en geen heiden.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">Maar in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> zijn cultus en filosofie verzoend.</seg></s> <s n="53.13"><seg n="53.13.1">Voor de Griek blijft het dogma iets onpersoonlijks,</seg> <seg n="53.13.2">voorwerp van aanbidding.</seg></s> <s n="53.14"><seg n="53.14.1">Voor de Romein is het een zaak van dagelijkse gehoorzaamheid en zo blijft het voor het hele Westen.</seg></s> <s n="53.15"><seg n="53.15.1">Het is merkwaardig dat niet Virgilius,</seg> <seg n="53.15.2">als later Dante,</seg> <seg n="53.15.3">Augustinus ten leidsman is geweest,</seg> <seg n="53.15.4">maar Cicero.</seg></s> <s n="53.16"><seg n="53.16.1">Virgilius is symbool van de cultus;</seg> <seg n="53.16.2">Cicero van de praktijk.</seg></s></p>
<p><pb n="24" ed="VW"/><s n="54.1"><seg n="54.1.1">De weg van Cicero naar Ambrosius zouden we in talrijke lijnen kunnen uitstippelen.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Ik trek hier nog slechts één,</seg> <seg n="54.2.2">die zeer belangrijk is en nauw met Augustinus' geestelijke ontwikkeling samenhangt.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Veel heeft hij te stellen gehad met zijn ergernissen aan het Oude Testament.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">De leraar in de retorica,</seg> <seg n="54.4.2">gevormd aan de fraaie periodes van Cicero,</seg> <seg n="54.4.3">heeft een harde school moeten doorlopen voor hij de schoonheid van de Psalmen leerde erkennen.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Maar nog meer dan om de taal gaat het hier om de inhoud.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">De Romeinse burger ergerde zich aan de rechtsbegrippen in het Oude Testament.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Dat boek vond hij barbaars en onzedelijk.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Hij kende niet "de ware innerlijke gerechtigheid,</seg> <seg n="54.8.2">die niet oordeelt naar de gewoonte,</seg> <seg n="54.8.3">maar naar de allerrechtvaardigste wet van de almachtige God.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Een wet waardoor de zeden van landen en tijden naar de aard van land en eeuw gevormd werden,</seg> <seg n="54.9.2">terwijl zij zelve overal gelijk bleef."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Hij is gewend te oordelen naar een publiek wetsartikel.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">Hij kan zich niet denken "een uit zichzelf lichtende rechtvaardigheid en een om zich zelve na te jagen geestelijke schoonheid,</seg> <seg n="54.11.2">die het vleselijk oog niet ziet en die innerlijk aanschouwd wordt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="54.12"><seg n="54.12.1">Hij kent niet,</seg> <seg n="54.12.2">wat ik hier noodgedwongen voorlopig onvertaald moet laten,</seg> <seg n="54.12.3">de 'articulus occulti temporis'.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f35" rend="superscript">i</ref><s n="54.13"><seg n="54.13.1">We willen trachten tot een vertaling daarvan te komen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Cicero heeft,</seg> <seg n="55.1.2">zoals bekend is,</seg> <seg n="55.1.3">in een geschrift <hi rend="italic">Over de plichten</hi> ook gehandeld van de botsing tussen verschillende plichten.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Men moet zich dan,</seg> <seg n="55.2.2">zo raadt hij aan,</seg> <seg n="55.2.3">tot ervaren lieden wenden,</seg> <seg n="55.2.4">die midden in het leven staan<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Letten we nu op Ambrosius,</seg> <seg n="55.3.2">die Augustinus geholpen heeft om zijn ergernis over het Oude Testament te overwinnen.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Hij deed dat vaak door vergeestelijken van de verhalen.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Maar nu doet bij het op een andere manier.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">De bisschop van Milaan heeft een <hi rend="italic">Geestelijke plichtenleer</hi> geschreven,</seg> <seg n="55.6.2">die tot op zekere hoogte een omwerking is van Cicero's <hi rend="italic">Plichtenleer.</hi></seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">De lieden die midden-in-het-leven,</seg> <seg n="55.7.2">in laatstgenoemd boek,</seg> <seg n="55.7.3">het conflict tussen plichten moeten oplossen,</seg> <seg n="55.7.4">worden in de bewerking van Ambrosius lieden-buiten-het-leven.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Hij wijst op de Levieten in Israël,</seg> <seg n="55.8.2">die buiten de maatschappij stonden en daarom 't onpartijdigst konden beoordelen hoe men de conflicten in de samenleving moet oplossen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Een merkwaardige en</seg> <seg n="55.9.2">- men zal het Zielinski moeten toegeven</seg> <seg n="55.9.3">- niet onbedenkelijke wijziging van Cicero's gedachte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Wanneer men deze lijn:</seg> <seg n="55.10.2">Cicero-Ambrosius regelrecht doortrekt,</seg> <seg n="55.10.3">komt men bij de Jezuïeten terecht.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Augustinus heeft ze doorgetrokken en is daar toch niet uitgekomen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Hij is <pb n="25" ed="VW"/>tenslotte niet tot Ambrosius maar tot Christus gekomen.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Hij leert van de bisschop wel dat de strijd der plichten wijst op het bestaan van een andere,</seg> <seg n="56.3.2">niet publieke,</seg> <seg n="56.3.3">maar verborgen gerechtigheid.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Maar in de <hi rend="italic">Confessiones wordt</hi> dit tot een diepe beschouwing van de gerechtigheid Gods.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Een 'zelflichtende rechtvaardigheid',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f39" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="56.5.2">die men alleen door het geloof kan verkrijgen.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Niet de gewoonte,</seg> <seg n="56.6.2">ook niet de moraal,</seg> <seg n="56.6.3">maar het oordeel zal uitmaken wie zijn plicht gedaan heeft.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Dat is de vertaling van 'articulus occulti temporis'.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">We zien dus hoe de gedachten zich wijzigden onder de invloed van het Evangelie.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">De antieke dapperheid,</seg> <seg n="57.2.2">die haar hoogtepunt had in de zelfmoord,</seg> <seg n="57.2.3">wordt in Ambrosius' <hi rend="italic">Geestelijke plichtenleer</hi> martelaarsmoed.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">De sociale gerechtigheid begint bij hem op te gaan in de wijsheid,</seg> <seg n="57.3.2">bedoeld als Godskennis,</seg> <seg n="57.3.3">die buiten de maatschappij verleend is aan de kerk en haar dienaren,</seg> <seg n="57.3.4">en wordt bij Augustinus:</seg> <seg n="57.3.5">verborgen geloofsgerechtigheid,</seg> <seg n="57.3.6">die uitsluitend Gods eigendom is en door hem als gave geschonken wordt.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Cicero vindt het vanzelfsprekend dat niemand God dankt voor de deugd.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">De goden hebben ons het leven gegeven.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Goed-te-leven,</seg> <seg n="57.6.2">dat moeten we zelf doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Augustinus is de grote belijder van Gods genade,</seg> <seg n="57.7.2">die uitroept tot God:</seg> <seg n="57.7.3">geef ons wat Gij beveelt.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Niet alleen het gebod,</seg> <seg n="57.8.2">maar ook de gerechtigheid,</seg> <seg n="57.8.3">de vervulling moet God geven.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Dit alles culmineert in de titel van ons boek:</seg> <seg n="58.1.2"><hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Voor Cicero is het een moreel axioma dat men zijn eigen fouten niet bespreken kan.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Dat strijdt tegen het mannelijk decorum.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Een enkele maal komt hij op de grens,</seg> <seg n="58.4.2">maar dan vermant hij zich weer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Augustinus stort zijn hele ziel en wezen uit in de confessie,</seg> <seg n="58.5.2">voor de oren van de hele wereld.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Belijdenis is hem het hoogste en zoetste.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Wie zich naast de lezing van Augustinus' boek nog eens op negatieve wijze wil overtuigen van de grote betekenis van deze dingen,</seg> <seg n="58.7.2">die legge daarnaast de <hi rend="italic">Essais</hi> van Montaigne.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Die bevatten ook een biecht,</seg> <seg n="58.8.2">in fijne zelfanalyse misschien 't dichtst de <hi rend="italic">Confessiones</hi> benaderend.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Ook hem belet het decorum niet het voor de hele wereld te doen.</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">Maar hij doet het niet voor God.</seg></s> <s n="58.11"><seg n="58.11.1">Hij biecht bij <hi rend="italic">zichzelf,</hi></seg> <seg n="58.11.2">zonder tranen,</seg> <seg n="58.11.3">maar ook zonder blijdschap,</seg> <seg n="58.11.4">zonder hymnus en fletus,</seg> <seg n="58.11.5">schaamteloos zich zijn eigen fouten bekennend en... vergevend.</seg></s> <s n="58.12"><seg n="58.12.1">Dat is de debâcle van het Romeins trots zelfbewustzijn buiten het Evangelie om.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1"><hi rend="italic">De Confessiones</hi> vertegenwoordigen de voltooiing van het antieke persoonlijke leven onder invloed van het Evangelie.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Ze zijn daarvan de schoonste en rijpste vrucht.</seg></s></p>
<p><pb n="26" ed="VW"/><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Er rest mij nog iets te zeggen over de verticale lijn in ons boek:</seg> <seg n="60.1.2">God en de ziel.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Hier is het niet meer de Romein die de aandacht trekt.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Geen Cicero of Ambrosius.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Zelfs geen Augustinus.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Het historische treedt op de achtergrond .</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Zelfs Christus,</seg> <seg n="60.6.2">de weg,</seg> <seg n="60.6.3">treedt terug achter Hem,</seg> <seg n="60.6.4">die het oor tegen het hart houdt als de biecht gedaan wordt 'met het roepen der gedachten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">- Ik spreek er het laatst over en zal het ook het kortste doen.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">Het leent zich eigenlijk ook niet voor een herdenking,</seg> <seg n="60.8.2">zelfs niet na 1500 jaren.</seg></s> <s n="60.9"><seg n="60.9.1">Deze lijn is symbool van de eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Men kan zeggen dat op iedere bladzijde van het boek het historische en het eeuwige elkaar raken.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Dat maakt het zo diep en aangrijpend.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Maar ze vallen toch niet samen.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Het historische wordt niet mystisch opgeheven.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">En het eeuwige vloeit niet in historische bedding.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Het eerste geschiedt althans minder dan in de middeleeuwse mystiek en het tweede minder dan in de Reformatie bij Luther.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Het tiende boek beeldt in woorden uit het zoeken van de ziel naar God.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Het is eigenlijk een herhaling van boek I-IX;</seg> <seg n="62.2.2">van de historische gang van Augustinus tot God.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Maar nu valt die geschiedenis weg.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Zelfs Monnica is er niet meer.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Alleen God en de ziel.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Anders begeert Augustinus niet te kennen.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Prachtig wordt de vaart der gedachte beschreven,</seg> <seg n="62.7.2">altijd hoger,</seg> <seg n="62.7.3">boven alle schepselen;</seg> <seg n="62.7.4">straks steeds dieper en dieper in de schuilhoeken der ziel en in de holen en gangen van het geheugen.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Steeds fijner wordt de zielkundige ontleding tot de herinnering der herinnering en de herinnering van het vergeten toe.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Ik vond U,</seg> <seg n="62.9.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="62.9.3">'boven mij,</seg> <seg n="62.9.4">in U'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Eindelijk keert de gedachte,</seg> <seg n="62.10.2">aan het slot,</seg> <seg n="62.10.3">moede van haar vlucht,</seg> <seg n="62.10.4">in de veilige armen van Christus terug.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Ik zie in dit boek de vastlegging in woorden van mystieke ogenblikken in Augustinus' leven,</seg> <seg n="63.1.2">die ons bekend zijn uit boek VII, 10,</seg> <seg n="63.1.3">en de heerlijke ervaring,</seg> <seg n="63.1.4">samen met Monnica,</seg> <seg n="63.1.5">uit het slot van boek IX.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Is dat neoplatonisme?</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Zijn het geestelijke exercitiën,</seg> <seg n="63.3.2">waarin de schrijver zich geoefend heeft als leerling van Plotinus?</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Is het Egyptisch goud op de christelijke woestijnreis meegenomen?</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Dat laatste enigszins,</seg> <seg n="63.5.2">volgens zijn eigen verklaren.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Maar hij ontkent het tot afgodendienst te hebben gebruikt.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Hij heeft er God mee gediend.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Het is goud in Gods <choice><sic>tempel geworden.r Augustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">tempel geworden.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s><choice><sic>tempel geworden.r Augustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="63.9"><seg n="63.9.1"><choice><sic>tempel geworden.r Augustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Augustinus</corr></choice> had reden het neoplatonisme dankbaar te zijn.</seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">Hij is het ook geweest.</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">Het had hem verlost van de obsessie van zijn stoffelijk godsbegrip en hem dichter bij het Evangelie gebracht.</seg></s> <s n="63.12"><seg n="63.12.1">Maar hij heeft altijd geweten wat het hem niet gegeven heeft.</seg></s> <s n="63.13"><seg n="63.13.1">Wat hij in het tiende boek heeft geschreven zie ik als een uitbeelding van <pb n="27" ed="VW"/>geloofsleven van volkomen oorspronkelijk type.</seg></s> <s n="63.14"><seg n="63.14.1">Moeder en zoon hebben te Ostia geen geestelijke oefening uitgevoerd maar een zeldzame genade van God ontvangen.</seg></s> <s n="63.15"><seg n="63.15.1">Zo ook de mystieke ervaring in boek VII.</seg></s> <s n="63.16"><seg n="63.16.1">De theologie,</seg> <seg n="63.16.2">die daaruit geboren wordt,</seg> <seg n="63.16.3">raakt ons minder direct dan die,</seg> <seg n="63.16.4">welke met Augustinus' historische ontwikkeling van Romein tot christen samenhangt en die naar Luther heen wijst.</seg></s> <s n="63.17"><seg n="63.17.1">Deze theologie van <hi rend="italic">God en de ziel</hi> wil echter ook altijd weer tot Christus inkeren.</seg></s> <s n="63.18"><seg n="63.18.1">Ze completeert geestelijk de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="63.19"><seg n="63.19.1">Ze voegt bij het geloof,</seg> <seg n="63.19.2">dat onzienlijke dingen vasthoudt,</seg> <seg n="63.19.3">de schouwende liefde.</seg></s> <s n="63.20"><seg n="63.20.1">Ze is als Johannes naast Paulus.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="11" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie p. 51, noot j.</p></note>
<pb n="12" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 34, noot b.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie p. 34, noot <hi rend="italic">c.</hi></p></note>
<pb n="13" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Conf.V,8. MPL.32,712v. CSEL.33,100vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Conf.III,11. MPL.32,691v. CSEL.33,60vv.</p></note>
<pb n="14" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Conf.Vl,6. MPL.32,724. CSEL.33,122v.</p></note>
<pb n="15" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Conf. IX, 10. <hi rend="italic">MPL. 32,774. CSEL.</hi> 33,217.</p></note>
<pb n="16" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Conf.IX,11. MPL.32,776. CSEL.33,219.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie p. 53, noot r.</p></note>
<pb n="18" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 781<hi rend="italic">. CSEL.</hi> 33, 229.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 780. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 3 en 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 781<hi rend="italic">. CSEL.</hi> 33, 228 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Deze uitdrukking komt niet letterlijk zo in de <hi rend="italic">Conf.</hi> voor. Vgl. echter VII, 7; IX, 12; X, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 779. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 780. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, <hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 779. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 226.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*Conf.</hi> VII, 20.* <hi rend="italic">MPL. 32,747. CSEL.</hi> 33,166.</p></note>
<pb n="19" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 764. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 198.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Conf</hi> V, 5, dat handelt over het manichëisme. MPL. <hi rend="italic">32,709. CSEL.</hi> 33,94: Vanitas est enim mundana ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 704. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 85 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 706. <hi rend="italic">CSEL. 3</hi>3, 88.</p></note>
<pb n="20" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, 5. <hi rend="italic">MPL. 32,723. CSEL.</hi> 33,121 V.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Conf.IX,4. MPL.32,766. CSEL.33,202.</p></note>
<pb n="21" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 18 en 20. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 745 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 163 en 165 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Conf.III,11. MPL.32,691v. CSEL.33,60vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">O.a. Conf.</hi> III, 12. MPL. 32,692 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 62 v.</p></note>
<pb n="22" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,741 v. <hi rend="italic">CSEL. 33,156</hi> v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. von Harnack, DG., dl. 3, p. 73. Vgl. p. 172.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Conf. III, 4. MPL.</hi> 32, 685. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Th. Zielinski, <hi rend="italic">Cicero im Wandel der Jahrhunderte,</hi> Leipzig 1912<hi rend="superscript">3</hi> p. 116: 'An eine gewisse Schrift Ciceros.' <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 48: In librum cuiusdam Ciceronis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> III, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 685. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 48 v.</p></note>
<pb n="24" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf. III,</hi> 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 688. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 732. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 139: Cogitare non possem lumen honestatis et gratis amplectendae pulchritudinis, quam non videt oculus carnis et videtur ex intimo.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Con</hi>f. III, 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 69<hi rend="italic">1. CSEL.</hi> 33, 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">De officiis I,</hi> 147: Doctos homines vel etiam usu peritos.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">De officiis ministrorum I, 50. MPL.</hi> 16, 108 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zielinski, <hi rend="italic">Cicero im Wandel der Jahrhunderte, p.</hi> 112.</p></note>
<pb n="25" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie p. 24, noot h.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>De natura deorum III,86: Virtutem autem nemo umquam acceptam deo rettulit. Zie ook <choice><sic>lIl</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">III</corr></choice>, 87 en 88.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. p. 219, noot m.</p></note>
<pb n="26" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie p. 18, noot o.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>Conf.X,26. MPL.32,795. CSEL.33,255: In te supra me.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie p. 22, noot b.</p></note>
<pb n="27" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">De Confessiones van Augustinus in Eltheto</hi> 84 (febr. 1930) nr. 5, p. 129-146. Het vormde de eerste vrucht van N.' hernieuwde studie van Augustinus, die haar uiterlijke aanleiding vond in het feit, dat in 1930 werd herdacht, dat Augustinus 1500 jaar tevoren gestorven was. Dat N. zich ook voordien reeds diepgaand met Augustinus heeft beziggehouden, blijkt o.a. uit <hi rend="italic">Geloven op gezag</hi> (dl. 2, p. 135-152). De hernieuwde studie van Augustinus kreeg voor N. een bijzondere actualiteit door het herlevende heidendom in de jaren '30, waartegen de 'kritische waarde' van Augustinus bij uitstek zichtbaar werd (zie p. 32).</p><p>De beginpagina's van het hier opgenomen artikel keren vrijwel ongewijzigd terug in het boekje, dat N. in 1933 publiceerde over <hi rend="italic">Augustinus.</hi> Zie p. 33-38.</p><p>In dit en in alle volgende stukken van N. over Augustinus wordt steeds, waar N. de Romeinse provincie <hi rend="italic">Africa proconsularis</hi> op het oog heeft, Africa gedrukt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Th. Zielinski (1859-1944), van 1887-1922 hoogleraar te Petersburg, vanaf 1922 te Warschau. Zielinski onderzocht de nawerking van klassieke auteurs als Cicero; ook bestudeerde hij de geschiedenis van de godsdienst van de Oudheid. Hij was een typisch vertegenwoordiger van de klassieke filologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-eltheto.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie dl. 2, p. 161-166.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="2" xml:id="noordmans3.augustinus-awcc" decls="#bibl-noordmans3.augustinus-awcc">
<pb n="28" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Naar de datum vrijwel precies 1500 jaar geleden lag in Hippo Regius,</seg> <seg n="2.1.2">een stad aan de noordkust van Afrika,</seg> <seg n="2.1.3">een vijfenzeventigjarige grijsaard op zijn sterfbed.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is de toen en nog in heel de wereld bekende kerkvader Augustinus.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De laatste tien dagen wordt in de sterfkamer niemand meer toegelaten.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Op zijn verzoek zijn in daarvoor gereed gemaakt handschrift de zeven boetpsalmen aan de muren gehecht.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Zijn oog was,</seg> <seg n="2.5.2">zo bericht zijn biograaf Possidius,</seg> <seg n="2.5.3">niet verdonkerd en hij bracht in praktijk wat hij dikwijls aan anderen had aangeraden,</seg> <seg n="2.5.4">dat zowel priesters als leken,</seg> <seg n="2.5.5">ook na de Doop en van hoe voorbeeldig leven ook,</seg> <seg n="2.5.6">niet uit het leven moesten scheiden zonder een generale schuldbelijdenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De stervende biecht zijn leven nog eenmaal,</seg> <seg n="2.6.2">zoals hij het voor 33 jaren voor de oren der hele kerk reeds schriftelijk gedaan had,</seg> <seg n="2.6.3">aan God;</seg> <seg n="2.6.4">nu alleen 'met het roepen der gedachten'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f2" rend="superscript">b</ref> in de eenzaamheid.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is zeer verleidelijk om die gedachte daarbij te volgen en met haar terug te gaan in dat uitwendig,</seg> <seg n="3.1.2">maar veel meer nog inwendig,</seg> <seg n="3.1.3">zo rijk bewogen leven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik zal daartoe echter de lezer niet uitnodigen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Om twee redenen niet.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Een overzicht van Augustinus' leven in zo kort bestek zou weinig meer kunnen zijn dan een droog resumé.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Maar vooral zal ik het nalaten,</seg> <seg n="3.5.2">omdat de kerkvader op zijn sterfbed alle toehoorders uitsloot.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De natuurlijke en geestelijke romantiek,</seg> <seg n="3.6.2">die er in de 33 jaren vroeger geschreven <hi rend="italic">Confessiones</hi> nog is,</seg> <seg n="3.6.3">zal in die heilige uren van zijn laatste biecht zijn weggestorven.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wij zouden misschien nieuwsgierig en oneerbiedig in het leven van de poenitent rondkijken,</seg> <seg n="3.7.2">terwijl hij zelf slechts bad om het vergeten en vergeven daarvan.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">We zijn toch al zo geneigd de Sturm-und-Drang-periode van de bisschop van Hippo afzonderlijk te nemen en zijn levensgeschiedenis met zijn bekering af te sluiten.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De oudste biografie,</seg> <seg n="3.9.2">van Possidius,</seg> <seg n="3.9.3">die nog iets in de trant van een heiligenleven is gehouden,</seg> <seg n="3.9.4">brengt ons daarom wel dichter bij het fenomeen <hi rend="italic">Augustinus</hi> dan een der nieuwere,</seg> <seg n="3.9.5">het voortreffelijke,</seg> <seg n="3.9.6">maar romantiserende boek van Louis Bertrand.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik zal dus niet,</seg> <seg n="4.1.2">zoals Harnack gedaan heeft,</seg> <seg n="4.1.3">uitweiden over Augustinus' faustische natuur <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f4" rend="superscript">d</ref>Een parallel tussen hem en Faust moge geestrijk zijn,</seg> <seg n="4.1.4">zijn <pb n="29" ed="VW"/>zoeken naar waarheid moge er aanleiding toe geven,</seg> <seg n="4.1.5">de vergelijking moge zelfs historische wortels hebben,</seg> <seg n="4.1.6">ze wist toch grenzen uit,</seg> <seg n="4.1.7">die moeten blijven bestaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij spreken hier over de heilige Augustinus.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Eén gestalte uit het leven van deze heilige mag ik echter wel oproepen zonder vrees dat ze de stemming zal verstoren:</seg> <seg n="4.3.2">Monnica.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De verhouding tussen moeder en zoon uit <hi rend="italic">de Confessiones</hi> is van een symbolische kracht,</seg> <seg n="4.4.2">die haar wedergade zoekt in de geschiedenis.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Niet alleen de verhouding van moeder en zoon in geheel christelijk Europa wordt er in een klaar paradigma door voorgesteld,</seg> <seg n="4.5.2">waarvan de geschiedenis in rijke vormen de conjugatie geeft,</seg> <seg n="4.5.3">maar ze bezit ook donker-mystische diepte.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het leven en het werk van Augustinus komen op uit een achtergrond van tranen en gebeden zo vrouwelijk en tevens zo christelijk,</seg> <seg n="4.6.2">dat slechts het Evangelieverhaal de volheid bevat van wat hier wordt aangeduid.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het is een geloofsgeboorte.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Welk een figuur in de geschiedenis der christelijke kerk,</seg> <seg n="4.8.2">die in de openbare omgang met haar zoon beurtelings of gelijktijdig blijk geeft van 'vrouwelijke ingetogenheid,</seg> <seg n="4.8.3">mannelijk geloof,</seg> <seg n="4.8.4">grootmoederlijke zorg,</seg> <seg n="4.8.5">moederlijke liefde en de vroomheid van een christin'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Dat zijn woorden,</seg> <seg n="4.9.2">waarmee de kerkvader haar tot voorbeeld heeft gesteld voor toekomende eeuwen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Maar als hij van haar zegt dat ze voor hem door haar tranen dag en nacht haar hartebloed Gode heeft geofferd en dat er één leven geworden was uit het zijne en het hare <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f6" rend="superscript">f</ref>dan zegt hij meer en beschrijft zijn wonderbare geboorte als kerkvader.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De betekenis van Augustinus voor ons werelddeel kan moeilijk worden overschat.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij is de schakel,</seg> <seg n="5.2.2">die katholieken en protestanten op natuurlijke,</seg> <seg n="5.2.3">ongedwongen wijze verbindt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Thomas Aquinas leefde en leerde ook lang voor de Reformatie.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wij kunnen tot de roomsen zeggen:</seg> <seg n="5.4.2">hij is evengoed van ons als van u. Maar hij is het niet.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wij kunnen ook moeilijk zo warm zijn voor een renaissance van zijn filosofie,</seg> <seg n="5.5.2">zoals die bij hen plaats heeft.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Maar Augustinus is de universele Europese christen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hij behoort,</seg> <seg n="5.7.2">nu afgezien van de Griekse kerk,</seg> <seg n="5.7.3">aan allen evengoed.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Naast hem is in de Oudheid ook niemand te noemen,</seg> <seg n="5.8.2">van wie dat ook maar van verre in gelijke mate zou kunnen gezegd worden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat is wel merkwaardig,</seg> <seg n="6.1.2">omdat van zijn directe invloed op de kerk niet heel veel is overgebleven.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Die werd trouwens uitgeoefend in een ander werelddeel dan het onze.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De islam heeft de Afrikaanse kerk weggebezemd van de aardbodem.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar ook reeds lang daarvoor,</seg> <seg n="6.4.2">onmiddellijk na zijn dood,</seg> <seg n="6.4.3">met de ineenstorting van het Romeinse rijk,</seg> <seg n="6.4.4">viel de orde,</seg> <seg n="6.4.5">die hij met zoveel zorg en moeite had geschapen,</seg> <seg n="6.4.6">tot een chaos terug.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het zijn de geschriften van de kerkvader,</seg> <seg n="6.5.2">die als een wereld op zichzelf hebben gewerkt,</seg> <pb n="30" ed="VW"/><seg n="6.5.3">zoals de brieven van Paulus of de dialogen van Plato.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Augustinus staat zelf op de grenzen van twee werelden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar hij staat met het aangezicht naar ons toe gericht.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hoe modern zijn christendom is,</seg> <seg n="7.3.2">beseffen we nog slechts met moeite.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Voor ons hebben de namen van Romulus,</seg> <seg n="7.4.2">Tarquinius,</seg> <seg n="7.4.3">Lucretia,</seg> <seg n="7.4.4">Regulus,</seg> <seg n="7.4.5">Scipio en zovele anderen een mystieke bekoring.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Er gloort een glans om hun hoofd en de toegang tot de Latijnse school lijkt de ingang tot een heiligdom.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De figuren der oude geschiedenis komen ons voor in wijdere zin tot onze vaderlandse geschiedenis te behoren en we vinden steeds min of meer barbaren,</seg> <seg n="7.6.2">wie ze niet kent.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor Augustinus was deze wereld de oude wereld.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij kende ze ook,</seg> <seg n="8.2.2">beter en van meer nabij dan wij.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar hij had bij het licht van het Evangelie de aureool om de slapen van haar helden zien verbleken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men vertrouwt zijn oren niet,</seg> <seg n="8.4.2">als men hem in zijn geweldig werk <hi rend="italic">Over de stad Gods</hi> hoort spreken over de Romeinse geschiedenis.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is wel vreemd dat in ons christelijk werelddeel op de scholen deze afbraak van de oude geschiedenis zo weinig gelezen wordt.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Voor ons is vaak de cultuur de wieg,</seg> <seg n="8.6.2">waarin het Christuskind door God veilig kan worden neergelegd en... slapen kan.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het refrein is dan als in een middeleeuws kerkleisje:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">'Nu wieghen wij,</seg> <seg n="9.1.2">nu wieghen wij!'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer de kerkvader de deugden van Cato en Cicero 'vergulde ondeugden',</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f8" rend="superscript">h</ref><seg n="10.1.2">dan hebben we daartegen theologisch misschien geen bezwaar.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">We kennen de zware,</seg> <seg n="10.2.2">ingewikkelde dogmatiek,</seg> <seg n="10.2.3">waarin dat zo behoort.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar als een christelijk oordeel over cultuur in gewone omgangstaal,</seg> <seg n="10.3.2">zoals Augustinus het bedoelt,</seg> <seg n="10.3.3">voelen wij er ons door in onze wiek geschoten.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De bisschop van Hippo is bekend en beroemd om zijn leer van de genade;</seg> <seg n="11.1.2">zijn strijd tegen Pelagius.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Pelagiaan is een naam,</seg> <seg n="11.2.2">die de christenheid in Europa schuwt als die van de farizeeër.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar wij versmallen de vraag van genade of goede werken vaak tot een kwestie voor een catechismuspreek of een geval van zielszorg.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De kerkvader ziet de tegenstelling veel geweldiger.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het zijn twee rijken,</seg> <seg n="12.2.2">die tegenover elkaar staan en waarvan het ene een voortdurende kritiek is op het andere.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij,</seg> <seg n="12.3.2">protestanten,</seg> <seg n="12.3.3">beelden ons de tegenstelling van geloof en werken,</seg> <seg n="12.3.4">genade en verdienste,</seg> <seg n="12.3.5">evangelie en cultuur nogal eenzijdig uit in Luthers gewetensstrijd in de cel te Erfurt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">We zijn geschrokken van de toepassing,</seg> <seg n="12.4.2">die Rome gemaakt heeft van de leer der twee rijken.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">We zijn de <pb n="31" ed="VW"/>gang van Hendrik IV naar Canossa nog niet vergeten en doen gaarne mee aan iedere 'cultuur'-strijd,</seg> <seg n="12.5.2">die een herhaling moet afwenden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">We hebben zeer principiële bezwaren tegen het kleinste lapje 'kerkelijke staat' en zijn erkenning door een gezantschap.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Desnoods trekken we nog liever de lutherse consequentie in 't bekende:</seg> <seg n="12.7.2">cuius regio,</seg> <seg n="12.7.3">eius religio.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit alles bewijst hoe zwaar een verkeerde toepassing,</seg> <seg n="13.1.2">we moeten misschien zeggen iedere menselijke toepassing van Augustinus' leer zich wreekt.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dit is geen reden,</seg> <seg n="13.2.2">nòch voor Rome,</seg> <seg n="13.2.3">nòch voor ons,</seg> <seg n="13.2.4">om op die toepassing niet terug te komen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Rome moet ophouden met in de kerk een te directe openbaring van de 'civitas Dei',</seg> <seg n="13.3.2">de Godsstad op aarde te zien.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wij moeten nalaten de cultuur uit de geest af te leiden zonder rekening te houden met haar wortelen in de zonde.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">We zullen dan in staat zijn,</seg> <seg n="13.5.2">samen met Rome,</seg> <seg n="13.5.3">de tegenstelling van genade en werken,</seg> <seg n="13.5.4">evangelie en cultuur,</seg> <seg n="13.5.5">weer breder te zien,</seg> <seg n="13.5.6">als een kritiek op elk punt van het eerste op de laatste.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De tegenstelling van hemel en aarde,</seg> <seg n="13.6.2">waartoe de cultuurmens het Evangelie verzacht,</seg> <seg n="13.6.3">moeten we met Augustinus laten op de volle maat van hemel en hel.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zonder pijn zal dat niet gaan.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">We voelen die reeds als de kerkvader met de vinger aan de grote humane figuren der oude geschiedenis raakt.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Hij heeft zelf,</seg> <seg n="13.9.2">als een andere Jeremia,</seg> <seg n="13.9.3">die smart hevig doorleefd.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Als Rome voor 't eerst geplunderd wordt,</seg> <seg n="13.10.2">zegt hij:</seg> <seg n="13.10.3">"We moesten al maar zuchten,</seg> <seg n="13.10.4">telkens wenen en lieten ons nauwelijks troosten.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Dit heeft hem echter niet weerhouden Rome een 'roversstaat' <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f11" rend="superscript">k</ref>te noemen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De kerkvader staat met het aangezicht naar ons toe.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Over de Oudheid laat hij de kritiek van het Evangelie gaan.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar hij ziet over ons heen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Tegenover <hi rend="italic">alle</hi> oudheid stelt hij waarheid,</seg> <seg n="14.4.2">tegenover eer heiligheid,</seg> <seg n="14.4.3">tegenover leven eeuwigheid.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">"Tweeërlei liefde schept tweeërlei rijk.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Aan het aardse ligt ten grondslag de eigenliefde,</seg> <seg n="14.6.2">die gaat tot verachting van God.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Aan het hemelse de liefde tot God,</seg> <seg n="14.7.2">die gaat tot verachting van onszelf.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">In het eerste eert en dient men het schepsel meer dan de Schepper,</seg> <seg n="14.8.2">die te prijzen is tot in eeuwigheid.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">In het tweede bestaat geen menselijke wijsheid dan de eerbied,</seg> <seg n="14.9.2">waardoor de ware God recht wordt gediend,</seg> <seg n="14.9.3">geen ander loon verwachtende in de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="14.9.4">niet enkel der mensen,</seg> <seg n="14.9.5">maar ook der engelen,</seg> <seg n="14.9.6">dan <hi rend="italic">dat God zij alles in allen."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-awcc.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="28" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Possidius, <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini, Hipponensis episcopi 31. MPL.</hi> 32. 63 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 779. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227: Clamore cogitationis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>L. Bertrand, <hi rend="italic">Saint Augustin,</hi> Parijs Zj. 17 (1913 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. Harnack, <hi rend="italic">Augustins Konfessionen, in Reden und Aufsätze, dl.</hi> 1, Giessen 1904, p. 49-79. De vergelijking met Faust op p. 63 vv.</p></note>
<pb n="29" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Conf.IX,4. MPL.32,766. CSEL.33,202.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 12. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 776. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 221: Vita, quae una facta erat ex mea et illius.</p></note>
<pb n="30" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie J.G.R.Acquoy, Kerstliederen en leisen, in Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis f (1897), p. 217-272. Zie m.n. p. 245 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>De uitdrukking komt als zodanig niet bij Augustinus voor. Zie p.95, noot j .Zie m.n. Civ. Dei V, 12 en 13, waar het overigens over Cato en <hi rend="italic">Caesar gaat.</hi></p></note>
<pb n="31" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zo't land, zo't geloof.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">De</hi> excidio <hi rend="italic">urbis</hi> Romae 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 40, 718. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 252: Omnia gemuimus, saepe flevimus, vix consolati sumus.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Civ.</hi> Dei IV, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 115. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 166: Latrocinium.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*Civ.</hi> Dei XIV, 28.* <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 436. <choice><sic>CSEL. 40 11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">CSEL. 40 II</hi></corr></choice>, 56 v. Het gecursiveerde verwijst naar 1 Kor. 15 : 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-awcc.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Augustinus</hi> in <hi rend="italic">A</hi>WCC. 6 (29.8.1930) nr. 44, p. 1.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="3" xml:id="noordmans3.augustinus" decls="#bibl-noordmans3.augustinus">
<pb n="32" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><choice><sic> 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"/></choice></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ter inleiding</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Bij de samenstelling van dit werkje heb ik mij steeds voor ogen gesteld de grote betekenis,</seg> <seg n="3.1.2">die Augustinus heeft voor de westerse christenheid.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zeer bewust heb ik daarbij vermeden op de bijzonderheden van geloofsleer en dogmengeschiedenis in te gaan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Er zijn algemener gezichtspunten waaronder het werk van deze kerkvader gezien kan worden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarvoor is het niet nodig aan de behandeling een wijsgerig karakter te geven.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De gedachtenkring,</seg> <seg n="3.5.2">waarbinnen ik mij gehouden heb,</seg> <seg n="3.5.3">is van <hi rend="italic">algemeen-christelijke</hi> aard.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De alles beheersende tegenstelling van heidendom en christendom staat er in 't middelpunt.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Paulus heeft afgerekend met het jodendom;</seg> <seg n="3.7.2">Augustinus met het paganisme.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Luther heeft het werk van de een voortgezet;</seg> <seg n="3.8.2">Calvijn dat van de ander.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Op deze reformatorische voortzetting is echter geen nadruk gelegd.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Het boekje wil ook <hi rend="italic">algemeen-christelijk</hi> zijn.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">De katholiek kan het,</seg> <seg n="3.11.2">dunkt mij,</seg> <seg n="3.11.3">evengoed ter hand nemen als de protestant.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Naast de bijbel hebben deze beide confessies een prachtig verenigingspunt in de lectuur en de studie van de geschriften van de bisschop van Hippo.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Deze godsvrede heb ik hier niet verstoord.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Op die wijze komt de kritische waarde,</seg> <seg n="4.1.2">die de werken van Augustinus voor de hedendaagse christenheid hebben,</seg> <seg n="4.1.3">het best naar voren.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is ook wel mogelijk hem door de mond van Calvijn of Pascal te laten spreken en zo zijn oordeel te laten gaan over de resten van heidendom,</seg> <seg n="4.2.2">die het middeleeuwse Rome van het oude overnam.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar dan krijgt men de volle kritiek,</seg> <seg n="4.3.2">die de kerkvader op het moderne Europa oefent,</seg> <seg n="4.3.3">niet te horen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het paganisme zit dieper en ook de Reformatie heeft er een stuk van meegekregen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het Humanisme kan bijna haar tweelingbroeder genoemd worden.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Pascal is in dat opzicht soms zuiverder vertolker van Augustinus' boodschap aan ons werelddeel dan Calvijn.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Eerst wanneer men onze kerkvader van deze zijde benadert,</seg> <seg n="5.1.2">blijkt het hoe eenzijdig de overwegende belangstelling voor Augustinus' persoonlijk leven is,</seg> <seg n="5.1.3">zoals die in de nieuwere tijd tot uiting kwam.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Mijn boekje wil daaraan niet meedoen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zonder de <hi rend="italic">Confessiones</hi> geheel te verwaarlozen,</seg> <seg n="5.3.2">concentreert het de aandacht op <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="5.3.3">met aanhaling van sommige kleinere werken.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Laren (G),</seg> <seg n="6.1.2">januari 1933</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head><pb n="33" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Bij de tweede druk</seg></s></head>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De tekst is in deze druk nauwelijks gewijzigd.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De literatuuropgave werd tot op heden bijgewerkt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In overeenstemming met het karakter van deze uitgave is daarbij niet naar volledigheid gestreefd.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ook houde men er rekening mee dat zij zich nauw aansluit bij de strekking van deze studie,</seg> <seg n="8.4.2">die is vastgelegd in het schema <hi rend="italic">Rome-Africa.</hi></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Sedert 1933,</seg> <seg n="9.1.2">toen ik het werkje schreef,</seg> <seg n="9.1.3">viel er een duidelijke verschuiving van de belangstelling op te merken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De kerkvader kwam tegenover de waarheidszoeker meer naar voren.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Vooral van rooms-katholieke zijde is veel werk verzet.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ten onzent is het boek van dr. F. van der Meer,</seg> <seg n="9.4.2"><hi rend="italic">Augustinus de zielzorger,</hi></seg> <seg n="9.4.3">daarvan een bewijs.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het is een model van breed onderzoek en kritische bezinning.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Deze verschuiving is ook wel ten goede gekomen aan de aandacht voor <hi rend="italic">De civitate Dei.</hi></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Toch heb ik gemeend de opmerking van Harnack dat dit werk nog zeer onvoldoende is onderzocht (p. 189) te moeten laten staan.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Des te eerder nu wij sedert 1933 nog veel dichter gekomen zijn bij een situatie die overeenkomt met die waaruit Augustinus' hoofdwerk geboren werd.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De verhouding van kerk en staat,</seg> <seg n="9.9.2">die men in de vorige eeuw meende te hebben geregeld,</seg> <seg n="9.9.3">wordt thans weer de spil,</seg> <seg n="9.9.4">waarom alles gaat draaien.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Lunteren,</seg> <seg n="10.1.2">augustus 1951</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head rend="after-blank" n="1."><label>1.</label> <s n="11.1"><seg n="11.1.1">Leven en werken</seg></s></head>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Augustinus werd geboren te Thagaste,</seg> <seg n="12.1.2">een kleine provinciestad in Noord-Afrika,</seg> <seg n="12.1.3">de 13e november van het jaar 354.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zijn vader,</seg> <seg n="12.2.2">Patricius,</seg> <seg n="12.2.3">een ambtenaar in die plaats,</seg> <seg n="12.2.4">bleef tot kort voor zijn dood heiden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De moeder,</seg> <seg n="12.3.2">Monnica,</seg> <seg n="12.3.3">was van christelijke familie.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">- Van de lagere school behield de schrijver van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> geen prettige herinneringen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Weldra kon hij die verlaten voor een middelbare inrichting.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Augustinus gaat dan naar Madaura,</seg> <seg n="12.6.2">een stad gelegen op het eerste der plateaus,</seg> <seg n="12.6.3">waarmee de beboste kuststreken van Numidië opstijgen naar het Aures-gebergte.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De scholier leert er de klassieken kennen,</seg> <seg n="12.7.2">Griekse en Romeinse,</seg> <seg n="12.7.3">bovenal Virgilius.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Na een korte onderbreking van de studie in verband met de geldmiddelen van het gezin wordt de mogelijkheid gevonden hem naar Carthago te zenden om <pb n="34" ed="VW"/>het onderwijs te volgen in de zeven 'vrije kunsten',</seg> <seg n="12.8.2">waarvan de retorica,</seg> <seg n="12.8.3">de kunst om goed te spreken,</seg> <seg n="12.8.4">als samenvatting en kroon gold.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Augustinus heeft in deze jaren de wereld leren kennen in de weinig puriteinse vorm van het Africaanse stadsleven.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Hoe ver zijn eigen fouten gingen laat zich thans,</seg> <seg n="12.10.2">ook aan de hand van zijn eigen <hi rend="italic">Belijdenissen,</hi></seg> <seg n="12.10.3">niet meer vaststellen.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Sommigen zullen hier te licht,</seg> <seg n="12.11.2">anderen te streng oordelen.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Het is bovendien moeilijk de juiste maatstaf aan te leggen wegens verschil van tijd en zede.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Wij doen het veiligst niet te vergoelijken wat hij onder zoveel tranen heeft gebiecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zeker is echter dat God reeds vroeg zijn hand op hem gelegd heeft.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zijn eerste bekering valt reeds in zijn negentiende levensjaar.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Toen bracht het academische leerplan de student in aanraking met een thans verloren geschrift van Cicero:</seg> <seg n="13.3.2">de <hi rend="italic">Hortensius.</hi></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daarin wordt de lof der wijsbegeerte gezongen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het geschrift kan beschouwd worden als een inleiding op de filosofie.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het gaf hem 'de stoot tot een eeuwige beweging'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dit betekende aanvankelijk niet meer dan dat Augustinus de waarde van wijsgerige bezinning boven de cultuur der fraaie letteren leerde inzien.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Maar het voerde hem toch ook in verband met het praktisch karakter van de filosofie in die dagen tot een meer ingetogen levenswandel.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">We moeten nog meer zeggen.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Het bracht hem dichter bij bijbel en kerk.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Want Augustinus had Monnica tot moeder;</seg> <seg n="13.11.2">hij was een christen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Alleen maar,</seg> <seg n="13.12.2">hij was niet gedoopt,</seg> <seg n="13.12.3">omdat men de afwassing der zonden liever uitstelde,</seg> <seg n="13.12.4">soms tot het sterfbed.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Iedere geestelijke stoot betekende voor hem een verlevendiging van de christelijke indrukken van zijn jeugd.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Voorlopig komt dit uit op een manier die Monnica heftig smartte.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Augustinus sluit zich aan,</seg> <seg n="14.2.2">niet bij de kerk,</seg> <seg n="14.2.3">maar bij wat men een 'schijnkerk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f3" rend="superscript">c</ref> genoemd heeft,</seg> <seg n="14.2.4">de manicheeërs.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Als hij na afgestudeerd te zijn in het ouderlijk huis terugkeert,</seg> <seg n="14.3.2">weigert zijn moeder hem de overgang van haar drempel.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het manicheïsme was niet op christelijke bodem ontstaan.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het was een van de vele gemengde godsdiensten,</seg> <seg n="15.2.2">zoals later het mohammedanisme.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar in Augustinus' dagen trachtte het te concurreren met de christelijke kerk door zich aan deze zo goed mogelijk aan te passen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Men kon het een zeer vrijzinnig christendom noemen,</seg> <seg n="15.4.2">waaruit alle verstandelijke en zedelijke ergernissen zoveel mogelijk waren verwijderd.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Voor Augustinus bestond het aantrekkelijke van deze richting vooral in twee dingen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ten eerste werd de <pb n="35" ed="VW"/>strijd tussen goed en kwaad er niet opgevat als een gewetenszaak,</seg> <seg n="15.6.2">waarbij gebed en tranen en berouw te pas kwamen,</seg> <seg n="15.6.3">zoals in het Evangelie,</seg> <seg n="15.6.4">maar als een wereldaangelegenheid,</seg> <seg n="15.6.5">een strijd tussen twee eeuwige naturen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dit leek de jonge doctor een grootser en redelijker opvatting.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En ten tweede hielp men hem hier af van zijn ergernis over het barbaarse en onzedelijke van het Oude Testament door dit kortweg te verwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Na een kort verblijf in zijn geboortestad keert Augustinus naar Carthago terug als leraar in de retorica,</seg> <seg n="16.1.2">straks gevolgd door zijn moeder.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De holheid van het manicheïsme wordt hem in de nu volgende jaren steeds duidelijker.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ook het loze van de hele quasi-wetenschappelijke,</seg> <seg n="16.3.2">astrologische bovenbouw van deze wereldbeschouwing gaat hij door grondiger studie inzien.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Tot een openlijke breuk komt het echter nog niet.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Tussen kerk en schijnkerk in de as gezeten,</seg> <seg n="16.5.2">wordt hij scepticus.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij ontvlucht beide.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Zijn moeder,</seg> <seg n="16.7.2">die hem met haar tranen en gebeden voor de kerk opeist,</seg> <seg n="16.7.3">laat hij op het Africaanse strand wenende achter,</seg> <seg n="16.7.4">nadat hij onder een voorwendsel heimelijk scheep is gegaan.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">De gemeenschap met zijn manicheïsche vrienden te Carthago,</seg> <seg n="16.8.2">die wegens de vervolgingen van de sekte gevaar begon op te leveren,</seg> <seg n="16.8.3">verbreekt hij tegelijk,</seg> <seg n="16.8.4">waarschijnlijk eveneens onder een voorwendsel,</seg> <seg n="16.8.5">nl. dat de Africaanse studenten zo rumoerig waren.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Dit is het laagtepunt van Augustinus' leven,</seg> <seg n="16.9.2">waarover misschien zelfs de <hi rend="italic">Confessiones</hi> niet geheel oprecht handelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Hij duikt te Rome weer op. In dezelfde betrekking en toch ook nog weer onder de manicheeërs.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">In deze periode is hem een zekere intellectuele en praktische voorzichtigheid eigen;</seg> <seg n="17.2.2">een niet al te hoogstaand aanpassingsvermogen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij maakt zich innerlijk en straks uiterlijk los van zijn sekte en tegelijk maakt hij gebruik van hun goede diensten.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Hij heeft een positie en krijgt met hun hulp straks een betere.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Daarna laat hij hen geheel varen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Men herkent dat.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Het is de tijd van de carrière.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Die carrière brengt hem in een openbare betrekking in de hofstad Milaan.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Daar kwam een leerstoel in de retorica vacant en Augustinus krijgt de betrekking,</seg> <seg n="18.2.2">met behulp van zijn vrienden,</seg> <seg n="18.2.3">de bekende prefect van Rome,</seg> <seg n="18.2.4">Symmachus,</seg> <seg n="18.2.5">en natuurlijk dankzij zijn grote talenten.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij is nu man van stand en aanzien in de residentie,</seg> <seg n="18.3.2">in de onmiddellijke nabijheid van het christelijke,</seg> <seg n="18.3.3">keizerlijke hof.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het lijkt geraden leer en leven met die omstandigheden in overeenstemming te brengen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Augustinus herinnert zich dat hij nog steeds ook catechumeen in de katholieke kerk is en sluit zich weer bij haar aan,</seg> <seg n="18.5.2">een streep halend door de negen jaren van zijn manicheeërschap.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Zijn moeder die hem inmiddels uit Africa naar Rome en vandaar naar Milaan gevolgd is,</seg> <seg n="18.6.2">maakt trouwplannen voor hem,</seg> <seg n="18.6.3">die tot nog toe in een losse verbintenis had geleefd.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Zo is Augustinus op zijn dertigste jaar.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Uiterlijk <pb n="36" ed="VW"/>een representatieve figuur,</seg> <seg n="18.8.2">innerlijk een scepticus.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Maar de eeuwige beweging,</seg> <seg n="19.1.2">waartoe hij de stoot had ontvangen en die hier in de paradoxale vorm van een geslaagde carrière verschijnt,</seg> <seg n="19.1.3">gepaard met een innerlijk bankroet</seg> <seg n="19.1.4">- deze beweging gaat verder.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En Monnica heeft hem reeds vóór jaren,</seg> <seg n="19.2.2">toen zij hem uit haar huis had gekeerd,</seg> <seg n="19.2.3">in de droom zien staan in dezelfde geloofsregel,</seg> <seg n="19.2.4">waarin zij stond.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zij had hem toen met blijdschap weer opgenomen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Inmiddels vallen haar tranen dag en nacht,</seg> <seg n="19.4.2">jaar in jaar uit,</seg> <seg n="19.4.3">en haar gebed is zonder ophouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Te Milaan zijn het allereerst de persoon en de prediking van bisschop Ambrosius die indruk op Augustinus maken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Deze belangrijke figuur was uit gewichtige burgerlijke betrekkingen tot het kerkelijk ambt geroepen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij behield er de eigenschappen van een regent en paarde die aan de chariteit van een zieleherder.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Hij was een goed mensenkenner,</seg> <seg n="20.4.2">bewoog zich gemakkelijk met iedereen;</seg> <seg n="20.4.3">op een afstand of zeer toegankelijk naardat hij wilde.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Tegenover Monnica het laatste;</seg> <seg n="20.5.2">tegenover haar interessante zoon meer het eerste.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Omgang kreeg Augustinus weinig met hem.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar de prediking van de bisschop gaf aan zijn denken en leven een nieuwe richting.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij,</seg> <seg n="21.3.2">die zich in scepticisme had teruggetrokken,</seg> <seg n="21.3.3">voelde in de kerk te Milaan de moed om te geloven in zich wassen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Terwijl hij na zijn ervaringen met de manicheeërs steeds angstiger geworden was voor iedere zielsverheffing,</seg> <seg n="21.4.2">uit vrees voor de afgrond van twijfel waarboven hij zich dan bevond,</seg> <seg n="21.4.3">ging hij nu inzien dat aan het geloof elementen van gezag beantwoorden.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En in verband daarmee kreeg hij oog voor de betekenis van Kerk en Heilige Schrift,</seg> <seg n="21.5.2">die met duidelijke en gewone woorden over de hoogste dingen tot ons spreken.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zij leren ons aan te nemen wat we nog niet doorgrond hebben.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">- De diepingeleide,</seg> <seg n="21.7.2">geestelijke wijze,</seg> <seg n="21.7.3">waarop Ambrosius over de bijbel predikte,</seg> <seg n="21.7.4">droeg veel bij om Augustinus tot dit inzicht te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Tegelijkertijd wordt van een geheel andere kant de invloed van Ambrosius merkbaar.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Terwijl in zijn innerlijke ledigheid de eerste omtrekken van het geloofsleven merkbaar worden,</seg> <seg n="22.2.2">beginnen uitwendig de vormen van zijn ambtelijke eerzucht ondergraven te worden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het is in deze tijd dat hij eens met jaloerse ogen kijkt naar een dronken bedelaar op straat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het kan hem niet verborgen gebleven zijn welk een verschil er bestond tussen het leven van de bisschop en dat van hem.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Hij moet diens hele bestaan als een kritiek op het zijne gevoeld hebben.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Zijn professoraat gaat hij voelen als een woordenkramerij tegenover de herderlijke prediking van Ambrosius.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">En zijn eigen antichambreren in de middaguren bij invloedrijke vrienden gaat hem verachtelijk voorkomen als hij het vergelijkt met de verhouding waarin <pb n="37" ed="VW"/>de bisschop ook tot de machtigsten der aarde staat.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Naast deze invloeden heeft toen de neoplatonische wijsbegeerte machtig <hi rend="italic">op hem</hi> ingewerkt.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Hij kwam er mee in kennis door een Latijnse vertaling van de retor Victorinus.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Deze lectuur verloste hem van de obsessie,</seg> <seg n="23.3.2">die hij nog altijd uit zijn manicheïsche periode had behouden,</seg> <seg n="23.3.3">alsof God een verborgen natuur was in de natuur,</seg> <seg n="23.3.4">oneindig fijn wonende in de oneindige ruimten der wereld en in de lichamen die zich daarin bevonden.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Hij leerde nu inzien dat God onafhankelijk van alle dingen bestaat als een oneindige <hi rend="italic">Geest;</hi></seg> <seg n="23.4.2">dat Hij de grond van alle dingen is en toch niet hun wortel;</seg> <seg n="23.4.3">boven alle dingen,</seg> <seg n="23.4.4">zonder hun top te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dit alles verenigde zich tot een geweldige gisting in de ziel van de latere kerkvader.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Augustinus heeft toen mystieke uren beleefd zoals ze vaak voorkomen bij degenen die tot grote dingen geroepen zijn.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het geheim van zulke ervaringen is psychologisch niet te benaderen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ongelijksoortige dingen woelden in zijn bewustzijn en onderbewustzijn.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Uit deze chaos kent God alleen de weg naar het licht.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Het zijn vooral de brieven van Paulus geweest die hem toen,</seg> <seg n="24.6.2">evenals later Luther,</seg> <seg n="24.6.3">de weg gewezen hebben naar Christus.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Zij leerden hem het onderscheid zien tussen zijn geliefde filosofische lectuur en de evangeliën.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo komt het dan straks in een tuin te Milaan tot een breuk met zijn verleden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Men kent toch het verhaal van Augustinus' bekering uit het achtste boek van de <hi rend="italic">Confessiones?</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De gebeden van Monnica worden verhoord.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hij geeft zijn leraarsambt,</seg> <seg n="25.4.2">dat hem tegenstaat,</seg> <seg n="25.4.3">op om zich geheel aan de dienst der waarheid te wijden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Hij voelt behoefte aan een retraite en vindt die op een landgoed in het naburige Cassiciacum.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Dit verblijf is vaak beschreven.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Het lijkt een volmaakte idylle;</seg> <seg n="25.7.2">moeder en zoon omringd door een aantal vrienden,</seg> <seg n="25.7.3">uitrustende van de zware strijd in een soort platonische dialogen;</seg> <seg n="25.7.4">een christelijke academie.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Zo platonisch als het lijkt in de notulen,</seg> <seg n="25.8.2">die Augustinus ervan heeft gehouden,</seg> <seg n="25.8.3">is het daar echter wel niet geweest.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Als achtergrond van deze tonelen moeten we ons denken zijn eenzame worstelingen en gebeden in de nachten,</seg> <seg n="25.9.2">waarin hij zich voorbereidde voor zijn Doop,</seg> <seg n="25.9.3">en zijn lectuur der Psalmen,</seg> <seg n="25.9.4">die soms in luide kreten overging en waardoor zijn wijsgerige hoogmoed werd neergesmeten.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Hij verlaat dit verblijf om,</seg> <seg n="26.1.2">tegelijk met zijn zoon Adeodatus,</seg> <seg n="26.1.3">door Ambrosius gedoopt te worden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het laatste wat we horen in Milaan zijn de hymnen en cantieken,</seg> <seg n="26.2.2">de psalmen en gezangen in de kerk,</seg> <seg n="26.2.3">die hem zo geweldig aangrepen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ze waren pas ingevoerd door Ambrosius,</seg> <seg n="26.3.2">alsof ze voorbestemd waren de apotheose te vormen van Augustinus' bekering.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Een echo van de blijdschap in de hemelen over de bekering van een zondaar.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Moeder en zoon maken zich dan op om naar Africa terug te keren.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Doch <pb n="38" ed="VW"/>Monnica keert niet in tot haar aardse,</seg> <seg n="27.2.2">maar tot haar hemelse vaderland.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Haar liefdedienst op aarde is voleindigd.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Haar hart gaat over tot hoger slag.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Te Ostia aan de Tiber,</seg> <seg n="27.5.2">waar de familie wachtte op scheepsgelegenheid,</seg> <seg n="27.5.3">stond ze,</seg> <seg n="27.5.4">leunend aan een venster,</seg> <seg n="27.5.5">in zoete geestelijke samenspraak met haar zoon.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">In gemeenschappelijke extase klom hun gesprek omhoog tot de woorden achterbleven.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Dan raken ze een ondeelbaar ogenblik 'met een volle hartslag' het eeuwige leven aan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Een zucht</seg> <seg n="27.8.2">- en ze keren terug tot 'het geluid van de mond'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Althans Augustinus.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Van Monnica kan men nauwelijks zeggen dat ze teruggekomen is van daar waar ze 'de eerste gebonden schoven des geestes' hadden opgezet.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zij was ontbonden en vroeg:</seg> <seg n="28.3.2">wat doe ik hier nog?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Binnen vijf dagen tastte een krankheid haar aan die haar einde bracht.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Zij werd,</seg> <seg n="28.5.2">wat ze vroeger gevreesd had,</seg> <seg n="28.5.3">maar nu niet meer,</seg> <seg n="28.5.4">begraven ver van haar vaderland,</seg> <seg n="28.5.5">maar niet ver van God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Na Monnica's dood bleef Augustinus nog ongeveer een jaar te Rome.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Pas in de herfst van 388 stak hij over naar Africa.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Waarom het oponthoud zo lang gerekt werd is niet geheel duidelijk.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Zijn te Cassiciacum begonnen leven van mediteren en schrijven heeft hij er met zijn zoon en een vriend,</seg> <seg n="29.4.2">Evodius,</seg> <seg n="29.4.3">voortgezet.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Hij is immers op weg om zijn ideaal van een filosoferende christelijke vriendenkring in zijn geboortestad te verwezenlijken.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">In een paar te Rome ontstane geschriften over de <hi rend="italic">ziel</hi> en de <hi rend="italic">wil</hi> zet hij zijn vroeger begonnen onderzoekingen voort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Maar reeds dadelijk begint zijn christen-zijn zijn studie ook in andere richting te leiden.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Er komt een kerkelijke noot in zijn denken.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Hij verzamelt te Rome materiaal voor een polemiek tegen zijn vroegere vrienden,</seg> <seg n="29.9.2">de manicheeërs.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Hij begint zich ook in te leven in kerkelijke toestanden en maakt kennis met sommige leden van de clerus in de stad.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">In Africa terug zal hij dan zijn boek geven over de <hi rend="italic">Levenswijze in de kerk en die bij de manicheeërs</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Van Rome stak hij over naar Carthago waar hij de diaken Aurelius leerde kennen,</seg> <seg n="30.1.2">die kort daarna bisschop in die stad werd en daarmee het erkende hoofd van de Africaanse kerk.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Levenslang hebben zij samengewerkt.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Een rijmkroniek noemde later Aurelius het <hi rend="italic">hoofd</hi> en Augustinus de <hi rend="italic">geest</hi> van die kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><pb n="39" ed="VW"/><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Deze weg heeft onze kerkvader niet zelf gekozen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hij reisde naar Thagaste,</seg> <seg n="31.2.2">waar hij zijn klein erfgoed te gelde maakte en met enige vrienden,</seg> <seg n="31.2.3">waaronder Alypius,</seg> <seg n="31.2.4">zijn platoniserende kring weer organiseerde,</seg> <seg n="31.2.5">vermoedelijk in zijn ouderlijk huis.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Aan Schriftstudie werd toen nog niet veel gedaan.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">In de boeken,</seg> <seg n="31.4.2">die hij hier heeft geschreven,</seg> <seg n="31.4.3">geeft hij zichzelf en anderen rekenschap van de wijzigingen,</seg> <seg n="31.4.4">die het christelijk geloof in zijn denken gebracht heeft.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Dit gebeurt nog vrij sterk met 't oog op zijn verleden als manicheeër.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Zo behandelt hij in een werkje het boek <hi rend="italic">Genesis</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het scheppingsverhaal is steeds een geliefd onderwerp voor zijn meditatie gebleven en men begrijpt dat het best als men er aan denkt hoeveel kosmogonie er in het stelsel van zijn vroegere vrienden voorkwam.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Tegenover die wilde fantasieën tracht hij de sobere,</seg> <seg n="31.8.2">verheven ideeën van bijbel en wijsbegeerte uit te werken.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">- Een ander geschrift gaat over de <hi rend="italic">Ware godsdienst.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Dit is een belangrijk boekje waarin wij een voorlopige samenvatting hebben van zijn christelijk denken.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De verborgenheden die de christelijke kerk leert,</seg> <seg n="31.11.2">de menswording van Christus,</seg> <seg n="31.11.3">in 't algemeen de openbaring van God in historische en tijdelijke vormen,</seg> <seg n="31.11.4">worden hier aangeprezen tegenover de ongenaakbare hoogheden van de heidense filosofie en het rationalisme van de manicheeërs.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Augustinus eist dat de waarheid bij de mensen komt.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">In ieder geval mag men in de school niet anders leren dan in de tempel.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">In de christelijke kerk wordt men tot de sacramenten niet toegelaten als men afwijkt van de geloofsregel,</seg> <seg n="31.14.2">heel anders dan bij de paganisten,</seg> <seg n="31.14.3">waar beide geen verband houden en het volk uiteenvalt in on- en bijgelovigen.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Terecht zeggen de Maurinen,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n2" rend="superscript">2</ref><seg n="31.15.2">de bekende uitgevers van de werken van onze kerkvader,</seg> <seg n="31.15.3">dat hij hier al in de rol is van een doctor en bisschop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Daarvoor had God hem dan ook bestemd,</seg> <seg n="32.1.2">zoals het vervolg ons zal leren.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Terwijl Augustinus bezig was zijn vriendenkring te hervormen tot de meer strenge en kerkelijke vorm van een kloostergemeenschap en daarvoor een bespreking hield te Hippo,</seg> <seg n="32.2.2">werd hij in die stad door het volk bij verrassing tot presbyter uitgeroepen en door bisschop Valerius als zodanig gewijd.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Hippo ligt aan de kust,</seg> <seg n="33.1.2">een paar dagreizen westelijk van Carthago.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De Africaanse kerk was toen verdeeld in twee helften:</seg> <seg n="33.2.2">katholieken en donatisten.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">De eersten onderhielden gemeenschap met de hele christenheid,</seg> <seg n="33.3.2">de anderen niet.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">In de streek van Hippo waren de donatisten in de meerderheid.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De katholieken hadden moeite met het vinden van geschikte priesters.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Valerius was uit de Griekse rijkshelft afkomstig en sprak slecht Latijn en helemaal geen Punisch;</seg> <seg n="33.6.2">een groot bezwaar voor een priester.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Geen wonder dat het oog op Augustinus viel.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Hij was <choice><sic>landsman. redenaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">landsman,</corr></choice></seg><choice><sic>landsman. redenaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="33.8.2"><choice><sic>landsman. redenaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">redenaar</corr></choice> en bovendien <pb n="40" ed="VW"/>was het bekend dat hij zijn goederen gedeeltelijk had weggeschonken.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Zelf voelde hij zich niet gereed voor zijn taak.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Vooral wat bijbelstudie betreft wenste hij tijd van voorbereiding,</seg> <seg n="33.10.2">die hem werd toegestaan.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">De wijding had plaats tegen Pasen 391.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De presbyter is een geestelijke,</seg> <seg n="34.1.2">die de catechumenen onderwijst,</seg> <seg n="34.1.3">in opdracht van de bisschop mag dopen en bij uitzondering het Avondmaal bedient.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">In twee opzichten is de waarneming van dit ambt door Augustinus van historische betekenis geworden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Hij stichtte dadelijk een klooster,</seg> <seg n="34.3.2">waaruit sommige voortreffelijke bisschoppen zijn voortgekomen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Hij zelf was de leider daarvan.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De verbinding van klooster en clerus was daarmee gelegd.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">- Dan was hij ook de eerste presbyter in Africa,</seg> <seg n="34.6.2">wie het werd toegestaan in tegenwoordigheid van zijn bisschop te preken.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het werk van een dominee is in deze lerende ouderling reeds uitgebeeld.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Zijn preekwerk noodzaakte hem zich meer dan tot nog toe op bijbelstudie toe te leggen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Dat was van grote betekenis,</seg> <seg n="35.2.2">want hij had zulk een prikkel wel nodig.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Tweemaal reeds,</seg> <seg n="35.3.2">na de lectuur van de <hi rend="italic">Hortensius,</hi></seg> <seg n="35.3.3">als student,</seg> <seg n="35.3.4">en later op raad van Ambrosius,</seg> <seg n="35.3.5">had hij de toegang tot de taal en de inhoud der Heilige Schriften gezocht,</seg> <seg n="35.3.6">zonder dat hem dit was gelukt.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Ook thans nog heeft de oud-retor een voorliefde voor wijsgerige taal en gedachte.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Maar nu is de nood hem opgelegd.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Hij schrijft over de bergrede en de brieven van Paulus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Hoe diep hij in die jaren in de geest van de bijbel is doorgedrongen en hoe eigen hem de stijl van dat boek geworden is,</seg> <seg n="35.7.2">dat ontdekt men met verbazing bij de lezing van zijn <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="35.7.3">die hij in 397 gaf.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">- Bovendien heeft hij zich in deze jaren in de praktijk van het kerkelijk leven ingewerkt.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">In 395 werd hij medebisschop van Valerius.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dit was iets nieuws,</seg> <seg n="36.2.2">waartoe Augustinus met enige moeite werd overgehaald.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Valerius zocht daarmee te voorkomen dat zijn presbyter,</seg> <seg n="36.3.2">weer door een kerkelijk plebisciet,</seg> <seg n="36.3.3">elders tot hoofd van een gemeente werd uitgeroepen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Hippo hield hem reeds half gevangen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Aurelius van Carthago werkte mee,</seg> <seg n="36.5.2">maar de aartsbisschop van Numidië niet.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Achter zijn formele bezwaren staken andere.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Augustinus werd hier en daar gewantrouwd.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Hij was een man van grote gaven,</seg> <seg n="36.8.2">maar zou hij een goed zieleherder zijn?</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Men herinnerde zich dat hij manicheeër geweest was en er werd over zijn vroeger leven gefluisterd.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Lasterlijke geruchten deden de ronde.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Een onderzoek heeft hem gerechtvaardigd.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar aan deze feiten hebben we vrij zeker mede de <hi rend="italic">Confessiones</hi> te danken.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Augustinus besloot zijn leven voor tijdgenoot en nakomeling geheel bloot te leggen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Hij,</seg> <seg n="37.4.2">de bisschop,</seg> <seg n="37.4.3">zou <pb n="41" ed="VW"/>bij God biechten,</seg> <seg n="37.4.4">zoals anderen het bij hem deden.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Waarom zou hij niet?</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Hij biecht immers de hele dag,</seg> <seg n="37.6.2">omdat zijn 'geweten rustiger is in de hoop op Gods barmhartigheid dan door eigen schuld'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Het boek verscheen in 397.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">- Vijf jaar later misbruikte een leider der donatisten deze bekentenissen voor een persoonlijke aanval op de kerkvader.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Heerlijk is de christelijke rust,</seg> <seg n="37.9.2">waarmee deze de scheldende Petilianus antwoordt:</seg> <seg n="37.9.3">hoe meer hij mijn fouten misprijst,</seg> <seg n="37.9.4">des te meer prijs ik mijn Geneesheer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Zo is Augustinus dan bisschop.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Vijfendertig jaren heeft hij de last van dit ambt gedragen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Zijn monastieke natuur,</seg> <seg n="38.3.2">op de intellectuele liefde aangelegd en zalig in de aanschouwing der idee,</seg> <seg n="38.3.3">werd tot 't einde toe in 't praktische leven getrokken.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Hij was abt,</seg> <seg n="38.4.2">priester,</seg> <seg n="38.4.3">prediker,</seg> <seg n="38.4.4">catecheet,</seg> <seg n="38.4.5">schrijver,</seg> <seg n="38.4.6">rechter en administrateur tegelijk.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Hem in elk van die opzichten te tekenen zou gelijk staan met het schrijven van een tijdvak der kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">In deze korte levensschets kan ik er slechts enkele dingen van zeggen.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">In de volgende hoofdstukken zal het mogelijk zijn op sommige punten wat uitvoeriger te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Grondtrek van zijn episcopaat is dat hij zich de dienaar,</seg> <seg n="39.1.2">ja de slaaf van zijn gemeente voelt.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Met die laatste naam noemt hij zichzelf in een brief van het jaar 410.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Het volk legt ook beslag op zijn bisschop.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Men laat hem soms nauwelijks voor enige tijd naar elders gaan.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">In het wereldhistorische jaar,</seg> <seg n="39.5.2">dat ik 't laatst noemde,</seg> <seg n="39.5.3">durft hij de hele winter de stad niet te verlaten.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Alles hangt af van de aanwezigheid van zijn persoon.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Zo groot is de morele schok,</seg> <seg n="39.7.2">die Romes val gegeven heeft.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Maar wat we hier in acute vorm zien is eigenlijk chronisch het geval geweest.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">- Aangrijpend is het in een andere brief te lezen hoe het bewustzijn van zijn wereldhistorische roeping in conflict komt met deze plaatselijke gebondenheid.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Zo schrijft hij in 413 dat hij van plan is,</seg> <seg n="39.10.2">zo God wil,</seg> <seg n="39.10.3">om de tijd,</seg> <seg n="39.10.4">die zijn ambt hem vrijlaat,</seg> <seg n="39.10.5">geheel aan de theologie te wijden om zo ook de nakomelingschap nuttig te kunnen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Op 't eind van zijn leven pas kreeg hij daarvoor,</seg> <seg n="39.11.2">mede namens een synode,</seg> <seg n="39.11.3">enige dagen per week vrij.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Maar het volk maakte er inbreuk op en legde voor en na de middag beslag op zijn tijd.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Uit deze directe verhouding van de bisschop van Hippo tot zijn gemeente zien we het werk van de <hi rend="italic">kerkvader</hi> zich losmaken.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zoals Bach gecomponeerd heeft in verband mét de dienst op zijn orgel,</seg> <seg n="40.2.2">heeft Augustinus geschreven naar aanleiding van de gelegenheden van zijn herderlijke zorg.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Telkens laat hij een werk van langer adem liggen om iets te schrijven dat niet wachten <pb n="42" ed="VW"/>kan.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">En ook in die grotere werken heeft het gemeenteleven van alle kanten toegang.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Taal en stijl,</seg> <seg n="40.5.2">denkwijze en opvattingen worden hoe langer hoe kerkelijker.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Toch verstaat hij wel de kunst om veel aan anderen over te laten.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">We hoorden reeds hoe niet hij,</seg> <seg n="41.2.2">maar Aurelius de leider der Africaanse kerk was.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Augustinus was haar geest.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zo ook op ander gebied.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">In het klooster,</seg> <seg n="41.5.2">in de kerkvoogdij onthoudt hij zich van directe bemoeienis.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Zo laat hij ook op kerkelijke vergaderingen het juridische aan zijn vrienden over.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Maar als het aan de geestelijke leiding toe is,</seg> <seg n="41.7.2">komt hij naar voren.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Zo was het op de bekende conferentie,</seg> <seg n="41.8.2">die in 411 met de donatisten gehouden werd.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">In het klooster,</seg> <seg n="42.1.2">waarin hij zich kan terugtrekken als zijn ambtsbezigheden dat toelaten,</seg> <seg n="42.1.3">vindt hij aan tafel een aantal broeders.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De regel is er eenvoudig maar niet al te streng.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Een dronk wijn is geoorloofd,</seg> <seg n="42.3.2">maar overschrijding van het rantsoen wordt met intrekking gestraft.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Een enkel zilveren gereedschap is er te zien tussen 't gewoonste aardewerk.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Tafelreden als van Luther zijn ons van hem niet bekend.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Meestal werd er gelezen.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Maar als ter ere van gasten het gesprek vrijgelaten was,</seg> <seg n="42.7.2">waarschuwde een spreuk aan de wand voor kwaadsprekerij.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Augustinus wist daarop bij gelegenheid een krachtig beroep te doen.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Eenmaal,</seg> <seg n="42.9.2">zo vertelt zijn biograaf Possidius,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="42.9.3">wilde hij van tafel opstaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">De broeders,</seg> <seg n="43.1.2">die Augustinus in zijn bisschoppelijke woning rondom zich verenigde,</seg> <seg n="43.1.3">waren geen eigenlijke monniken.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Deze pasten,</seg> <seg n="43.2.2">zo schrijft hij,</seg> <seg n="43.2.3">niet in 't huis van een bisschop.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De deuren moesten daar open staan voor de gaande en de komende man.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Hij wilde in zijn huis een <hi rend="italic">klooster van geestelijken</hi> hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het waren de presbyters en de diakenen die hem hielpen in de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Onverdeeld genoegen beleefde hij van de kloosters niet.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De bedelmonnik deed al spoedig in Africa zijn intrede.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Op verzoek van Aurelius schreef Augustinus daarom een werkje over <hi rend="italic">Het werk der monniken.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Ook in zijn eigen broederschap kwamen soms onverkwikkelijke dingen voor.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Daartegenover staat echter dat een aantal van de beste bisschoppen van Africa daaruit gekozen zijn.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Ik noem slechts zijn vriend Alypius voor Thagaste en zijn biograaf Possidius voor Calama.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Deze geestelijken stichtten dan weer zulke kringen en zo werd het een vaste missionaire instelling.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">In verband hiermee valt ons allereerst de materiële basis van het bisschoppelijk werk in 't oog.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Kerk en klooster hebben in de vervalperiode van het Romeinse rijk de armenzorg opgevangen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het was een belangrijk deel van Augustinus' werk.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">In zijn preken moest hij soms een beroep doen op de <pb n="43" ed="VW"/>gemeente,</seg> <seg n="45.4.2">omdat de kas leeg was.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Hij moest legaten aanvaarden of weigeren.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zich bezighouden met de opname van vrijgelaten slaven en armen in de kloosters.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Hij moest de cessie van goederen regelen voor degenen,</seg> <seg n="45.7.2">die in de geestelijke stand traden.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Hij moest toezicht houden op kerkelijke <choice><sic>goederen. boerderijen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">goederen,</corr></choice></seg><choice><sic>goederen. boerderijen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="45.8.2"><choice><sic>goederen. boerderijen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">boerderijen</corr></choice>,</seg> <seg n="45.8.3">die ver van Hippo in 't veld lagen.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">- In al deze aangelegenheden bewaarde hij een zekere monastieke terughouding.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">De monnik hield de priester in evenwicht.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Hij is niet een van die wereldlijke bisschoppen geworden,</seg> <seg n="45.11.2">die de kerk spoedig zal kennen.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Zo bouwt hij voor hospitalen geen nieuwe huizen.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Dat zou te veel beslag op zijn geest leggen.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Hij weigert een legaat dat hem in de korenvaart naar Rome zou betrekken,</seg> <seg n="45.14.2">omdat dat aanleiding geeft tot processen.</seg></s> <s n="45.15"><seg n="45.15.1">Als een vader zijn kinderen benadeelt door schenkingen aan de kerk,</seg> <seg n="45.15.2">dan weigert hij die.</seg></s> <s n="45.16"><seg n="45.16.1">Wanneer het blijkt dat de verplichting voor geestelijken om,</seg> <seg n="45.16.2">evenals hij,</seg> <seg n="45.16.3">van alle goederen afstand te doen tot onwaarachtigheid leidt,</seg> <seg n="45.16.4">dan matigt hij die eis.</seg></s> <s n="45.17"><seg n="45.17.1">Daarentegen wil hij dat de kloosters open zullen staan voor armen en slaven zonder te nauw te onderzoeken of geestelijke dan wel stoffelijke nood hen daarheen drijft.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Deze houding van Augustinus toont ons een menging van ascetisme,</seg> <seg n="46.1.2">christelijke liefde en het gezond verstand van iemand,</seg> <seg n="46.1.3">die zijn wereld kent.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Zij werd door zijn omgeving niet altijd gewaardeerd.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het volk klaagde dat hij de kunst niet wilde verstaan om de kerk te verrijken.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Als prediker behoort de kerkvader tot de allergrootsten.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zijn rede,</seg> <seg n="47.2.2">die wel overdacht maar niet opgeschreven werd,</seg> <seg n="47.2.3">heeft niet die volmaakte vorm gehad als bij een Chrysostomus of Bossuet.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Maar dat maakte haar voor de Evangelieprediking niet minder geschikt.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">In het delven van waarheid uit de Heilige Schrift en het raken van het gemoed van zijn hoorder zal hij zijns gelijke wel niet hebben,</seg> <seg n="47.4.2">of het moest Luther zijn.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Augustinus had bij Ambrosius het onderscheid tussen de retorische en de christelijke rede leren inzien.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Toen hij zelf tot dit werk geroepen werd,</seg> <seg n="48.2.2">voelde hij sterk wat hem ontbrak.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">De inhoud der voordracht moest uit de bijbel afgeleid en vroeg een eigen vorm.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Hij heeft zich daarvan rekenschap gegeven in een geschrift <hi rend="italic">Over de christelijke prediking.</hi></seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Begonnen in 397 werd het pas in 426 voltooid.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Hij sluit zich daar aan bij de drie dingen die Cicero van de redenaar vraagt:</seg> <seg n="48.6.2">leren,</seg> <seg n="48.6.3">behagen,</seg> <seg n="48.6.4">beïnvloeden;</seg> <seg n="48.6.5">wat in de kerk moet heten:</seg> <seg n="48.6.6">uitleggen,</seg> <seg n="48.6.7">stichten,</seg> <seg n="48.6.8">bekeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Welk een gave deze prediker had om zijn gehoor te leiden,</seg> <seg n="49.1.2">daarvan zijn treffende voorbeelden bekend.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Ik denk hier aan de spannende kerkdienst in 393,</seg> <seg n="49.2.2">toen hij in tegenwoordigheid van Valerius het onwillige volk te Hippo er toe bracht de onstichtelijke feestmalen in de kerken op de geboortedagen (sterfdagen) der martelaren na te laten.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Met donderende ernst en een aangrijpende verwijzing naar het laatste oordeel,</seg> <seg n="49.3.2">met een beroep tenslotte op <pb n="44" ed="VW"/>hun medelijden met hem,</seg> <seg n="49.3.3">de prediker,</seg> <seg n="49.3.4">die rekenschap moest doen van hun zielen,</seg> <seg n="49.3.5">bracht hij hen tot tranen;</seg> <seg n="49.3.6">hij zette zich daarna wenend en zwijgend neder.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">- Het tweede deelt hij zelf mee in zijn laatstgenoemde boek.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Het was in 413 en Augustinus was ver van Hippo in Caesarea in Mauretanië.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Daar heerste een wilde volkszede,</seg> <seg n="49.6.2">de caterva,</seg> <seg n="49.6.3">waarbij enige dagen in ieder jaar burgers en families zich tot moordende gevechten in twee partijen verdeelden.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Zijn gehoor juichte hem toe,</seg> <seg n="49.7.2">toen hij met zijn machtige welsprekendheid hen daarover aansprak.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Maar de spreker geloofde niet iets bereikt te hebben,</seg> <seg n="49.8.2">voor hij hen in tranen zag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">- Beide malen werd een oude volkszonde door een preek overwonnen.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Dit wil echter niet zeggen dat bij Augustinus de nadruk eenzijdig zou vallen op het derde stuk in de christelijke rede,</seg> <seg n="50.1.2">het bekeren,</seg> <seg n="50.1.3">tegenover het uitleggen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Eerder zou men met Nebe <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n4" rend="superscript">4</ref>in zijn <hi rend="italic">Geschiedenis van de prediking</hi> moeten zeggen dat de waarde van deze preken bestaat in klaarheid,</seg> <seg n="50.2.2">kracht en waarheid der gedachte<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">In zijn boek over de predikkunde ziet men hoe hij zelf telkens met verbazing bemerkt dat een sobere verklaring,</seg> <seg n="50.3.2">een reeks naakte stellingen aan de zaak zelf ontwrongen,</seg> <seg n="50.3.3">zoveel toejuiching verwekt dat men vergeet met het leren bezig te zijn,</seg> <seg n="50.3.4">waarvan eenvoud het kenmerk is,</seg> <seg n="50.3.5">en zou denken op het tweede,</seg> <seg n="50.3.6">het behagen,</seg> <seg n="50.3.7">betrapt te worden.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Wanneer hij dat ontdekt roept hij zijn gehoor soms toe:</seg> <seg n="50.4.2">u bevallen de woorden,</seg> <seg n="50.4.3">ik zoek de werken-,</seg> <seg n="50.4.4">of:</seg> <seg n="50.4.5">uw bekering wil ik,</seg> <seg n="50.4.6">niet uw lof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">- Het is begrijpelijk dat deze geweldige prediker,</seg> <seg n="50.5.2">die de kunst verstaat om de waarheid als een levend wezen met zichzelf in een tweegesprek te brengen,</seg> <seg n="50.5.3">zijn levendig Africaans gehoor,</seg> <seg n="50.5.4">waarmee hij onder de preek in een persoonlijke,</seg> <seg n="50.5.5">hartelijke verhouding staat die soms in woorden uitbreekt,</seg> <seg n="50.5.6">weet te beheersen.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Wanneer hij dan,</seg> <seg n="50.6.2">soms door letterlijke,</seg> <seg n="50.6.3">maar vaker door allegorische uitlegging,</seg> <seg n="50.6.4">de Schrift ontvouwt en de mysteriën der kerk,</seg> <seg n="50.6.5">zoals Drieëenheid en Menswording,</seg> <seg n="50.6.6">voor de gemeente laat aanschouwelijk worden of als hij,</seg> <seg n="50.6.7">meer praktisch,</seg> <seg n="50.6.8">de christelijke deugden van deemoed en naastenliefde in hun harten gestalte zoekt te geven,</seg> <seg n="50.6.9">dan moet hij nog krachtiger op hen gewerkt hebben dan op ons door zijn geschriften.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Toch verklaart hij zelf over zijn preken meestal ontevreden te zijn,</seg> <seg n="51.1.2">omdat het geheel wel bliksemsnel voor zijn geest komt staan,</seg> <seg n="51.1.3">maar zich weer in verborgen diepten terugtrekt,</seg> <seg n="51.1.4">terwijl de preek langzaam bezig is het te benaderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">- De vorm van zijn rede werd met het klimmen der jaren <pb n="45" ed="VW"/>eenvoudiger en zakelijker.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De retor werd minder,</seg> <seg n="51.3.2">de prediker wies.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">"In bijna droge kortheid plaatst zich gedachte naast gedachte in 't gelid en vaak worden antithetische gedachtenreeksen zelfs op betekenisvolle wijze met gelijke woordklank uitgesproken"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f31" rend="superscript">e</ref> (Bindemann <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n5" rend="superscript">5</ref>).</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Ik heb iets langer bij Augustinus' prediking stilgestaan,</seg> <seg n="52.1.2">omdat die van zo grote betekenis is geweest.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">- Over zijn <hi rend="italic">Methode van godsdienstonderwijs</hi> heeft hij geschreven in een aardig boekje,</seg> <seg n="52.2.2">op verzoek van een diaken te Carthago.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Deze klaagde over de verveling die zich bij hem zelf en zijn leerlingen soms deed gelden onder de lessen.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Augustinus belijdt dat hij dit gevoel ook wel kent onder zijn preken.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Maar de hoorder heeft het dan niet altijd.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Dat komt doordat men iets buitengewoons wil zeggen.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Men moet aan dat gevoel niet toegeven.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Fijn menskundig ontleedt hij dit euvel van alle geestelijk werk en geeft op geestvolle wijze enige wenken,</seg> <seg n="52.8.2">hoe men de opgewektheid,</seg> <seg n="52.8.3">de <hi rend="italic">hilaritas,</hi></seg> <seg n="52.8.4">moet wakker houden<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Men moet niet bang zijn de dingen gewoon of bij herhaling te zeggen;</seg> <seg n="52.9.2">vriendelijk en tegemoetkomend zijn;</seg> <seg n="52.9.3">de mensen op hun gemak zetten en nu en dan met een gepaste grap de langdradigheid bestrijden,</seg> <seg n="52.9.4">vooral als iemand,</seg> <seg n="52.9.5">zoals de kerkvader overkwam met een boer,</seg> <seg n="52.9.6">geeuwende laat merken dat hij liever naar huis wil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Prachtig straalt ons de hartelijkheid van de bisschop uit deze raadgevingen tegemoet.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Belangrijk is het boek ook vooral omdat we daaruit de stof voor dit onderricht leren kennen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">In 't algemeen is die dezelfde als thans:</seg> <seg n="53.2.2">bijbelse geschiedenis en geloofsleer.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar toch is er verschil.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">De bijbelse geschiedenis loopt ook wel over het Oude en Nieuwe Testament,</seg> <seg n="53.4.2">maar de kerkgeschiedenis sluit zich nauwer daarbij aan.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Men merkt dat ze nog zo veel korter was dan thans.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De vijf tijdperken in de bijbel zijn de vijf vingeren van Gods uitgestoken hand. Het zesde,</seg> <seg n="53.6.2">de geschiedenis der christelijke kerk,</seg> <seg n="53.6.3">betekent de aanneming daarvan.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Het verhaal van dit alles moet verklaren wat de catechisant gaat doen,</seg> <seg n="53.7.2">als hij zijn belijdenis uitspreekt.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Iedere aanneming is voortzetting van die geschiedenis.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">Hij moet weten dat hij burger wordt van een rijk,</seg> <seg n="53.9.2">dat een eigen historie heeft,</seg> <seg n="53.9.3">een andere dan die van deze wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Dus mag het niet om het mooie verhaal te doen zijn.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Men moet de draad niet laten schieten,</seg> <seg n="54.2.2">maar toch komt het op het gehalte aan.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">De geestelijke betekenis van schepping,</seg> <seg n="54.3.2">zondvloed,</seg> <seg n="54.3.3">ark,</seg> <seg n="54.3.4">Sinaï,</seg> <seg n="54.3.5">Kanaän,</seg> <seg n="54.3.6">Jeruzalem,</seg> <seg n="54.3.7">intellectus quasi rapida coruscatione perfundit animum,</seg> <seg n="54.3.8">illa autem locutio tarda et longa est,</seg> <seg n="54.3.9">longeque dissimilis,</seg> <seg n="54.3.10">et dum ista voluitur,</seg> <seg n="54.3.11">iam se ille in secreta sua condidit;</seg> <seg n="54.3.12">tamen,</seg> <seg n="54.3.13">quia vestigia quaedam miro modo impressit memoriae,</seg> <seg n="54.3.14">perdurant illa cum syllabarum morulis. <pb n="46" ed="VW"/><choice><sic>balingschap</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ballingschap</corr></choice>,</seg> <seg n="54.3.15">moet worden uitgelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Natuurlijk is hier de allegorische exegese,</seg> <seg n="54.4.2">die toen sterk in gebruik was,</seg> <seg n="54.4.3">van invloed.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Maar op die wijze wordt er ook een geestelijke band gelegd tussen geloof en geschiedenis.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Zonder hogere zin heeft de bijbelse geschiedenis geen waarde.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Alles loopt uit op de volgende tegenstelling:</seg> <seg n="55.1.2">de ellende van de mens is groot,</seg> <seg n="55.1.3">omdat hij trots is;</seg> <seg n="55.1.4">maar Gods barmhartigheid is groter,</seg> <seg n="55.1.5">want Hij is nederig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Dat is een licht over het verleden van de belijder,</seg> <seg n="55.2.2">de confessor,</seg> <seg n="55.2.3">als hij naar het doopvont zal gaan,</seg> <seg n="55.2.4">zoals Augustinus dat ook in zijn eigen <hi rend="italic">Confessiones</hi> op iedere bladzijde heeft laten zien.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Is op die wijze het bijbelse <hi rend="italic">verhaal</hi> tot op het heden van de Doop doorgetrokken,</seg> <seg n="55.3.2">dan moet er op de <hi rend="italic">toekomst</hi> gewezen worden.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">De hoop der opstanding moet behandeld;</seg> <seg n="55.4.2">het toekomend oordeel;</seg> <seg n="55.4.3">de leer der kerk in onderscheiding van de ketterijen,</seg> <seg n="55.4.4">opdat men zich daarvoor hoede;</seg> <seg n="55.4.5">de betekenis der kerk moet uitgelegd.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">In één woord de geloofsleer.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Men ziet dat bijbelse geschiedenis en geloofsleer hier op een andere,</seg> <seg n="56.1.2">meer geestelijke wijze verbonden worden dan wij dat vaak doen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De geloofsbelijdenis van de aannemeling is de plaats,</seg> <seg n="56.2.2">waar beide elkaar als verleden en toekomst ontmoeten.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Belangrijk is ook op te merken welke betekenis het godsdienstonderwijs voor het denken van de kerkvader heeft gehad.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Die schema's,</seg> <seg n="57.2.2">die we hem zagen gebruiken,</seg> <seg n="57.2.3">van tijdperken in de geschiedenis en van de twee rijken,</seg> <seg n="57.2.4">en die hij in zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Over de stad Gods</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f37" rend="superscript">k</ref> uitvoerig heeft uitgewerkt,</seg> <seg n="57.2.5">waren populaire leermiddelen,</seg> <seg n="57.2.6">die hij in het godsdienstonderwijs reeds aantrof.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Men mag niet te veel nadruk leggen op het filosofisch karakter van deze denkvormen.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Augustinus is een bisschoppelijk,</seg> <seg n="57.4.2">herderlijk schrijver,</seg> <seg n="57.4.3">die,</seg> <seg n="57.4.4">hoe wijd ook van ideeënvlucht,</seg> <seg n="57.4.5">het bevattelijke zoekt voor zijn gemeente.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Prediking en lering hebben hem hoe langer hoe meer vrij gemaakt van afgetrokkenheden en zijn grote wereldberoemde boek,</seg> <seg n="57.5.2">dat ik 't laatst noemde,</seg> <seg n="57.5.3">is een kerkelijk werk,</seg> <seg n="57.5.4">waarvan de omtrekken al zijn aangegeven in het catechisatieboekje dat hij in 400 schreef.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Wanneer onze behandeling van Augustinus' bisschoppelijke arbeid compleet moest zijn,</seg> <seg n="58.1.2">zouden wij 't ook moeten hebben over zijn veelzijdige briefwisseling zowel met eenvoudigen als aanzienlijken;</seg> <seg n="58.1.3">zijn deelname aan de arbeid van de jaarlijkse Africaanse synodes;</seg> <seg n="58.1.4">en in verband daarmee zijn strijd met de donatisten.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Op die laatste kom ik in een later hoofdstuk terug.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Ook zou zijn strijd tegen de pelagianen ter sprake moeten komen.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Dit zou ons brengen in de algemene kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">- Deze schets wil ik besluiten <pb n="47" ed="VW"/>niet het noemen van nog enkele van zijn werken.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Zijn boek <hi rend="italic">Over de Drieëenheid</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f38" rend="superscript">l</ref>heeft de kerkvader met religieuze schroom geschreven.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">De legende van het kind aan de zee,</seg> <seg n="59.2.2">die door Botticelli is vereeuwigd<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n6" rend="superscript">6</ref> geeft daarvan de uitbeelding.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">'Als jonge man begon hij het om het als grijsaard te voltooien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Telkens liet hij het geruime tijd liggen om zijn denken over deze stof tijd te gunnen te rijpen.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Het is ontstaan in de jaren 400-416.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">In 421 of 422 schreef hij op verzoek van een vriend te Rome een <hi rend="italic">Handboekje</hi> (Enchiridion),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f40" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="60.1.2">een korte samenvatting van het christelijk geloof,</seg> <seg n="60.1.3">die door alle eeuwen heen zeer geliefd is gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Tenslotte zijn hoofdwerk <hi rend="italic">De civitate Dei</hi> (Over de stad Gods).</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Ik zal er hier niet over uitweiden,</seg> <seg n="61.2.2">omdat het vorm en inhoud zal bepalen van alle volgende hoofdstukken.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Het hield de schrijver bezig van 413-426.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Een reuzenwerk noemt hij het zelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Niet in de eerste plaats wegens zijn omvang,</seg> <seg n="61.5.2">maar om de inhoud.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Deze boeken,</seg> <seg n="62.1.2">tezamen met zeer vele ongenoemde van uitlegkundige,</seg> <seg n="62.1.3">kerkelijke en leerstellige aard,</seg> <seg n="62.1.4">vormen met zijn brieven en preken een statige reeks foliodelen.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Bij de brand van Hippo,</seg> <seg n="62.2.2">toen de Vandalen de stad in 431 innamen,</seg> <seg n="62.2.3">bleef de bibliotheek van Augustinus,</seg> <seg n="62.2.4">waarin de beste exemplaren van zijn werken stonden,</seg> <seg n="62.2.5">gespaard.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Ik heb daarmee al aangeduid in welke sombere tijd het einde van zijn leven valt.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Men merkt in zijn geschriften minder van de politieke gebeurtenissen dan men zou verwachten.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Tot het einde toe houdt de kerk,</seg> <seg n="63.3.2">haar <hi rend="italic">heiligheid,</hi></seg> <seg n="63.3.3"><hi rend="italic">gezag en katholiciteit,</hi></seg> <seg n="63.3.4">hem in spanning.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Als christen en kloosterling is hij der wereld afgestorven.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Toch kan het niet anders of deze Romeinse burger en verfijnde cultuurmens heeft de invasie der barbaren in het rijk in al haar tragiek doorvoeld.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Deze indruk is echter door zijn christendom,</seg> <seg n="64.2.2">zijn ascetisch en bisschoppelijk leven zo sterk gewijzigd,</seg> <seg n="64.2.3">dat hij nauwelijks herkenbaar blijft.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Het zijn vooral die wijzigingen,</seg> <seg n="64.3.2">die ik in dit boek wil nagaan.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Augustinus stond nog midden in zijn werk toen de Vandalen Africa overstroomden.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Hippo werd belegerd toen hij op 28 augustus 430 na een korte ziekte stierf.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head n="2."><pb n="48" ed="VW"/><label>2.</label> <s n="66.1"><seg n="66.1.1">Betekenis</seg></s></head>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">"De heilige Augustinus",</seg> <seg n="67.1.2">zo schrijft Gaston Boissier<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n7" rend="superscript">7</ref> in zijn bekend boek over <hi rend="italic">De ondergang van het heidendom,</hi></seg> <seg n="67.1.3">"was toen</seg> <seg n="67.1.4">- omstreeks 410</seg> <seg n="67.1.5">- de belangrijkste figuur,</seg> <seg n="67.1.6">niet alleen onder de Africaanse bisschoppen,</seg> <seg n="67.1.7">maar van de hele kerk.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Sedert de apostelen had niemand onder de gelovigen een zo groot gezag gehad.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Het was de algemene opinie dat hij van alles verstand had en dat hij in staat was de moeilijkste problemen op te lossen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f42" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Daarmee is niet te veel gezegd.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Een andere Franse schrijver</seg> <seg n="67.5.2">- Leclercq<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n8" rend="superscript">8</ref> in <hi rend="italic">zijn Christelijk Africa</hi></seg> <seg n="67.5.3"><hi rend="italic">-</hi> zegt hetzelfde:</seg> <seg n="67.5.4">"Zodra de heilige Augustinus op het toneel verschijnt,</seg> <seg n="67.5.5">bezet hij het alleen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f43" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Des te meer moeite hebben wij ons te realiseren dat de grote kerkvader,</seg> <seg n="68.1.2">wiens persoon en werk ons bezighouden,</seg> <seg n="68.1.3">geleefd heeft,</seg> <seg n="68.1.4">waar thans op de kaart de namen Tunis en Algerije staan.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">De sporen van zijn praktische arbeid,</seg> <seg n="68.2.2">als bisschop van Hippo,</seg> <seg n="68.2.3">zijn door de islam totaal uitgewist.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Van de minstens vijfhonderd bisschopszetels,</seg> <seg n="68.3.2">die de Latijnse kerk in zijn dagen kon aanwijzen,</seg> <seg n="68.3.3">waren er omstreeks het jaar 1000 zo weinig overgebleven,</seg> <seg n="68.3.4">dat een nieuwbenoemde voor Carthago naar Rome moest komen om er de wijding te ontvangen,</seg> <seg n="68.3.5">daar het vereiste drietal voor de handoplegging in Africa niet te vinden was.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">- De invloed van de kerkvader op de latere christenheid is dus niet regelrecht.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Toen de eenheid der Africaanse kerk,</seg> <seg n="68.5.2">het ideaal van zijn episcopale werkzaamheid,</seg> <seg n="68.5.3">bereikt was,</seg> <seg n="68.5.4">sloeg de ure van haar ondergang.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Zij heeft aan de christianisering van Europa niet kunnen meewerken.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Een beschrijving van zijn praktische werkzaamheid geeft derhalve geen voldoende rekenschap van de betekenis,</seg> <seg n="69.1.2">die hij voor ons heeft.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Dit zou misschien meer het geval zijn als hij een stoel had bezet aan deze zijde van de oude wereldzee,</seg> <seg n="69.2.2">bijv. als opvolger van zijn leermeester Ambrosius te Milaan.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Nu verdwijnt voor menigeen de persoon van de kerkvader,</seg> <seg n="69.3.2">als hij na zijn bekering de Africaanse grond betreedt,</seg> <seg n="69.3.3">al dadelijk in het donker,</seg> <seg n="69.3.4">dat straks de hele kerk in die provincie gaat omhullen.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Men vergezelt hem,</seg> <seg n="69.4.2">aan de hand van de <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="69.4.3">tot zijn drieëndertigste jaar,</seg> <seg n="69.4.4">maar dan geen stap verder.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Dit kon natuurlijk niet de houding zijn van Augustinus' biograaf,</seg> <seg n="70.1.2">zijn vriend Possidius,</seg> <seg n="70.1.3">bisschop van Calama,</seg> <seg n="70.1.4">die we reeds leerden kennen.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Hij heeft vooral de heilige van de Africaanse kerk getekend.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Van zijn vroeger <pb n="49" ed="VW"/>leven in de wereld wil hij niet te veel weten.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Zijn wereldhistorische betekenis <hi rend="italic">kan</hi> hij nog niet kennen,</seg> <seg n="70.4.2">ofschoon men merkt dat hij er een vermoeden van heeft door de zorg die hij besteedt aan het catalogiseren van zijn werken.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Maar vooral is het hem te doen om de ambtelijke liefde van zijn vaderlijke vriend te tekenen.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">In volle lengte schrijft hij aan 't slot de brief uit,</seg> <seg n="70.6.2">die Augustinus in de Vandalennood aan zijn medebisschoppen geschreven heeft en waarin hij hun zegt dat zij Africa niet mogen verlaten,</seg> <seg n="70.6.3">maar gereed moeten zijn de zielen te dienen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f44" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Deze Augustinus is op mystische wijze met Africa gebleven en de donkerste nacht kan de sporen van zijn werk voor de heiligen niet verbergen.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Ik heb in mijn voorafgaande levensschets aan deze opvatting van Possidius de tol willen betalen door daarin meer plaats in te ruimen voor het episcopaat van de kerkvader dan voor de jaren van zijn zoeken naar waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Wij echter,</seg> <seg n="71.1.2">die gehouden zijn tot een duidelijke uiteenzetting,</seg> <seg n="71.1.3">kunnen deze mystische weg niet blijven bewandelen.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Wij moeten kiezen tussen twee andere opvattingen van de betekenis van Augustinus.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">De ene concentreert zich op de belangstelling voor zijn <hi rend="italic">Confessiones;</hi></seg> <seg n="71.3.2">de andere op die voor zijn <hi rend="italic">De civitate.</hi></seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Het eerste boek toont de man van vóór zijn episcopaat en zijn bekering.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Het tweede die van daarna met zijn <choice><sic>wereidhistorische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wereldhistorische</corr></choice> invloed.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">De onderscheidene aandacht,</seg> <seg n="72.1.2">die men aan het ene en aan het andere boek geschonken heeft,</seg> <seg n="72.1.3">behoort tot verschillende eeuwen.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">De bijna exclusieve lectuur van de <hi rend="italic">Belijdenissen,</hi></seg> <seg n="72.2.2">met voorbijgaan van de andere werken,</seg> <seg n="72.2.3">is het aantal eeuwen gerekend betrekkelijk jong.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Wel was het altijd een graag gelezen boek.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Augustinus schrijft zelf dat geen van zijn werken drukker en liever ter hand genomen werd dan dat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f45" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Maar dat wilde niet zeggen dat dit de wijze was waarop men een verhouding tot hem kreeg.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Zijn betekenis stond dan reeds op andere wijze vast.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">In de vroege middeleeuwen was zijn <hi rend="italic">Stad Gods</hi> een bijna heilig boek,</seg> <seg n="72.7.2">waaruit paus en keizer,</seg> <seg n="72.7.3">priester en monnik putten al wat er van hemelse en aardse dingen te weten viel.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Pausen als Gregorius de Grote (590-604),</seg> <seg n="72.8.2">Gregorius VII (1073-1086) en Innocentius III (1198-1216) inspireerden zich daaraan voor hun kerkelijke politiek.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Karel de Grote gebruikte het als vorstenspiegel en had het onder zijn hoofdkussen.</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">De hele hoofdas der geschiedenis van kerk en staat vond daar haar steunpunt.</seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">De cultuur der Oudheid was erin verchristelijkt.</seg></s> <s n="72.12"><seg n="72.12.1">Naar een door Augustinus gaarne gebruikt beeld deed zij er dezelfde dienst als bij de Israëlieten de uit Egypte in de Paasnacht geroofde gouden en zilveren vaten in de tabernakel.</seg></s> <s n="72.13"><seg n="72.13.1">"Door verbinding met het heilige ontving zij de doop der duurzaamheid" (Harnack).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f46" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="72.14"><seg n="72.14.1">Zo werd het boek de encyclopedie voor geleerden en <pb n="50" ed="VW"/>dichters.</seg></s> <s n="72.15"><seg n="72.15.1">Maar ook de mystieke kloosterling gebruikte het voor zijn meditatie.</seg></s> <s n="72.16"><seg n="72.16.1">Longfellow <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n9" rend="superscript">9</ref>heeft in zijn <hi rend="italic">Gouden legende</hi> verhaald van de monnik,</seg> <seg n="72.16.2">die onder de lezing ervan de grens tussen tijd en eeuwigheid overschreed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f47" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">De verering voor de <hi rend="italic">Confessiones</hi> van de moderne tijd is van geheel andere aard.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Daarin zoekt men een verhouding tot de persoon van Augustinus,</seg> <seg n="73.2.2">eigenlijk met uitschakeling van de kerkvader en de bisschop.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Men stelt hevig belang in wat er gistte in de ziel van die gigantische zoeker naar waarheid,</seg> <seg n="73.3.2">in de jaren toen de ene ideeënwereld met de andere in zijn geest in botsing kwam.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Maar op het resultaat daarvan,</seg> <seg n="73.4.2">de uitslag van de godenkrijg in zijn boezem,</seg> <seg n="73.4.3">is men veel minder gespannen.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Het gaat minder om de christen dan wel om de mens.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Het verst is de bekende theoloog Harnack daarin gegaan als hij in een opstel over de schrijver van de <hi rend="italic">Belijdenissen deze</hi> tot een complete Renaissance-mens maakt,</seg> <seg n="73.6.2">een oproerige individualiteit,</seg> <seg n="73.6.3">in wiens geschiedenis,</seg> <seg n="73.6.4">trots zijn eigen voorstelling,</seg> <seg n="73.6.5">alles in doorlopende ontwikkeling van eigen wezen verloopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f48" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Zover zijn anderen wel zelden gegaan,</seg> <seg n="73.7.2">maar algemeen is toch wel de neiging om het eigene,</seg> <seg n="73.7.3">het innerlijke,</seg> <seg n="73.7.4">het menselijke los te maken van de grote samenhangen,</seg> <seg n="73.7.5">waarin zij in zijn leven en zijn tijd staan en waarin hij ze ook in zijn boek heeft gelaten;</seg> <seg n="73.7.6">en om dan van die subjectiviteit van Augustinus te genieten.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">De Duitse filosoof Rudolf Eucken<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n10" rend="superscript">10</ref> heeft in zijn boek <hi rend="italic">Levensopvattingen van grote denkers</hi> een voortreffelijke beschouwing aan onze kerkvader gewijd,</seg> <seg n="73.8.2">maar toch spreekt ook hij van 'een titanische,</seg> <seg n="73.8.3">van verterende geluksdorst vervulde subjectiviteit'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f49" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="73.9"><seg n="73.9.1">"De gedachtenontwikkeling is hier op heel bijzondere wijze uitdrukking van de persoonlijkheid,</seg> <seg n="73.9.2">ja direct persoonlijk leven.</seg></s> <s n="73.10"><seg n="73.10.1">Alle arbeid dient het éne doel,</seg> <seg n="73.10.2">het eigen zijn te ontplooien en te genieten;</seg> <seg n="73.10.3">in alle vertakkingen van zijn streven blijft het hoofddoel de behagelijkheid van het eigen wezen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f50" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Dit uitsluitend naar voren komen van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> en in verband daarmee van de persoonlijkheid van de kerkvader staat in verband met allerlei wijzigingen,</seg> <seg n="74.1.2">die in het Europese leven en denken hebben plaats gehad.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Politiek,</seg> <seg n="74.2.2">kerkelijk en wetenschappelijk is er veel veranderd en verbrokkeld en het viel de mensen der laatste twee eeuwen niet gemakkelijk zich hier op aarde een groot geheel te denken,</seg> <seg n="74.2.3">waarin alles een duidelijke verhouding tot de eeuwigheid heeft.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Die verloren eenheid zocht men terug in de <hi rend="italic">persoonlijkheid</hi> van de mens.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Ik denk hier aan Lessing met zijn voorliefde <pb n="51" ed="VW"/>voor het zoeken naar waarheid boven het bezitten daarvan;</seg> <seg n="74.4.2">aan Herder en zijn verering van de menselijkheid;</seg> <seg n="74.4.3">aan de Romantiek en haar verafgoding van het interessante in de geschiedenis.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Zo trachtte men een verhouding tot het verleden terug te winnen,</seg> <seg n="74.5.2">die men bezig was te verliezen.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">- Nergens zien wij dat zo duidelijk als bij de gewijzigde opvatting van Augustinus' betekenis,</seg> <seg n="74.6.2">als wij tenminste afzien van de hier buiten bespreking blijvende verhouding tot Jezus.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Bij niemand heeft men dat ook op zulk een korte,</seg> <seg n="74.7.2">treffende formule gebracht,</seg> <seg n="74.7.3">als wanneer men Augustinus <hi rend="italic">de eerste moderne mens</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f51" rend="superscript">j</ref>noemt (Harnack of Reuter <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n11" rend="superscript">11</ref>).</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Het is de vraag of <hi rend="italic">de Confessiones</hi> daartoe zelf ook aanleiding geven.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Deze kwestie geeft mij tevens gelegenheid iets meer van het boek te zeggen dan ik in 't eerste hoofdstuk kon doen.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Later zal ik daarop niet meer terug kunnen komen.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Het korte verhaal van het leven van de kerkvader,</seg> <seg n="76.1.2">dat ik gaf,</seg> <seg n="76.1.3">is,</seg> <seg n="76.1.4">tot aan zijn terugkeer naar Africa,</seg> <seg n="76.1.5">aan het boek ontleend.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Daaruit blijkt reeds dat deze biecht meer bevat dan een onsamenhangende bekentenis van zonden.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Het is een openleggen voor God,</seg> <seg n="76.3.2">ten aanhoren van de hele kerk,</seg> <seg n="76.3.3">van een heel leven;</seg> <seg n="76.3.4">wanneer men wil:</seg> <seg n="76.3.5">van <hi rend="italic">één zonde.</hi></seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Dat is ook zijn opvatting als theoloog dat de zonde niet iets toevalligs is,</seg> <seg n="76.4.2">maar aan de wortel van het leven knaagt.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Het is erfzonde.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">De <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> vormen dus wel een eenheid,</seg> <seg n="76.6.2">ook wanneer wij er niet een eigenlijke levensbeschrijving in zien.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">De schrijver ziet alles onder de gezichtspunten van de hoogmoed des mensen en van de barmhartigheid Gods.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">Wanneer men op die laatste let dan is er dus ook een <hi rend="italic">goede,</hi></seg> <seg n="76.8.2"><hi rend="italic">positieve eenheid</hi> in het verhaal.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">Heel zuiver geven de Maurinen de inhoud weer als zij zeggen dat hij Gods gerechtigheid en goedheid roemt in overpeinzing (recordatio) van zijn zonden en dat hij een gedenkteken (memoria) opricht voor de goddelijke weldaden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f52" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Op die wijze wordt ons ook verklaarbaar de grote liefde,</seg> <seg n="77.1.2">waarmee hij het boek geschreven heeft.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Met tot het einde toe volgehouden concentratie roept hij nog eens de beelden op,</seg> <seg n="77.2.2">die samen het wonder van zijn leven uitmaken.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Telkens wordt hij zich met ontroering bewust dat dit <hi rend="italic">zijn</hi> verleden is.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Dan houdt hij stil en met het instrument van de subtielste gedachte dringt hij door in wat daar vóór hem is.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">"Zwijgend wat het geluid betreft,</seg> <seg n="77.5.2">met geroep wat de aandoening aangaat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f53" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Hij was die kleine knaap die op de school geslagen werd omdat hij zijn Griekse les niet kende en die thuis uitgelachen werd als hij erover klaagde en in zijn wanhoop tot God riep.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f54" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">- Wie klimt <pb n="52" ed="VW"/>daar in de appelboom in buurmans tuin?</seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">- Ik was het,</seg> <seg n="77.8.2">moet de kerkvader antwoorden.</seg></s> <s n="77.9"><seg n="77.9.1">- Het was in de vlegeljaren,</seg> <seg n="77.9.2">waarin het kwaad niet gedaan wordt omdat het geluk aanbrengt,</seg> <seg n="77.9.3">want de appels waren zuur.</seg></s> <s n="77.10"><seg n="77.10.1">Maar omdat het verboden is.</seg></s> <s n="77.11"><seg n="77.11.1">Dat was erg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f55" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="77.12"><seg n="77.12.1">- <hi rend="italic">Ik kwam te Carthago,</hi></seg> <seg n="77.12.2">zo begint het derde boek en wij krijgen de schildering van de ijdelheid van een wereldstad en een jongeling in het midden van haar.</seg></s> <s n="77.13"><seg n="77.13.1">- Straks ziet hij een jonge leraar in zijn vaderstad.</seg></s> <s n="77.14"><seg n="77.14.1">Hij is te wijs om het geloof van zijn moeder vast te houden.</seg></s> <s n="77.15"><seg n="77.15.1">Hij heeft een vriend,</seg> <seg n="77.15.2">die hij ook de bijgelovige fabelen leert,</seg> <seg n="77.15.3">die zijn moeder zozeer bij hem betreurt.</seg></s> <s n="77.16"><seg n="77.16.1">Nu is de vriend gestorven.</seg></s> <s n="77.17"><seg n="77.17.1">De kerkvader zou willen weten wat die mateloze droefheid van de jonge leraar eigenlijk betekent.</seg></s> <s n="77.18"><seg n="77.18.1">Hij ontdekt het.</seg></s> <s n="77.19"><seg n="77.19.1">De vriend heeft een opvolger gekregen.</seg></s> <s n="77.20"><seg n="77.20.1">Dat is het eenzame wenen dat hem nu even zoet is als vroeger de gezamenlijke omgang.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f56" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Zo beschrijft Augustinus zijn eigen verleden.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Een eigenlijke autobiografie is het niet.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Men heeft soms vermoed dat hij het ook schreef om aan het verlangen van zijn vriend Paulinus van Nola tegemoet te komen,</seg> <seg n="78.3.2">die tevergeefs een levensbeschrijving aan Alypius gevraagd had</seg> <seg n="78.3.3">- Daardoor zou de opvatting dat het een openlijke biecht is in verband met omstandigheden,</seg> <seg n="78.3.4">die ik in 't vorig hoofdstuk meedeelde,</seg> <seg n="78.3.5">in de schaduw zijn gesteld.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Maar dit lijkt mij door het boek zelf weerlegd te worden.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">De eenheid,</seg> <seg n="78.5.2">die we er in opmerken,</seg> <seg n="78.5.3">is een andere dan die van een levensbeschrijving.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Enerzijds,</seg> <seg n="79.1.2">negatief,</seg> <seg n="79.1.3">is het de manicheïsche dwaling,</seg> <seg n="79.1.4">de negen verloren jaren,</seg> <seg n="79.1.5">waarom alles gegroepeerd is.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Als het ernst wordt met zijn leven,</seg> <seg n="79.2.2">na de lezing van de <hi rend="italic">Hortensius,</hi></seg> <seg n="79.2.3">dan wordt hij manicheeër.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">En als hij dat niet meer is,</seg> <seg n="79.3.2">dan wordt hij christen en eindigt het verhaal.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Meer nog dan in de begeerlijkheid des vlezes ziet hij in 397 in zijn lidmaatschap van de 'schijnkerk' de grote zonde van zijn leven.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Het is de periode geweest waarin hij geen gezag wou erkennen en hoogmoedig en hard van hart geen rust kon vinden.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Toen was hij lid van een kerk zonder mysteriën,</seg> <seg n="79.6.2">zonder ergernissen voor het verstand;</seg> <seg n="79.6.3">zonder bekering en wedergeboorte;</seg> <seg n="79.6.4">zonder boete en schuldvergeving.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">Uit die verdwaaldheid klinken de diepste zelfaanklachten van zijn belijdenis op. Wanneer die ban verbroken is,</seg> <seg n="79.7.2">volgt nog wel het eigenlijke laagtepunt van zijn leven<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f57" rend="superscript">p</ref> uit algemeen zedelijk oogpunt gezien,</seg> <seg n="79.7.3">omdat zijn zelfvertrouwen dan is weggevallen,</seg> <seg n="79.7.4">maar hij voelt zich dan tevens diep ellendig en de voorwaarde voor zijn latere bekering is aanwezig.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1"><hi rend="italic">De Confessiones</hi> zijn het meest neoplatonische boek van Augustinus,</seg> <seg n="80.1.2">meer dan zijn dialogen en zijn latere werken.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Ook dat laat zich verklaren uit de tegenstelling tot het manicheïsme.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">De leemten van Plato's filosofie had de kerkvader toen reeds doorzien.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Maar zijn dankbaarheid voor de hulp,</seg> <seg n="80.4.2">die zij <pb n="53" ed="VW"/>hem gebracht had,</seg> <seg n="80.4.3">was nog zeer vers en hij was er intussen vertrouwd genoeg mee geworden om platoniserend te schrijven,</seg> <seg n="80.4.4">zoals hij dat doet in het tiende boek.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">En tenslotte de laatste drie boeken over het begin van Genesis.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">De kerkvader wil daarin laten zien hoeveel beter hij nu als christen kan schrijven over de oorsprong der wereld dan toen hij verward zat in de 'bijgelovige fabels,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f58" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="80.6.2">der manicheeërs.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Wanneer men dat over het hoofd ziet,</seg> <seg n="80.7.2">begrijpt men niet recht,</seg> <seg n="80.7.3">waarom dit aanhangsel</seg> <seg n="80.7.4">- want die indruk maakt het eerst</seg> <seg n="80.7.5">- is toegevoegd.</seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">In de vertalingen wordt het ook dikwijls weggelaten.</seg></s> <s n="80.9"><seg n="80.9.1">Is onze vooronderstelling juist,</seg> <seg n="80.9.2">dan sluit het zich volkomen bij het voorafgaande aan.</seg></s> <s n="80.10"><seg n="80.10.1">Het beroemde tiende boek is ook reeds geen verhaal meer,</seg> <seg n="80.10.2">zoals de eerste negen.</seg></s> <s n="80.11"><seg n="80.11.1">Het is een proeve van wijsgerige theologie,</seg> <seg n="80.11.2">waarbij zich de laatste boeken ongedwongen aansluiten.</seg></s> <s n="80.12"><seg n="80.12.1">De kerkvader wil in de laatste vier boeken laten zien,</seg> <seg n="80.12.2">wie hij <hi rend="italic">is,</hi></seg> <seg n="80.12.3">nadat hij in de eerste negen beleden heeft wie <hi rend="italic">hij was.</hi></seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Zo gezien ligt de eenheid van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> niet in een geleidelijke ontwikkeling van Augustinus.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Het zoeken naar waarheid is geen voldoende verklaring voor de draad.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Alles ligt veeleer <hi rend="italic">in een kring</hi> rondom de donkere negen jaren.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Toch is het boek zo geschreven dat men de titel soms ook wel vertaalt met <hi rend="italic">Lofprijzingen</hi> (Heussi<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n12" rend="superscript">12</ref>) in plaats van met <hi rend="italic">Belijdenissen</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f59" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">De ware band,</seg> <seg n="82.2.2">die alles daarin bijeenhoudt,</seg> <seg n="82.2.3">is de barmhartigheid Gods.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Rondom de negen jaren van menselijke hoogmoed breidt zich de eeuwige ring der goddelijke nederheid in Christus uit.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Die is het welke de kerkvader bovenal wil prijzen.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">Die looft hij in de eerste boeken even hoog als in de laatste.</seg></s> <s n="82.6"><seg n="82.6.1">Zij was nabij de angstige knaap op de school;</seg> <seg n="82.6.2">zij kende hem in het donker van de nacht waarin hij zijn baldadigheden uithaalde;</seg> <seg n="82.6.3">zij hield de jongeling te Carthago in onrust en wekte hem tot het zoeken van een hoger goed dan de genietingen der schande;</seg> <seg n="82.6.4">zij stond in de rug van de hoogmoedige jonge leraar,</seg> <seg n="82.6.5">zodat hij vóór zich niets dan ijdelheid had;</seg> <seg n="82.6.6">en de retor op het toppunt van zijn roem liet zij het leven zo ledig worden dat hij een dronken bedelaar op straat benijdde.</seg></s> <s n="82.7"><seg n="82.7.1">Tegen deze verborgen achtergrond moeten de <hi rend="italic">Confessiones</hi> gehouden worden als men ze leest.</seg></s> <s n="82.8"><seg n="82.8.1">De schrijver roert alle snaren van taal en ziel om ons dat aanschouwelijk te maken.</seg></s> <s n="82.9"><seg n="82.9.1">"Vurig gebed,</seg> <seg n="82.9.2">meeslepend verhaal,</seg> <seg n="82.9.3">onvergelijkelijke bespiegeling,</seg> <seg n="82.9.4">geschiedenis van een hele wereld,</seg> <seg n="82.9.5">die zich weerspiegelt in de geschiedenis van één ziel"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f60" rend="superscript">s</ref> (Nourrisson <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n13" rend="superscript">13</ref>).</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">De wijze waarop hij dat doet,</seg> <seg n="83.1.2">taal- en zielsbeweging,</seg> <seg n="83.1.3">hebben ongetwijfeld <pb n="54" ed="VW"/>een vrij sterk neoplatonische kleur.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Daarom is het zo gelukkig dat de figuren zelf die in het boek voorkomen een meer historische,</seg> <seg n="83.2.2">christelijke uitbeelding geven van de verhouding tussen tijd en eeuwigheid.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Allermeest Augustinus en Monnica.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">De moeder in rust,</seg> <seg n="83.4.2">de zoon in beweging.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">Ook Monnica is <hi rend="italic">hem dezelfde</hi> geweest in al die jaren vóór zijn bekering.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">Maar het is een bewogen rust,</seg> <seg n="83.6.2">die zij achter zijn leven voorstelt.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">Eens wijst zij hem buiten haar huis als hij,</seg> <seg n="83.7.2">uit Carthago terug,</seg> <seg n="83.7.3">zijn verwaten redelijkheid uitspeelt tegen de onnozelheid van haar christelijk geloof.</seg></s> <s n="83.8"><seg n="83.8.1">Wij hebben er haar liever om.</seg></s> <s n="83.9"><seg n="83.9.1">Zij kan ook nog anders dan bidden en wenen.</seg></s> <s n="83.10"><seg n="83.10.1">Maar spoedig duikt zij weer op boven de sfeer der ergernissen.</seg></s> <s n="83.11"><seg n="83.11.1">In een droom ziet zij haar zoon naast zich op een zelfde regel staan.</seg></s> <s n="83.12"><seg n="83.12.1">En de volgende dag als Augustinus haar tracht uit te leggen dat de betekenis daarvan wel zal zijn dat zij tot hem overkomt,</seg> <seg n="83.12.2">treft hem in haar houding een verbinding van vrouwelijkheid en eeuwigheid,</seg> <seg n="83.12.3">die hem ontwapent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f61" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Monnica is haar zoon gevolgd naar Carthago,</seg> <seg n="84.1.2">straks naar Milaan.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Wij kennen het verhaal reeds.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">De zoon verandert,</seg> <seg n="84.3.2">de moeder blijft dezelfde.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Hij komt naast haar staan in dezelfde regel des geloofs.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Zij staat van 't begin af met Ambrosius in een gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="84.5.2">die Augustinus langzaam en met moeite zal bereiken,</seg> <seg n="84.5.3">eigenlijk pas als hij des bisschops beeld in zijn boek vereeuwigt.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">- Zo is deze moeder met haar geloof,</seg> <seg n="84.6.2">haar tranen en gebeden,</seg> <seg n="84.6.3">het hele verhaal door de incarnatie van de <hi rend="italic">christelijke</hi> eeuwigheidsidee achter zijn leven.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">In haar gedachten is <hi rend="italic">hij ook</hi> het hele boek door dezelfde christen van het begin tot het einde,</seg> <seg n="84.7.2">geboren,</seg> <seg n="84.7.3">elke dag weer,</seg> <seg n="84.7.4">in haar gebed.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Deze verhouding heeft aan Monnica een betekenis gegeven,</seg> <seg n="85.1.2">die verre uitgaat boven haar sociale plaats en aanwijsbare belangrijkheid.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Zij is type geworden van de christelijke Europese moeder.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Heel anders dan die van Goethe,</seg> <seg n="85.3.2">van wie deze de lust tot fabelen had en die hem gevolgd is,</seg> <seg n="85.3.3">gaat deze moeder haar zoon vóór in de waarheid en hij volgt haar.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Hoe groter haar zoon wordt,</seg> <seg n="85.4.2">hoe meer zij is,</seg> <seg n="85.4.3">want zij is en blijft steeds vóór hem,</seg> <seg n="85.4.4">enige schreden dichter bij God en het eeuwige licht.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Hij komt na zijn Doop nog weer op Africaanse bodem;</seg> <seg n="85.5.2">hij heeft dan nog een lange aardse geschiedenis.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">Hij is `das <choice><sic>Welkind</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Weltkind</corr></choice> in der Mitten'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f62" rend="superscript">u</ref> tussen zijn moeder en zijn zoon,</seg> <seg n="85.6.2">de vroeg voor de eeuwigheid rijpe Adeodatus.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Over beider genadelicht verbaast hij zich soms als hij merkt dat zij door een verborgen hogere inspiratie weten <pb n="55" ed="VW"/>wat hem pas na moeizame bespiegeling klaar geworden is.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Dat is de bewogen eeuwigheid,</seg> <seg n="86.1.2">die in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> het tegenwicht vormt tegen de sombere negen jaren,</seg> <seg n="86.1.3">die de harde,</seg> <seg n="86.1.4">bittere kern van het verhaal uitmaken.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Geen wonder dat het geheel een gedenkteken wordt voor Gods goedheid.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Augustinus heeft die geprezen in een Latijn,</seg> <seg n="86.3.2">dat nieuw onder het schrijven ontstaat.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">Is dit nog wel de taal van Sallustius,</seg> <seg n="86.4.2">die de oorlog van de Romeinen met Jugurtha in Numidië beschreven heeft en wie hij soms aanhaalt in zijn <hi rend="italic">De civitate</hi>?</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">Of van Vergilius die hij bijna van buiten kent en steeds weer citeert?</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">Het Latijn is een taal,</seg> <seg n="86.6.2">waarin het woord aan de gedachte krap aangemeten is.</seg></s> <s n="86.7"><seg n="86.7.1">Het is een tempeltaal,</seg> <seg n="86.7.2">die zo sober en kort mogelijk het heilige zwijgen verbreekt.</seg></s> <s n="86.8"><seg n="86.8.1">Ook bij Augustinus is het woord nog vol inhoud.</seg></s> <s n="86.9"><seg n="86.9.1">Hij schrijft niet als de Griekse periode,</seg> <seg n="86.9.2">die zoekend en tastend naar zin haar lange weg gaat.</seg></s> <s n="86.10"><seg n="86.10.1">Maar de inhoud is bewogener dan in 't klassieke Latijn en oefent sterker druk op de wanden van het woord.</seg></s> <s n="86.11"><seg n="86.11.1">Nergens zit de ziel zo vlak onder haar lettervorm als in de <hi rend="italic">Confessiones</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Wanneer men dus vraagt of Augustinus ook aanleiding heeft gegeven tot de persoonlijkheidscultus,</seg> <seg n="87.1.2">waarvan hij zelf het voorwerp is geworden,</seg> <seg n="87.1.3">dan ontken ik dat.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Waarheid-zoeken en zelfontplooiing zijn niet de sleutels,</seg> <seg n="87.2.2">waarmee zijn boek geopend wordt.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Onze belangstelling voor de inhoud is niet altijd zuiver.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">De kerkvader heeft het niet geschreven om ons een onheilig contact te geven met dat gedeelte van zijn leven,</seg> <seg n="87.4.2">dat vóór zijn bekering ligt.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Er bestaat gevaar dat we het leven van de student en de retor interessant en dat van de bisschop vervelend zullen vinden.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Men mag het verhaal wel gebruiken in verband met zijn persoon.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Maar dan negatief.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Zelf verklaarde hij,</seg> <seg n="88.3.2">tegenover Petilianus,</seg> <seg n="88.3.3">dat de katholieken hem moesten beoordelen naar zijn hoop op God en niet naar de achting die zij hem toedroegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f63" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Als <hi rend="italic">half</hi>-manicheeër werd hij belasterd toen hij bisschop werd en daarom biecht hij zijn <hi rend="italic">hele</hi> verleden als manicheeër op. Wij hebben gezien welk een heerlijk geschrift wij daaraan te danken <choice><sic>hebben. maar wij gebruiken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hebben,</corr></choice></seg><choice><sic>hebben. maar wij gebruiken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="88.4.2"><choice><sic>hebben. maar wij gebruiken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar wij gebruiken</corr></choice> het slecht,</seg> <seg n="88.4.3">als wij het ter hand nemen om een kortsluiting te bewerkstelligen met het menselijke in deze heilige of hem daarom met een zekere ongepaste gemeenzaamheid `de menselijkste onder de heiligen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f64" rend="superscript">w</ref> noemen.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">- Ik ontken niet dat velen daardoor een verhouding tot Augustinus gevonden hebben,</seg> <seg n="88.5.2">voor wie hij anders een naam gebleven zou zijn.</seg></s> <s n="88.6"><seg n="88.6.1">Het boek van Louis Bertrand,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="88.6.2">dat zich zo prettig laat lezen,</seg> <seg n="88.6.3">brengt ons op die wijze zelfs zijn episcopale leven dichterbij.</seg></s> <s n="88.7"><seg n="88.7.1">Maar zijn beeld wordt dan niet tot het konterfeitsel van een kerkvader.</seg></s></p>
<p><pb n="56" ed="VW"/><s n="89.1"><seg n="89.1.1">De ware Augustinus zien wij slechts op een zekere afstand.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Dat wil niet zeggen:</seg> <seg n="89.2.2">helemaal onpersoonlijk.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Maar de persoon is hier niet die,</seg> <seg n="89.3.2">welke voor ons geheel toegankelijk is.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Het is de nieuwe,</seg> <seg n="89.4.2">bekeerde mens,</seg> <seg n="89.4.3">die niet geheel tot deze wereld behoort,</seg> <seg n="89.4.4">maar zijn wezen pas in hoger samenhang zal laten verstaan.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">Met deze persoonlijkheid verkeren wij voor het grootste gedeelte door de <hi rend="italic">ideeën,</hi></seg> <seg n="89.5.2">die tussen haar en ons bemiddelen.</seg></s> <s n="89.6"><seg n="89.6.1">- Men zou ons kunnen tegenwerpen dat wij daarmee het woord en het werk van de kerkvader ontzielen.</seg></s> <s n="89.7"><seg n="89.7.1">Dat zijn zo geroemde 'titanische subjectiviteit',</seg> <seg n="89.7.2">zijn 'Faustachtige geluksdrang'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f65" rend="superscript">x</ref> voor ons verloren raken.</seg></s> <s n="89.8"><seg n="89.8.1">Inderdaad hebben wij daarmee ook weinig te maken,</seg> <seg n="89.8.2">als het ons om de kerkvader te doen is.</seg></s> <s n="89.9"><seg n="89.9.1">Titanen en Fausten zijn niet het fundament,</seg> <seg n="89.9.2">waarop de kerk gebouwd is.</seg></s> <s n="89.10"><seg n="89.10.1">Dat zijn de apostelen en profeten en die hebben allen iets aan zich,</seg> <seg n="89.10.2">waardoor hun eigen subjectiviteit in de schaduw wordt gesteld.</seg></s> <s n="89.11"><seg n="89.11.1">Er staat in de geschriften van de kerkvader meer dan wat wij er door te weten komen van de mens,</seg> <seg n="89.11.2">die in 430 gestorven is.</seg></s> <s n="89.12"><seg n="89.12.1">Blijft men staan bij de beweging,</seg> <seg n="89.12.2">die deze dingen in zijn eigen gemoed hebben opgewekt,</seg> <seg n="89.12.3">dan zoekt men het interessante in plaats van het belangrijke.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Reeds in Augustinus' eigen leven en werk ondergaat de betekenis van het woord <hi rend="italic">ziel</hi> een grote verandering.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Men put nog steeds al te vaak de leer van de kerkvader uit al zijn werken,</seg> <seg n="90.2.2">zonder onderscheid van datum.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Het thema daarvoor vindt men dan aangegeven in een van zijn eerste geschriften,</seg> <seg n="90.3.2">de <hi rend="italic">Alleenspraken</hi> (Soliloquia).</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Daarin zegt hij slechts twee dingen te willen kennen:</seg> <seg n="90.4.2"><hi rend="italic">God en de ziel.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f66" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Ziel heeft daar,</seg> <seg n="90.5.2">en nog meer in de <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="90.5.3"><hi rend="italic">een</hi> platonische betekenis.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Zij is een middenwezen tussen de stof en de Geest,</seg> <seg n="90.6.2">of God.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Haar kennis bestaat in herinnering en in het geheugen zoekt zij naar het verloren geluk.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">In het tiende boek van de <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> heeft Augustinus in beroemde hoofdstukken de wonderen van dat geheugen beschreven.</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">Evenals Plato,</seg> <seg n="90.9.2">maar op een andere wijze,</seg> <seg n="90.9.3">voert hij ons in holen en grotten,</seg> <seg n="90.9.4">waar de beelden der ware dingen zich bevinden.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">In zijn latere geschriften krijgt de ziel steeds meer haar betekenis in verband met herderlijke zorg,</seg> <seg n="91.1.2">zielszorg.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Zij is dan ook de ziel van de <hi rend="italic">naaste,</hi></seg> <seg n="91.2.2">die God aan onze zorgen heeft toevertrouwd en waarvoor Hij zelf zorgt.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">De nadruk valt er minder op dat de ziel naast God is,</seg> <seg n="91.3.2">zodat er eigenlijk maar <hi rend="italic">twee</hi> zijn,</seg> <seg n="91.3.3">maar de <hi rend="italic">Schepping</hi> komt tussen beide te staan en de <hi rend="italic">veelheid krijgt</hi> een goede,</seg> <seg n="91.3.4">door God gewilde zin.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Dan krijgt ook de liefde een meer praktische betekenis.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Zij is niet meer uitsluitend intellectueel (amor intellectualis),</seg> <seg n="91.5.2">maar heeft gelegenheid in allerlei werk zich te uiten.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Er is plaats voor instellingen en inrichtingen,</seg> <seg n="91.6.2">waarin ieder een door God gewilde en bepaalde <pb n="57" ed="VW"/>taak heeft.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">En ook de kennis der ziel is niet regelrecht in de herinnering gegeven;</seg> <seg n="91.7.2">ze heeft gezag nodig:</seg> <seg n="91.7.3">het overwicht van het geheel over de enkeling,</seg> <seg n="91.7.4">van de een over de ander,</seg> <seg n="91.7.5">van God over zijn schepsel.</seg></s> <s n="91.8"><seg n="91.8.1">Zo zien wij een geheel ontstaan vol leven en verscheidenheid,</seg> <seg n="91.8.2">dat uitgebeeld kan worden door het woord burgerschap of stad of staat.</seg></s> <s n="91.9"><seg n="91.9.1">En deze gemeenschap komt in de plaats van de ziel in het enkelvoud.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Ook de andere helft van het thema <hi rend="italic">God en de ziel</hi> wordt steeds minder een starre eenheid.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">De christelijke belijdenis van Vader,</seg> <seg n="92.2.2">Zoon en Heilige Geest neemt de kerkvader hoe langer hoe meer in bijbelse zin als eenheid-in-geneenschap.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Wij zagen reeds hoe hij in zijn werk <hi rend="italic">Over de Drieëenheid zijn</hi> overpeinzingen over dit onderwerp heeft verzameld gedurende bijna de helft van zijn episcopaat en welk een eerbied hij daar toont voor dit grootste aller mysteriën der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Van deze zijde moet men Augustinus benaderen om hem als kerkvader te leren kennen.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Wij zijn dan 't meest aangewezen op zijn grote werk <hi rend="italic">Over de stad Gods,</hi></seg> <seg n="93.2.2">dat zijn titel voert naar het ene van de beide burgerschappen,</seg> <seg n="93.2.3">die er in behandeld worden.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Want ook nog over een tweede wordt er geschreven:</seg> <seg n="93.3.2">de aardse samenleving.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Het werk vat tevens samen wat hij elders schreef.</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">Het is hier alles 'als gepolijste bouwstenen systematisch saamgevoegd'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f67" rend="superscript">z</ref> (Bindemann).</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">In dit boek is niet <hi rend="italic">de ziel</hi> de beheersende idee maar <hi rend="italic">het rijk.</hi></seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Allereerst als een gemeenschap 'niet alleen der mensen,</seg> <seg n="94.2.2">maar ook der engelen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f68" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="94.2.3">zoals die in Gods raad gedacht is als grond en bestemming van heel de wereldgeschiedenis.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Maar daartegenover dan ook het samenwonen van zondige mensen.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">Augustinus schrijft niet in het afgetrokkene,</seg> <seg n="94.4.2">alleen filosofisch en theologisch,</seg> <seg n="94.4.3">maar hij vermengt met zijn beschouwingen over schepping,</seg> <seg n="94.4.4">paradijs,</seg> <seg n="94.4.5">zondeval,</seg> <seg n="94.4.6">verlossing,</seg> <seg n="94.4.7">de overdenking van de aardse geschiedenis.</seg></s> <s n="94.5"><seg n="94.5.1">Evenals Dante in zijn <hi rend="italic">Divina commedia</hi> stelt hij zich partij tussen de strijdende machten en geeft hij de figuren een plaats in zijn boek aan een van beide zijden.</seg></s> <s n="94.6"><seg n="94.6.1">Het hele boek is zelfs,</seg> <seg n="94.6.2">naar zijn aanleiding,</seg> <seg n="94.6.3">een christelijk strijdschrift,</seg> <seg n="94.6.4">dat in zijn volledige titel de bijvoeging:</seg> <seg n="94.6.5"><hi rend="italic">tegen de heidenen</hi> bevatte.</seg></s> <s n="94.7"><seg n="94.7.1">Het is een commentaar bij het jaartal 410,</seg> <seg n="94.7.2">toen Rome door Alarik werd geplunderd.</seg></s> <s n="94.8"><seg n="94.8.1">Dit feit deed de Romeinse heiden nog eens met weemoed achterom zien en joeg de oudheid van Rome in het harnas tegen de nieuwheid der kerk.</seg></s> <s n="94.9"><seg n="94.9.1">Wij willen zien hoe beide tegenover elkaar stonden.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head n="3."><pb n="58" ed="VW"/><label>3.</label> <s n="95.1"><seg n="95.1.1">Rome</seg></s></head>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Toen Augustinus tot bisschop van Hippo gewijd werd,</seg> <seg n="96.1.2">kort voor Kerstmis van het jaar 395,</seg> <seg n="96.1.3">was op 17 januari keizer Theodosius I gestorven,</seg> <seg n="96.1.4">Die datum geeft de geschiedschrijver wel reden om een blik terug te werpen.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">"De genius van Rome stierf met Theodosius,</seg> <seg n="96.2.2">de laatste van de opvolgers van Augustinus en Constantijn,</seg> <seg n="96.2.3">die in het veld aan het hoofd van hun legers verschenen en wier gezag algemeen door de hele uitgestrektheid van het rijk werd erkend"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f69" rend="superscript">a</ref> (Gibbon<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n15" rend="superscript">15</ref>).</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">Van dat ogenblik af wordt de scheiding van het Oosten en het Westen,</seg> <seg n="96.3.2">die door allerlei oorzaken was voorbereid,</seg> <seg n="96.3.3">ook politiek een voldongen feit.</seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Constantinopel zal nog een lange geschiedenis hebben tot 1453,</seg> <seg n="96.4.2">toen de Turken het veroverden.</seg></s> <s n="96.5"><seg n="96.5.1">Maar Rome gaat na 400 zijn ondergang tegemoet.</seg></s> <s n="96.6"><seg n="96.6.1">Het keizerlijke hof,</seg> <seg n="96.6.2">dat Augustinus nog te Milaan gekend heeft,</seg> <seg n="96.6.3">toen hij er de retorica onderwees,</seg> <seg n="96.6.4">en vanwaar men een wakend oog kon houden op Italië,</seg> <seg n="96.6.5">Africa en Gallië tegelijk,</seg> <seg n="96.6.6">werd omstreeks de eeuwwisseling door Honorius naar de lagunen van Ravenna verlegd,</seg> <seg n="96.6.7">waar de keizer de in Italië binnenstromende Goten langs zich heen liet gaan,</seg> <seg n="96.6.8">Rome aan zijn lot overlatende.</seg></s> <s n="96.7"><seg n="96.7.1">Wat er dan verder volgt behoort meer tot de voorgeschiedenis van West-Europa,</seg> <seg n="96.7.2">zoals wij dat kennen,</seg> <seg n="96.7.3">dan tot de Romeinse historie.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Dat het jaar 395 deze kritieke betekenis had,</seg> <seg n="97.1.2">heeft de tijdgenoot zich natuurlijk niet kunnen indenken.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Keizerlijke wetten werden daarna evengoed uitgevaardigd,</seg> <seg n="97.2.2">al was de uitvoering soms zeer onzeker.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Vooral tussen Africa en het hof te Ravenna bleef,</seg> <seg n="97.3.2">gedurende al de jaren van Augustinus' episcopaat,</seg> <seg n="97.3.3">een vrij onafgebroken verkeer bestaan,</seg> <seg n="97.3.4">hoewel de politieke macht er soms geruime tijd in handen kwam van opstandelingen.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">De kerkvader heeft zich tot 't laatst toe als loyaal Romein gevoeld.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">De mystiek van Romes oudheid hield hem als burger binnen haar kring gebannen.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">Wij moeten ons daarvan goed rekenschap geven als we trachten duidelijk te maken,</seg> <seg n="97.6.2">hoeveel hij als christelijk denker heeft bijgedragen om deze betovering te verbreken.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Ik denk daarbij allereerst aan de omvang van het rijk.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Die stond voor de Romein vrijwel gelijk met de <hi rend="italic">orbis terrarum.</hi></seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Natuurlijk niet naar de letter,</seg> <seg n="98.3.2">aardrijkskundig,</seg> <seg n="98.3.3">maar toch wel naar de geest,</seg> <seg n="98.3.4">imperiaal.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Hij ging er vanuit dat,</seg> <seg n="98.4.2">ook al behoorde een deel der bewoonde wereld hem niet toe door verovering of verdrag,</seg> <seg n="98.4.3">hij daar toch wel recht op had volgens de ongeschreven <pb n="59" ed="VW"/>wetten der natuur en de wil der Godheid.</seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">Het Romeinse staatsrecht had dezelfde strekking als waarvan het privaatrecht blijk gaf toen het in de keizertijd onder de bearbeiding van beroemde juristen een algemeen-menselijk,</seg> <seg n="98.5.2">natuurrechtelijk karakter kreeg.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Het Romeinse rijk was in wezen absoluut van aard.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">Het stond voor zijn burgers gelijk met het <hi rend="italic">genus humanum,</hi></seg> <seg n="98.7.2">de mensheid.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">Wie zich aan dit imperium niet wilde onderwerpen,</seg> <seg n="98.8.2">innerlijk of uitwendig,</seg> <seg n="98.8.3">was vijand van het menselijk geslacht.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">Dit geldt van de christen die de keizer niet offeren wil èn van de barbaar die de grenzen bestormt.</seg></s> <s n="98.10"><seg n="98.10.1">Het rijk kent geen grenzen,</seg> <seg n="98.10.2">noch geografisch op de landkaart noch zedelijk in het geweten.</seg></s> <s n="98.11"><seg n="98.11.1">- Dit beginsel verklaart de imperiale politiek,</seg> <seg n="98.11.2">ook al riepen wijze keizers uit praktische overwegingen de legioenen ergens een halt! toe.</seg></s> <s n="98.12"><seg n="98.12.1">Waar dwingende redenen niet bestaan,</seg> <seg n="98.12.2">zoals in Africa,</seg> <seg n="98.12.3">zal men tevergeefs naar een grens zoeken.</seg></s> <s n="98.13"><seg n="98.13.1">Dit hangt daar evengoed met Romes staatsrecht samen als met de natuurlijke gesteldheid van het land.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Aan de Rijn en de Donau was het een ander geval.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Ofschoon daar evenmin als in Africa een cultuurvolk tegenover Rome stond,</seg> <seg n="99.2.2">waren de machtsverhoudingen er heel anders.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Tussen de Grieks-Romeinse oudheid en de volkerenwereld,</seg> <seg n="99.3.2">die de middeleeuwen uitdroeg,</seg> <seg n="99.3.3">moest ergens wel een voorlopige evenwichtstoestand gezocht worden.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">De hoogmoedige Latijnse theorie moest hier vooraf aan het historische fatum de tol betalen.</seg></s> <s n="99.5"><seg n="99.5.1">Maar het geeft toch te denken als men bij de beschrijving van <hi rend="italic">de noordgrens van Italië</hi> Noord- en Oostzee,</seg> <seg n="99.5.2">Elbe en Oder hoort noemen,</seg> <seg n="99.5.3">zoals Mommsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n16" rend="superscript">16</ref> doet,</seg> <seg n="99.5.4">als hij onder die titel de geweldige ondernemingen van Drusus en Tiberius bespreekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f70" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="99.6"><seg n="99.6.1">De nederlaag van Varus is hier de wenk van de Voorzienigheid geweest,</seg> <seg n="99.6.2">waaraan Augustinus en Tiberius met zeldzame berusting hebben gehoorzaamd.</seg></s> <s n="99.7"><seg n="99.7.1">Sedert blijft naar deze zijde de Rijn een grens.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Evenzo gaat het aan de Donau.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Bijna nog meer dan de Rijnstreek is de Balkan de scharnier,</seg> <seg n="100.2.2">waarop de geschiedenis van Europa draait.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">In de loop van de drie eeuwen na Caesars verovering van Gallië is het militaire zwaartepunt ook steeds meer uit 't Westen daarheen verplaatst.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">Minstens eens in iedere halve eeuw werd hier over het lot van het rijk beslist.</seg></s> <s n="100.5"><seg n="100.5.1">Onder de Illyrische keizers,</seg> <seg n="100.5.2">Diocletianus en zijn voorgangers,</seg> <seg n="100.5.3">kwam dat zwaartepunt precies in die streek te liggen.</seg></s> <s n="100.6"><seg n="100.6.1">Pas toen daar de grendel weggeschoven was voor de Goten konden de Franken Gallië binnenstromen.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">De onbegrensdheid van Romes imperium stoot hier op een grenzenloosheid van andere orde:</seg> <seg n="101.1.2"><hi rend="italic">Scythië.</hi></seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">De antieke wereld haat deze grenzenloosheid in iedere vorm,</seg> <seg n="101.2.2">aardrijkskundig zowel als filosofisch.</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Het zijn twee die elkaar uitsluiten.</seg></s> <s n="101.4"><seg n="101.4.1">Als de ene opkomt moet de andere ondergaan.</seg></s> <s n="101.5"><seg n="101.5.1">De apostel Paulus kent ook slechts twee mensensoorten:</seg> <seg n="101.5.2">de Griek en de Scyth <pb n="60" ed="VW"/>Kol. 3 : 11).</seg></s> <s n="101.6"><seg n="101.6.1">Deze wereldevangelist ziet de mogelijkheid van eenheid.</seg></s> <s n="101.7"><seg n="101.7.1">De Romeinse paganist ziet dat niet.</seg></s> <s n="101.8"><seg n="101.8.1">Hij komt op voor het recht van het <hi rend="italic">bestaan</hi> tegen de aanspraken der <hi rend="italic">mogelijkheid.</hi></seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Enkele van Romes beste keizers hebben zich voor dit probleem geplaatst gezien.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">De zuil van Trajanus op het forum te Rome getuigt van diens overwinningen op de Daciërs.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">De keizer schiep daardoor een voorpost aan de overzijde van de Donau.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">De vage omtrekken daarvan en soms een enkel legioen gaven getuigenis van het recht,</seg> <seg n="102.4.2">dat de Romein ook op de eindeloze vlakten van Scythië meende te bezitten.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Nooit echter heeft Rome zich laten verleiden tot het mateloos zich verliezen in de gezichtseinder,</seg> <seg n="102.5.2">dat Alexander en Napoleon een spoedig einde bereidde.</seg></s> <s n="102.6"><seg n="102.6.1">De Donau bleef hier de eigenlijke grens en Dacië ging in 255 weer verloren.</seg></s> <s n="102.7"><seg n="102.7.1">- Dezelfde houding valt ons op bij de Marcomannenoorlog,</seg> <seg n="102.7.2">die Marcus Aurelius jaren lang te voeren had en waardoor de Romeinen nog eens,</seg> <seg n="102.7.3">nu van de andere zijde,</seg> <seg n="102.7.4">aan de Elbe kwamen te staan.</seg></s> <s n="102.8"><seg n="102.8.1">Toen de oorlog gewonnen was en Bohemen bij het rijk getrokken had kunnen worden,</seg> <seg n="102.8.2">stierf Marcus en zijn zoon Commodus liet de grens zoals die was.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Weer op een andere wijze wordt de grondgedachte dat het rijk de orbis terrarum is op de proef gesteld als Rome stoot op een cultuurmacht.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Reeds onder de Republiek was Carthago daarvan het slachtoffer geworden.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Rome had daarmee de macht gekregen op de Middellandse Zee,</seg> <seg n="103.3.2">die het voortaan,</seg> <seg n="103.3.3">onze zee' noemt.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">In de latere keizertijd kon dit geval zich nog slechts voordoen tegenover de Perzen.</seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">Vandaar de onafgebroken reeks geweldige oorlogen aan de oostgrens.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">Het naast elkaar bestaan van twee grootmachten,</seg> <seg n="103.6.2">- zegt Mommsen</seg> <seg n="103.6.3">- was met het wezen van de Romeinse politiek onbestaanbaar.</seg></s> <s n="103.7"><seg n="103.7.1">En hij voegt eraan toe:</seg> <seg n="103.7.2">het Romeinse rijk kent als grens streng genomen slechts de zee en het weerloze landgebied.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f71" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Deze wezenstrek van het Romeinse imperium scheen mij belangrijk genoeg om er iets langer bij stil te staan.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Zo wordt het begrijpelijk dat er grote problemen moesten ontstaan voor degenen die,</seg> <seg n="104.2.2">zoals Augustinus,</seg> <seg n="104.2.3">de ondergang van het Westers-Romeinse rijk mee beleefden.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Dat betekende dat de Romein een tweede mensheid moest erkennen.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Niet alleen innerlijk door de ondergang van 't heidendom en de opkomst der christelijke kerk werd hij daartoe gedwongen,</seg> <seg n="104.4.2">maar ook door het binnentrekken van hele volkeren in Italië,</seg> <seg n="104.4.3">Gallië,</seg> <seg n="104.4.4">Spanje en Africa.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Het oude cultuurdogma dat verband hield met de omvang van het rijk viel in stukken.</seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">Het werd duidelijk dat er nog een andere humaniteit bestond dan de Grieks-Romeinse.</seg></s> <s n="104.7"><seg n="104.7.1">Soms voelde men dat als een verlossing.</seg></s> <s n="104.8"><seg n="104.8.1">Orosius<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n17" rend="superscript">17</ref> een jongere vriend van Augustinus,</seg> <seg n="104.8.2">die uit Spanje afkomstig was,</seg> <seg n="104.8.3">vertelt in zijn geschiedkundig <pb n="61" ed="VW"/>werk dat vele provincialen er daar de voorkeur aan gaven onder de barbaren armoedig in vrijheid te leven,</seg> <seg n="104.8.4">liever dan onder de Romeinen steeds door belastingzorgen gekweld te zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f72" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">De oplossing van het rijk heeft zich weliswaar niet opeens voltrokken.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Vooral sedert het midden van de derde eeuw werd het herhaaldelijk door vreemdelingen overstroomd.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Decius (249-251) sneuvelde tegen de Goten.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">Valerianus (253-259) kwam in gevangenschap van de Perzen.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">Hele stukken vielen soms tijdelijk af.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">- Ook heeft een zekere vreedzame penetratie nooit stil gestaan.</seg></s> <s n="105.7"><seg n="105.7.1">Hier en daar werden de barbaren binnen de grenzen opgenomen,</seg> <seg n="105.7.2">soms om hen tevreden te stellen,</seg> <seg n="105.7.3">soms ook voor kolonisatie doeleinden in ontvolkte streken.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Verder werden de Romeinse legers steeds meer uit de vreemde nationaliteiten gerecruteerd.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Onder Theodosius bekleedden aanzienlijke Franken hoge posten in het leger.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Arcadius,</seg> <seg n="106.3.2">Theodosius' opvolger in 't Oosten,</seg> <seg n="106.3.3">huwde de dochter van een Frankische generaal.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Een andere Frank,</seg> <seg n="106.4.2">Arbogast,</seg> <seg n="106.4.3">plaatste Eugenius,</seg> <seg n="106.4.4">een Romeins letterkundige,</seg> <seg n="106.4.5">op de troon van 't Westen.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Maar pas Karel de Grote heeft zich in 800 de keizerskroon op het hoofd laten zetten.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Onder al de verwarringen van de grote volksverhuizing bleef het rijk in 't bewustzijn der jonge volkeren leven als een instelling van hogere orde.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Wie zich dit conflict tussen de oude en de nieuwe wereld indenkt,</seg> <seg n="107.1.2">wordt getroffen door het feit dat de schok tussen beide niet nog vernietigender is geweest.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Er is veel van de oude beschaving verloren gegaan,</seg> <seg n="107.2.2">maar wat er van overbleef is toch verre van onbelangrijk.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">De Latijnse cultuur is de leerschool van geheel West-Europa geworden.</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Hoe is het te verklaren dat een aanpassing mogelijk bleek?</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Hier hebben we allereerst aan de christelijke kerk te denken.</seg></s> <s n="107.6"><seg n="107.6.1">Burckhardt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="107.6.2">in zijn boek over <hi rend="italic">De tijd van Constantijn de Grote,</hi></seg> <seg n="107.6.3">meent dat Rome zonder haar inderdaad stuk geslagen zou zijn.</seg></s> <s n="107.7"><seg n="107.7.1">Hij gaat zelfs zover de gedachte uit te spreken dat Mohammed dan de erfgenaam van de oude cultuur geworden zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f73" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="107.8"><seg n="107.8.1">Gibbon,</seg> <seg n="107.8.2">in zijn groot werk over <hi rend="italic">Verval en ondergang van 't Romeinse rijk,</hi></seg> <seg n="107.8.3">vertelt dat in 406,</seg> <seg n="107.8.4">toen een volksstam van heidense Goten Italië binnentrok,</seg> <seg n="107.8.5">men algemeen geloofde dat de aanvoerder gezworen had Rome tot een steenhoop te maken en de senatoren te offeren op de altaren van de goden van Scandinavië.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f74" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Merkwaardig is daartegenover de figuur van Alarik,</seg> <seg n="108.1.2">de aanvoerder der christelijke-Goten.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">In 408 trekt hij langs Ravenna in de richting van Rome.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">En nu laat ik Gibbon spreken:</seg> <seg n="108.3.2">"Een Italiaanse heremiet,</seg> <seg n="108.3.3">wiens ijver en heiligheid door de barbaren zelf werden gerespecteerd,</seg> <seg n="108.3.4">trad de overwinnende <pb n="62" ed="VW"/>monarch in de weg en zegde hem onverschrokken de toorn des hemels aan tegen de aardse onderdrukkers;</seg> <seg n="108.3.5">maar de heilige man raakte zelf van de wijs door de plechtige verzekering van Alarik dat hij een geheimzinnige en bovennatuurlijke aandrang gevoelde,</seg> <seg n="108.3.6">die hem leidde,</seg> <seg n="108.3.7">ja zelfs dwong zijn mars naar de poorten van Rome te richten ... en de geestdrift,</seg> <seg n="108.3.8">die hij de Goten inboezemde,</seg> <seg n="108.3.9">deed langzamerhand teniet de algemene en bijna bijgelovige eerbied van de andere naties voor de majesteit van de Romeinse naam."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f75" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Alarik is christen;</seg> <seg n="109.1.2">ariaan,</seg> <seg n="109.1.3">maar toch christen.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Doch de mystieke roeping,</seg> <seg n="109.2.2">die hij gevoelt,</seg> <seg n="109.2.3">geldt de barbaar.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">Hier is de Scyth,</seg> <seg n="109.3.2">van over de Donau,</seg> <seg n="109.3.3">die met de Romein in één wereld niet kan wonen.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">- En toch zien we hem aarzelen.</seg></s> <s n="109.5"><seg n="109.5.1">Ruim 600 jaar na Hannibal staat hier de eerste vreemdeling voor de hoofdstad der wereld.</seg></s> <s n="109.6"><seg n="109.6.1">Maar slechts schoorvoetende komt hij er toe zijn innerlijke vocatie te gehoorzamen.</seg></s> <s n="109.7"><seg n="109.7.1">Pas als al zijn bemiddelende pogingen falen,</seg> <seg n="109.7.2">leidt hij zijn volk tot de plundering van Rome,</seg> <seg n="109.7.3">1163 jaar na de stichting van de stad en in het jaar 410 van onze jaartelling,</seg> <seg n="109.7.4">het jaartal waarbij Augustinus zijn commentaar zal schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Alarik gaf bevel de kerken van Petrus en Paulus te sparen.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Ook vele heidenen,</seg> <seg n="110.2.2">die later de schuld van de ramp aan de christenen gaven,</seg> <seg n="110.2.3">vonden daar een vrijplaats.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Een verzameling kostbare voorwerpen,</seg> <seg n="110.3.2">behorende tot de schatkamer van Petrus,</seg> <seg n="110.3.3">werd onder militair geleide naar het Vaticaan gebracht en velen dankten daaraan hun leven,</seg> <seg n="110.3.4">door zich bij de stoet aan te sluiten.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Ik zou niet de moed hebben bij de plundering van Rome,</seg> <seg n="110.4.2">waaraan ook enige duizenden Hunnen meededen,</seg> <seg n="110.4.3">op deze bijzonderheden te wijzen,</seg> <seg n="110.4.4">als zij door christelijke schrijvers van toen en later niet zo dik waren onderstreept.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Augustinus en Orosius weiden er in den brede over uit.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Ik zie hierin meer dan apologetische kunstgrepen.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Hun bedoeling is te wijzen op het feit dat ons hier bezighoudt,</seg> <seg n="110.7.2">hoe het christendom de totale vernietiging der oude cultuur heeft tegengehouden.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Wat Harnack in een opstel over de <hi rend="italic">Confessiones</hi> op deze wijze omschrijft dat de oude cultuur door verbinding met het heilige waarborg voor verdere duur ontving.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f76" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="110.9"><seg n="110.9.1">Het zal wel niet helemaal historisch zijn als een Spaans geschiedschrijver in de zevende eeuw Alarik in de mond legt dat hij oorlog voerde met de Romeinen en niet met de Apostelen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f77" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="110.9.2">maar het geeft toch de feiten volkomen juist weer.</seg></s> <s n="110.10"><seg n="110.10.1">Rome is in 410 niet meer geheel de stad van Romulus,</seg> <seg n="110.10.2">Scipio en Augustus;</seg> <seg n="110.10.3">het is het ook reeds van de Gregoriussen en Innocentiussen.</seg></s> <s n="110.11"><seg n="110.11.1">Alarik plundert het om zijn verleden;</seg> <seg n="110.11.2">hij spaart het om zijn toekomst.</seg></s></p>
<p><pb n="63" ed="VW"/><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Ik bedoel hiermee niet te zeggen dat Alarik naar Rome gekomen is om te theologiseren.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">De wagens vol goud en zilver die hij meevoerde,</seg> <seg n="111.2.2">bewijzen dat wel anders.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Ik spreek over zijn betekenis in de wereldhistorie.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">- Ook de christenen konden de toekomstige betekenis van Rome nog niet <choice><sic>kennen. ook voor hen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kennen;</corr></choice></seg><choice><sic>kennen. ook voor hen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="111.4.2"><choice><sic>kennen. ook voor hen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ook voor hen</corr></choice> leek zijn politieke ondergang bijna gelijk te staan met de ondergang der wereld.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Voor heiden en christen was het als de oordeelsdag.</seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">De kerkvader Hieronymus was niet in staat zijn bijbelstudie op de <choice><sic>gewone. wijze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gewone wijze</corr></choice> voort te zetten.</seg></s> <s n="111.7"><seg n="111.7.1">En Augustinus zegt dat hij telkens in tranen uitbarstte<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f78" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="111.7.2">- En toch moet de onderscheiding tussen heidens en christelijk Rome hier gemaakt worden.</seg></s> <s n="111.8"><seg n="111.8.1">De stoot van Alarik was tegen het oude gericht.</seg></s> <s n="111.9"><seg n="111.9.1">De agonie van het paganisme</seg> <seg n="111.9.2">- zegt Beugnot<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n19" rend="superscript">19</ref> in zijn boek over <hi rend="italic">De uitroeiing van het heidendom in 't Westen</hi></seg> <seg n="111.9.3"><hi rend="italic">-</hi> had nog lang kunnen duren als de Voorzienigheid het teken niet aan de barbaren gegeven had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f79" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="111.10"><seg n="111.10.1">Rome had de pretentie van eeuwig te zijn.</seg></s> <s n="111.11"><seg n="111.11.1">De heidenen troostten elkaar met een godsspraak dat het christendom slechts 365 jaren zou bestaan.</seg></s> <s n="111.12"><seg n="111.12.1">Dan zou de Oudheid terugkeren.</seg></s> <s n="111.13"><seg n="111.13.1">Augustinus heeft daaraan een hoofdstukje gewijd in zijn <hi rend="italic">Stad Gods.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f80" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Aan deze verwachtingen werd met één slag een einde gemaakt.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">En de christenen hebben van de betekenis van dat ogenblik ook wel iets begrepen,</seg> <seg n="112.2.2">hoezeer ze ook politiek mee getroffen waren.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">'De kerk geeft zich nooit helemaal' (Gaston Boissier).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f81" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">In vele gevallen zal daarbij ook bekrompenheid,</seg> <seg n="112.4.2">provincialisme en partijzucht mee betrokken zijn geweest.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Maar bij personen van de structuur van Augustinus was dit niet het geval.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Het is van grote betekenis geweest dat er op dat ogenblik mannen aanwezig waren,</seg> <seg n="113.1.2">die de nieuwe orde der dingen dorsten te verdedigen.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Die bij de inflatie van de oude humaniteitsgedachte een nieuwe munt hadden om mee te betalen.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Zij vonden een hoger gezichtspunt van waaruit men de dingen moest beoordelen.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Hoezeer zij ook zelf in de catastrofe betrokken waren,</seg> <seg n="113.4.2">door hun kerk en hun geloof stonden zij in een andere wereld.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Het zijn drie schrijvers,</seg> <seg n="114.1.2">die hier bovenal genoemd moeten worden:</seg> <seg n="114.1.3">Augustinus,</seg> <seg n="114.1.4">Orosius en Salvianus.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Op aangename wijze kan men in het verband,</seg> <seg n="114.2.2">dat ons hier bezighoudt,</seg> <seg n="114.2.3">over hen lezen bij Gaston Boissier en bij Samuel Dill:<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="114.2.4"><hi rend="italic">De Romeinse samenleving in de laatste eeuw van het Westerse</hi> rijk.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Salvianus leefde iets later in Gallië en ik laat hem buiten bespreking.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Augustinus zal ons later bezighouden.</seg></s> <s n="114.5"><seg n="114.5.1">Over Orosius wil ik hier nog iets meedelen.</seg></s> <s n="114.6"><seg n="114.6.1">Wat het zeggen wilde dat het rijk door barbaren werd overstroomd,</seg> <seg n="114.6.2">had hij aan den lijve ondervonden.</seg></s> <s n="114.7"><seg n="114.7.1">Hij was aan de Spaanse kust ternauwernood aan de Vandalen ontkomen in een bootje en,</seg> <seg n="114.7.2">als door de <pb n="64" ed="VW"/>Voorzienigheid geleid,</seg> <seg n="114.7.3">te Hippo aangekomen.</seg></s> <s n="114.8"><seg n="114.8.1">Augustinus nam de jonge presbyter op,</seg> <seg n="114.8.2">gebruikte hem voor bode in zijn verkeer met Hieronymus en droeg hem op een werk te schrijven over de <hi rend="italic">tragische momenten</hi> in de wereldgeschiedenis,</seg> <seg n="114.8.3">ter aanvulling van zijn eigen groot werk.</seg></s> <s n="114.9"><seg n="114.9.1">Het boek van Orosius geeft getuigenis van gering historisch-kritisch besef.</seg></s> <s n="114.10"><seg n="114.10.1">De grens tussen geschiedenis en legende is nauwelijks merkbaar.</seg></s> <s n="114.11"><seg n="114.11.1">Maar het geeft een goed inzicht in het gewijzigde levensbesef.</seg></s> <s n="114.12"><seg n="114.12.1">De bedoeling is te laten zien dat de 'christelijke tijden',</seg> <seg n="114.12.2">zoals men die onheilsdagen schamper noemde,</seg> <seg n="114.12.3">niet slechter maar beter waren dan de dagen van Olim.</seg></s> <s n="114.13"><seg n="114.13.1">Men moest een gebeurtenis als de plundering van Rome niet te tragisch opnemen.</seg></s> <s n="114.14"><seg n="114.14.1">Er was toch eigenlijk niet meer gebeurd dan dat een passerende rover een hoekje van de wereld geweld aandeed,</seg> <seg n="114.14.2">terwijl men overal elders in veiligheid leefde.</seg></s> <s n="114.15"><seg n="114.15.1">Men kan daarin een retorische frase zien.</seg></s> <s n="114.16"><seg n="114.16.1">Maar het is ook mogelijk er iets anders uit te lezen.</seg></s> <s n="114.17"><seg n="114.17.1">Het middelpunt der wereld wordt omtrek en omgekeerd.</seg></s> <s n="114.18"><seg n="114.18.1">De onbegrensdheid van Rome,</seg> <seg n="114.18.2">zoals we die in dit hoofdstuk leerden kennen,</seg> <seg n="114.18.3">is niet mogelijk zonder centrum.</seg></s> <s n="114.19"><seg n="114.19.1">Zodra deze stad evengoed uithoek kon heten als iedere andere plaats in het rijk,</seg> <seg n="114.19.2">was het oneindigheidsbesef van de Scyth,</seg> <seg n="114.19.3">de grenzenloosheid,</seg> <seg n="114.19.4">in de plaats van het antieke levensgevoel getreden.</seg></s> <s n="114.20"><seg n="114.20.1">Wanneer Orosius schrijft:</seg> <seg n="114.20.2">'Overal is mijn vaderland,</seg> <seg n="114.20.3">overal wet,</seg> <seg n="114.20.4">overal mijn godsdienst',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f82" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="114.20.5">dan kan hij dit zeggen als goed Romeins burger.</seg></s> <s n="114.21"><seg n="114.21.1">Het is dan bedoeld als hulde aan de Romeinse vrede,</seg> <seg n="114.21.2">de <hi rend="italic">pax romana.</hi></seg></s> <s n="114.22"><seg n="114.22.1">Maar in een tijd,</seg> <seg n="114.22.2">waarin men voor de barbaren uit het ene land in het andere vlucht,</seg> <seg n="114.22.3">krijgt het ongemerkt een andere betekenis.</seg></s> <s n="114.23"><seg n="114.23.1">Dan wil het zeggen dat men zich desnoods overal thuis kan gevoelen en van het heimwee naar Rome van een Ovidius,</seg> <seg n="114.23.2">toen hij zijn <hi rend="italic">Tristia</hi> schreef,</seg> <seg n="114.23.3">blijft weinig meer over.</seg></s> <s n="114.24"><seg n="114.24.1">De ballingschap verliest haar verschrikking.</seg></s> <s n="114.25"><seg n="114.25.1">Zoals een christen het uitdrukte:</seg> <seg n="114.25.2">de ballingschap is in ballingschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f83" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Wanneer dit kosmisch gevoel,</seg> <seg n="115.1.2">deze plaatselijke logica van de zwerver,</seg> <seg n="115.1.3">het antieke vormbesef had vervangen zonder meer,</seg> <seg n="115.1.4">dan zou de volksverhuizing een chronisch verschijnsel hebben kunnen worden.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">De christelijke kerk is hier echter bemiddelend opgetreden.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Haar oneindigheidsbesef is verwant aan dat van de Scyth,</seg> <seg n="115.3.2">de Teutoon.</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">Maar zij draagt ook een beginsel van plaats en orde in zich,</seg> <seg n="115.4.2">dat verwant is aan dat van Rome.</seg></s> <s n="115.5"><seg n="115.5.1">Zij kent in haar gemeentelijke,</seg> <seg n="115.5.2">provinciale en later nationale organisaties een nieuw begrip van omtrek,</seg> <seg n="115.5.3">middelpunt en gezag.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Zo heeft de kerk de roeping vervuld om de invasie der barbaren geestelijk op te vangen.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">De vroege middeleeuwen zijn daarmee geheel gevuld.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Orosius reeds ziet in de Goten en Vandalen geen wilden.</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Hij wijst op hun christelijke trekken;</seg> <seg n="116.4.2">de matiging van Alarik te Rome;</seg> <seg n="116.4.3">soms had hij in Spanje ze spoedig <pb n="65" ed="VW"/>rustige landbouwers zien worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f84" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">De kerk heeft hen vastgehouden.</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">Zij is er niet in geslaagd de hogere organisatie der volkeren in 't leven te roepen,</seg> <seg n="116.6.2">die <choice><sic>Augustinus.in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Augustinus in</corr></choice> zijn <hi rend="italic">De civitate Dei</hi> voor ogen zweefde,</seg> <seg n="116.6.3">ofschoon zij het in de middeleeuwen heeft beproefd.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">Het huidige West-Europa kan worden beschouwd als een compromis tussen Romeins-christelijk vormbesef en barbaarse zwerversmystiek.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head rend="after-blank" n="4."><label>4.</label> <s n="117.1"><seg n="117.1.1">Humanisme</seg></s></head>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Het boek van Augustinus over <hi rend="italic">De stad Gods</hi> heeft een zeer bepaald westers karakter.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Reeds het feit dat er zo laat als in het eerste kwartaal van de vijfde eeuw nog een apologie van het christendom van deze omvang verschijnt <hi rend="italic">tegen de heidenen,</hi></seg> <seg n="118.2.2">is alleen verklaarbaar als we er aan denken dat de kerkvader voor de Latijnse wereld schrijft.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">In Klein-Azië en Egypte was dat niet meer denkbaar.</seg></s> <s n="118.4"><seg n="118.4.1">Daar is het christendom reeds een eeuw vroeger een gevestigde macht geweest.</seg></s> <s n="118.5"><seg n="118.5.1">Was Augustinus bisschop van Nicodemië of Alexandrië geweest,</seg> <seg n="118.5.2">dan zou hij haar zeker niet geschreven hebben.</seg></s> <s n="118.6"><seg n="118.6.1">Voor een juiste kijk op zijn hoofdwerk moet men zich daarom rekenschap geven van de tegenstelling tussen Oost en West in 't Romeinse rijk omstreeks 400.</seg></s> <s n="118.7"><seg n="118.7.1">De splitsing in 395,</seg> <seg n="118.7.2">waarvan het vorig hoofdstuk uitging,</seg> <seg n="118.7.3">is slechts een enkel jaartal in een lange geschiedenis van twee werelden,</seg> <seg n="118.7.4">die enige eeuwen in nauwe verbinding kwamen om daarna weer uiteen te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">De Griekse en de Latijnse rijkshelft vormen elk een eigen wereld.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">De eerste is de schepping van <hi rend="italic">Alexander de Grote,</hi></seg> <seg n="119.2.2">de andere die van <hi rend="italic">Julius Caesar.</hi></seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">Zij veroveren elkaar.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">Geestelijk en cultureel het Oosten het Westen;</seg> <seg n="119.4.2">politiek andersom.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">Een latinisering,</seg> <seg n="119.5.2">zoals die plaats had in Spanje,</seg> <seg n="119.5.3">Gallië en Africa,</seg> <seg n="119.5.4">ware ondenkbaar voor Klein-Azië,</seg> <seg n="119.5.5">Syrië of Egypte.</seg></s> <s n="119.6"><seg n="119.6.1">Latijn en Grieks staan als rijkstalen op voet van gelijkheid.</seg></s> <s n="119.7"><seg n="119.7.1">Een derde kan daarnaast nergens opkomen.</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">De tijd van assimilering ligt tussen 50 voor en 200 na Christus.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Rome heeft zich na enig verzet daarin geschikt.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">Zonder Homerus geen Virgilius.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">Zonder stoïcijnen geen Cicero.</seg></s> <s n="120.5"><seg n="120.5.1">Aanvankelijk was het vooral letterkundige en wijsgerige belangstelling bij de beschaafde Romein.</seg></s> <s n="120.6"><seg n="120.6.1">Later meer een godsdienstige in 't leger en bij 't volk.</seg></s> <s n="120.7"><seg n="120.7.1">Ook het christendom is minstens tot 200 'een <pb n="66" ed="VW"/>helleniserende macht' geweest,</seg> <seg n="120.7.2">schrijft Harnack in zijn werk over de Uit<hi rend="italic">breiding van het christendom.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f85" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="120.8"><seg n="120.8.1">In de derde en vierde eeuw van onze jaartelling zien we dan echter een steeds toenemende verbijzondering van de westerse wereld plaats grijpen.</seg></s> <s n="120.9"><seg n="120.9.1">Tijdens Constantijn is Rome alweer een Latijnse stad.</seg></s> <s n="120.10"><seg n="120.10.1">Constantinopel wordt de hoofdstad van 't Oosten.</seg></s> <s n="120.11"><seg n="120.11.1">En het gebruik van de Griekse taal neemt na 200 in Italië,</seg> <seg n="120.11.2">Africa en Gallië af.</seg></s> <s n="120.12"><seg n="120.12.1">Een historicus als Mommsen ziet daarin naast en boven de aanwijsbare oorzaken ook de schikking van een hogere wil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f86" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="120.13"><seg n="120.13.1">Beide delen der wereld gaan hun eigen bestemming vervullen.</seg></s> <s n="120.14"><seg n="120.14.1">Het Latijnse gaat regelrecht zijn ondergang tegemoet,</seg> <seg n="120.14.2">maar vindt in die weg zijn taak onder de Romaans-Germaanse volkeren.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">In verband hiermee moet ook de arbeid van Augustinus gezien worden.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Ik acht het onjuist om,</seg> <seg n="121.2.2">zoals vaak gebeurt,</seg> <seg n="121.2.3">de figuur van deze kerkvader geheel binnen het kader van de antieke wereld te plaatsen.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">- Als persoon kan men hem dat misschien doen.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Hij is als cultuurmens,</seg> <seg n="121.4.2">als geletterde en geleerde,</seg> <seg n="121.4.3">een bijna volmaakt vertegenwoordiger daarvan.</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Van nature is hem eigen een brede verdraagzaamheid,</seg> <seg n="121.5.2">waardoor hij gemakkelijk verkeert met mensen van geheel verschillende levensbeschouwing.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">Onder aanzienlijke en geletterde heidenen heeft hij vrienden,</seg> <seg n="121.6.2">met wie hij ook als bisschop op voet van gelijkheid verkeert.</seg></s> <s n="121.7"><seg n="121.7.1">Hij bezit niet het provinciale,</seg> <seg n="121.7.2">boerse,</seg> <seg n="121.7.3">reeds half barbaarse van een Orosius.</seg></s> <s n="121.8"><seg n="121.8.1">Hij voelt ook tot het laatst toe imperiaal;</seg> <seg n="121.8.2">en ontwakend gevoel van nationaliteit,</seg> <seg n="121.8.3">zoals dat in deze tijd als profetie van de middeleeuwen reeds hier en daar merkbaar wordt,</seg> <seg n="121.8.4">is bij hem niet te vinden,</seg> <seg n="121.8.5">is zelfs ondenkbaar.</seg></s> <s n="121.9"><seg n="121.9.1">Ook sociaal is hij conservatief.</seg></s> <s n="121.10"><seg n="121.10.1">Hij verdedigt de slavernij.</seg></s> <s n="121.11"><seg n="121.11.1">- En toch is hij de schrijver van de kerkbijbel der middeleeuwen,</seg> <seg n="121.11.2">waarin keizer en paus,</seg> <seg n="121.11.3">priester en monnik later hun portret vinden en waarin ook de beschouwende geest de nieuwe oneindigheid speurt,</seg> <seg n="121.11.4">de christelijke persoonlijkheidsmystiek.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">Nog minder mag men Augustinus in het antieke raam overwegend in verband met het hellenisme zien en zijn platonisme te sterk op de voorgrond schuiven.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Hij staat op de grens van de oude en de nieuwe wereld,</seg> <seg n="122.2.2">maar hij staat daar niet met het aangezicht naar Plotinus en Plato gericht,</seg> <seg n="122.2.3">maar naar Thomas en Calvijn.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Misschien moeten wij meer aandacht schenken aan wat ik zou willen noemen de <hi rend="italic">herlatinisering</hi> van het Westen.</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">De wereldhistorische beweging,</seg> <seg n="122.4.2">waarin Mommsen een hogere hand opmerkt en die omstreeks het jaar 200 inzet.</seg></s> <s n="122.5"><seg n="122.5.1">De middeleeuwen zouden dan een paar eeuwen vroeger beginnen.</seg></s> <s n="122.6"><seg n="122.6.1">Een Caracalla en Heliogabalus kan men zien als laatste figuren in 't pantheon van oud-Latium.</seg></s> <s n="122.7"><seg n="122.7.1">In hen raast Romes oude grootheid <pb n="67" ed="VW"/>zich uit.</seg></s> <s n="122.8"><seg n="122.8.1">Daarna begint iets anders,</seg> <seg n="122.8.2">iets meer burgerlijks.</seg></s> <s n="122.9"><seg n="122.9.1">Burckhardt vindt in de afbeeldingen van Constantijn en zijn zonen iets paaps.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f87" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="122.10"><seg n="122.10.1">Voor de namen der latere keizers kan men zich moeilijker het epitheton <hi rend="italic">de goddelijke</hi> (divus) verklaren.</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">In dit licht moet men Augustinus zien.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Hij is geen echte vertegenwoordiger meer van de Grieks-Romeinse cultuur.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Het huwelijk tussen Oost en West,</seg> <seg n="123.3.2">deze in razernij ondergaande vereniging,</seg> <seg n="123.3.3">is al lang bezig ontbonden te worden.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Iedere partij vraagt eigen zonen voor zich op. Plato en Aristoteles hebben voor Augustinus en zijn tijdgenoten geen scherp onderscheiden omtrekken meer.</seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Ze vloeien nevelachtig ineen.</seg></s> <s n="123.6"><seg n="123.6.1">En allerlei Oudlatijnse trekken krijgen een hernieuwde betekenis,</seg> <seg n="123.6.2">zoals we bij de beschouwing van zijn hoofdwerk zullen opmerken.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Ik laat hier enkele historische beschouwingen volgen,</seg> <seg n="124.1.2">die ons de gang van dit proces kunnen verduidelijken.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Uit bezorgdheid voor hun eigen nationaliteit hebben de Romeinen onder de Republiek reeds geaarzeld om de oostelijke kusten van de Middellandse Zee te annexeren,</seg> <seg n="124.2.2">zoals zij de westelijke gedaan hadden.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Pas laat in de Republiek zijn Syrië en Egypte ingelijfd met hun brandpunten van Griekse cultuur,</seg> <seg n="124.3.2">Antiochië en Alexandrië.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">En daarna bleef Egypte nog in een heel exceptionele,</seg> <seg n="124.4.2">directe verhouding tot de keizer.</seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Rome was tegenover een stad als Alexandrië op zijn hoede.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">- Zo werd de kring rondom de Middellandse Zee wel gesloten en werd dit een binnenzee.</seg></s> <s n="124.7"><seg n="124.7.1">Maar ten koste van het feit dat het Rijk een dubbele wereld werd.</seg></s> <s n="124.8"><seg n="124.8.1">Het zwaartepunt van het hellenisme viel daarbij niet in Europa,</seg> <seg n="124.8.2">maar in Azië.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">Zolang keizer,</seg> <seg n="125.1.2">senaat en leger in Rome een gemeenschappelijk centrum hadden,</seg> <seg n="125.1.3">heeft de dubbele nationaliteit van het rijk niet al te grote bezwaren opgeleverd.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Maar dat die stad middelpunt was,</seg> <seg n="125.2.2">werd in de derde eeuw steeds meer een fictie.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">Septimius Severus (193-211) maakte een einde aan de macht der keizerlijke bende (pretorianen) te Rome,</seg> <seg n="125.3.2">die grote invloed had op de keizerskeuze.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">De senaat werd meer een instrument in de samenleving dan in het bestuur van 't rijk.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">Onder de invloed van de beginnende invallen der Goten en het ontstaan van 't Sassanidenrijk aan de Eufraat werd de zetel der keizerlijke regering naar Illyrië verschoven.</seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">Daar vormde zich wat Burckhardt noemt 'een geharnaste senaat',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f88" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="125.6.2">een kring van hogere officieren,</seg> <seg n="125.6.3">waaruit de keizers werden gekozen.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">Aurelianus,</seg> <seg n="125.7.2">Claudius,</seg> <seg n="125.7.3">Probus,</seg> <seg n="125.7.4">Carus zijn de namen van deze stramme soldatenkeizers,</seg> <seg n="125.7.5">Pruisen der derde eeuw,</seg> <seg n="125.7.6">die naar alle kanten de grenzen beschermden.</seg></s> <s n="125.8"><seg n="125.8.1"><hi rend="italic">Maar princeps,</hi></seg> <seg n="125.8.2">zoals Augustus en Tiberius heetten,</seg> <seg n="125.8.3">een hogere macht van republikeins wezen,</seg> <seg n="125.8.4">zouden zij niet meer genoemd kunnen worden.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">De consequenties hiervan heeft Diocletianus (284-305) getrokken.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">Hij laat <hi rend="italic">zich dominus,</hi></seg> <seg n="126.2.2">Heer,</seg> <seg n="126.2.3">noemen;</seg> <seg n="126.2.4">oosters ceremonieel doet zijn intrede aan 't <pb n="68" ed="VW"/>hof.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">De burgerlijke en de militaire macht worden streng gescheiden en de senaat wordt vrijwel uitgeschakeld.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">Hij heeft,</seg> <seg n="126.4.2">afgezien van zijn betekenis als representatief lichaam,</seg> <seg n="126.4.3">alleen nog invloed op 't bestuur van Rome en omgeving.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">Het rijk krijgt een geheel nieuwe indeling.</seg></s> <s n="126.6"><seg n="126.6.1">Italië wordt een deel daarvan evenals alle andere landen.</seg></s> <s n="126.7"><seg n="126.7.1">Rome verliest zijn betekenis van centrum.</seg></s> <s n="126.8"><seg n="126.8.1">Het rijk wordt van de grenzen af bestuurd.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Nog duidelijker werd de verandering toen Constantijn (306-337) tot 't christendom overging.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Bij de aanpassing aan de nieuwe machtsverhoudingen kwam nu nog die aan de geestelijke gesteldheid in 't rijk.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">De keizer voelde zich in de meer christelijke rijkshelft beter thuis.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">De bouw van Constantinopel hing daarmee samen.</seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">Een stad met zulk een heidens cachet als Rome kon voor residentie niet meer dienen.</seg></s> <s n="127.6"><seg n="127.6.1">Christendom en hellenisme worden nu nog eens bondgenoten.</seg></s> <s n="127.7"><seg n="127.7.1">In 't begin van de vierde eeuw was Klein-Azië het hoofdkwartier der christelijke kerk;</seg> <seg n="127.7.2">vooral ook de zuidelijke oevers van de Zwarte Zee.</seg></s> <s n="127.8"><seg n="127.8.1">De stichting van Constantinopel,</seg> <seg n="127.8.2">zegt Harnack,</seg> <seg n="127.8.3">heeft het hellenisme versterkt en ook de kerk zette in 't Oosten het werk van Alexander de Grote voort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f89" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="127.9"><seg n="127.9.1">- Maar deze hellenisering stootte het Westen,</seg> <seg n="127.9.2">dat zich daardoor meer op zijn eigen aard ging bezinnen,</seg> <seg n="127.9.3">af.</seg></s> <s n="127.10"><seg n="127.10.1">Constantinopel is een rivaal van Rome.</seg></s> <s n="127.11"><seg n="127.11.1">Het heeft een eigen senaat en het koren uit Egypte gaat voortaan daarheen zodat Rome uitsluitend op Africa is aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Dit heeft voor de inwendige gesteldheid van de Latijnse rijkshelft ook nog bijzondere gevolgen gehad,</seg> <seg n="128.1.2">die ons hier belang inboezemen.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Rome was wereldcentrum geweest en kon de weg naar de positie van politiek middelpunt der Latijnse wereld niet terugvinden.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Het leek op Wenen in onze tijd.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">Er vormden zich andere staatkundige en militaire hoofdsteden zoals Milaan,</seg> <seg n="128.4.2">Trier,</seg> <seg n="128.4.3">York.</seg></s> <s n="128.5"><seg n="128.5.1">De heersers in het Westen voelden zich daar ook beter op hun gemak dan in een plaats met zoveel historie als Rome.</seg></s> <s n="128.6"><seg n="128.6.1">Er begon zich iets af te tekenen van de omtrekken der latere nationaliteiten,</seg> <seg n="128.6.2">zoals wij die kennen.</seg></s> <s n="128.7"><seg n="128.7.1">Rome hield op staatkundige betekenis te hebben.</seg></s> <s n="128.8"><seg n="128.8.1">Wanneer het dit toch wil,</seg> <seg n="128.8.2">heeft dat voortaan nog slechts storende invloed.</seg></s> <s n="128.9"><seg n="128.9.1">In dat opzicht is de slag bij de Saxa Rubra tussen Constantijn en Maxentius beslissend geweest.</seg></s> <s n="128.10"><seg n="128.10.1">- In het werk van Caesar,</seg> <seg n="128.10.2">voorzover dat de latinisering van 't hele Westen heeft voorbereid,</seg> <seg n="128.10.3">houdt Rome echter zijn plaats.</seg></s> <s n="128.11"><seg n="128.11.1">Het wordt nu cultuurcentrum.</seg></s> <s n="128.12"><seg n="128.12.1">De senaat wordt gerecruteerd uit de beter gesitueerde families ook in Gallië,</seg> <seg n="128.12.2">Spanje en Africa,</seg> <seg n="128.12.3">die er een eer in stelden hun zonen de historische posten van consul,</seg> <seg n="128.12.4">praetor en andere te zien vervullen,</seg> <seg n="128.12.5">van hoe weinig politieke betekenis die dan ook mochten zijn.</seg></s> <s n="128.13"><seg n="128.13.1">Het was een soort voltooiing van de opvoeding,</seg> <seg n="128.13.2">een doop in eeuwenoude tradities,</seg> <seg n="128.13.3">beschaving en roem.</seg></s> <s n="128.14"><seg n="128.14.1">Te Rome werden iemand de laatste toetsen van menselijkheid bijgebracht.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Door die afzonderlijke positie werden in deze stad de gedachten sterk op <pb n="69" ed="VW"/>het verleden teruggeplooid.</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Zij maakte zich gereed het museum te worden dat zij nu is en stond niet meer in vitale verhouding tot de overige delen der wereld.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Piëteit is het gevoel waardoor haar beste vertegenwoordigers worden beheerst.</seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Die is trouwens altijd een sterke inslag in het Romeins patriottisme geweest.</seg></s> <s n="129.5"><seg n="129.5.1">Maar van de dagen van keizer Augustus af krijgt zij een dichterlijk-idealistisch karakter.</seg></s> <s n="129.6"><seg n="129.6.1">Virgilius heeft daaraan uitdrukking gegeven.</seg></s> <s n="129.7"><seg n="129.7.1">En hoe meer Rome geïsoleerd raakt,</seg> <seg n="129.7.2">des te meer komen de grote figuren van de Republiek in ere en met hen de riten van de oude godsverering.</seg></s> <s n="129.8"><seg n="129.8.1">Niet omdat men er waarheid in ziet,</seg> <seg n="129.8.2">maar omdat men de goden correct wil behandelen zoals de voorouders.</seg></s> <s n="129.9"><seg n="129.9.1">'Waarheid' is geen woord dat in deze gedachtenkring te pas komt.</seg></s> <s n="129.10"><seg n="129.10.1"><hi rend="italic">Oudheid</hi> is het begrip waarin alles kan worden samengevat.</seg></s> <s n="129.11"><seg n="129.11.1">Deze trek van het Romeinse leven moet wel opvallend geweest zijn,</seg> <seg n="129.11.2">wanneer een Grieks retor,</seg> <seg n="129.11.3">Themistius,</seg> <seg n="129.11.4">op een gezantschap bij keizer Gratianus (375-383),</seg> <seg n="129.11.5">na een bezoek te Rome,</seg> <seg n="129.11.6">zich aldus uitliet,</seg> <seg n="129.11.7">dat Rome vroeger door de wapenen en nu door zijn vroomheid de wereld regeerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f90" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="129.12"><seg n="129.12.1">Bekend is ook onder dezelfde keizer de strijd tussen bisschop Ambrosius en Symmachus,</seg> <seg n="129.12.2">de beroemde Romeinse politicus,</seg> <seg n="129.12.3">redenaar en briefschrijver,</seg> <seg n="129.12.4">over altaar en beeld van de godin Victoria,</seg> <seg n="129.12.5">die de keizer uit het senaatsgebouw wilde laten verwijderen.</seg></s> <s n="129.13"><seg n="129.13.1">Het pleidooi,</seg> <seg n="129.13.2">dat Beugnot in volle lengte weergeeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f91" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="129.13.3">de zgn.</seg></s> <s n="129.14"><seg n="129.14.1"><hi rend="italic">Relatio,</hi></seg> <seg n="129.14.2">werd de politiek-religieuze geloofsbelijdenis van het stervend paganisme.</seg></s> <s n="129.15"><seg n="129.15.1">Het ademt een geest van hartstochtelijke liefde voor de oude religieuze instellingen en het is te begrijpen dat zich daaromheen een soort gemeente kon verzamelen van conservatief-liberale beginselen.</seg></s> <s n="129.16"><seg n="129.16.1">De oude riten hadden voor deze verlichte heidenen de betekenis van symbolen der volkseenheid.</seg></s> <s n="129.17"><seg n="129.17.1">Door het ontbreken van enig waarheidsgehalte en de afwezigheid van een dogma in deze godsverering kon men die opvatten als een neutraliteitsbeginsel waaronder elke persoonlijke en groepsmening toegelaten werd.</seg></s> <s n="129.18"><seg n="129.18.1">Tot een zo groot mysterie als de godheid is,</seg> <seg n="129.18.2">zo meende Symmachus in zijn <hi rend="italic">Relatio,</hi></seg> <seg n="129.18.3">moest wel meer dan één weg voeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f92" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="129.19"><seg n="129.19.1">De redeneringen uit Lessings <hi rend="italic">Nathan der Weise</hi> vindt men hier reeds bijeen.</seg></s> <s n="129.20"><seg n="129.20.1">Symmachus beriep er zich zelfs op dat Constantijn deze neutraliteit had geëerbiedigd.</seg></s> <s n="129.21"><seg n="129.21.1">Hij had Rome zijn eredienst gelaten.</seg></s> <s n="129.22"><seg n="129.22.1">"Terwijl hij zelf andere godsdienstige overtuigingen beleed,</seg> <seg n="129.22.2">heeft hij <hi rend="italic">deze</hi> voor het rijk behouden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f93" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="129.23"><seg n="129.23.1">Voor Valentinianus I (364-375),</seg> <seg n="129.23.2">een halve eeuw later,</seg> <seg n="129.23.3">luidde de formule reeds <pb n="70" ed="VW"/>enigszins anders.</seg></s> <s n="129.24"><seg n="129.24.1">De heidense schrijver Ammianus Marcellinus,</seg> <seg n="129.24.2">die een vervolg op Tacitus geschreven heeft,</seg> <seg n="129.24.3">heeft van hem gezegd:</seg> <seg n="129.24.4"><hi rend="italic">hij stond in 't midden.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f94" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="129.25"><seg n="129.25.1">Aan zijn hof begonnen heiden en christen elkaar te verdragen en te respecteren.</seg></s> <s n="129.26"><seg n="129.26.1">Boissier gaat zover van de mogelijkheid te vooronderstellen dat,</seg> <seg n="129.26.2">bij langere duur der godsvrede,</seg> <seg n="129.26.3">in politieke en wetenschappelijke kringen een soort vermenging van christendom en heidendom had kunnen ontstaan onder leiding van een volkomen secularisering van de oude cultus,</seg> <seg n="129.26.4">die dan zuiver staatkundige betekenis zou hebben behouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f95" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="129.27"><seg n="129.27.1">Een heidendom dus boven geloofsverdeeldheid.</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Daartoe is het niet gekomen.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">De christenen zagen het gevaar van een politieke zedelijkheid,</seg> <seg n="130.2.2">waarbij heidense en maatschappelijke deugden als de normaal-menselijke zouden gelden,</seg> <seg n="130.2.3">terwijl voor particulier gebruik ieder dan zijn eigen geloofsovertuiging zou mogen hebben.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Vroeger had dit gevaar hen in veel grover vorm ontmoet,</seg> <seg n="130.3.2">toen zij gedwongen waren aan de keizer te offeren.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">Nu de keizer een christen was,</seg> <seg n="130.4.2">trad het in fijner en verleidelijker vorm in hun weg.</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">In het debat tussen Symmachus en Ambrosius heeft het al bijna de vorm aangenomen waarin wij er ook nog mee in aanraking komen als we,</seg> <seg n="130.5.2">zoals in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="130.5.3">de positieve christelijkheid met de humanitaire moraal of,</seg> <seg n="130.5.4">in de twintigste,</seg> <seg n="130.5.5">de eisen van de bergrede met staatkundige en maatschappelijke zedelijkheid in conflict zien komen.</seg></s> <s n="130.6"><seg n="130.6.1">Wij zien de sfeer ontstaan waarin Augustinus zijn boek over het burgerschap Gods en dat op aarde zal schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">De christenen van die dagen hebben niet opgehouden het <hi rend="italic">tollite securi</hi> (houwt het uit met de bijl) ten opzichte van het heidendom te herhalen.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Ambrosius was overigens zeker geen geestdrijver.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Hij gebruikte in het kabinet van de keizer politieke argumenten,</seg> <seg n="131.3.2">waar zijn christelijk radicalisme soms doorheen sloeg.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">In de kwestie van het beeld van Victoria in de senaat stelde hij zich op het standpunt van gelijkheid voor de wet van heidenen en christenen.</seg></s> <s n="131.5"><seg n="131.5.1">Men mag misschien aannemen dat het getal heidenen en christenen,</seg> <seg n="131.5.2">dat er toen zitting had,</seg> <seg n="131.5.3">ongeveer gelijk was.</seg></s> <s n="131.6"><seg n="131.6.1">Welnu,</seg> <seg n="131.6.2">Ambrosius wijst op de antithese in dit politieke lichaam.</seg></s> <s n="131.7"><seg n="131.7.1">Hij zegt dat die hele christelijke helft in 't gedrang komt door dat beeld.</seg></s> <s n="131.8"><seg n="131.8.1">Hij ontkent de neutraliteit van het staatkundig paganisme dat zich als zodanig voor ieder aannemelijk wilde maken en het voortbestaan van de staatsinstellingen er afhankelijk van maakte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f96" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="131.9"><seg n="131.9.1">- Ditzelfde standpunt zal hij ook ingenomen hebben in een andere <pb n="71" ed="VW"/>aangelegenheid.</seg></s> <s n="131.10"><seg n="131.10.1">De keizers waren tot nog toe,</seg> <seg n="131.10.2">ook de christelijke,</seg> <seg n="131.10.3"><hi rend="italic">pontifex maximus,</hi></seg> <seg n="131.10.4">opperpriester.</seg></s> <s n="131.11"><seg n="131.11.1">Als zodanig stelden zij de religieuze eenheid der mensheid voor,</seg> <seg n="131.11.2">ook toen zij als politieke figuur geen goddelijke eer meer wilden genieten.</seg></s> <s n="131.12"><seg n="131.12.1">Daarmee heeft Gratianus gebroken,</seg> <seg n="131.12.2">toen hij weigerde die priesterlijke mantel te aanvaarden.</seg></s> <s n="131.13"><seg n="131.13.1">Dit was een harde slag voor het paganisme,</seg> <seg n="131.13.2">omdat hiermee in de persoon van de keizer de gedachte van neutraal heidendom werd verloochend.</seg></s> <s n="131.14"><seg n="131.14.1">Het was daarmee als sekte gebrandmerkt,</seg> <seg n="131.14.2">ten opzichte waarvan Ambrosius de keizer aanspoorde:</seg> <seg n="131.14.3">roei,</seg> <seg n="131.14.4">bid ik u,</seg> <seg n="131.14.5">de sekte der heidenen uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f97" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="131.15"><seg n="131.15.1">Aan de fictie dat het nog altijd fungeerde uit naam van het hele menselijke geslacht was een einde gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">In verband met deze dingen valt ons op hoezeer de godsdienstige strijd in 't Westen verschilde van die in 't Oosten.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Daar was de godsdienst eeuwenlang een onderwerp van wijsgerig debat.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">Christenen en heidenen stonden tegenover elkaar in het theologische strijdperk.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">Het woord 'dogma',</seg> <seg n="132.4.2">dat de soortnaam is geworden voor christelijke waarheden,</seg> <seg n="132.4.3">is oorspronkelijk een filosofische uitdrukking.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Zo waren de bisschoppen in Klein-Azië tot op zekere hoogte de collega's van retoren en sofisten,</seg> <seg n="132.5.2">met wie zij in publieke rede en wijsgerig denken om de voorrang moesten strijden.</seg></s> <s n="132.6"><seg n="132.6.1">Als mannen van aanzien in stad en provincie waren zij elkaars concurrenten.</seg></s> <s n="132.7"><seg n="132.7.1">Wel was het sofisten-wezen in de nadagen van 't keizerrijk sterk gewijzigd en traden vele van deze heren meer op als wonderdoeners dan als wijsgeren,</seg> <seg n="132.7.2">maar het oorspronkelijk karakter ging toch nooit geheel verloren.</seg></s> <s n="132.8"><seg n="132.8.1">In de tijd,</seg> <seg n="132.8.2">die ons hier bezig houdt,</seg> <seg n="132.8.3">was Libanius de geëerde chef van het oosterse verzet tegen 't christendom,</seg> <seg n="132.8.4">ofschoon deze polemiek geen uitzicht op succes meer bood.</seg></s> <s n="132.9"><seg n="132.9.1">Dit was hem echter geen reden om te zwijgen.</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Van dit alles in 't Westen niets.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Daar negeren de hoofden van de heidense partij het christendom stelselmatig.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Symmachus,</seg> <seg n="133.3.2">die een vriend was van Libanius,</seg> <seg n="133.3.3">liet zich met theologische vragen niet in.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">De heidenen te Rome verdedigden hun godsdienst weinig.</seg></s> <s n="133.5"><seg n="133.5.1">Voor een deel schuilt daar scepticisme achter.</seg></s> <s n="133.6"><seg n="133.6.1">Maar voor een veel groter deel is het iets vanzelfsprekends.</seg></s> <s n="133.7"><seg n="133.7.1">Het gaat deze aristocraten,</seg> <seg n="133.7.2">die zichzelf 'het beste deel van 't menselijk geslacht' noemen,</seg> <seg n="133.7.3">niet goed af om zich in te laten met de meningen van de grote menigte.</seg></s> <s n="133.8"><seg n="133.8.1">Beter lukt het hun om een 'bon mot' te plaatsen,</seg> <seg n="133.8.2">zoals Praetextatus,</seg> <seg n="133.8.3">een oudere vriend van Symmachus,</seg> <seg n="133.8.4">die gewoon was tot paus Damasus te zeggen:</seg> <seg n="133.8.5">maak mij bisschop van Rome en ik word christen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f98" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="133.9"><seg n="133.9.1">- De strijd om de waarheid,</seg> <seg n="133.9.2">zoals die ook binnen de kerk zo verbitterd gevoerd werd,</seg> <seg n="133.9.3">stond deze humanisten tegen en ze wensten zich er niet in te mengen.</seg></s> <s n="133.10"><seg n="133.10.1">Men kan zich <pb n="72" ed="VW"/>niet goed voorstellen dat een Romeinse pontifex zich met theologie zou inlaten.</seg></s> <s n="133.11"><seg n="133.11.1">Wat had men,</seg> <seg n="133.11.2">zo schreef reeds Varro,</seg> <seg n="133.11.3">Cicero's oudere tijdgenoot,</seg> <seg n="133.11.4">zich zo druk te maken over de natuur der goden?</seg></s> <s n="133.12"><seg n="133.12.1">Men stichtte toch geen nieuwe staat,</seg> <seg n="133.12.2">maar had een zeer oude aangetroffen.</seg></s> <s n="133.13"><seg n="133.13.1">Daarom moest men zich,</seg> <seg n="133.13.2">liever dan met de waarheid,</seg> <seg n="133.13.3">met de gewoonte bezig houden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f99" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Door de maatregelen van de keizers Gratianus,</seg> <seg n="134.1.2">Theodosius en Honorius is dit paganisme van zijn politieke wortel afgesneden.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Het program,</seg> <seg n="134.2.2">in 341 reeds opgesteld,</seg> <seg n="134.2.3">luidde:</seg> <seg n="134.2.4">laat het bijgeloof ophouden en die dwaze offers afgeschaft worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f100" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">- In een reeks van wetten,</seg> <seg n="134.3.2">die verzameld zijn in een <hi rend="italic">Codex van Theodosius,</hi></seg> <seg n="134.3.3">werd dit,</seg> <seg n="134.3.4">aanvankelijk met weinig gevolgen voor het Westen,</seg> <seg n="134.3.5">uitgewerkt.</seg></s> <s n="134.4"><seg n="134.4.1">De laatstgenoemde drie keizers hebben 't ook daar tot uitvoering gebracht.</seg></s> <s n="134.5"><seg n="134.5.1">Te Rome bestond omstreeks 400 geen staatsgodsdienst meer.</seg></s> <s n="134.6"><seg n="134.6.1">Enkele pogingen tot restauratie faalden.</seg></s> <s n="134.7"><seg n="134.7.1">Er is iets gebroken in het politieke raderwerk.</seg></s> <s n="134.8"><seg n="134.8.1">Een bang voorgevoel bekruipt de aanhangers der oude observantie.</seg></s> <s n="134.9"><seg n="134.9.1">Zouden de twaalf adelaren,</seg> <seg n="134.9.2">die Romulus zag bij de stichting in 753,</seg> <seg n="134.9.3">hun vlucht volbracht hebben?</seg></s> <s n="134.10"><seg n="134.10.1">Telde men vandaar tot 400 na Christus niet bijna evenzovele eeuwen?</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">De vorm waarin dit paganisme nu verder leeft,</seg> <seg n="135.1.2">laat ons iets heel bijzonders zien.</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Zoals het Jodendom na de val van Jeruzalem,</seg> <seg n="135.2.2">zo trekt het zich in het huisgezin terug.</seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">Verlichte heidenen hadden de openbare cultus toch reeds als van lager orde beschouwd.</seg></s> <s n="135.4"><seg n="135.4.1">Het neoplatonisme had bloedige offers zelfs veroordeeld.</seg></s> <s n="135.5"><seg n="135.5.1">Dit heidendom bezat ook het vermogen om in een <hi rend="italic">morele fase</hi> over te gaan,</seg> <seg n="135.5.2">als bezieling van het familieleven.</seg></s> <s n="135.6"><seg n="135.6.1">Er is iets mystieks in de wijze waarop deze cultus van twaalf eeuwen verstilt tot een schone herinnering en een devote verering van het verleden.</seg></s> <s n="135.7"><seg n="135.7.1">Iets puriteins zit er in de manier waarop het zonder tempel en beeld sommige van zijn aanhangers tot hoogstaande karakters en vrome naturen weet te vormen.</seg></s> <s n="135.8"><seg n="135.8.1">De Oudlatijnse piëteit wordt hier verinnerlijkt tot een sfeer,</seg> <seg n="135.8.2">die kan voortbestaan onafhankelijk van land of stad,</seg> <seg n="135.8.3">instelling of ambt,</seg> <seg n="135.8.4">en waarin men elkaar toch vinden kan als leden van een oude kerk.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Dit late westerse paganisme was geen vrucht van opzettelijke hervorming.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Er ligt geen politieke of filosofische gedachte aan ten grondslag.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">Dit wordt heel duidelijk als men het vergelijkt met wat Julianus de Afvallige (361-363) bedoeld had.</seg></s> <s n="136.4"><seg n="136.4.1">Deze was in zijn opvattingen een Griek,</seg> <seg n="136.4.2">die het volk een dogma en morele tucht wilde bijbrengen om daarmee te concurreren met de christelijke kerk.</seg></s> <s n="136.5"><seg n="136.5.1">Voor hem hadden de Romeinen weinig sympathie.</seg></s> <s n="136.6"><seg n="136.6.1">Zij wisten zich van een andere geest.</seg></s> <s n="136.7"><seg n="136.7.1">Wat er overbleef na het teloor gaan van de politieke betekenis van Rome,</seg> <seg n="136.7.2">de onderdrukking van de eredienst en de val <pb n="73" ed="VW"/>van de stad,</seg> <seg n="136.7.3">was een volkomen spontaan geboren geest,</seg> <seg n="136.7.4">een geur die twaalf grote eeuwen nalieten.</seg></s> <s n="136.8"><seg n="136.8.1">Theorie stak er niet in.</seg></s> <s n="136.9"><seg n="136.9.1">Men kon er eenvoudig niet van scheiden.</seg></s> <s n="136.10"><seg n="136.10.1">En in deze onberedeneerde liefde werd het iets nieuws.</seg></s> <s n="136.11"><seg n="136.11.1">Nog in 't sterfjaar van Augustinus gaven zelfs christenen aan een Italiaans bisschop,</seg> <seg n="136.11.2">die hen bestrafte over hun meedoen aan oude heidense gebruiken,</seg> <seg n="136.11.3">het volgende merkwaardige antwoord:</seg> <seg n="136.11.4"><hi rend="italic">het is geen oude dwaling,</hi></seg> <seg n="136.11.5"><hi rend="italic">maar een nieuwe blijdschap.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f101" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="137.1"><seg n="137.1.1">Het humanisme is geboren,</seg> <seg n="137.1.2">dat sedert in Europa de grote mededinger van het christendom zal blijven.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head rend="after-blank" n="5."><label>5.</label> <s n="138.1"><seg n="138.1.1">Oudheid</seg></s></head>
<p><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Het grote hoofdwerk van Augustinus over <hi rend="italic">De stad Gods</hi> kan men niet lezen zonder er aan te denken dat het een verweerschrift is tegen het paganisme dat in 't vorige hoofdstuk getekend werd.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">Het is echt een boek uit de Latijnse letterkunde.</seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">Die heeft voor deze periode twee bekende namen aan te wijzen:</seg> <seg n="139.3.2">Claudianus en Augustinus.</seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">Ook Teuffel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="139.4.2">in zijn <hi rend="italic">Geschiedenis van de Romeinse letterkunde,</hi></seg> <seg n="139.4.3">zet ze naast elkaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f102" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">Claudianus is de dichter van de humanisten,</seg> <seg n="139.5.2">die we hebben leren kennen.</seg></s> <s n="139.6"><seg n="139.6.1">Onze kerkvader noemt hem in zijn boek:</seg> <seg n="139.6.2"><hi rend="italic">hun dichter</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f103" rend="superscript">b</ref> en Orosius betitelt hem als een verstokte heiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f104" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="139.7"><seg n="139.7.1">Claudianus is fel gebeten op Constantinopel en zijn oosters wezen.</seg></s> <s n="139.8"><seg n="139.8.1">Roma dea,</seg> <seg n="139.8.2">Moedertje Rome,</seg> <seg n="139.8.3">is zijn eigenlijke godheid <choice><sic>en bij heeft het hart</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">en hij heeft het hart</corr></choice> gestolen van de laatste Romeinen.</seg></s> <s n="139.9"><seg n="139.9.1">En tegelijk is hij met een paar anderen de vertegenwoordiger van een eerste renaissance der Latijnse letteren.</seg></s></p>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Daartegenover zien wij nu Augustinus' boek.</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Met de dichter bemoeit hij zich weinig.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">Hij noemt hem slechts éénmaal.</seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Maar hij gaat afbreken,</seg> <seg n="140.4.2">wat deze bezingt.</seg></s> <s n="140.5"><seg n="140.5.1">Wanneer we een boek van een kerkvader ter hand nemen,</seg> <seg n="140.5.2">verwachten wij allicht dadelijk in de theologische stof te zullen komen.</seg></s> <s n="140.6"><seg n="140.6.1">Hier krijgen we echter een commentaar op een historisch feit,</seg> <seg n="140.6.2">de plundering van Rome door Alarik-.</seg></s> <s n="140.7"><seg n="140.7.1">En daarna een afbraak van de Romeinse geschiedenis.</seg></s> <s n="140.8"><seg n="140.8.1">De kerkvader zal laten zien dat men beter kan doen dan de grote figuren <pb n="74" ed="VW"/>daarin te gebruiken om een ideaal van menselijkheid op te stellen.</seg></s> <s n="140.9"><seg n="140.9.1">Hij wijst op een beter humanisme;</seg> <seg n="140.9.2">dat,</seg> <seg n="140.9.3">waarin profeten en apostelen in de rij staan.</seg></s> <s n="140.10"><seg n="140.10.1">Als hij dat gedaan heeft zal hij die fijne,</seg> <seg n="140.10.2">vrome stemming bezien,</seg> <seg n="140.10.3">die Romes oude piëteit en mannendeugd hebben nagelaten en die zich,</seg> <seg n="140.10.4">voorzover dat bij de Romein mogelijk is,</seg> <seg n="140.10.5">heeft gehuwd aan het kosmische burgerschap van een mensenziel,</seg> <seg n="140.10.6">zoals het neoplatonisme dat heeft beschreven.</seg></s> <s n="140.11"><seg n="140.11.1">Daartegenover wil hij plaatsen de krachtige,</seg> <seg n="140.11.2">christelijke hoop op het eeuwige leven.</seg></s> <s n="140.12"><seg n="140.12.1">Dat is het doel dat Augustinus zich met zijn boek heeft gesteld.</seg></s> <s n="140.13"><seg n="140.13.1">Zijn bestrijding heeft hij gegeven in de boeken 1-X. Zijn eigen geloof in XI-XXII.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Men heeft erop gewezen dat de kerkvaders niet polemiseren tegen de vreemde oosterse godsdiensten,</seg> <seg n="141.1.2">zoals de Mithra-dienst en die van de Magna Mater en andere uit Klein-Azië,</seg> <seg n="141.1.3">Syrië en Egypte of uit 't verdere Oosten,</seg> <seg n="141.1.4">waarover Cumont <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n23" rend="superscript">23</ref>zijn bekend boek geschreven heeft.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Harnack merkt het op<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f105" rend="superscript">d</ref> en anderen,</seg> <seg n="141.2.2">zoals Dill,</seg> <seg n="141.2.3">zijn hem daarin gevolgd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f106" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">Het is inderdaad merkwaardig dat Augustinus zoveel ijver heeft betoond in het bestrijden van de kleine godheden van oud-Latium,</seg> <seg n="141.3.2">die toen niet veel meer betekenis hadden dan van figuren uit de folklore,</seg> <seg n="141.3.3">en dat hij bijna stilzwijgend voorbij gaat aan die oosterse diensten en riten,</seg> <seg n="141.3.4">waarin het religieuze element veel sterker uitkwam en die onder het keizerrijk voor het gemoed van het volk hadden aangevuld,</seg> <seg n="141.3.5">wat er in de Latijnse staatscultus ontbrak.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Cumont ziet in de gemakkelijkheid,</seg> <seg n="141.4.2">waarmee de kerkvader met die wezentjes uit de oude pontificale litanieën spot,</seg> <seg n="141.4.3">een fout.</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">Een fout,</seg> <seg n="141.5.2">die eigen is aan alle kamergeleerden,</seg> <seg n="141.5.3">die de meningen van oude schrijvers beter kennen dan die van hun tijdgenoten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f107" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">Harnack oordeelt m.i. veel billijker als hij er op wijst dat de kerkvaders tegen de staat als hun grote vijand strijden.</seg></s> <s n="141.7"><seg n="141.7.1">Die vreemde godsdiensten waren toch dwergen tegenover de christelijke kerk.</seg></s> <s n="141.8"><seg n="141.8.1">Alleen wat met de staat samenhing was gevaarlijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f108" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="141.9"><seg n="141.9.1">Harnack denkt daarbij niet direct aan Augustinus,</seg> <seg n="141.9.2">maar Dill,</seg> <seg n="141.9.3">in gelijk verband,</seg> <seg n="141.9.4">wel en hij vindt dat die kerkvader,</seg> <seg n="141.9.5">uit een oogpunt van bestrijding,</seg> <seg n="141.9.6">gelijk had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f109" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="141.10"><seg n="141.10.1">Ik geloof het ook,</seg> <seg n="141.10.2">maar denk nog aan iets anders dan de staat.</seg></s> <s n="141.11"><seg n="141.11.1">De nieuwe blijheid,</seg> <seg n="141.11.2">die uit Romes as bezig was op te stijgen en die ook wij nog wel kennen als wij ons met de Oudheid bezig houden,</seg> <seg n="141.11.3">was gevaarlijker voor de kerk dan de godsdiensten,</seg> <seg n="141.11.4">wier bestand spoedig slechts antiquarische waarde zou hebben.</seg></s> <s n="141.12"><seg n="141.12.1">Juist nu de vreemde diensten verboden werden en de priesterschappen ontbonden,</seg> <seg n="141.12.2">nu kregen die oude gebruiken,</seg> <seg n="141.12.3">die met persoon en familie en huis te maken hadden,</seg> <seg n="141.12.4">weer nieuwe betekenis.</seg></s> <s n="141.13"><seg n="141.13.1">Verder werden de publieke vermakelijkheden <pb n="75" ed="VW"/>'t langst ontzien,</seg> <seg n="141.13.2">ook wanneer zij met heidense diensten samenhingen.</seg></s> <s n="141.14"><seg n="141.14.1">Het volk laat zich die heel moeilijk ontwringen.</seg></s> <s n="141.15"><seg n="141.15.1">En ook deze waren overwegend van Oudromeinse datum,</seg> <seg n="141.15.2">zoals bijv. de Lupercaliën.</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">Zo scheen alles wat er aan familieleven en onschuldige of minder-onschuldige levensvreugde in huis of op straat bestond,</seg> <seg n="142.1.2">verbonden met Oudlatijnse instelling of historie.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">Een christen scheen een mensenhater als hij zich aan de intimiteit van een eeuwenoud gebruik onttrok of op een vaderlandse gedenkdag zich in zijn kerk terughield.</seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">De bisschop van Hippo kwam met dit alles in aanraking en zag soms zijn kerk leeg,</seg> <seg n="142.3.2">als de dienst samenviel met de een of andere publieke vermakelijkheid.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">Zuchtend maar met zachtheid verwijt hij het dan zijn gemeente.</seg></s> <s n="142.5"><seg n="142.5.1">Het is geen wonder dat hij tegen de Romeinse geschiedenis en folklore een andere houding aanneemt dan zijn tijdgenoot,</seg> <seg n="142.5.2">de heidense schrijver Macrobius,</seg> <seg n="142.5.3">die ze verheerlijkte in zijn <hi rend="italic">Saturnalia.</hi></seg></s> <s n="142.6"><seg n="142.6.1">En het is ook te begrijpen dat hij juist op deze dingen zijn aandacht richtte,</seg> <seg n="142.6.2">al mag daaraan de routine,</seg> <seg n="142.6.3">de navolging van vroegere apologeten,</seg> <seg n="142.6.4">niet geheel vreemd geweest zijn.</seg></s> <s n="142.7"><seg n="142.7.1">De geschiedenis van de zending zou daarvan zeker vele parallellen kunnen aanwijzen,</seg> <seg n="142.7.2">evenals de praktijk van het kerkelijk leven in de dagen der Reformatie en ook nog van heden.</seg></s></p>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Daarbij komt dan de invloed,</seg> <seg n="143.1.2">die de <hi rend="italic">School</hi> uitoefent.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Hiermee heb ik wel de meest conservatieve inrichting genoemd,</seg> <seg n="143.2.2">die wij in ons leven kennen.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Zelfs nu nog is de humanitaire opvoeding op een leest geschoeid,</seg> <seg n="143.3.2">alsof in het Romeinse rijk de geschiedenis met de klassieken was afgesloten en er van het keizerrijk met zijn christendom nooit sprake was geweest.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">De herlatinisering,</seg> <seg n="143.4.2">waarover ik sprak en die terugvalt op de Republiek,</seg> <seg n="143.4.3">gaat nog altijd door.</seg></s> <s n="143.5"><seg n="143.5.1">Pas in de laatste tijd is daarin enige verandering gekomen en wordt ook enige aandacht besteed aan christelijke schrijvers.</seg></s> <s n="143.6"><seg n="143.6.1">Vermoedelijk is dit wel een teken dat de eeuwen van het Latijnse humanisme afgesloten raken.</seg></s></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">In de Romeinse keizertijd was dit al evenzo.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Ofschoon die periode geestelijk en maatschappelijk geweldige veranderingen bracht,</seg> <seg n="144.2.2">was daarvan in de scholen niets te merken.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">Geen retor,</seg> <seg n="144.3.2">dichter of filosoof sprak over dingen,</seg> <seg n="144.3.3">die jonger waren dan 't eind van de Republiek.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">De Griekse sofisten namen voor hun schooloefeningen altijd voorbeelden uit de oude tijd.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">Wanneer iemand dingen uit de keizertijd behandelde,</seg> <seg n="144.5.2">verontschuldigde hij zich daarvoor als voor 'nieuwe en roemloze dingen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f110" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="144.6"><seg n="144.6.1">Het is of men de middeleeuwen ziet aankomen en vreest dat iedere verandering in taal of denkwijze een stap naar het barbarendom zal betekenen.</seg></s> <s n="144.7"><seg n="144.7.1">De school legt zich welbewust vast op de klassieke norm en de herinnering aan de grote cultuur van 't verleden.</seg></s></p>
<p><pb n="76" ed="VW"/><s n="145.1"><seg n="145.1.1">Voor de christenen betekende dit een zwaar probleem.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Zodra er bij het onderwijs enige stof nodig was,</seg> <seg n="145.2.2">droeg die een heidens karakter.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">De boeken,</seg> <seg n="145.3.2">die verklaard moesten worden,</seg> <seg n="145.3.3">waren van heidense schrijvers;</seg> <seg n="145.3.4">dichters hadden de mythen en fabels,</seg> <seg n="145.3.5">die in verband stonden met het Griekse en Latijnse veelgodendom;</seg> <seg n="145.3.6">de lectuur der geschiedschrijvers bracht midden in de grote eeuwen van de Fabiussen en de Scipio's. Augustinus vertelt er van in zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> hoe hij op school te Madaura in die wereld werd ingeleid en welk een roes hem dat gaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f111" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">Voor de minder ontwikkelde klassen maakte dit niet veel uit.</seg></s> <s n="145.5"><seg n="145.5.1">Leclercq heeft in zijn <hi rend="italic">Christelijk Africa</hi> enkele bladzijden gewijd aan de gemiddelde ontwikkeling van de scholier van beiderlei kunne in dat land en geeft daarvan geen hoge dunk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f112" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="145.6"><seg n="145.6.1">Maar hoe verder de opvoeding voltooid werd,</seg> <seg n="145.6.2">des te dieper werd de tint van paganisme,</seg> <seg n="145.6.3">die de leerling werd bijgebracht.</seg></s> <s n="145.7"><seg n="145.7.1">De schoolwereld is een der laatste bolwerken van heidendom in de Oudheid en ook daarna.</seg></s> <s n="145.8"><seg n="145.8.1">Augustinus zelf is er een voorbeeld van hoe moeilijk de bekering van een retor was.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">De moeilijkheid,</seg> <seg n="146.1.2">die met de verhouding van christendom en school gegeven is,</seg> <seg n="146.1.3">is niet van de laatste tijd.</seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Zij dateert van 't begin af.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Een verzwarende omstandigheid was dat de opvoeding toen heel eenzijdig literair was en in de nadagen van 't Romeinse rijk hoe langer hoe meer werd.</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">Gaston Boissier heeft dit in zijn meergenoemd werk uitvoerig geschetst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f113" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="146.5"><seg n="146.5.1">Men had toen niet,</seg> <seg n="146.5.2">althans weinig,</seg> <seg n="146.5.3">de exacte vakken,</seg> <seg n="146.5.4">die thans steeds meer de aandacht van de leerling vragen.</seg></s> <s n="146.6"><seg n="146.6.1">Alles liep uit op de retoriek,</seg> <seg n="146.6.2">de kunst om goed te spreken.</seg></s> <s n="146.7"><seg n="146.7.1">Letterkunde en geschiedenis bekleedden daarbij een grote plaats.</seg></s> <s n="146.8"><seg n="146.8.1">Neutrale vakken bestonden nauwelijks.</seg></s> <s n="146.9"><seg n="146.9.1">De basis van algemene ontwikkeling,</seg> <seg n="146.9.2">die Cicero nog voor de redenaar als noodzakelijk had aangewezen,</seg> <seg n="146.9.3">werd hoe langer hoe meer versmald en zo zien wij de retoriek ontstaan in die ongunstige betekenis,</seg> <seg n="146.9.4">die wij meestal aan het woord hechten.</seg></s> <s n="146.10"><seg n="146.10.1">De redenaar leefde in een denkbeeldige en verledene wereld,</seg> <seg n="146.10.2">die hem de figuren en beelden moest leveren voor zijn pronkbetoog,</seg> <seg n="146.10.3">waarin van keizerrijk,</seg> <seg n="146.10.4">christenen en barbaren geen notitie werd genomen.</seg></s> <s n="146.11"><seg n="146.11.1">De werkelijkheid bestond nauwelijks voor hem.</seg></s> <s n="146.12"><seg n="146.12.1">De ontwikkeling,</seg> <seg n="146.12.2">die het onderwijs nam,</seg> <seg n="146.12.3">liep geheel evenwijdig met de isolering van Rome,</seg> <seg n="146.12.4">die ik heb beschreven in 't vorige hoofdstuk.</seg></s></p>
<p><s n="147.1"><seg n="147.1.1">Het is merkwaardig dat een van de eerste dingen die Augustinus ondernam,</seg> <seg n="147.1.2">toen hij zijn retorsambt had opgegeven,</seg> <seg n="147.1.3">hierin bestond dat hij trachtte bij de jonge mensen een betere wetenschappelijke grondslag te leggen.</seg></s> <s n="147.2"><seg n="147.2.1">Hij probeerde hen uit de dichters,</seg> <seg n="147.2.2">de fabels en de Romeinse historie over te brengen tot de bestudering van wiskunde en getallenleer,</seg> <seg n="147.2.3">de meer exacte <pb n="77" ed="VW"/>onder de zgn. vrije kunsten,</seg> <seg n="147.2.4">om hen door dit strengere denken te oefenen in het zoeken naar hogere waarheid.</seg></s> <s n="147.3"><seg n="147.3.1">Hij hield zich in de dagen van Cassiciacum en daarna bezig met de samenstelling van een soort encyclopedie,</seg> <seg n="147.3.2">waarin fabel en fictie teruggezet werden ten bate van de bestudering der redelijke vakken.</seg></s> <s n="147.4"><seg n="147.4.1">Hieruit blijkt dat het op-de-voorgrond-komen van de zgn. 'realia' tegenover de 'humaniora' op de scholen,</seg> <seg n="147.4.2">zoals de negentiende eeuw die te zien heeft gegeven,</seg> <seg n="147.4.3">op zichzelf niet iets onchristelijks is.</seg></s> <s n="147.5"><seg n="147.5.1">Het kan ook het tegendeel zijn,</seg> <seg n="147.5.2">voor zover werkelijkheidszin en oog voor Gods schepping een betere grondslag kunnen zijn voor christelijk geloof dan historische en dichterlijke romantiek.</seg></s> <s n="147.6"><seg n="147.6.1">- Ik kom daar voor Augustinus later nog op terug.</seg></s> <s n="147.7"><seg n="147.7.1">Hij heeft die weg niet lang gevolgd,</seg> <seg n="147.7.2">maar als profetie van latere mogelijkheden blijft die poging merkwaardig.</seg></s> <s n="147.8"><seg n="147.8.1">Descartes zal later opnemen,</seg> <seg n="147.8.2">wat Augustinus liet liggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f114" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Wij moeten ons hier verder bezig houden met de wijze waarop de kerkvader in zijn meest rijpe werk de herinnering der twaalf Latijnse eeuwen afbreekt om plaats te maken voor de toekomst der christelijke kerk.</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">Rome ging in de politiek,</seg> <seg n="148.2.2">in de school en,</seg> <seg n="148.2.3">zoals we later zullen zien,</seg> <seg n="148.2.4">ook in de filosofie aan de werkelijkheid ontstijgen.</seg></s> <s n="148.3"><seg n="148.3.1">Het hield op in de vorm van een <hi rend="italic">rijk</hi> te bestaan en nam het karakter aan van <hi rend="italic">een ziel.</hi></seg></s> <s n="148.4"><seg n="148.4.1">In zijn humanisme,</seg> <seg n="148.4.2">zijn retoriek en zijn platonisme nam het deze gestalte aan en zocht bestand en duur te verkrijgen door een kus van de eeuwige Geest buiten het Evangelie om.</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Augustinus is aanvankelijk ook begonnen met in die vorm zijn christelijk denken te kleden.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Wij hebben gezien hoe hij slechts twee dingen begeerde te kennen:</seg> <seg n="149.2.2">God en de ziel.</seg></s> <s n="149.3"><seg n="149.3.1">Maar hoe langer hoe meer heeft hij zich daaruit losgemaakt.</seg></s> <s n="149.4"><seg n="149.4.1">En tenslotte geeft hij zijn visie op de werkelijkheid in de vorm van twee rijken,</seg> <seg n="149.4.2">die door Gods ondoorgrondelijke wil bewogen tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="149.5"><seg n="149.5.1">In 't ene gaat de eigenliefde zover dat men God vergeet;</seg> <seg n="149.5.2">in 't andere de liefde tot God zover dat men zichzelf vergeet.</seg></s> <s n="149.6"><seg n="149.6.1">Tegen dat eerste rijk zal dan de polemiek van de kerkvader gaan.</seg></s> <s n="149.7"><seg n="149.7.1">Eerst zoekt hij het op in de geschiedenis om het daarna te bestrijden in de nog gevaarlijker vorm,</seg> <seg n="149.7.2">waarin het ook hemzelf ontmoet heeft,</seg> <seg n="149.7.3">als demonenrijk.</seg></s> <s n="149.8"><seg n="149.8.1">Hij zal het opnemen tegen deze 'gevaarlijke adel',</seg> <seg n="149.8.2">zoals hij de laatste Romeinen noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f115" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">De bedoeling van die betiteling is voorlopig niet academisch.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">Het zijn de Romeinse aristocraten,</seg> <seg n="150.2.2">die een dreigende kring vormden rondom de overblijfselen van het paganisme en die bij Romes val uitzwermden naar Africa en zich te Carthago in de theaters weinig puriteins gedroegen.</seg></s> <s n="150.3"><seg n="150.3.1">Uit bittere nood is Augustinus zijn boek begonnen te schrijven.</seg></s> <s n="150.4"><seg n="150.4.1">Het mooie,</seg> <seg n="150.4.2">dat ik van <pb n="78" ed="VW"/>het ondergaande heidendom gezegd heb,</seg> <seg n="150.4.3">is geen algemeen bezit geweest.</seg></s> <s n="150.5"><seg n="150.5.1">De verontwaardiging van de bisschop over het gedrag van deze refugiés is een der redenen waarom hij de pen opvat.</seg></s> <s n="150.6"><seg n="150.6.1">Hij voegt hun toe dat zij de les van de ramp niet ter harte hebben genomen.</seg></s> <s n="150.7"><seg n="150.7.1">Ze zijn in 't ongeluk gekomen en toch slecht gebleven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f116" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="150.8"><seg n="150.8.1">De priester van Hippo zegt hun dat in toornige superlatieven.</seg></s> <s n="150.9"><seg n="150.9.1">- Er is echter nog een meer dringende aanleiding.</seg></s> <s n="150.10"><seg n="150.10.1">Men wijt Romes ongeluk aan de christenen. 't Is gebeurd <hi rend="italic">in de christelijke tijd.</hi> 't Volk was vanouds gewend om,</seg> <seg n="150.10.2">als de regen uitbleef,</seg> <seg n="150.10.3">te roepen:</seg> <seg n="150.10.4">dat komt van de christenen.</seg></s> <s n="150.11"><seg n="150.11.1">Zulke beschuldigingen,</seg> <seg n="150.11.2">die vroeger soms tot 'pogroms' aanleiding gaven,</seg> <seg n="150.11.3">komen bij alle apologeten voor.</seg></s> <s n="150.12"><seg n="150.12.1">Zij worden nu dan nog eens herhaald.</seg></s> <s n="150.13"><seg n="150.13.1">In Africa kon dat toen nauwelijks meer ernstig gemeend zijn.</seg></s> <s n="150.14"><seg n="150.14.1">Augustinus geeft ook te verstaan dat hij het alleen zegt met 't oog op het onwetende volk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f117" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="150.15"><seg n="150.15.1">De ontwikkelden wisten wel beter.</seg></s> <s n="150.16"><seg n="150.16.1">Maar een ogenblik schijnt er toch een gevaarlijke spanning bestaan te hebben.</seg></s> <s n="150.17"><seg n="150.17.1">Sommigen rieden de kerkvader zich stil te houden.</seg></s> <s n="150.18"><seg n="150.18.1">- Doorslaande reden waarom Augustinus niet wilde wachten zal wel geweest zijn dat allerlei gewetensvragen hem,</seg> <seg n="150.18.2">als autoriteit in de hele christenheid,</seg> <seg n="150.18.3">bereikten.</seg></s> <s n="150.19"><seg n="150.19.1">In het eerste boek worden die dan opgelost.</seg></s> <s n="150.20"><seg n="150.20.1">Sommige christenen hebben te Rome zelfmoord gepleegd om zich aan 't geweld der barbaren te onttrekken.</seg></s> <s n="150.21"><seg n="150.21.1">Hoe denkt Augustinus daarover?</seg></s> <s n="150.22"><seg n="150.22.1">Anderen zijn als slaaf verkocht.</seg></s> <s n="150.23"><seg n="150.23.1">Hoe moeten die zich gedragen?</seg></s> <s n="150.24"><seg n="150.24.1">Een algemene klacht is dat de christenen 't met de heidenen hebben moeten ontgelden.</seg></s> <s n="150.25"><seg n="150.25.1">Hoe verklaart de bisschop dat?</seg></s> <s n="150.26"><seg n="150.26.1">Hier was werk te over voor de schrijver.</seg></s> <s n="150.27"><seg n="150.27.1">Wij zullen hem daarbij niet op de voet volgen.</seg></s> <s n="150.28"><seg n="150.28.1">Ik wil er alleen dit van zeggen dat dit eerste boek,</seg> <seg n="150.28.2">dat geheel een gelegenheidsgeschrift is,</seg> <seg n="150.28.3">toch reeds de eerste omtrekken van 't geheel vertoont.</seg></s> <s n="150.29"><seg n="150.29.1">Dit is kenmerkend voor zijn schrijfwijze.</seg></s> <s n="150.30"><seg n="150.30.1">Die heeft,</seg> <seg n="150.30.2">wat Goethe in de gotische bouwstijl roemt.</seg></s> <s n="150.31"><seg n="150.31.1">Zij is begrijpelijk in de onderdelen en toch imponerend als <choice><sic>geheei</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geheel</corr></choice>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f118" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="150.32"><seg n="150.32.1">Het is wat de eerste uitgever en commentator van Augustinus' werken <hi rend="italic">de anagogische zin</hi> noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f119" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="150.33"><seg n="150.33.1">Alles streeft boven zichzelf uit en zoekt een hogere samenhang.</seg></s></p>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Vier beeldengroepen vallen al dadelijk in dit voorportaal van zijn werk in het oog.</seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">Zij zouden de volgende bijschriften kunnen dragen:</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank"><s n="152.1"><seg n="152.1.1">1. Sta niet in de rij met Lucretia en Cato,</seg> <seg n="152.1.2">maar met Petrus en Paulus.</seg></s></item>
<item><pb n="79" ed="VW"/><s n="153.1"><seg n="153.1.1">2. Draag uw geloof mee in de wereld,</seg> <seg n="153.1.2">zoals Regulus zijn Romeinse deugd naar Carthago.</seg></s></item>
<item><s n="154.1"><seg n="154.1.1">3. Bedenk dat,</seg> <seg n="154.1.2">bij gelijke aardse conditie,</seg> <seg n="154.1.3">Romein en christen verschillende bestemming hebben.</seg></s></item>
<item><s n="155.1"><seg n="155.1.1">4. Rome was bij zijn stichting een asyl voor rovers;</seg> <seg n="155.1.2">bij zijn ondergang waren de kerken een asyl voor Romeinen.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">We hebben hier reeds de tegenstellingen,</seg> <seg n="156.1.2">die kenmerkend zijn voor het hele werk.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">Maar het is moeilijk precies te zeggen hoe hij over Rome en het Godsrijk,</seg> <seg n="156.2.2">de staat en de kerk denkt.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">Telkens verglijdt de lichtval en gaan hel en donker in elkaar over.</seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">De figuur,</seg> <seg n="156.4.2">die hier een duivel voorstelt,</seg> <seg n="156.4.3">keert elders terug in menselijke gedaante en wie in deze nis als verstokte heiden figureert,</seg> <seg n="156.4.4">kan in een andere dienst doen als profeet die op Christus wijst.</seg></s> <s n="156.5"><seg n="156.5.1">Maar onderwijl verbaast het ons hoe vol alles hier is van gestaltelijk leven.</seg></s> <s n="156.6"><seg n="156.6.1">Hoe plastisch deze kerkvader denkt,</seg> <seg n="156.6.2">in personen en niet in begrippen.</seg></s> <s n="156.7"><seg n="156.7.1">Heinrich Scholz,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="156.7.2">die over <hi rend="italic">De stad Gods</hi> heeft geschreven,</seg> <seg n="156.7.3">ziet in de twee rijken een projectie van Augustinus' eigen geloofsstrijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f120" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="156.8"><seg n="156.8.1">Op mij maakt het veel meer de indruk dat hij twee werelden op elkaar ziet indruisen,</seg> <seg n="156.8.2">die hij beide kent;</seg> <seg n="156.8.3">de ene door ervaring,</seg> <seg n="156.8.4">de andere door openbaring.</seg></s> <s n="156.9"><seg n="156.9.1">En achter dit alles weeft de uitverkiezing Gods aan het eeuwig lot der mensen.</seg></s> <s n="156.10"><seg n="156.10.1">De voorgrond van het toneel wordt soms onwezenlijk.</seg></s> <s n="156.11"><seg n="156.11.1">De kerkmensen moeten er aan denken dat er onder hen velen zijn,</seg> <seg n="156.11.2">die nu eens de schouwburgen en dan weer de kerken vullen.</seg></s> <s n="156.12"><seg n="156.12.1">En onder de tegenstanders schuilen nog uitverkorenen.</seg></s></p>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Wij vestigen nu onze aandacht op die plastische voorkant van zijn tekening.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">En dat is alles Rome,</seg> <seg n="157.2.2">wat hij daar opvoert.</seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">Augustinus is als monnik begonnen.</seg></s> <s n="157.4"><seg n="157.4.1">Toen hij zijn <hi rend="italic">Alleenspraken</hi> schreef,</seg> <seg n="157.4.2">keek hij naar binnen.</seg></s> <s n="157.5"><seg n="157.5.1">Maar zijn bisschoppelijke arbeid heeft hem steeds meer geleerd naar de mensen te kijken.</seg></s> <s n="157.6"><seg n="157.6.1">Hij was monnik naar keuze en bisschop door roeping en die roeping heeft hem steeds zwaarder gewogen dan de keuze.</seg></s> <s n="157.7"><seg n="157.7.1">Wat hij nu gaat schrijven in boek II-V van <hi rend="italic">De stad Gods,</hi></seg> <seg n="157.7.2">leest hij af uit de samenleving,</seg> <seg n="157.7.3">niet uit zijn eigen ziel alleen.</seg></s> <s n="157.8"><seg n="157.8.1">Maar het is niet het arme Rome,</seg> <seg n="157.8.2">dat pas onder de voet gelopen is,</seg> <seg n="157.8.3">dat hij gaat bestrijden.</seg></s> <s n="157.9"><seg n="157.9.1">Dat heeft hij reeds in boek I getroost.</seg></s> <s n="157.10"><seg n="157.10.1">Hij spreekt daar liever niet over.</seg></s> <s n="157.11"><seg n="157.11.1">'Beter vele zuchten dan vele woorden',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f121" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="157.11.2">zegt hij ervan.</seg></s> <s n="157.12"><seg n="157.12.1">Hij is zelf ook Romein.</seg></s> <s n="157.13"><seg n="157.13.1">- Het is ook niet het Rome van de keizers.</seg></s> <s n="157.14"><seg n="157.14.1">Dat bestond nauwelijks meer en hij wenst de ondergang daarvan niet.</seg></s> <s n="157.15"><seg n="157.15.1">Hij noemt het elders meer geschokt dan neergeworpen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f122" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="157.16"><seg n="157.16.1">Hij hoopt nog en blijft patriot tot 't laatste toe.</seg></s> <s n="157.17"><seg n="157.17.1">- Neen,</seg> <seg n="157.17.2">het is het Rome van de Republiek,</seg> <seg n="157.17.3">zoals dat in het humanisme van een Praetextatus,</seg> <seg n="157.17.4">Symmachus en Flavianus,</seg> <seg n="157.17.5">in de renaissance <pb n="80" ed="VW"/>bij Claudianus en in de scholen leeft.</seg></s> <s n="157.18"><seg n="157.18.1">Het is het eeuwige Rome,</seg> <seg n="157.18.2">het verfijnde heidendom,</seg> <seg n="157.18.3">dat hij gaat aanvallen en tracht uit te roeien in de harten van zijn tijdgenoten.</seg></s> <s n="157.19"><seg n="157.19.1">Hij wil trachten mensen van zo 'loffelijke inborst',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f123" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="157.19.2">als hij toch moet bekennen dat de Oudromeinse deugd schenkt,</seg> <seg n="157.19.3">te nodigen in een ander vaderland,</seg> <seg n="157.19.4">tot het burgerschap Gods,</seg> <seg n="157.19.5">de christelijke kerk.</seg></s> <s n="157.20"><seg n="157.20.1">Dat goede getuigenis geeft hij hun echter niet dadelijk.</seg></s> <s n="157.21"><seg n="157.21.1">Hij begint met de zedelijke en politieke tekortkomingen van die eeuwen aan te wijzen;</seg> <seg n="157.21.2">de ondeugden en de rampen.</seg></s> <s n="157.22"><seg n="157.22.1">Maar als straks de beschuldigingen tegen de christenen,</seg> <seg n="157.22.2">die aanleiding gaven tot zijn verweer,</seg> <seg n="157.22.3">verstomd zijn,</seg> <seg n="157.22.4">wordt zijn toon rustiger en krijgt zijn betoog meer algemeen-menselijke betekenis.</seg></s> <s n="157.23"><seg n="157.23.1">'Spot niet met Rome!' heeft men hem toegeroepen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f124" rend="superscript">w</ref></seg> <seg n="157.23.2">toen de eerste boeken verschenen waren,</seg> <seg n="157.23.3">die gretig werden gelezen.</seg></s> <s n="157.24"><seg n="157.24.1">Hij verdedigt zich in preek en brief.</seg></s> <s n="157.25"><seg n="157.25.1">Hij spotte niet,</seg> <seg n="157.25.2">maar de christenen hadden geen schuld aan Romes ondergang!</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Het grote bezwaar dat Augustinus tegen de Romeinse Oudheid heeft is dat de godsdienst er geen invloed op de zeden had. 't Ging alles om akker en wijngaard,</seg> <seg n="158.1.2">huis en vermogen,</seg> <seg n="158.1.3">maar niet om de ziel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f125" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">Daardoor is de goede Romeinse aanleg bedorven.</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">De goden hadden levensregels moeten geven in plaats van al maar offers te vragen.</seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">Als men opmerkt dat de filosofen daarvoor zorgden,</seg> <seg n="158.4.2">dan antwoordt hij dat dat Grieken waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f126" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="158.5"><seg n="158.5.1">De heidenen moesten maar zeggen waar vroeger zo iets te beluisteren viel als men nu in de christelijke kerken kon horen.</seg></s> <s n="158.6"><seg n="158.6.1">Zij hadden ijverig al die oude gebruiken verzorgd ter ere van de goden,</seg> <seg n="158.6.2">maar dezen hadden zich wederkerig niets aangetrokken van de levenswijze van de mensen.</seg></s> <s n="158.7"><seg n="158.7.1">In plaats daarvan waren de tempels en schouwburgen,</seg> <seg n="158.7.2">waarin de cultus en de fabels der goden werden onderhouden,</seg> <seg n="158.7.3">plaatsen van immoraliteit.</seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">De kerkvader legt hier de vinger op een leegte in alle natuurgodsdiensten.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Die hebben alle alleen een Oude Testament.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">De Oudheid is daar de Godheid.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Een Oudheid zonder Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="159.4.2">zonder Nieuw Testament.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">Wij kennen dat nog enigszins uit de folklore waaraan de moraal evenzeer vreemd is;</seg> <seg n="159.5.2">en ook uit een bepaald soort humanisme dat wel eerbied heeft maar geen geweten.</seg></s> <s n="159.6"><seg n="159.6.1">Augustinus raakt hier aan dingen waarmee eigenlijk pas het calvinisme weer volle ernst heeft gemaakt,</seg> <seg n="159.6.2">toen het de strijd opnam tegen de resten van paganisme in het volksleven en de kring van het leven enger trok,</seg> <seg n="159.6.3">zonder zijn humaan karakter te vernietigen.</seg></s></p>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Een ander bezwaar van de kerkvader draagt meer een politiek karakter.</seg></s> <s n="160.2"><seg n="160.2.1">Hij mist in de oude Republiek ethische staatkunde.</seg></s> <s n="160.3"><seg n="160.3.1">Zij was meer bedacht op <pb n="81" ed="VW"/>voortbestaan dan op innerlijke groei.</seg></s> <s n="160.4"><seg n="160.4.1">De overheid lette er niet op of de mensen goed waren,</seg> <seg n="160.4.2">als ze maar onderdanig waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f127" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="160.5"><seg n="160.5.1">Ook hier was Romes oudheid te kort geschoten.</seg></s> <s n="160.6"><seg n="160.6.1">Cicero had de versregels van Ennius:</seg></s></p>
<lg><l n="161.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="161.1.1">"Met d' ouderwetse zede en mannen staat of valt ook de Romeinse zaak"</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="162.1"><seg n="162.1.1">een orakel genoemd.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">Maar hij moest er bijvoegen dat beide in zijn tijd ontbraken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f128" rend="superscript">a</ref> 't Was geen echte republiek,</seg> <seg n="162.2.2">geen volkszaak,</seg> <seg n="162.2.3">waarin op het innerlijke en zedelijke in de mens acht geslagen werd.</seg></s> <s n="162.3"><seg n="162.3.1">Op oude goden en oude gebruiken werd gelet.</seg></s> <s n="162.4"><seg n="162.4.1">Zo kregen de demonen er tenslotte vrij spel en ging zij in burgeroorlog onder.</seg></s> <s n="162.5"><seg n="162.5.1">Laat nu de kerkvader ons zelf zeggen hoe hij tegenover tempel en circus de christelijke kerk ziet:</seg></s></p>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">"En nu klaagt men er over dat door de naam van Christus de mensen van onder dat helse juk en uit zulk doemwaardig gezelschap worden uitgeleid;</seg> <seg n="163.1.2">en vijandige en slecht gezinde personen,</seg> <seg n="163.1.3">die door die boze geest geheel en ongeneselijk bezeten zijn,</seg> <seg n="163.1.4">maken er aanmerking op dat het volk als ingetogen menigte,</seg> <seg n="163.1.5">onder eerbare afscheiding van beide seksen,</seg> <seg n="163.1.6">naar de kerk stroomt om daar te horen hoe goed men hier voor een tijd moet leven om na dit leven het eeuwige zalige leven te verdienen;</seg> <seg n="163.1.7">de kerk,</seg> <seg n="163.1.8">waar de Heilige Schrift en de prediking der gerechtigheid van een verhoogde plaats voor ieders aangezicht te horen zijn,</seg> <seg n="163.1.9">voor degenen die het doen ten voordeel,</seg> <seg n="163.1.10">en die het niet toen ten oordeel."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f129" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">Dan nodigt hij het nageslacht van de Regulussen,</seg> <seg n="163.2.2">Scaevola's,</seg> <seg n="163.2.3">Scipio's en Fabriciussen,</seg> <seg n="163.2.4">dat geslacht van lofwaardige inborst,</seg> <seg n="163.2.5">om daarheen over te komen.</seg></s> <s n="163.3"><seg n="163.3.1">Uit het roversasyl naar de plaats waar de vergeving der zonden de vrijplaats is.</seg></s> <s n="163.4"><seg n="163.4.1">Daar worden alle Romeinse deugden veredeld.</seg></s> <s n="163.5"><seg n="163.5.1">Overwinning wordt waarheid;</seg> <seg n="163.5.2">waardigheid wordt heiligheid;</seg> <seg n="163.5.3">burgerlijke orde gaat over in waar geluk;</seg> <seg n="163.5.4">leven betekent er eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f130" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="163.6"><seg n="163.6.1">De bisschop heeft,</seg> <seg n="163.6.2">men merkt het,</seg> <seg n="163.6.3">de preekstoel beklommen.</seg></s> <s n="163.7"><seg n="163.7.1">Hier staat de oud-retor,</seg> <seg n="163.7.2">die in de keizerlijke residentie een ambt had bekleed dat soms leidde tot hoge politieke waardigheden.</seg></s> <s n="163.8"><seg n="163.8.1">Hij is nu priester in een kleine stad in Numidië en is er bijna de gevangene van een lastige,</seg> <seg n="163.8.2">provinciaalse gemeente.</seg></s> <s n="163.9"><seg n="163.9.1">Hij gebruikt in dit boek,</seg> <seg n="163.9.2">naar Scholz terecht opmerkt,</seg> <seg n="163.9.3">soms onlogische en boerse argumenten om beter begrepen te worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f131" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="163.10"><seg n="163.10.1">Hij denkt er niet meer aan om,</seg> <seg n="163.10.2">als te Cassiciacum,</seg> <seg n="163.10.3">onder linde of plataan fijne dialogen <pb n="82" ed="VW"/>saam te stellen.</seg></s> <s n="163.11"><seg n="163.11.1">Hij bederft zijn mooi oud Latijn om verstaanbaar te zijn voor halve Berbers.</seg></s> <s n="163.12"><seg n="163.12.1">Zijn syntaxis wordt analytisch,</seg> <seg n="163.12.2">los aaneengeregen,</seg> <seg n="163.12.3">omdat men hem dan beter volgen kan.</seg></s> <s n="163.13"><seg n="163.13.1">Hij schrijft al een half-moderne taal.</seg></s> <s n="163.14"><seg n="163.14.1">Maar deze bedorven humanist heeft in de kerk de dennelucht der eeuwigheid geroken.</seg></s> <s n="163.15"><seg n="163.15.1">Het wordt aan hem zelf vervuld,</seg> <seg n="163.15.2">wat hij in 't begin van zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> schrijft,</seg> <seg n="163.15.3">dat God alles vernieuwt,</seg> <seg n="163.15.4">behalve de hoogmoedigen,</seg> <seg n="163.15.5">die Hij in oudheid doet wegzinken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f132" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="163.16"><seg n="163.16.1">Hij weet dat Rome niet eeuwig,</seg> <seg n="163.16.2">maar oud is.</seg></s> <s n="163.17"><seg n="163.17.1">- Dat is zelfs van toepassing als hij zijn tol betaalt aan die Oudheid.</seg></s> <s n="163.18"><seg n="163.18.1">Het is waar dat er menige spitsvondige redenering in Augustinus' geschriften te vinden is,</seg> <seg n="163.18.2">menige gekunstelde wending en gezochte woordspeling.</seg></s> <s n="163.19"><seg n="163.19.1">Zijn beschaving is aan het schools karakter van die tijd niet helemaal ontkomen.</seg></s> <s n="163.20"><seg n="163.20.1">Wanneer hij zijn al te vernuftige dialectiek laat spelen op de kwestie of Rome wel een republiek mocht heten,</seg> <seg n="163.20.2">dan wordt de moderne lezer licht ongeduldig.</seg></s> <s n="163.21"><seg n="163.21.1">Maar de feiten redden hem.</seg></s> <s n="163.22"><seg n="163.22.1">De Romeinse volkszaak is lang verouderd.</seg></s> <s n="163.23"><seg n="163.23.1">De comitiën tot verkiezing van overheidspersonen zijn een eeuwenoude herinnering.</seg></s> <s n="163.24"><seg n="163.24.1">Maar in de kerk zijn ze herleefd.</seg></s> <s n="163.25"><seg n="163.25.1">Augustinus zelf en ook Ambrosius is op zo'n manier tot bisschop benoemd.</seg></s> <s n="163.26"><seg n="163.26.1">- Achter de school staat bij de kerkvader direct het leven.</seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Hoe Romes oude roem verbleekt onder 't licht van de nieuwe waarheid der christelijke kerk blijkt ook heel treffend uit een brief die Augustinus schreef aan een bejaard heiden te Calama,</seg> <seg n="164.1.2">Nectarius.</seg></s> <s n="164.2"><seg n="164.2.1">In die stad,</seg> <seg n="164.2.2">waar Possidius bisschop was,</seg> <seg n="164.2.3">hadden de heidenen in 408,</seg> <seg n="164.2.4">na Stilicho's dood,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n25" rend="superscript">25</ref></seg> <seg n="164.2.5">van de algemene onzekerheid gebruik gemaakt en de christenen ernstig gemolesteerd.</seg></s> <s n="164.3"><seg n="164.3.1">Zij verkeerden in gevaar daarvoor gestraft te worden.</seg></s> <s n="164.4"><seg n="164.4.1">Nectarius is hun voorspraak en beroept zich op zijn liefde tot 't vaderland,</seg> <seg n="164.4.2">die met de jaren toeneemt.</seg></s> <s n="164.5"><seg n="164.5.1">Augustinus antwoordt dat hij,</seg> <seg n="164.5.2">burger van de aarde,</seg> <seg n="164.5.3">moet verlangen een burger van de hemel te worden.</seg></s> <s n="164.6"><seg n="164.6.1">"Uw vaderland",</seg> <seg n="164.6.2">zo gaat hij voort,</seg> <seg n="164.6.3">"ken ik minder door zijn grote mannen dan door zijn oorlogen;</seg> <seg n="164.6.4">minder door zijn oorlogen dan door de branden,</seg> <seg n="164.6.5">die het rondom zich heeft aangestoken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f133" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Dat is de toon,</seg> <seg n="165.1.2">die hij ook in de eerste boeken van <hi rend="italic">De stad Gods</hi> aanslaat.</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Die woorden 'roem' en 'overwinning' verbergen slechts misdaden.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">'Groot' is iemand niet omdat hij braaf gevochten heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f134" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="165.4"><seg n="165.4.1">En in 't Romeinse rijk won de vrede 't zelfs nog in wreedheid van de oorlog.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f135" rend="superscript">h</ref><s n="165.5"><seg n="165.5.1">De kerkvader had geen lust in deze oude dingen en oude eeuwen,</seg> <seg n="165.5.2">vooral niet als men ze gebruikte om de,</seg> <seg n="165.5.3">christelijke tijden' ermee afbreuk te doen.</seg></s> <s n="165.6"><seg n="165.6.1">Zo vond hij bijv. in die geschiedenis van de Horatiussen en Curiatiussen die zuster,</seg> <seg n="165.6.2">die om haar gesneuvelde <pb n="83" ed="VW"/>verloofde weende,</seg> <seg n="165.6.3">nog 't sympathiekste.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f136" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="165.7"><seg n="165.7.1">Ook vroeger was het al gevaarlijk om tegen een slechte Oudheid op te komen.</seg></s> <s n="165.8"><seg n="165.8.1">Dat hadden de Gracchen ondervonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f137" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="166.1"><seg n="166.1.1">De strijd tussen Rome en de kerk,</seg> <seg n="166.1.2">waarvan deze boeken de laatste en afsluitende akten zijn,</seg> <seg n="166.1.3">toont bij Augustinus nog veel van zijn absoluut karakter.</seg></s> <s n="166.2"><seg n="166.2.1">In menig opzicht is het schouwspel nog geweldiger dan bij vroegere apologeten,</seg> <seg n="166.2.2">omdat Rome nu bijna een geestelijke macht geworden is.</seg></s> <s n="166.3"><seg n="166.3.1">Het wordt ook onderliggende partij en dat brengt er nu aan die zijde een tragisch moment in.</seg></s> <s n="166.4"><seg n="166.4.1">Het zijn niet meer de christelijke martelaren,</seg> <seg n="166.4.2">voor wie de advocaat Tertullianus tegen de heidense overheid optrad.</seg></s> <s n="166.5"><seg n="166.5.1">Thans is het een conflict tussen de adem van een stervende religie en de geest van een nieuwe.</seg></s> <s n="166.6"><seg n="166.6.1">Beugnot heeft opgemerkt dat wij slechts in dit ene geval in de gelegenheid zijn de 'agonie' van een godsdienst bij te wonen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f138" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="166.7"><seg n="166.7.1">Wij kunnen er bijvoegen dat daartegenover ook nergens de oorsprongen van een godsdienst zo in het licht der historie liggen als bij 't christendom.</seg></s> <s n="166.8"><seg n="166.8.1">Geen andere strijd tussen <hi rend="italic">Oud en Nieuw</hi> kennen wij op religieus terrein,</seg> <seg n="166.8.2">die ook maar in de verte met deze kan worden vergeleken.</seg></s> <s n="166.9"><seg n="166.9.1">Na Rome is er vergelijkenderwijs geen heidendom op aarde meer overgebleven en na het christendom kan geen nieuwe absolute godsdienst op aarde verschijnen.</seg></s> <s n="166.10"><seg n="166.10.1">De botsing had een volstrekt karakter en behoudt dat voor ons.</seg></s></p>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">Vandaar ook dat de argumenten,</seg> <seg n="167.1.2">die Augustinus gebruikt,</seg> <seg n="167.1.3">zo ver gaan.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">Men heeft gezegd dat hij,</seg> <seg n="167.2.2">als Fichte,</seg> <seg n="167.2.3">een taal van bliksemen en zwaarden spreekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f139" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">Maar bij de kerkvader slaan en snijden ze toch nog oneindig dieper.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">Hier is geen nationaal maar een kosmisch geval.</seg></s> <s n="167.5"><seg n="167.5.1">Zijn uitlatingen over vaderland,</seg> <seg n="167.5.2">oorlog,</seg> <seg n="167.5.3">humaniteit brengen de mensen in verlegenheid en doen dat in de twintigste eeuw even goed en nog meer dan in zijn eigen tijd.</seg></s> <s n="167.6"><seg n="167.6.1">Wij kennen geen tragischer tegenstelling dan die tussen Rome en de kerk,</seg> <seg n="167.6.2">humaniteit en christendom,</seg> <seg n="167.6.3">vaderland hier en ginds.</seg></s> <s n="167.7"><seg n="167.7.1">Wij trachten haar terug te brengen tot een dragelijke harmonie,</seg> <seg n="167.7.2">maar zij dreigt zich telkens te verwijden tot een antagonisme tussen Schepping en Evangelie,</seg> <seg n="167.7.3">het leven als agonie en als wedergeboorte.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">Het contrast ligt reeds in het woord <hi rend="italic">Oudheid</hi> zelf,</seg> <seg n="168.1.2">dat heidenen en christenen beide eren.</seg></s> <s n="168.2"><seg n="168.2.1">Augustinus ziet de oudheid van haar demonisch karakter ontheven in het Oude Testament,</seg> <seg n="168.2.2">dat open staat in het Nieuwe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f140" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="168.3"><seg n="168.3.1">Alle dingen <pb n="84" ed="VW"/>daar,</seg> <seg n="168.3.2">vaderland,</seg> <seg n="168.3.3">bezit,</seg> <seg n="168.3.4">leven,</seg> <seg n="168.3.5">geluk,</seg> <seg n="168.3.6">hebben een betrekkelijke aard.</seg></s> <s n="168.4"><seg n="168.4.1">Zij kunnen op twee manieren gebruikt.</seg></s> <s n="168.5"><seg n="168.5.1">Zij worden niet op zichzelf vastgelegd.</seg></s> <s n="168.6"><seg n="168.6.1">De aartsvaders zoeken 'een ander vaderland',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f141" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="168.6.2">een ander geluk.</seg></s></p>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1">Heel duidelijk stonden het heidense en het christelijke begrip van Oudheid tegenover elkaar in het debat tussen Symmachus en Ambrosius.</seg></s> <s n="169.2"><seg n="169.2.1">De laatste zegt dat het niet aankomt op de <hi rend="italic">grijsheid der jaren,</hi></seg> <seg n="169.2.2">maar op de <hi rend="italic">grijsheid der zeden.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f142" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="169.3"><seg n="169.3.1">Dat is een geniale onderscheiding.</seg></s> <s n="169.4"><seg n="169.4.1">Zij komt hierop neer dat de goede God steeds ouder is dan het grauwst verleden.</seg></s> <s n="169.5"><seg n="169.5.1">Het antieke van het heidendom is zonder morele betekenis.</seg></s> <s n="169.6"><seg n="169.6.1">Ambrosius wil een oudheid waarbij het geen schande is van het goede tot het betere over te gaan.</seg></s> <s n="169.7"><seg n="169.7.1">Morele grijsheid levert ons het Vader-begrip.</seg></s> <s n="169.8"><seg n="169.8.1">Zij betekent een eeuwigheid waarvan iets uitgaat,</seg> <seg n="169.8.2">die niet in zichzelf opgesloten blijft.</seg></s> <s n="169.9"><seg n="169.9.1">Wij behoeven niet tot haar terug te gaan,</seg> <seg n="169.9.2">maar de Zoon gaat uit naar ons toe.</seg></s> <s n="169.10"><seg n="169.10.1">En die bemoeiing betreft niet allermeest ons bezit,</seg> <seg n="169.10.2">ons land,</seg> <seg n="169.10.3">ons aards geluk,</seg> <seg n="169.10.4">maar onze zeden,</seg> <seg n="169.10.5">ons hart,</seg> <seg n="169.10.6">ons innerlijk.</seg></s> <s n="169.11"><seg n="169.11.1">In Gods koninkrijk heerst een ethische politiek.</seg></s> <s n="169.12"><seg n="169.12.1">Dat is het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="169.13"><seg n="169.13.1">- Zo zien wij ook hier weer de polen,</seg> <seg n="169.13.2">waartussen Augustinus' denken zich beweegt.</seg></s> <s n="169.14"><seg n="169.14.1">Niet God en de Ziel,</seg> <seg n="169.14.2">maar Drieëenheid en Godsrijk.</seg></s></p>
<p><s n="170.1"><seg n="170.1.1">Wij hebben vroeger,</seg> <seg n="170.1.2">in hoofdstuk 3,</seg> <seg n="170.1.3">opgemerkt dat Augustinus een ander begrip van oneindigheid heeft dan de heidense Romein.</seg></s> <s n="170.2"><seg n="170.2.1">Hier treft ons 't verschil in opvatting van Oudheid of Eeuwigheid.</seg></s> <s n="170.3"><seg n="170.3.1">In beide gevallen zijn de christelijke gedachten van een oneindig hogere macht.</seg></s> <s n="170.4"><seg n="170.4.1"><hi rend="italic">Plaats en tijd</hi> krijgen in de <hi rend="italic">Civitas Dei</hi> een hemelse verwijding,</seg> <seg n="170.4.2">die tegelijk geestelijke inhouden meebrengt.</seg></s></p>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1">Dit stelt de kerk echter voor moeilijke problemen en één daarvan is de vraag,</seg> <seg n="171.1.2">hoe zij dan over de Staat moet denken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="8">
<head n="6."><pb n="85" ed="VW"/><label>6.</label> <s n="172.1"><seg n="172.1.1">De staat</seg></s></head>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1">De vraag,</seg> <seg n="173.1.2">waarmee het vorige hoofdstuk sloot,</seg> <seg n="173.1.3">werd Augustinus gesteld door een lid van de senatorische Romeinse familie der Albinussen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f143" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="173.2"><seg n="173.2.1">Hij fungeerde als ambtenaar in Africa.</seg></s> <s n="173.3"><seg n="173.3.1">Want hoe weinig belangrijk de senatorische rang op zichzelf uit politiek oogpunt ook mocht zijn,</seg> <seg n="173.3.2">hij was dit weer niet als men bedenkt dat de hoge ambten door zijn leden werden bezet.</seg></s> <s n="173.4"><seg n="173.4.1">Voor zijn benoemingen was de keizer vrij sterk op deze adel aangewezen.</seg></s> <s n="173.5"><seg n="173.5.1">Dit geeft aan het westerse ambtenaarswezen een grote waardigheid tegenover dat in 't Oosten.</seg></s> <s n="173.6"><seg n="173.6.1">- De vader van Augustinus' correspondent<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n26" rend="superscript">26</ref> is een bekende figuur uit de devote en literaire kring,</seg> <seg n="173.6.2">die zich verzamelde in het salon of de bibliotheek van Praetextatus of Symmachus en die Macrobius in zijn <hi rend="italic">Saturnalia</hi> opvoert.</seg></s> <s n="173.7"><seg n="173.7.1">Zijn vrouw en zijn dochter Laeta waren christenen en zijn bekend door hun briefwisseling met Hieronymus.</seg></s> <s n="173.8"><seg n="173.8.1">Albinus schijnt een beminnelijk man geweest te zijn.</seg></s> <s n="173.9"><seg n="173.9.1">Hieronymus noemde hem 'een kandidaat voor het geloof<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f144" rend="superscript">b</ref> en een aardig trekje is ons uit deze familiegeschiedenis bewaard gebleven door een brief van deze kerkvader waarin hij de wenk geeft dat deze kandidatuur bevorderd kon worden als Laeta's dochtertje op grootvaders knie eens een christelijke hymne zong.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f145" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="173.10"><seg n="173.10.1">Hieronymus,</seg> <seg n="173.10.2">die op deze hem eigene manier Rome belegerde,</seg> <seg n="173.10.3">werd daarbij echter gestoord.</seg></s> <s n="173.11"><seg n="173.11.1">Men wikkelde hem in een schandaalgerucht en hij nam de wijk naar Palestina.</seg></s></p>
<p><s n="174.1"><seg n="174.1.1">Dit alles werpt een helder licht op het contact dat er,</seg> <seg n="174.1.2">niettegenstaande de scherpe antithese die telkens weer,</seg> <seg n="174.1.3">als in het geval-Hieronymus,</seg> <seg n="174.1.4">openbaar wordt,</seg> <seg n="174.1.5">toch tussen beschaafde christenen en paganisten bestond.</seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1">Dit contact was er ook in Africa tussen de zoon van deze familie,</seg> <seg n="174.2.2">Volusianus,</seg> <seg n="174.2.3">en Augustinus.</seg></s> <s n="174.3"><seg n="174.3.1">Volusianus was heiden evenals zijn vader.</seg></s> <s n="174.4"><seg n="174.4.1">Hij stelde,</seg> <seg n="174.4.2">'t was in 412,</seg> <seg n="174.4.3">de kerkvader enige vragen,</seg> <seg n="174.4.4">waarna de gedachtenwisseling door Marcellinus,</seg> <seg n="174.4.5">een met Augustinus bevriend overheidspersoon,</seg> <seg n="174.4.6">verder bemiddeld werd.</seg></s> <s n="174.5"><seg n="174.5.1">Hij zou willen weten of er dan geen strijd bestond tussen de voorschriften van de bergrede en het staatsbelang.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f146" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="174.6"><seg n="174.6.1">Het antwoord,</seg> <seg n="174.6.2">dat de bisschop geeft,</seg> <seg n="174.6.3">bevat reeds enkele hoofdgedachten uit zijn <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="174.6.4">dat hij in 413 zal beginnen.</seg></s> <s n="174.7"><seg n="174.7.1">Hij aarzelde toen nog of hij daarvoor de brief- of de boekvorm <pb n="86" ed="VW"/>zou kiezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f147" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="174.8"><seg n="174.8.1">Aan zijn vriendelijke correspondent antwoordt hij dat het Evangelie niet staatsgevaarlijk is.</seg></s> <s n="174.9"><seg n="174.9.1">Het verval van de Romeinse republiek begon lang vóór Christus' komst.</seg></s> <s n="174.10"><seg n="174.10.1">Waar zou dat ons gebracht hebben,</seg> <seg n="174.10.2">vraagt hij,</seg> <seg n="174.10.3">als het Kruis niet geplant was,</seg> <seg n="174.10.4">zodat wij ons daaraan konden vastgrijpen?</seg></s> <s n="174.11"><seg n="174.11.1">In dit moeras van ondeugden was hoger gezag nodig om de lessen der deugd in te prenten,</seg> <seg n="174.11.2">niet alleen voor dit leven,</seg> <seg n="174.11.3">maar voor de hemelse eeuwige republiek.</seg></s> <s n="174.12"><seg n="174.12.1">Zolang wij vreemdelingen op aarde waren moesten we 't verdragen dat men de staat wilde vestigen op de grondslag van straffeloosheid voor misdaad;</seg> <seg n="174.12.2">ofschoon de oude Romeinen hem groot maakten door hun deugden.</seg></s> <s n="174.13"><seg n="174.13.1">Weliswaar hadden deze geen ware vroomheid,</seg> <seg n="174.13.2">maar ze hadden een aangeboren rechtschapenheid.</seg></s> <s n="174.14"><seg n="174.14.1">God wilde in het roemrijke Romeinse rijk laten zien wat burgerdeugd vermocht,</seg> <seg n="174.14.2">zonder ware godsdienst.</seg></s> <s n="174.15"><seg n="174.15.1">Men kon dan zien dat,</seg> <seg n="174.15.2">wanneer deze er bij kwam,</seg> <seg n="174.15.3">de mensen burgers van een andere staat konden worden,</seg> <seg n="174.15.4">waar waarheid koning,</seg> <seg n="174.15.5">liefde de wet en eeuwigheid de grens was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f148" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="175.1"><seg n="175.1.1">Het is niet gemakkelijk deze brief naar zijn juiste zin te interpreteren,</seg> <seg n="175.1.2">evenmin als alles wat Augustinus over de staat schrijft in zijn hoofdwerk.</seg></s> <s n="175.2"><seg n="175.2.1">Men moet op zijn hoede zijn voor de anagogische zin,</seg> <seg n="175.2.2">die door het geheel vaart.</seg></s> <s n="175.3"><seg n="175.3.1">Het Evangelie is niet revolutionair,</seg> <seg n="175.3.2">maar wat blijft er van de staat over als zijn burgers boven een afgrond aan het Kruis zich vastklemmen?</seg></s> <s n="175.4"><seg n="175.4.1">Aan 't slot lijkt het alsof de christelijke gerechtigheid een welkome aanvulling kon zijn van oude burgerdeugd en we hier de trappenbouw des levens hebben van Thomas Aquinas en de roomse kerk.</seg></s> <s n="175.5"><seg n="175.5.1">Maar wie ziet niet dat die deugd hier slechts symbool is en in de wet der liefde wordt opgeheven?</seg></s> <s n="175.6"><seg n="175.6.1">De ware tegenstelling verraadt zich in die 'grondslag van straffeloosheid',</seg> <seg n="175.6.2">waarop men moet verdragen dat in het heden de staat rust en waarin wij zonder moeite dat Rome van 753 voor Christus herkennen,</seg> <seg n="175.6.3">dat Augustinus in <hi rend="italic">De civitate Dei</hi> een roversasyl zal noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f149" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="175.7"><seg n="175.7.1">- Deze brief is meer een dogmatiek in zakformaat dan een zedekundige verhandeling.</seg></s> <s n="175.8"><seg n="175.8.1">Alles is er in:</seg> <seg n="175.8.2"><hi rend="italic">de staat der rechtheid</hi> bij die brave oude Romeinen;</seg> <seg n="175.8.3"><hi rend="italic">de val</hi> lang vóór Christus,</seg> <seg n="175.8.4"><hi rend="italic">het Kruis</hi> en <hi rend="italic">de Kerk.</hi></seg></s> <s n="175.9"><seg n="175.9.1">En toch bedoelt de kerkvader daarmee een overheidspersoon gerust te stellen en mag hij dat doen tot op zekere hoogte.</seg></s></p>
<p><s n="176.1"><seg n="176.1.1">Dat de oplossing van dit raadsel moeilijk is,</seg> <seg n="176.1.2">ja onmogelijk,</seg> <seg n="176.1.3">blijkt wel als we</seg> <seg n="176.1.4">- weer terugkerende tot onze beschouwing van zijn <hi rend="italic">De civitate</hi></seg> <seg n="176.1.5"><hi rend="italic">-</hi> overwegen dat de schrijver nu de vraag gaat stellen wat die 1200 jaren Romeinse geschiedenis dan te betekenen hebben.</seg></s> <s n="176.2"><seg n="176.2.1">Nadat hij Romeinse zede en geschiedenis heeft afgebroken,</seg> <seg n="176.2.2">moet hij nu gaan denken over het probleem:</seg> <seg n="176.2.3">welke zin die behouden.</seg></s> <s n="176.3"><seg n="176.3.1">Hij moet de positieve zijde in 't oog vatten.</seg></s> <s n="176.4"><seg n="176.4.1">Hij is <pb n="87" ed="VW"/>daartoe in 415,</seg> <seg n="176.4.2">als hij boek IV en V schrijft,</seg> <seg n="176.4.3">ook meer geneigd dan in 413.</seg></s> <s n="176.5"><seg n="176.5.1">Maar men mag daarbij niet vergeten hoe absoluut de tegenstelling van Rome en kerk,</seg> <seg n="176.5.2">heidendom en christendom hier genomen moet worden.</seg></s> <s n="176.6"><seg n="176.6.1">Ik wees daarop in 't vorige hoofdstuk.</seg></s> <s n="176.7"><seg n="176.7.1">Rome vertegenwoordigt het aardse,</seg> <seg n="176.7.2">de kerk het hemelse leven.</seg></s> <s n="176.8"><seg n="176.8.1">Wie daaraan mocht twijfelen leze de Voorrede van het boek waarin de kerkvader zegt dat hij aan de hoogmoedigen wil bewijzen wat nederigheid en wat hoogheid waard is en dat hoogheid,</seg> <seg n="176.8.2">die niet <hi rend="italic">geroofd maar geschonken</hi> wordt,</seg> <seg n="176.8.3">alle aardse hoogheden,</seg> <seg n="176.8.4">die in de tijd mee bewogen worden,</seg> <seg n="176.8.5">overtreft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f150" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="176.9"><seg n="176.9.1">Men mag dus a priori verwachten dat dit zal uitlopen op de tegenstelling van roofstaat en genaderijk.</seg></s></p>
<p><s n="177.1"><seg n="177.1.1">Inderdaad stoten we dadelijk,</seg> <seg n="177.1.2">bij 't begin van zijn beschouwing,</seg> <seg n="177.1.3">in hoofdstuk 4 van boek IV,</seg> <seg n="177.1.4">op de beroemde of beruchte betiteling van de staat als roversbende.</seg></s> <s n="177.2"><seg n="177.2.1">Dit korte kapittel heeft eeuwenlang grote invloed geoefend en is thans actueler dan ooit.</seg></s> <s n="177.3"><seg n="177.3.1">Ik wil het daarom in zijn geheel geven.</seg></s></p>
<p><s n="178.1"><seg n="178.1.1">"Wat zijn de staten dan anders dan roversbenden in 't groot,</seg> <seg n="178.1.2">als de gerechtigheid er uit geweken is?</seg></s> <s n="178.2"><seg n="178.2.1">En wat omgekeerd ook roversbenden anders dan kleine staten?</seg></s> <s n="178.3"><seg n="178.3.1">Want in 't laatste geval is er ook een groep mensen,</seg> <seg n="178.3.2">bestuurd door het gezag van een regent,</seg> <seg n="178.3.3">verbonden door een gemeenschappelijke afspraak;</seg> <seg n="178.3.4">en de buit wordt met onderling goedvinden verdeeld.</seg></s> <s n="178.4"><seg n="178.4.1">Wanneer zo'n troep door toeloop van boosdoeners zover is aangegroeid dat men vaste punten gaat bezetten,</seg> <seg n="178.4.2">woonplaatsen inricht,</seg> <seg n="178.4.3">steden verovert,</seg> <seg n="178.4.4">de bevolking onderwerpt,</seg> <seg n="178.4.5">dan neemt hij voor de duidelijkheid de naam van staat aan en die heeft hij dan te danken,</seg> <seg n="178.4.6">zoals ieder zal toegeven,</seg> <seg n="178.4.7">niet aan het feit dat zijn roofzucht verminderd is,</seg> <seg n="178.4.8">maar daaraan dat er straffeloosheid is ingetreden.</seg></s> <s n="178.5"><seg n="178.5.1">Want heel aardig en ter snede heeft een gevatte zeerover eens 't volgend antwoord aan Alexander de Grote gegeven.</seg></s> <s n="178.6"><seg n="178.6.1">Toen die koning de man vroeg wat hem toch dreef om de zee onveilig te maken,</seg> <seg n="178.6.2">zei hij heel onbeschaamd:</seg> <seg n="178.6.3">'t zelfde wat u drijft om dat met de aardbol te doen;</seg> <seg n="178.6.4">maar omdat ik het met een klein scheepje doe,</seg> <seg n="178.6.5">heet ik rover,</seg> <seg n="178.6.6">en omdat gij er een grote vloot bij gebruikt,</seg> <seg n="178.6.7">noemt men u keizer."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f151" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="179.1"><seg n="179.1.1">Er is veel debat rondom deze korte paragraaf;</seg> <seg n="179.1.2">niet alleen van geleerden;</seg> <seg n="179.1.3">want de eeuwen mengen zich ook in de discussie.</seg></s> <s n="179.2"><seg n="179.2.1">We hebben hier vóór ons een van die gevaarlijke uitingen,</seg> <seg n="179.2.2">waarbij een rustig burger zijn hart vasthoudt en die men toch aantreft bij profeten,</seg> <seg n="179.2.3">apostelen,</seg> <seg n="179.2.4">kerkvaders en reformatoren.</seg></s> <s n="179.3"><seg n="179.3.1">Zij brengen ons in tegenwoordigheid van het duel dat er gaande is tussen hemel en aarde en vertolken de kritiek van het Evangelie op de wereld.</seg></s> <s n="179.4"><seg n="179.4.1">Zij horen meer thuis in de geloofsleer dan in de zedeleer.</seg></s> <s n="179.5"><seg n="179.5.1">Ik wees daar boven reeds op naar aanleiding van de brief aan Volusianus.</seg></s></p>
<p><pb n="88" ed="VW"/><s n="180.1"><seg n="180.1.1">Het heeft in de laatste tijd niet ontbroken aan pogingen om deze uitspraken van de kerkvader van hun absoluut karakter te ontdoen.</seg></s> <s n="180.2"><seg n="180.2.1">Het is vooral in verband met de meer afzonderlijke behandeling van de ethiek en dan weer 't meest door roomse geleerden dat dit gedaan is.</seg></s> <s n="180.3"><seg n="180.3.1">Ik denk hier allereerst aan Mausbach<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n27" rend="superscript">27</ref> in zijn mooie boek over de <hi rend="italic">Ethiek van de hL Augustinus.</hi></seg></s> <s n="180.4"><seg n="180.4.1"><hi rend="italic">Hij</hi> klaagt er over dat men het met <hi rend="italic">Gregorovius</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n28" rend="superscript">28</ref></seg> <seg n="180.4.2">- een groot Duits historicus uit 't midden der vorige eeuw</seg> <seg n="180.4.3">- vaak zó opvatte dat "Augustinus het Romeinse rijk met al zijn wereldgebiedende majesteit,</seg> <seg n="180.4.4">zijn wetten,</seg> <seg n="180.4.5">zijn literatuur en filosofie slechts voor het vloekwaardige werk van duivelse demonen hield."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f152" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="180.5"><seg n="180.5.1">Hij tracht,</seg> <seg n="180.5.2">door Augustinus' uitlatingen in haar verband te bezien en ze te plaatsen in 't geheel van des kerkvaders beschouwingen ook in andere werken,</seg> <seg n="180.5.3">ze een voor de staat <hi rend="italic">als zodanig</hi> minder dodelijke betekenis te geven.</seg></s> <s n="180.6"><seg n="180.6.1">- Reuter had in zijn belangrijke <hi rend="italic">Studiën over Augustinus</hi> ook reeds gewezen op het feit dat het gezichtspunt van de kerkvader in zijn <hi rend="italic">De civitate</hi> telkens wisselt. 't Liefst gebruikt hij de absolute maatstaf;</seg> <seg n="180.6.2">hij kan echter de relatieve ook niet missen.</seg></s> <s n="180.7"><seg n="180.7.1">Hij wijst er op dat Augustinus' gedachten zich vaak in de banen der transcendentie bewegen en dat er in dat opzicht evenwijdigheid is tussen zijn genadeleer en zijn staatsbeschouwing,</seg> <seg n="180.7.2">wat dan natuurlijk tot moeilijkheden aanleiding geeft,</seg> <seg n="180.7.3">omdat de staat niet als een mens <hi rend="italic">verlost kan</hi> worden.</seg></s> <s n="180.8"><seg n="180.8.1">Hij noemt daarom die betiteling met 'roversbende' een abstracte beschouwing,</seg> <seg n="180.8.2">omdat de staat niet denkbaar is zonder een betrekkelijke,</seg> <seg n="180.8.3">burgerlijke gerechtigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f153" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="180.9"><seg n="180.9.1">- Scholz,</seg> <seg n="180.9.2">in zijn meergenoemd werk over <hi rend="italic">De stad Gods,</hi></seg> <seg n="180.9.3">acht dat de correctie van Reuter en Mausbach juist is voor zover gelet wordt op 't geheel van Augustinus' opvattingen,</seg> <seg n="180.9.4">maar onjuist voor de plaats in <hi rend="italic">De civitate.</hi></seg></s> <s n="180.10"><seg n="180.10.1">De zin daarvan is een doodvonnis voor de staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f154" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="181.1"><seg n="181.1.1">Die laatste mening houd ik voor de juiste.</seg></s> <s n="181.2"><seg n="181.2.1">In de middeleeuwen heeft men daarvan een kerkelijk-politieke toepassing gegeven,</seg> <seg n="181.2.2">die waarschijnlijk Augustinus' goedkeuring niet zou weggedragen hebben,</seg> <seg n="181.2.3">evenmin als hij de praktische interpretatie van zijn genadeleer door de Port-Royalisten in de zeventiende eeuw gebillijkt zou hebben.</seg></s> <s n="181.3"><seg n="181.3.1">Maar als absoluut-religieuze kritiek moet zijn uitspraak blijven staan,</seg> <seg n="181.3.2">ook in de samenhang van het werk,</seg> <seg n="181.3.3">waartoe zij behoort.</seg></s> <s n="181.4"><seg n="181.4.1">Een korte uiteenzetting van dat verband wil dat duidelijk maken.</seg></s></p>
<p><s n="182.1"><seg n="182.1.1">Zoals men zich herinnert is de vraag aan de orde,</seg> <seg n="182.1.2">hoe die twaalf grote Romeinse eeuwen te verklaren zijn.</seg></s> <s n="182.2"><seg n="182.2.1">Zij staan daar toch maar als het 'pièce de résistance' in de wereldgeschiedenis.</seg></s> <s n="182.3"><seg n="182.3.1">Het moge dan waar zijn dat de goden te weinig deden aan de zedelijke opvoeding en dat er vóór Christus al een zee <pb n="89" ed="VW"/>van rampen over de mensheid is gekomen,</seg> <seg n="182.3.2">zoals Orosius,</seg> <seg n="182.3.3">in zijn uitwerking van het korte boek dat Augustinus daaraan wijdt,</seg> <seg n="182.3.4">nog nader zal aantonen,</seg> <seg n="182.3.5">de grootheid van Rome blijft toch een verschijnsel van de eerste rang.</seg></s> <s n="182.4"><seg n="182.4.1">De vroege en late humanisten kunnen aan deze reuzencultuur zich niet zat kijken.</seg></s> <s n="182.5"><seg n="182.5.1">Wat schuilt daar dan achter?</seg></s> <s n="182.6"><seg n="182.6.1">Is de <hi rend="italic">Uebermensch</hi> van de Republiek dan toch niet meer waard dan de christen in deze kleine tijden?</seg></s> <s n="182.7"><seg n="182.7.1">- Augustinus wil daarop het antwoord niet schuldig blijven.</seg></s> <s n="182.8"><seg n="182.8.1">En dat interesseert ons meer dan de voorzichtige pogingen om aan zijn kritiek de scherpte te ontnemen.</seg></s></p>
<p><s n="183.1"><seg n="183.1.1">Hij begint met te zeggen dat de uitgestrektheid van een rijk,</seg> <seg n="183.1.2">door oorlogen verkregen,</seg> <seg n="183.1.3">hem niet als een begeerlijk goed voorkomt,</seg> <seg n="183.1.4">evenmin als een groot vermogen in crisistijd.</seg></s> <s n="183.2"><seg n="183.2.1">Een rechtvaardig man kan vrij zijn,</seg> <seg n="183.2.2">ook als hij dient;</seg> <seg n="183.2.3">zo ook een volk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f155" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="183.3"><seg n="183.3.1">En dan volgt het door mij vertaalde hoofdstukje.</seg></s> <s n="183.4"><seg n="183.4.1">Augustinus gaat dan verder door te zeggen dat hij nu niet meer zal vragen wat die eerste Romeinen voor mannen waren,</seg> <seg n="183.4.2">die Romulus om zich verzamelde en die zich straffeloosheid verschaften door een staat te stichten en daarna een beetje menselijker werden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f156" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="183.5"><seg n="183.5.1">Dat is een aardige retorische wending,</seg> <seg n="183.5.2">want zij zijn het juist,</seg> <seg n="183.5.3">die hem in dit verband telkens voor de geest staan en om wier figuur het kleedje van hoofdstuk 4 is te pas gesneden.</seg></s> <s n="183.6"><seg n="183.6.1">Wij kennen die rovers uit de Campagna al lang.</seg></s> <s n="183.7"><seg n="183.7.1">Zij hebben het hele werk dóór een soort figuurlijke betekenis.</seg></s> <s n="183.8"><seg n="183.8.1">Zij zijn opgenomen in het vaste repertoire van des kerkvaders allegorische kaartenkast.</seg></s> <s n="183.9"><seg n="183.9.1">Vast en zeker heeft hij daarvan gebruik gemaakt op de catechisatie en in de preek.</seg></s> <s n="183.10"><seg n="183.10.1">Maar neen,</seg> <seg n="183.10.2">daar zal hij 't nu niet over hebben.</seg></s> <s n="183.11"><seg n="183.11.1">Hij heeft ze al gehad in zijn beroemde kapitteltje,</seg> <seg n="183.11.2">zonder hen te noemen.</seg></s> <s n="183.12"><seg n="183.12.1">Hij zal niet zeggen dat hij daarbij aan Rome dacht.</seg></s> <s n="183.13"><seg n="183.13.1">- Maar hij zal liever spreken over die kleine roversbende van Spartacus die,</seg> <seg n="183.13.2">toen Rome al groot was,</seg> <seg n="183.13.3">groot werd tegen Rome in,</seg> <seg n="183.13.4">niet in twaalf eeuwen maar in korte tijd.</seg></s> <s n="183.14"><seg n="183.14.1">Hoe moet dat worden verklaard? 't Zit toch niet enkel in de lange duur.</seg></s> <s n="183.15"><seg n="183.15.1">Want wat hadden die mannen van Romulus (!) er aan dat het rijk na hen zo lang duurde terwijl zij zelf in de Hades waren?</seg></s> <s n="183.16"><seg n="183.16.1">Hebben de Romeinse goden die slaven dan ook geholpen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f157" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="183.17"><seg n="183.17.1">En die 1240 jaren van het Assyrische rijk,</seg> <seg n="183.17.2">daar komt Rome nog niet geheel aan toe in duur.</seg></s> <s n="183.18"><seg n="183.18.1">En wat was dat volk van wereldveroveraars anders dan een grote roversbende?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f158" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">Het is niet mogelijk in dit korte hoofdstuk uitvoeriger op de structuur van het betoog in te gaan.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Er zit in dit retorisch proza iets van de bouw van een fuga.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Telkens waakt het grondmotief weer op. Soms spreken twee thema's tegen elkaar in.</seg></s> <s n="184.4"><seg n="184.4.1">Twee zinnen naast elkaar vormen soms weer een aparte partij en belichten elkaar.</seg></s> <s n="184.5"><seg n="184.5.1">Zoals Assyrië en Rome het hele boek door in een <pb n="90" ed="VW"/>bepaalde figuur optreden.</seg></s> <s n="184.6"><seg n="184.6.1">De gedachtenmassa's gehoorzamen aan een zeker ritme,</seg> <seg n="184.6.2">dat eigen is aan het genie van Augustinus.</seg></s> <s n="184.7"><seg n="184.7.1">Ineens wordt hier uit de parallellie tussen de beide wereldrijken die de gehele bekende geschiedenis vulden,</seg> <seg n="184.7.2">de dreiging van Romes ondergang uit boek I weer wakker.</seg></s> <s n="184.8"><seg n="184.8.1">Het kleine verschil tussen Assyrië's 1240 en Romes kleine 1200 jaren is onheilspellend.</seg></s> <s n="184.9"><seg n="184.9.1">'Ofschoon 't Romeinse rijk nog maar geschokt en niet gevallen is',</seg> <seg n="184.9.2">voegt de kerkvader er aan toe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f159" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="184.10"><seg n="184.10.1">Ook dit zinnetje leest men eigenlijk niet goed als men er de patriot uit haalt. 't Is de christen.</seg></s> <s n="184.11"><seg n="184.11.1">'Want wie kent daaromtrent Gods wil?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f160" rend="superscript">r</ref> 't Is een bisschoppelijke herinnering aan het toekomend oordeel.</seg></s> <s n="184.12"><seg n="184.12.1">De anagogische zin wordt ook hier wakker.</seg></s></p>
<p><s n="185.1"><seg n="185.1.1">Augustinus' kritiek op de staat schijnt mij toe hier een absoluut karakter te hebben.</seg></s> <s n="185.2"><seg n="185.2.1">Hij kent slechts twee staten,</seg> <seg n="185.2.2">die de wereldgeschiedenis vullen.</seg></s> <s n="185.3"><seg n="185.3.1">Men zou de Romeinse de historische,</seg> <seg n="185.3.2">de Assyrische bijna de vóórhistorische kunnen noemen.</seg></s> <s n="185.4"><seg n="185.4.1">De stichting van Rome is de scharnier der wereldhistorie.</seg></s> <s n="185.5"><seg n="185.5.1">De geboorte van Jezus,</seg> <seg n="185.5.2">als begin van een nieuwe jaartelling,</seg> <seg n="185.5.3">kent hij niet in de betekenis,</seg> <seg n="185.5.4">die wij daaraan hechten.</seg></s> <s n="185.6"><seg n="185.6.1">Dat jaartal heeft voor zijn staats- en historiebeschouwing geen kritische betekenis.</seg></s> <s n="185.7"><seg n="185.7.1">In hoofdstuk 1 heb ik er reeds op gewezen dat hij de kerkgeschiedenis ook meer dan wij ziet als een vervolg op de bijbelse geschiedenis.</seg></s> <s n="185.8"><seg n="185.8.1">Zo is ook de keizertijd een aanhangsel aan de Republiek.</seg></s> <s n="185.9"><seg n="185.9.1">Zelfs de bekering van Constantijn brengt daarin geen verandering.</seg></s> <s n="185.10"><seg n="185.10.1">De christen-keizers,</seg> <seg n="185.10.2">Constantijn,</seg> <seg n="185.10.3">Theodosius,</seg> <seg n="185.10.4">worden wel afzonderlijk behandeld,</seg> <seg n="185.10.5">maar dat geldt hun personen.</seg></s> <s n="185.11"><seg n="185.11.1">Zij poseren voor de schildering van een vorstenspiegel,</seg> <seg n="185.11.2">die meer waarde heeft voor de middeleeuwen dan dat ze van invloed zou zijn op Augustinus' waardering van de Romeinse staat.</seg></s> <s n="185.12"><seg n="185.12.1">In zijn strijd met de donatisten heeft de kerkvader wel gedachten ten beste gegeven,</seg> <seg n="185.12.2">die als bouwstenen konden dienen voor het staatsrecht tijdens het middeleeuwse keizerschap,</seg> <seg n="185.12.3">als instelling tot beschutting der kerk.</seg></s> <s n="185.13"><seg n="185.13.1">Maar in <hi rend="italic">De civitate</hi> slaat de bliksem van het Evangelie in over het hele veld der politieke wereldgeschiedenis.</seg></s> <s n="185.14"><seg n="185.14.1">Zonder onderscheid en zonder wezenlijke ontwikkeling strekken zich de beide roofrijken uit van de grauwste historische schemering tot de huidige dag.</seg></s> <s n="185.15"><seg n="185.15.1">"Twee rijken zijn verreweg 't bekendst;</seg> <seg n="185.15.2">het Assyrische eerst,</seg> <seg n="185.15.3">dan het Romeinse."</seg></s> <s n="185.16"><seg n="185.16.1">"Babylonië als 't ware het eerste Rome" en "Rome als 't ware het tweede Babylon."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f161" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="185.17"><seg n="185.17.1">Een politiek Oud en Nieuw Testament zonder verborgenheid en zonder opening,</seg> <seg n="185.17.2">zonder ware ontwikkeling of geschiedenis,</seg> <seg n="185.17.3">waarin het nieuwe nog oud is en waarin de oudheid de ban is,</seg> <seg n="185.17.4">die het goede belet tot het betere voort te gaan,</seg> <seg n="185.17.5">en <hi rend="italic">herhaling</hi> de verhouding is waarin beide tot elkaar staan.</seg></s></p>
<p><s n="186.1"><seg n="186.1.1">Deze staten zijn het waarin de hoogmoed en de ijdelheid zich openbaren,</seg> <pb n="91" ed="VW"/><seg n="186.1.2">waartegen de kerkvader de nederigheid en de waarheid zal stellen,</seg> <seg n="186.1.3">die de kerk kent.</seg></s> <s n="186.2"><seg n="186.2.1">Die kritiek der kerk is er altijd geweest,</seg> <seg n="186.2.2">want tijdens Ninus,</seg> <seg n="186.2.3">de stichter van Ninevé,</seg> <seg n="186.2.4">leefde Abraham.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f162" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="186.3"><seg n="186.3.1">En zij begint nu luide en openbaar te worden.</seg></s> <s n="186.4"><seg n="186.4.1">Wat de beste Romein slechts stotterende en fluisterende in 't geheim dorst te zeggen,</seg> <seg n="186.4.2">dat wordt nu in alle kerken voor 't hele volk gepredikt.</seg></s> <s n="186.5"><seg n="186.5.1">'Rome is nog maar geschokt en niet gevallen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f163" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="186.6"><seg n="186.6.1">God weet hoe 't komen zal.</seg></s> <s n="186.7"><seg n="186.7.1">Maar de lezer van des kerkvaders commentaar op het jaartal 410 behoeft niet in 't onzekere te blijven omtrent het feit dat hij een nieuwe orde der dingen verwacht.</seg></s></p>
<p><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Wij kennen in de geschiedenis slechts één conflict van zo'n betekenis en zo'n omvang als de botsing tussen Rome en 't christendom.</seg></s> <s n="187.2"><seg n="187.2.1">En daarom krijgt de vraag of de veroordeling van de staat hier een volstrekte of betrekkelijke betekenis heeft,</seg> <seg n="187.2.2">ook een eigen karakter.</seg></s> <s n="187.3"><seg n="187.3.1">Staat is hier één met oud heidendom,</seg> <seg n="187.3.2">dat in 410 van zijn wortel is afgesneden en later nog slechts als rudiment voorkomt.</seg></s> <s n="187.4"><seg n="187.4.1">Dat had Tillemont,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n29" rend="superscript">29</ref></seg> <seg n="187.4.2">de zeventiende-eeuwse grote kenner van de kerkvaders,</seg> <seg n="187.4.3">goed gezien,</seg> <seg n="187.4.4">toen hij schreef dat de overwinning van Alarik een overwinning van Christus was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f164" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="187.5"><seg n="187.5.1">Ik acht het onjuist om het geweldige getuigenis van Augustinus,</seg> <seg n="187.5.2">dat thans weer zo actueel is,</seg> <seg n="187.5.3">door aanhaling van uitlatingen uit ander verband in 't gelijk te breien,</seg> <seg n="187.5.4">zoals Mausbach en kort geleden nog Duynstee<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n30" rend="superscript">30</ref> dat doen.</seg></s> <s n="187.6"><seg n="187.6.1">Rooms-katholieke schrijvers zien gaarne christendom en menselijkheid in getrapte verhouding of als koepel en vloer.</seg></s> <s n="187.7"><seg n="187.7.1">Mausbach heeft dat voor het geheel van Augustinus' gedachten nog onlangs gedaan in een opstel over <hi rend="italic">Wezen en trappenbouw des levens volgens de hL Augustinus,</hi></seg> <seg n="187.7.2">in een Duitse jubileumbundel van 1930.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f165" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="187.8"><seg n="187.8.1">De protestant ziet gemakkelijker de kritische verhouding tussen het hogere en het lagere.</seg></s> <s n="187.9"><seg n="187.9.1">Ook Mausbach geeft echter toe dat Augustinus op dit punt een uitzonderingspositie onder de kerkvaders inneemt.</seg></s> <s n="187.10"><seg n="187.10.1">Of daar meer achter zit dan een verschil van accent,</seg> <seg n="187.10.2">onder invloed van tijdsomstandigheden en persoonlijke eigenaardigheden,</seg> <seg n="187.10.3">wil hij aan nader onderzoek overlaten.</seg></s> <s n="187.11"><seg n="187.11.1">Vele protestanten overdrijven hier,</seg> <seg n="187.11.2">vele katholieken verzwakken het.</seg></s> <s n="187.12"><seg n="187.12.1">De geleerde schrijver wil dat rustig afwachten,</seg> <seg n="187.12.2">daar voor de katholieke theoloog sedert Trente en de kerkelijke verklaringen tegen de jansenisten toch wel vaststaat de kerkleer,</seg> <seg n="187.12.3">dat in de heidenwereld goed werk en goede gezindheid mogelijk zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f166" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><pb n="92" ed="VW"/><s n="188.1"><seg n="188.1.1">Men ziet:</seg> <seg n="188.1.2">de kwestie is principieel.</seg></s> <s n="188.2"><seg n="188.2.1">Zij hangt samen met de vraag hoe wij de mensheid buiten Christus,</seg> <seg n="188.2.2">maw. het heidendom moeten beoordelen.</seg></s> <s n="188.3"><seg n="188.3.1">En daar de kerkvader in zijn hoofdwerk de staat als heidens ziet,</seg> <seg n="188.3.2">gaat zijn veroordeling verder dan die van de latere roomse kerk.</seg></s> <s n="188.4"><seg n="188.4.1">Voor hem is het de vraag of buiten het christendom een goede orde van zaken mogelijk is en hij ontkent dat,</seg> <seg n="188.4.2">evenals hij daarbuiten goed werk en goede gezindheid ontkent.</seg></s> <s n="188.5"><seg n="188.5.1">Zijn kritiek laat ook de staat <hi rend="italic">als zodanig</hi> niet overblijven.</seg></s> <s n="188.6"><seg n="188.6.1">De staat,</seg> <seg n="188.6.2">zoals oude en nieuwe humanisten die kennen,</seg> <seg n="188.6.3">is meer dan een blote orde.</seg></s> <s n="188.7"><seg n="188.7.1">Hij heeft zijn goden en geesten en men kan die niet bannen zonder de staat te vernietigen.</seg></s> <s n="188.8"><seg n="188.8.1">En met dat bannen houdt onze kerkvader zich in zijn boek juist bezig.</seg></s> <s n="188.9"><seg n="188.9.1">Hij zoekt daar een verklaring van Romes groot verleden,</seg> <seg n="188.9.2">waarbij al de kleine en grote godheden worden uitgeschakeld.</seg></s> <s n="188.10"><seg n="188.10.1">"Deze hele nietigheidskraam moest afgeschaft en teniet gedaan door Hem,</seg> <seg n="188.10.2">die uit een Maagd geboren is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f167" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="188.11"><seg n="188.11.1">Soms spot hij er mee als met denkbeeldige wezens.</seg></s> <s n="188.12"><seg n="188.12.1">Maar telkens weer merkt men toch dat hij die godenwereld ook ziet als een demonische bezieling van de oude roversstaat.</seg></s> <s n="188.13"><seg n="188.13.1">Hij strijdt niet alleen tegen namen maar ook tegen geesten.</seg></s> <s n="188.14"><seg n="188.14.1">De goden op de Olympus vechten met elkaar;</seg> <seg n="188.14.2">hoe zou een staat geen oorlog voeren?</seg></s> <s n="188.15"><seg n="188.15.1">De belijdenis van de Drieëenheid,</seg> <seg n="188.15.2">met haar Raad des Vredes,</seg> <seg n="188.15.3">zou een andere wereldorde te zien geven.</seg></s> <s n="188.16"><seg n="188.16.1">Er zat dwingelandij achter het geloof aan zovele afgoden.</seg></s> <s n="188.17"><seg n="188.17.1">Men kon er uit zien,</seg> <seg n="188.17.2">uit welk een boosaardige macht van demonen het offer van Christus en de gave des Geestes ons had verlost.</seg></s></p>
<p><s n="189.1"><seg n="189.1.1">Dit <hi rend="italic">bezield-zijn,</hi></seg> <seg n="189.1.2">dit door afgoden doorwoond-worden is het wezen van de staat,</seg> <seg n="189.1.3">die hij bestrijdt.</seg></s> <s n="189.2"><seg n="189.2.1">Het is moeilijk te ontkennen dat wij dat op een afstand van eeuwen nog kunnen voelen en er de tol aan betalen.</seg></s> <s n="189.3"><seg n="189.3.1">Figuren als Marius,</seg> <seg n="189.3.2">Sulla,</seg> <seg n="189.3.3">Caesar,</seg> <seg n="189.3.4">Germanicus bezitten een demonische menselijkheid,</seg> <seg n="189.3.5">die wij na de Oudheid nauwelijks meer tegenkomen,</seg> <seg n="189.3.6">tenzij dan alleen in kleinere verhoudingen en afmetingen in de Renaissance-tijd.</seg></s> <s n="189.4"><seg n="189.4.1">In hoofdstuk 4 wees ik er op dat in Caracalla,</seg> <seg n="189.4.2">Heliogabalus zich iets hoogs uitraast en dat daarna een burgerlijker,</seg> <seg n="189.4.3">wij kunnen nu zeggen kleiner,</seg> <seg n="189.4.4">nederiger,</seg> <seg n="189.4.5">christelijker keizertype gangbaar wordt.</seg></s> <s n="189.5"><seg n="189.5.1">In de onwillekeurige,</seg> <seg n="189.5.2">half-religieuze verering,</seg> <seg n="189.5.3">die de humanist in ons aan Romes grote figuren bewijst,</seg> <seg n="189.5.4">schuilt iets van de demonie,</seg> <seg n="189.5.5">die de kerkvader zoekt te bannen.</seg></s> <s n="189.6"><seg n="189.6.1">Wij weten daaruit wat <hi rend="italic">Staat</hi> betekent.</seg></s></p>
<p><s n="190.1"><seg n="190.1.1">Augustinus tracht in <hi rend="italic">De civitate dit hoge</hi> uit te drijven.</seg></s> <s n="190.2"><seg n="190.2.1">Hij wil de kracht der nederheid laten zien.</seg></s> <s n="190.3"><seg n="190.3.1">Daarvoor 'entgöttert' hij de staat.</seg></s> <s n="190.4"><seg n="190.4.1">Eenzelfde gevoel van verlies ontstaat dan als bij Schiller ten opzichte van de natuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f168" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="190.5"><seg n="190.5.1">Ook in <pb n="93" ed="VW"/>de natuur spookt het voor de heidenen en het ontzielde dat er overblijft voor de christen,</seg> <seg n="190.5.2">als hij ernst maakt met de Schepping,</seg> <seg n="190.5.3">wordt door de paganist niet meer als natuur erkend.</seg></s> <s n="190.6"><seg n="190.6.1">Daarna van <hi rend="italic">natuur-als-zodanig</hi> te spreken zou hem weinig troost geven.</seg></s> <s n="190.7"><seg n="190.7.1">- Precies zo gaat het bij Augustinus met de staat.</seg></s> <s n="190.8"><seg n="190.8.1">Voor de moderne lezer wordt dit bijzonder duidelijk door de wijze,</seg> <seg n="190.8.2">waarop zijn betoog zich ontwikkelt.</seg></s> <s n="190.9"><seg n="190.9.1">Van de concrete godheden gaat hij over tot de abstracties van de latere Romeinse tijd.</seg></s> <s n="190.10"><seg n="190.10.1">Onder de invloed van het neoplatonisme met zijn allegorische uitlegging waren zelfs Jupiter,</seg> <seg n="190.10.2">Juno,</seg> <seg n="190.10.3">Saturnus bezig afgetrokkenheden te worden.</seg></s> <s n="190.11"><seg n="190.11.1">Maar vooral gaat het hier om godheden als Victoria,</seg> <seg n="190.11.2">de Overwinning;</seg> <seg n="190.11.3">Felicitas,</seg> <seg n="190.11.4">het Geluk;</seg> <seg n="190.11.5">Fortuin,</seg> <seg n="190.11.6">de Fortuin;</seg> <seg n="190.11.7">Virtus,</seg> <seg n="190.11.8">de Deugd.</seg></s> <s n="190.12"><seg n="190.12.1">Dat zijn de gelei-geesten van de Republiek,</seg> <seg n="190.12.2">zoals de puriteinse paganisten in het Rome van Augustinus' dagen ze zien en liefhebben.</seg></s> <s n="190.13"><seg n="190.13.1">De Symmachussen en Albinussen van de <hi rend="italic">Saturnalia.</hi></seg></s> <s n="190.14"><seg n="190.14.1">Men herinnert zich de <hi rend="italic">Relatio</hi> van Symmachus in het proces voor het behoud van Victoria's altaar in de senaat.</seg></s> <s n="190.15"><seg n="190.15.1">Zelfs Constantijn had een voorliefde voor deze godin behouden.</seg></s> <s n="190.16"><seg n="190.16.1">Men spotte dat dit de eerste Romeinse godheid was die christen geworden was.</seg></s> <s n="190.17"><seg n="190.17.1">Felicitas was,</seg> <seg n="190.17.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="190.17.3">pas laat in 't Romeinse pantheon opgenomen.</seg></s> <s n="190.18"><seg n="190.18.1">Maar hij vindt dat haar dienst eigenlijk die van alle andere goden overbodig maakte.</seg></s> <s n="190.19"><seg n="190.19.1">Men had Geluk en Deugd samen kunnen vereren-,</seg> <seg n="190.19.2">dat was genoeg geweest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f169" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="190.20"><seg n="190.20.1">Als hij 't over deze godheden heeft is er in zijn toon een mengsel van spot en ernst.</seg></s> <s n="190.21"><seg n="190.21.1">Hij hoont ze als godinnen;</seg> <seg n="190.21.2">hij eert ze voor zover ze hem als abstracties de gelegenheid geven de christelijke ideeënwereld daarmee in verband te brengen.</seg></s> <s n="190.22"><seg n="190.22.1">Inderdaad zijn wij hier op de grens van heidendom en christendom,</seg> <seg n="190.22.2">waar beider wezen ook voor latere geslachten tastbaar blijft.</seg></s> <s n="190.23"><seg n="190.23.1">Victoria,</seg> <seg n="190.23.2">Felicitas,</seg> <seg n="190.23.3">Virtus</seg> <seg n="190.23.4">- Roem,</seg> <seg n="190.23.5">Voorspoed,</seg> <seg n="190.23.6">Deugd -,</seg> <seg n="190.23.7">dat zijn Romes noodlotssterren waarover de hele strijd,</seg> <seg n="190.23.8">die de kerkvader voert,</seg> <seg n="190.23.9">eigenlijk gaat.</seg></s> <s n="190.24"><seg n="190.24.1">Voor de heiden zijn het geen abstracties,</seg> <seg n="190.24.2">maar wezens.</seg></s> <s n="190.25"><seg n="190.25.1">Nu nog voelen de Romaanse volkeren dat zo aan,</seg> <seg n="190.25.2">in verband met hun politieke leven.</seg></s> <s n="190.26"><seg n="190.26.1">De woorden 'victoire' en 'gloire' leert men uit een woordenboek niet voldoende kennen.</seg></s> <s n="190.27"><seg n="190.27.1">Men komt,</seg> <seg n="190.27.2">wat daarin opgesloten ligt,</seg> <seg n="190.27.3">tegen in de <hi rend="italic">Marseillaise.</hi></seg></s> <s n="190.28"><seg n="190.28.1">Het zijn godinnen,</seg> <seg n="190.28.2">die het leger aan de Rijn vooropgaan.</seg></s> <s n="190.29"><seg n="190.29.1">Nu nog hebben zij met het wezen van de staat te maken.</seg></s> <s n="190.30"><seg n="190.30.1">Augustinus' boek kan ons leren hoe moeilijk het is staat en heidendom te scheiden.</seg></s></p>
<p><s n="191.1"><seg n="191.1.1">Sommige praktische consequenties zijn daarbij zeer opvallend.</seg></s> <s n="191.2"><seg n="191.2.1">Terminus,</seg> <seg n="191.2.2">de Grens,</seg> <seg n="191.2.3">is ook een godheid.</seg></s> <s n="191.3"><seg n="191.3.1">De moderne mens weet evengoed als de oude Romein,</seg> <seg n="191.3.2">hoe van dit woord in de politiek een demonische macht kan uitgaan.</seg></s> <s n="191.4"><seg n="191.4.1">Augustinus valt ook deze godheid aan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f170" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="191.5"><seg n="191.5.1">De grens wordt door God <pb n="94" ed="VW"/>getrokken.</seg></s> <s n="191.6"><seg n="191.6.1">Wijze keizers als Hadrianus hadden zich daarnaar reeds gedragen toen zij het land over de Eufraat aan de Perzen overlieten.</seg></s> <s n="191.7"><seg n="191.7.1">Het absolute van de rijksgrens,</seg> <seg n="191.7.2">waarop ik in 't derde hoofdstuk wees,</seg> <seg n="191.7.3">wordt daardoor opgeheven en een nieuwe wereldorde,</seg> <seg n="191.7.4">waarin ook de nabuur een plaats krijgt,</seg> <seg n="191.7.5">voorbereid.</seg></s> <s n="191.8"><seg n="191.8.1">- Inderdaad,</seg> <seg n="191.8.2">de kerkvader heeft hier meer gedaan dan het werk van een archeoloog als Varro<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n31" rend="superscript">31</ref> plunderen,</seg> <seg n="191.8.3">waarin al deze godheden worden opgesomd.</seg></s> <s n="191.9"><seg n="191.9.1">Ik kan Cumont daarin geen gelijk geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f171" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="191.10"><seg n="191.10.1">Deze wezens hebben taaier leven in onze ge-herlatiniseerde wereld dan Mithra of <choice><sic>lsis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Isis</corr></choice>,</seg> <seg n="191.10.2">die onder de keizers werden gediend.</seg></s> <s n="191.11"><seg n="191.11.1">Zij hebben met de zondige orde in 't mensenleven als zodanig te maken en Augustinus is zich daarvan bij zijn kritiek volkomen bewust.</seg></s></p>
<p><s n="192.1"><seg n="192.1.1">De beslissende christelijke gedachte wordt naar voren gebracht als hij zegt dat overwinning en deugd gaven van God en niet zelf goden zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f172" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="192.2"><seg n="192.2.1">Zij kunnen met een kleine letter geschreven worden.</seg></s> <s n="192.3"><seg n="192.3.1">Ambrosius had dat al tegenover Symmachus opgemerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f173" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="192.4"><seg n="192.4.1">De strijd op dit gebied loopt evenwijdig met die over het persoonlijke leven.</seg></s> <s n="192.5"><seg n="192.5.1">Want bij Pelagius heeft Augustinus het Latijnse heidendom nog eens,</seg> <seg n="192.5.2">nu reeds in christelijke vermomming,</seg> <seg n="192.5.3">ontmoet.</seg></s> <s n="192.6"><seg n="192.6.1">Alles is het werk van de énige God.</seg></s> <s n="192.7"><seg n="192.7.1">Natuur,</seg> <seg n="192.7.2">staat,</seg> <seg n="192.7.3">persoonlijk leven,</seg> <seg n="192.7.4">alles moet 'entgöttert' worden;</seg> <seg n="192.7.5">elk spook gebannen door het Kruis.</seg></s> <s n="192.8"><seg n="192.8.1">Door al zijn werken heen heeft de kerkvader dan de woorden uit het heidens in het christelijk Latijn vertaald.</seg></s> <s n="192.9"><seg n="192.9.1">Victorie wordt waarheid-,</seg> <seg n="192.9.2">Romeinse waardigheid heiligheid,</seg> <seg n="192.9.3">leven eeuwigheid.</seg></s> <s n="192.10"><seg n="192.10.1">Alles wordt saamgevat als hij zegt dat de aarde <hi rend="italic">Gods werk</hi> is en <hi rend="italic">geen moeder</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f174" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="192.11"><seg n="192.11.1">Niets heeft ziel in zichzelf,</seg> <seg n="192.11.2">het hangt alles aan God.</seg></s></p>
<p><s n="193.1"><seg n="193.1.1">De grootheid en de duur van 't Romeinse rijk krijgen dan een heel ander aanzien.</seg></s> <s n="193.2"><seg n="193.2.1">Moedertje Rome,</seg> <seg n="193.2.2">waaraan de laatste paganisten zo hingen,</seg> <seg n="193.2.3">zit al eenzaam.</seg></s> <s n="193.3"><seg n="193.3.1">Men moet oudtestamentisch leren denken.</seg></s> <s n="193.4"><seg n="193.4.1">Daar is politiek zonder afgoden te zien.</seg></s> <s n="193.5"><seg n="193.5.1">Staatsvergoding moet ophouden,</seg> <seg n="193.5.2">want in de staat hebben de bozen evengoed plaats als de goeden,</seg> <seg n="193.5.3">opdat een christenmens,</seg> <seg n="193.5.4">die nog moet opwassen,</seg> <seg n="193.5.5">er niet iets groots in zou vinden.</seg></s> <s n="193.6"><seg n="193.6.1">Het ware leven wordt hiernamaals geschonken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f175" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="193.7"><seg n="193.7.1">- Maar ook zo nog blijft de figuur van Rome,</seg> <seg n="193.7.2">die bijna gelijk staat met de absolute vorm van het mensenleven,</seg> <seg n="193.7.3">een raadsel.</seg></s> <s n="193.8"><seg n="193.8.1">Als het niet een bezield iets is,</seg> <seg n="193.8.2">geen spel van demonen en goden,</seg> <seg n="193.8.3">geen absolute -maar begrensde menselijkheid,</seg> <seg n="193.8.4">zodat er ook ruimte is voor een andere levensvorm,</seg> <seg n="193.8.5">hoe krijgt het toch de schijn daarvan?</seg></s> <s n="193.9"><seg n="193.9.1">Augustinus zal ook dat verklaren.</seg></s> <pb n="95" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="193.10"><seg n="193.10.1">Noodlot of toeval kan het niet zijn.</seg></s> <s n="193.11"><seg n="193.11.1">Oorzaak daarvan is dezelfde God die ook het <hi rend="italic">eeuwige</hi> leven schenkt.</seg></s> <s n="193.12"><seg n="193.12.1">Die de christelijke kerk belijdt:</seg> <seg n="193.12.2">Vader,</seg> <seg n="193.12.3">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="193.13"><seg n="193.13.1">En hier zijn we weer op het punt aangekomen,</seg> <seg n="193.13.2">waar we reeds meermalen stonden.</seg></s> <s n="193.14"><seg n="193.14.1">Het zijn niet God en de Ziel,</seg> <seg n="193.14.2">maar de Drieëenheid en het Rijk,</seg> <seg n="193.14.3">die de spil vormen waarom des kerkvaders denken draait.</seg></s></p>
<p><s n="194.1"><seg n="194.1.1">De God der christenen,</seg> <seg n="194.1.2">de God van Oud en Nieuw Testament is het die Rome groot heeft gemaakt.</seg></s> <s n="194.2"><seg n="194.2.1">Zijn eigenlijk werk is de mensen het eeuwige leven te geven,</seg> <seg n="194.2.2">maar ook dit is zijn bestel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f176" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="194.3"><seg n="194.3.1">Daarmee krijgt de wereldhistorie een radicale wending.</seg></s> <s n="194.4"><seg n="194.4.1">Rome verliest zijn aanspraak het hoofd van het menselijk geslacht te zijn.</seg></s> <s n="194.5"><seg n="194.5.1">De God,</seg> <seg n="194.5.2">die in een kleine,</seg> <seg n="194.5.3">verachte provincie vereerd werd,</seg> <seg n="194.5.4">heeft Rome machtig gemaakt.</seg></s> <s n="194.6"><seg n="194.6.1">De nederige God van Judea,</seg> <seg n="194.6.2">van Golgotha,</seg> <seg n="194.6.3">is de Heer,</seg> <seg n="194.6.4">die troont boven Romes hoogheid.</seg></s> <s n="194.7"><seg n="194.7.1">Augustinus schrijft immers zijn boek om de kracht der nederheid te tonen.</seg></s> <s n="194.8"><seg n="194.8.1">Zo worden die twaalf eeuwen een verborgenheid,</seg> <seg n="194.8.2">een sacrament in de leer der christelijke kerk;</seg> <seg n="194.8.3">en niet alleen de bijzonderheden van de plundering in 410,</seg> <seg n="194.8.4">maar het hele beloop van Romes geschiedenis krijgt een zin van het Evangelie uit.</seg></s> <s n="194.9"><seg n="194.9.1">Vader,</seg> <seg n="194.9.2">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="194.9.3">dat is de God des vredes.</seg></s> <s n="194.10"><seg n="194.10.1">En daarom is ook in dit oorlogsrijk een zekere vrede,</seg> <seg n="194.10.2">orde op te merken.</seg></s> <s n="194.11"><seg n="194.11.1">Pas nu wordt de kerkvader een weinig patriot ook in zijn grote vaderland op aarde.</seg></s> <s n="194.12"><seg n="194.12.1">God wilde ons door die grootheid toch iets leren.</seg></s> <s n="194.13"><seg n="194.13.1">Zij staat toch in een ordelijke verhouding tot de burgerdeugd van een Cato en Caesar.</seg></s> <s n="194.14"><seg n="194.14.1">Heilig waren deze mannen niet,</seg> <seg n="194.14.2">maar misschien toch een beetje 'minder schandelijk' dan anderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f177" rend="superscript">i</ref> 't Waren maar negatieve deugden en toch verbond God daaraan reeds als loon de grootheid van het rijk.</seg></s> <s n="194.15"><seg n="194.15.1">Wat zal dan het loon zijn voor de heiligen die het eeuwige burgerschap verwerven?</seg></s></p>
<p><s n="195.1"><seg n="195.1.1">Maar ging de kerkvader daar toch nog niet te ver,</seg> <seg n="195.1.2">hij die de deugden der heidenen verderop in zijn boek vergulde gebreken noemt?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f178" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="195.2"><seg n="195.2.1">Men kan een ogenblik menen dat hij hier tenslotte een zedelijke grond voor de staat vindt.</seg></s> <s n="195.3"><seg n="195.3.1">Er is ook vaak gewicht gelegd op deze gunstige beoordeling van de Romeinse deugd en men zegt dat hij hier halverwege terugkomt van zijn afbrekende kritiek.</seg></s> <s n="195.4"><seg n="195.4.1">Ik kan het er niet in lezen. 't Is een prijzen op de manier van sommige gelijkenissen in 't Evangelie,</seg> <seg n="195.4.2">bijv. die van de onrechtvaardige rentmeester.</seg></s> <s n="195.5"><seg n="195.5.1">Romes historie wordt een sacrament voor de gelovigen.</seg></s> <s n="195.6"><seg n="195.6.1">Maar Cato en Caesar zelf 'hebben hun loon weg'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f179" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="195.7"><seg n="195.7.1">Het imperium was hun loon.</seg></s> <s n="195.8"><seg n="195.8.1">Maar wat voor een loon!</seg></s> <s n="195.9"><seg n="195.9.1">"Wat doet het er toe onder welk imperium men leeft?</seg></s> <s n="195.10"><seg n="195.10.1">Denk de opgeblazenheid weg en wat blijft er dan anders over dan een <pb n="96" ed="VW"/>mens?</seg></s> <s n="195.11"><seg n="195.11.1">Zonder oorlog kon men de wereld toch wel inrichten op een schikkelijke manier?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f180" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="195.12"><seg n="195.12.1">En dan komt nog eens een herinnering aan Romes oorsprong uit het roversasyl van Romulus,</seg> <seg n="195.12.2">dat uit de verte een schaduw is geweest van de vergeving der zonden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f181" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="195.12.3">en we zijn weer bij ons uitgangspunt terug:</seg> <seg n="195.12.4">de roofstaat.</seg></s> <s n="195.13"><seg n="195.13.1">Die toch voor de christen een heenwijzing naar een hogere orde kan geven.</seg></s></p>
<p><s n="196.1"><seg n="196.1.1">Maar alsof hij vreest dat zulk verband-leggen tussen burgerdeugd en imperium de keizer nog te veel en God te weinig geeft,</seg> <seg n="196.1.2">besluit hij eindelijk:</seg> <seg n="196.1.3"><hi rend="italic">misschien is er nog een andere oorzaak:</hi></seg> <seg n="196.1.4"><hi rend="italic">Gode meer bekend dan ons</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f182" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="196.2"><seg n="196.2.1">En daarmee staat dan ook het grote Romeinse Rijk te beven op de uitverkiezing Gods.</seg></s> <s n="196.3"><seg n="196.3.1">Het wezen van de staat blijft een raadsel.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="9">
<head rend="after-blank" n="7."><label>7.</label> <s n="197.1"><seg n="197.1.1">Africa</seg></s></head>
<p><s n="198.1"><seg n="198.1.1">Nu wij over de kerk gaan spreken,</seg> <seg n="198.1.2">kunnen wij niet van Rome uitgaan.</seg></s> <s n="198.2"><seg n="198.2.1">De eeuwige stad stelt de <hi rend="italic">oudheid</hi> voor en is dat blijven doen ook in haar christelijke tijd.</seg></s> <s n="198.3"><seg n="198.3.1">Zij is de stoel van Petrus en draagster van de traditie.</seg></s> <s n="198.4"><seg n="198.4.1">Bij haar kan men navragen naar de bijzonderheden van de geloofsregel,</seg> <seg n="198.4.2">zoals Augustinus dat soms gedaan heeft.</seg></s> <s n="198.5"><seg n="198.5.1">Ook in zijn machtspositie blijft Rome voortzetting van zichzelf.</seg></s> <s n="198.6"><seg n="198.6.1">Het regeert voortaan door zijn vroomheid de wereld.</seg></s> <s n="198.7"><seg n="198.7.1">Wij hoorden in een vroeger hoofdstuk de retor Temistius zeggen dat het dat ook reeds deed in zijn laatste heidense periode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f183" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="198.8"><seg n="198.8.1">In beide opzichten is het van grote betekenis geworden voor de christenheid.</seg></s> <s n="198.9"><seg n="198.9.1">- Maar ter karakterisering van de westerse kerk,</seg> <seg n="198.9.2">naar haar innerlijk wezen,</seg> <seg n="198.9.3">kan het ons niet dienen.</seg></s> <s n="198.10"><seg n="198.10.1">Daarvoor zijn we aangewezen op die provinciale kerk,</seg> <seg n="198.10.2">die het meest volledig van de aardbodem verdwenen is.</seg></s> <s n="198.11"><seg n="198.11.1"><hi rend="italic">Africa</hi> roept bij ons heel andere gedachtenverbindingen op dan bij de tijdgenoten van de kerkvader.</seg></s> <s n="198.12"><seg n="198.12.1">Voor ons is het 't zwarte werelddeel.</seg></s> <s n="198.13"><seg n="198.13.1">Voor hen een Romeinse provincie.</seg></s> <s n="198.14"><seg n="198.14.1">In ruimere zin genomen is het dat gedeelte van de zuidkust van de Middellandse Zee,</seg> <seg n="198.14.2">dat later door de Arabieren <hi rend="italic">het Eiland</hi> <pb n="97" ed="VW"/>van het <hi rend="italic">Westen</hi> genoemd werd.</seg></s> <s n="198.15"><seg n="198.15.1">Dat is de kuststrook tussen zee en Sahara van de Atlantische Oceaan tot aan Cyrene,</seg> <seg n="198.15.2">dat bij het Oosten hoort.</seg></s> <s n="198.16"><seg n="198.16.1">Het heeft de vorm van een reusachtige vis,</seg> <seg n="198.16.2">waarvan de Atlas de graat vormt.</seg></s> <s n="198.17"><seg n="198.17.1">Geografisch en etnologisch behoort het bij Europa,</seg> <seg n="198.17.2">zoals Egypte bij Azië.</seg></s> <s n="198.18"><seg n="198.18.1">De grens van Europa wordt meer gevormd door de Sahara dan door de Middellandse Zee.</seg></s> <s n="198.19"><seg n="198.19.1">- Bij de rijksindeling door Diocletianus werd het tegenwoordige Marokko tot Spanje gerekend.</seg></s> <s n="198.20"><seg n="198.20.1">De invasie van de Moren in dat land is niet slechts een episode uit de strijd tussen mohammedanisme en christendom.</seg></s> <s n="198.21"><seg n="198.21.1">Spanje had er in de Romeinse tijd ook reeds van te lijden.</seg></s> <s n="198.22"><seg n="198.22.1">Shakespeare wist het ook wel:</seg> <seg n="198.22.2">de Moor speelt mee in Europa.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f184" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="199.1"><seg n="199.1.1">De felheid van de strijd van Rome met Carthago is eveneens slechts te begrijpen als we ons beide steden denken als vlak tegenover elkaar gelegen aan een binnenzee.</seg></s> <s n="199.2"><seg n="199.2.1">Na de val van die stad hebben de Romeinen weliswaar niet dadelijk aan expansie in die richting gedacht.</seg></s> <s n="199.3"><seg n="199.3.1">Zij deden niet anders,</seg> <seg n="199.3.2">zegt Mommsen,</seg> <seg n="199.3.3">dan 'het lijk bewaken'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f185" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="199.4"><seg n="199.4.1">Maar daarin kwam later verandering.</seg></s> <s n="199.5"><seg n="199.5.1">- Africa,</seg> <seg n="199.5.2">zoals Augustinus dat kent,</seg> <seg n="199.5.3">is een schepping van Caesar.</seg></s> <s n="199.6"><seg n="199.6.1">Reeds vóór hem was kolonisatie door de tribuun Gaius Gracchus beproefd.</seg></s> <s n="199.7"><seg n="199.7.1">Maar de Romeinse geest kwam toen nog in verzet tegen een nieuw Carthago.</seg></s> <s n="199.8"><seg n="199.8.1">De historie was nog sterker dan de geografie.</seg></s> <s n="199.9"><seg n="199.9.1">Caesar was gelukkiger.</seg></s> <s n="199.10"><seg n="199.10.1">Na enige tegenslagen tijdens de burgeroorlog begon de stad dan op te bloeien onder Augustus.</seg></s> <s n="199.11"><seg n="199.11.1">De zangen van Virgilius,</seg> <seg n="199.11.2">waarin Aeneas,</seg> <seg n="199.11.3">de Latijnse stamheilige,</seg> <seg n="199.11.4">vertoeft bij Dido,</seg> <seg n="199.11.5">de Noordafrikaanse koningin,</seg> <seg n="199.11.6">brachten wat romantiek in de verhouding.</seg></s> <s n="199.12"><seg n="199.12.1">Sedert werd de stad een tweede Rome en in 't Westen de enige,</seg> <seg n="199.12.2">die enigszins met de hoofdstad vergeleken kon worden.</seg></s> <s n="199.13"><seg n="199.13.1">Na deze en Antiochië en Alexandrië was het de vierde stad van 't rijk.</seg></s> <s n="199.14"><seg n="199.14.1">De Romein voelde zich hier geheel thuis,</seg> <seg n="199.14.2">wat hij in de beide laatstgenoemde steden niet gezegd kon worden te doen.</seg></s></p>
<p><s n="200.1"><seg n="200.1.1">De provincie <hi rend="italic">Africa,</hi></seg> <seg n="200.1.2">de Proconsularis,</seg> <seg n="200.1.3">die uit de omgeving van de hoofdstad en de naar het oosten zich uitstrekkende kuststrook van Tripolis bestond,</seg> <seg n="200.1.4">werd na de burgeroorlogen vergroot met 't grootste deel van 't vroegere koninkrijk Numidië,</seg> <seg n="200.1.5">zo bekend in de Romeinse geschiedenis door de oorlog met Jugurtha.</seg></s> <s n="200.2"><seg n="200.2.1">Keizer Gaius scheidde daarvan echter weer een groot deel ten noorden van de Aures,</seg> <seg n="200.2.2">het machtige gebergte,</seg> <seg n="200.2.3">dat het land naar 't zuiden afsluit tegen de woestijn,</seg> <seg n="200.2.4">af.</seg></s> <s n="200.3"><seg n="200.3.1">Het kwam onder een militair commandant en droeg een zware bezetting,</seg> <seg n="200.3.2">die nodig was tegen de kinderen der woestijn,</seg> <seg n="200.3.3">die de Fransen en de Italianen in onze tijd nog zo goed hebben leren kennen,</seg> <seg n="200.3.4">en tegen de Moren in het westen.</seg></s> <s n="200.4"><seg n="200.4.1">Mauretanië sloot zich in die richting langs de kust bij Numidië aan.</seg></s> <s n="200.5"><seg n="200.5.1">Alleen het oostelijk deel daarvan is voor de kerkgeschiedenis van Africa van enig belang.</seg></s> <s n="200.6"><seg n="200.6.1">Het tegenwoordige <pb n="98" ed="VW"/>Marokko lag buiten de gezichtskring van onze kerkvader.</seg></s> <s n="200.7"><seg n="200.7.1">In het hedendaagse Algerije,</seg> <seg n="200.7.2">Mauretania Caesariensis,</seg> <seg n="200.7.3">eindigden de reisbare wegen bij de hoofdstad Caesarea.</seg></s> <s n="200.8"><seg n="200.8.1">Augustinus heeft dit eindpunt eens in zijn leven bereikt,</seg> <seg n="200.8.2">toen hij op verzoek van paus Zosimus er enige kerkelijke zaken ging regelen.</seg></s> <s n="200.9"><seg n="200.9.1">Het vormt een aardige episode in zijn leven,</seg> <seg n="200.9.2">die we reeds zijn tegengekomen,</seg> <seg n="200.9.3">toen ik in hoofdstuk 1 sprak over zijn preek tegen de 'caterva'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f186" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="200.10"><seg n="200.10.1">In de tijd van de kerkvader was het land,</seg> <seg n="200.10.2">met uitzondering van 't uiterste westen,</seg> <seg n="200.10.3">dat bij Spanje hoorde,</seg> <seg n="200.10.4">ingedeeld bij de prefectuur Italië,</seg> <seg n="200.10.5">een van de vier rijksdelen,</seg> <seg n="200.10.6">die Diocletianus had ingesteld.</seg></s> <s n="200.11"><seg n="200.11.1">De diocese Africa was onderverdeeld in vijf provinciën:</seg> <seg n="200.11.2">Carthago met zijn achterland of de oude provincie Africa (zonder Tripolis);</seg> <seg n="200.11.3">Tripolis;</seg> <seg n="200.11.4">Numidië;</seg> <seg n="200.11.5">Mauretanië met de hoofdstad Sitifis;</seg> <seg n="200.11.6">Mauretanië met de hoofdstad Caesarea.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f187" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="201.1"><seg n="201.1.1">Aardrijkskundig wordt dit hele gebied beheerst door twee bergketens,</seg> <seg n="201.1.2">die uitgaan van de hoge Atlas in het verre westen en in Mauretanië vrij ver uiteenwijken.</seg></s> <s n="201.2"><seg n="201.2.1">Daartussen liggen dan onvruchtbare steppen.</seg></s> <s n="201.3"><seg n="201.3.1">In Numidië en de Proconsularis buigen ze weer naar elkaar toe en vormen een buitengewoon <pb n="99" ed="VW"/>vruchtbaar bergland,</seg> <seg n="201.3.2">hier en daar,</seg> <seg n="201.3.3">zoals bij Hippo,</seg> <seg n="201.3.4">een vlakke kuststrook vrij latend.</seg></s> <s n="201.4"><seg n="201.4.1">Naar Tripolis toe lopen de bergen af en beschutten de bewoonde kust nog slechts nauwelijks tegen de woestijn.</seg></s></p>
<p><s n="202.1"><seg n="202.1.1">De oorspronkelijke bewoners van deze hele landstreek waren,</seg> <seg n="202.1.2">onder verschillende namen,</seg> <seg n="202.1.3">de Lybiërs of Berbers.</seg></s> <s n="202.2"><seg n="202.2.1">De Foeniciërs ontnamen hun het beste deel van de kust.</seg></s> <s n="202.3"><seg n="202.3.1">De steden van deze kolonisten droegen echter het karakter van handelsplaatsen en in 't binnenland drongen zij niet ver door.</seg></s> <s n="202.4"><seg n="202.4.1">Door de Numidische koningen kwam de Punische cultuur pas verder daarheen.</seg></s> <s n="202.5"><seg n="202.5.1">En toen de Romeinen overal de beschaving brachten,</seg> <seg n="202.5.2">was het niet het Latijn,</seg> <seg n="202.5.3">maar het Punisch dat op 't platteland 't meest doordrong.</seg></s> <s n="202.6"><seg n="202.6.1">- Naast de Foeniciërs werden ook Griekse kolonies aangetroffen en de Griekse taal werd er,</seg> <seg n="202.6.2">althans tot 200 na Christus,</seg> <seg n="202.6.3">in de steden vrij veel gesproken.</seg></s> <s n="202.7"><seg n="202.7.1">Aanvankelijk meer dan 't Latijn.</seg></s> <s n="202.8"><seg n="202.8.1">Naarmate wij echter de tijd van Augustinus naderen,</seg> <seg n="202.8.2">dringt laatstgenoemde taal de beide andere terug.</seg></s> <s n="202.9"><seg n="202.9.1">Tenslotte zijn ze alle verdwenen en is alleen de taal der Berbers gebleven.</seg></s> <s n="202.10"><seg n="202.10.1">"De vreemde heerschappijen wisselden;</seg> <seg n="202.10.2">de Berbers bleven,</seg> <seg n="202.10.3">zoals de palmen der oase en het zand der woestijn" (Mommsen).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f188" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="203.1"><seg n="203.1.1">Africa was een echt stedenland,</seg> <seg n="203.1.2">heel anders dan Gallië,</seg> <seg n="203.1.3">waar de gouw de grondslag vormde voor de staatkundige organisatie.</seg></s> <s n="203.2"><seg n="203.2.1">Dit hing samen met de Punische inrichting,</seg> <seg n="203.2.2">die meer met de Latijnse overeen kwam dan de Gallische.</seg></s> <s n="203.3"><seg n="203.3.1">De Romeinen troffen er reeds driehonderd aan en het aantal is in verband met de Latijnse kolonisatie en de verdere culturele opbloei van het land nog sterk toegenomen.</seg></s> <s n="203.4"><seg n="203.4.1">Men staat dan ook verbaasd over het grote aantal bisschoppen in Augustinus' tijd.</seg></s></p>
<p><s n="204.1"><seg n="204.1.1">De latinisering van Africa is voor die steden heel intensief geweest.</seg></s> <s n="204.2"><seg n="204.2.1">Na 200 na Christus kan men het land beschouwen als een stuk van Italië.</seg></s> <s n="204.3"><seg n="204.3.1">De vruchtbare gronden van Africa en Numidië dienden de Romeinse kapitalist voor belegging.</seg></s> <s n="204.4"><seg n="204.4.1">De keizerlijke administratie had op haar beurt ook belang bij een goed beheer,</seg> <seg n="204.4.2">omdat Africa een graanschuur voor Rome was.</seg></s> <s n="204.5"><seg n="204.5.1">Ook cultureel heeft men zich Africa eigenlijk als één met Italië te denken,</seg> <seg n="204.5.2">meer nog dan Spanje en Gallië,</seg> <seg n="204.5.3">omdat het geen nationaliteit had.</seg></s> <s n="204.6"><seg n="204.6.1">Na 200 moet de herlatinisering,</seg> <seg n="204.6.2">waarover ik in hoofdstuk 4 sprak,</seg> <seg n="204.6.3">hier nog eerder haar beslag hebben gekregen dan in Italië.</seg></s> <s n="204.7"><seg n="204.7.1">Want de behoefte aan een Latijnse bijbelvertaling is er door de christenen eerder gevoeld dan te Rome.</seg></s> <s n="204.8"><seg n="204.8.1">- De rechtsgeleerdheid stond er in hoge bloei.</seg></s> <s n="204.9"><seg n="204.9.1">De beroemde juristen Salvius Julianus en Pomponius waren er geboren.</seg></s> <s n="204.10"><seg n="204.10.1">Juvenalis heeft Africa het moederland der advocaten genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f189" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="204.11"><seg n="204.11.1">- Ook het schoolwezen was hoog ontwikkeld,</seg> <seg n="204.11.2">al meent Mommsen,</seg> <seg n="204.11.3">dat de toga de nieuwe Romeinen aan de Rhône en de Garonne beter gestaan moet hebben dan de semi-Numidiërs <pb n="100" ed="VW"/>en semi-Gaetulen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f190" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="204.12"><seg n="204.12.1">In ieder geval was Apuleus,</seg> <seg n="204.12.2">de retor-tovenaar uit Madaura,</seg> <seg n="204.12.3">die zichzelf wegens de ligging van zijn geboorteplaats als zulk een kruising van Numidiër en Gaetuul betitelde,</seg> <seg n="204.12.4">de roem der bewegelijke Africanen.</seg></s> <s n="204.13"><seg n="204.13.1">Ook Fronto,</seg> <seg n="204.13.2">uit Cirta in Numidië,</seg> <seg n="204.13.3">de leermeester van keizer Marcus Aurelius,</seg> <seg n="204.13.4">was een grote naam in de Latijnse wereld.</seg></s></p>
<p><s n="205.1"><seg n="205.1.1">Toch heeft het land altijd iets eigens behouden.</seg></s> <s n="205.2"><seg n="205.2.1">Nationaliteit kan men het niet noemen.</seg></s> <s n="205.3"><seg n="205.3.1">Het is iets meer algemeen-menselijks.</seg></s> <s n="205.4"><seg n="205.4.1">De Franse schrijver Girardin<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n32" rend="superscript">32</ref> heeft heel treffend opgemerkt hoe het karakteristieke van deze landstreek altijd geweest is dat ze in haar schoot het barbarendom naast de beschaving droeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f191" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="205.5"><seg n="205.5.1">Dat heeft allereerst een etnologische zin,</seg> <seg n="205.5.2">maar geestelijk is er toch ook veel van waar.</seg></s> <s n="205.6"><seg n="205.6.1">De latiniteit wordt hier gewijzigd door iets zuidelijks,</seg> <seg n="205.6.2">iets spiritueels.</seg></s> <s n="205.7"><seg n="205.7.1">Ware deze cultuur blijven bestaan,</seg> <seg n="205.7.2">dan had zij zich in een heel andere richting moeten ontwikkelen dan die van Gallië.</seg></s> <s n="205.8"><seg n="205.8.1">Een nieuw classicisme,</seg> <seg n="205.8.2">zoals Frankrijk dat te zien heeft gegeven,</seg> <seg n="205.8.3">had men zich hier niet kunnen voorstellen.</seg></s> <s n="205.9"><seg n="205.9.1">Het meest absoluut geromaniseerde land heeft merkwaardigerwijze ook een krachtige eigendommelijkheid,</seg> <seg n="205.9.2">die zich daartegen verzet.</seg></s> <s n="205.10"><seg n="205.10.1">Terwijl het misschien 't vroegst was afgesloten voor de directe invloed van het hellenisme,</seg> <seg n="205.10.2">behield het innerlijk een gesteldheid,</seg> <seg n="205.10.3">die verwantschap met die van het Oosten vertoont.</seg></s></p>
<p><s n="206.1"><seg n="206.1.1">Over de bijzonderheden van zijn taal is nogal wat geschreven zonder dat deze zgn. <hi rend="italic">africitas</hi> voldoende schijnt opgehelderd.</seg></s> <s n="206.2"><seg n="206.2.1">Audollent<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n33" rend="superscript">33</ref> in zijn boek <hi rend="italic">over Romeins Carthago,</hi></seg> <seg n="206.2.2">speurt aan dit Latijn een zuidelijke lucht.</seg></s> <s n="206.3"><seg n="206.3.1">Zij hebben het gevormd 'naar de gelijkenis van hun onstuimige geest'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f192" rend="superscript">j</ref> Het werd er lange tijd slecht gesproken.</seg></s> <s n="206.4"><seg n="206.4.1">Bekend was de <hi rend="italic">stridor punicus,</hi></seg> <seg n="206.4.2">de foenicische sisklank,</seg> <seg n="206.4.3">die zelfs keizer Septimius Severus (198-211) niet kwijt kon raken.</seg></s> <s n="206.5"><seg n="206.5.1">Door Augustinus weten wij hoeveel tijd en moeite er in de scholen werd besteed om correct te leren spreken en schrijven.</seg></s> <s n="206.6"><seg n="206.6.1">Op de lange duur werd daarmee wel resultaat bereikt in geletterde kringen.</seg></s> <s n="206.7"><seg n="206.7.1">Maar dit Latijn behield toch een eigen ziel.</seg></s> <s n="206.8"><seg n="206.8.1">"Apuleus",</seg> <seg n="206.8.2">zegt Leclercq,</seg> <seg n="206.8.3">"had het geschapen ten gebruike van het Africaanse brein,</seg> <seg n="206.8.4">een mengsel van barok en kracht,</seg> <seg n="206.8.5">met de wil om tot elke prijs een sterk effect te bereiken.</seg></s> <s n="206.9"><seg n="206.9.1">Het succes was groot en blijvend;</seg> <seg n="206.9.2">het was niet meer,</seg> <seg n="206.9.3">zoals bij 't Grieks,</seg> <seg n="206.9.4">'t Punisch en 't Lybisch,</seg> <seg n="206.9.5">een middel voor verkeer,</seg> <seg n="206.9.6">maar uitdrukking van Africaans temperament."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f193" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="206.10"><seg n="206.10.1">Bij Tertullianus treden deze trekken sterk op de voorgrond.</seg></s> <s n="206.11"><seg n="206.11.1">Bij Augustinus minder,</seg> <seg n="206.11.2">omdat hij een universele geest is.</seg></s> <s n="206.12"><seg n="206.12.1">Maar toch verloochent ook hij zijn landaard niet geheel.</seg></s> <s n="206.13"><seg n="206.13.1">Dat een van zijn donatistische tegenstanders hem een <pb n="101" ed="VW"/>Tertullus schold,</seg> <seg n="206.13.2">zegt nog niet zo veel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f194" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="206.14"><seg n="206.14.1">Maar zijn grote tegenstander in de pelagiaanse strijd,</seg> <seg n="206.14.2">Julianus van Eclanum,</seg> <seg n="206.14.3">moet een verschil met zijn eigen Griekse manier hebben aangevoeld,</seg> <seg n="206.14.4">als hij hem een twistzieke Puniër noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f195" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="207.1"><seg n="207.1.1">Van een zuiver Africaans type kan men natuurlijk niet spreken.</seg></s> <s n="207.2"><seg n="207.2.1">Verschillende bevolkingslagen bestonden hier naast en door elkaar.</seg></s> <s n="207.3"><seg n="207.3.1">Maar de 'Yankee',</seg> <seg n="207.3.2">die daaruit te voorschijn komt,</seg> <seg n="207.3.3">toont een felle en koppige inborst.</seg></s> <s n="207.4"><seg n="207.4.1">Zowel de kerkelijke als de politieke geschiedenis geeft daarvan de voorbeelden.</seg></s> <s n="207.5"><seg n="207.5.1">Figuren als keizer Severus uit Leptis in Tripolis,</seg> <seg n="207.5.2">de Moren Firmus en Gildo,</seg> <seg n="207.5.3">de laatste met zijn kerkelijke vriend Optatus in de eerste tijd van Augustinus' werkzaamheid,</seg> <seg n="207.5.4">mogen al geen vertegenwoordigers zijn van de samenleving in de meest geciviliseerde streken van Africa,</seg> <seg n="207.5.5">zij zetten toch de geschiedenis van dit land een eigenschap van ruwe gewelddadigheid bij,</seg> <seg n="207.5.6">die steeds door de dunne cultuurlaag dreigt heen te breken.</seg></s> <s n="207.6"><seg n="207.6.1">In de kerkelijke geschiedenis is het donatisme de openbaring van een onverzettelijkheid,</seg> <seg n="207.6.2">die wel niet een nationale,</seg> <seg n="207.6.3">maar een etnologische achtergrond zal hebben gehad.</seg></s> <s n="207.7"><seg n="207.7.1">- Verder ligt er achter de agressieve aard van de Africaan ook een bereidheid en een vermogen om 'door lijden te overwinnen.'</seg></s> <s n="207.8"><seg n="207.8.1">(Leclercq)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f196" rend="superscript">n</ref> en een gewilligheid tot en zoeken van het martelaarschap.</seg></s> <s n="207.9"><seg n="207.9.1">Niet alleen cultuur en barbarendom wonen er naast elkaar,</seg> <seg n="207.9.2">maar ook gaan woest fanatisme en christelijke lijdzaamheid er vaak in elkaar over.</seg></s> <s n="207.10"><seg n="207.10.1">En wanneer Augustinus,</seg> <seg n="207.10.2">door wie iets van dit alles in wonderbaar gezuiverde vorm in ons geestelijk leven is overgegaan,</seg> <seg n="207.10.3">de kerkvader is van het zielvolle denken,</seg> <seg n="207.10.4">dan is dat niet uitsluitend aan zijn neoplatonische wijsbegeerte toe te schrijven,</seg> <seg n="207.10.5">maar ook aan zijn bewogen Africaans spiritualisme.</seg></s></p>
<p><s n="208.1"><seg n="208.1.1">Ik heb er in 't derde hoofdstuk reeds op gewezen dat het christendom een bemiddelende invloed heeft uitgeoefend,</seg> <seg n="208.1.2">toen de schok tussen Rome en de barbaren tot de chaos dreigde te leiden.</seg></s> <s n="208.2"><seg n="208.2.1">Hier moet dit nog iets nader gepreciseerd worden door de aanwijzing dat Africa daarbij een grote rol heeft gespeeld.</seg></s> <s n="208.3"><seg n="208.3.1">Niet zo regelrecht als de beide andere Latijnse landen:</seg> <seg n="208.3.2">Spanje en Gallië.</seg></s> <s n="208.4"><seg n="208.4.1">Africa is ondergegaan.</seg></s> <s n="208.5"><seg n="208.5.1">Het heeft in de strijd tussen fanatisme en lijdzaamheid tenslotte de stempel van het eerste ontvangen.</seg></s> <s n="208.6"><seg n="208.6.1">De Halve Maan is er in de plaats van het Kruis gekomen.</seg></s> <s n="208.7"><seg n="208.7.1">En zo is hier dan gebeurd,</seg> <seg n="208.7.2">wat volgens Burckhardt met de hele oude cultuur had moeten plaats hebben,</seg> <seg n="208.7.3">als de kerk niet in 't midden gestaan had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f197" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="208.8"><seg n="208.8.1">- Spanje is de ridderlijke kampioen geweest,</seg> <seg n="208.8.2">die de slagen van het Noodlot heeft opgevangen <pb n="102" ed="VW"/>en de christelijke voortzetting van de oude beschaving heeft mogelijk gemaakt.</seg></s> <s n="208.9"><seg n="208.9.1">We mogen dat nooit vergeten,</seg> <seg n="208.9.2">ook als we lachen om zijn Don Quichotte.</seg></s> <s n="208.10"><seg n="208.10.1">- Frankrijk,</seg> <seg n="208.10.2">de allerchristelijkste natie,</seg> <seg n="208.10.3">is de brug geworden,</seg> <seg n="208.10.4">waarover de christelijke beschaving ons heeft bereikt.</seg></s> <s n="208.11"><seg n="208.11.1">Reeds in de latere keizertijd had het Westerse rijk de neiging zijn zwaartepunt daarheen te verplaatsen.</seg></s> <s n="208.12"><seg n="208.12.1">Zijn universiteiten te Bordeaux en Autun hebben al vroeg aan de Galliërs die verfijnde smaak voor taal en zede gegeven,</seg> <seg n="208.12.2">die de Fransen nog kenmerkt.</seg></s> <s n="208.13"><seg n="208.13.1">- En toch is Africa het moederland van de Westerse kerk geworden.</seg></s> <s n="208.14"><seg n="208.14.1">Voordat zijn plaatsbekledend lijden voor de Latijnse wereld onder de islam een aanvang nam,</seg> <seg n="208.14.2">heeft het de christelijke gedachte zijn voldragen vorm gegeven.</seg></s> <s n="208.15"><seg n="208.15.1">Heel krachtig heeft Mommsen daaraan uitdrukking gegeven als hij zegt dat het christendom wel in Syrië ontstaan is,</seg> <seg n="208.15.2">maar door Africa wereldgodsdienst is geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f198" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="208.16"><seg n="208.16.1">De eerste plaats neemt Augustinus daarbij in.</seg></s></p>
<p><s n="209.1"><seg n="209.1.1">Wanneer wij ons van dit belangrijke verschijnsel rekenschap willen geven,</seg> <seg n="209.1.2">dan moeten wij bij herhaling afzien van het uitwendige.</seg></s> <s n="209.2"><seg n="209.2.1">Men kan niet zeggen dat iemand dit land mag beschouwen als een model om de manier aanschouwelijk te maken hoe Romein en barbaar moesten leren samen te leven.</seg></s> <s n="209.3"><seg n="209.3.1">De volksverhuizing is hier pas laat ingezet en toen de Vandalen op 't eind van Augustinus' leven kwamen,</seg> <seg n="209.3.2">waren het geen katholieken maar arianen,</seg> <seg n="209.3.3">ketters,</seg> <seg n="209.3.4">die een voorlopig einde bereidden aan het praktisch werk van de kerkvader.</seg></s> <s n="209.4"><seg n="209.4.1">Zelfs wat men het naturellenvraagstuk noemt,</seg> <seg n="209.4.2">heeft de kerk er niet op een gelukkige wijze opgelost.</seg></s> <s n="209.5"><seg n="209.5.1">Een Zuidafrikaan hier te lande heeft in een dissertatie een onderzoek ingesteld naar wat de kerk van Augustinus op dit gebied had tot stand gebracht.</seg></s> <s n="209.6"><seg n="209.6.1">De heer Moorrees<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n34" rend="superscript">34</ref> komt tot de slotsom dat haar raadselachtige verdwijning mede te wijten is aan het feit dat de Latijnse kerk de inlander niet wist op te voeden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f199" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="210.1"><seg n="210.1.1">Het is iets anders waarop wij hier moeten letten en dat voor een groot deel wel eigen is aan de grote persoonlijkheid van Augustinus,</seg> <seg n="210.1.2">maar toch ook een charisma van zijn volk,</seg> <seg n="210.1.3">bij 't welk de verstandelijke overtuiging steeds een grote bewogenheid vertoonde.</seg></s> <s n="210.2"><seg n="210.2.1">Zoals het aan Africa te danken is dat het Latijn geen dode taal werd,</seg> <seg n="210.2.2">maar in de kerk een nieuw karakter kreeg,</seg> <seg n="210.2.3">zo ook kreeg de Latijnse christelijke gedachte er een aard waarbij het vormelijke,</seg> <seg n="210.2.4">dat zij te Rome dreigde te krijgen,</seg> <seg n="210.2.5">op heerlijke wijze werd ondervangen door een warme bezieldheid.</seg></s> <s n="210.3"><seg n="210.3.1">Vooral door Augustinus is de christelijke traditie gekomen aan <hi rend="italic">het gemoed</hi> van de jonge Europese volkeren en daardoor is de rijke bloei van geestelijk leven mogelijk geworden,</seg> <seg n="210.3.2">die de middeleeuwen ons te zien geven,</seg> <pb n="103" ed="VW"/><seg n="210.3.3">De Africaanse kerk treedt niet bijzonder vroeg in de historie;</seg> <seg n="210.3.4">pas omstreeks 180.</seg></s> <s n="210.4"><seg n="210.4.1">Maar zij doet dat op een wijze,</seg> <seg n="210.4.2">een kerk waardig:</seg> <seg n="210.4.3">met een martelaarsgeschiedenis. 't Zijn een twaalftal geromaniseerde inlanders uit Scilium,</seg> <seg n="210.4.4">een kleine stad in proconsulair Numidië.</seg></s> <s n="210.5"><seg n="210.5.1">Bekender nog werd het martyrium van twee vrouwen,</seg> <seg n="210.5.2">Perpetua en Felicitas,</seg> <seg n="210.5.3">op 7 maart 203,</seg> <seg n="210.5.4">een beroemde datum in de lijst van de geboortedagen der martelaren.</seg></s> <s n="210.6"><seg n="210.6.1">Omtrent de wijze van uitbreiding vóór 200 bestaat onzekerheid.</seg></s> <s n="210.7"><seg n="210.7.1">De eerste periode was,</seg> <seg n="210.7.2">zoals overal en ook te Rome,</seg> <seg n="210.7.3">een Griekse.</seg></s> <s n="210.8"><seg n="210.8.1">Het gebruik van die taal duurt dan nog voort ook wanneer de meerderheid Latijn spreekt.</seg></s> <s n="210.9"><seg n="210.9.1">Sommigen nemen aan dat het geloof na die eerste tijd 't meest ingang vond onder de lagere standen van de Punische bevolking.</seg></s> <s n="210.10"><seg n="210.10.1">Mensen zonder vaderland,</seg> <seg n="210.10.2">die zich weinig bekommerden om het regime waaronder ze leefden.</seg></s> <s n="210.11"><seg n="210.11.1">Men brengt daarmee dan in verband sommige onpatriottische uitingen van Tertullianus en Commodianus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n35" rend="superscript">35</ref></seg></s> <s n="210.12"><seg n="210.12.1">- Juister is waarschijnlijk een andere opvatting,</seg> <seg n="210.12.2">die ook Harnack voorstaat,</seg> <seg n="210.12.3">nl. dat de Punische bevolking langzamer gechristianiseerd is dan de geromaniseerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f200" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="210.13"><seg n="210.13.1">De kerk heeft dan ook hier de latinisering bevorderd en heeft zich aangesloten bij de Romeinse kolonisatie.</seg></s> <s n="210.14"><seg n="210.14.1">Paus Victor I (189-198),</seg> <seg n="210.14.2">type van een vasthoudende Africaan,</seg> <seg n="210.14.3">de man van de strijd over de Paasdatum,</seg> <seg n="210.14.4">was de eerste,</seg> <seg n="210.14.5">die zijn brieven niet in 't Grieks maar in 't Latijn schreef.</seg></s> <s n="210.15"><seg n="210.15.1">Leclercq vermoedt dat hij zijn christelijke landgenoten definitief aan de Latijnse geest en de Latijnse taal verbonden heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f201" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="210.16"><seg n="210.16.1">Is dit zo,</seg> <seg n="210.16.2">dan hebben wij hier weer een voorbeeld van de vroege herlatinisering van Africa.</seg></s> <s n="210.17"><seg n="210.17.1">Ook in de kerk,</seg> <seg n="210.17.2">die oorspronkelijk,</seg> <seg n="210.17.3">zoals we Harnack hoorden zeggen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f202" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="210.17.4">het werk van Alexander de Grote voortzette en ook 't Westen hielp vergrieksen,</seg> <seg n="210.17.5">komt nu een scheiding tussen Oost en West.</seg></s></p>
<p><s n="211.1"><seg n="211.1.1">Nog op een ander punt,</seg> <seg n="211.1.2">dat ik boven reeds aanroerde,</seg> <seg n="211.1.3">moet ik hier terugkomen.</seg></s> <s n="211.2"><seg n="211.2.1">Het betreft de Latijnse bijbelvertaling,</seg> <seg n="211.2.2">die vermoedelijk in Africa vroeger ontstaan is dan in Italië.</seg></s> <s n="211.3"><seg n="211.3.1">De zgn.</seg></s> <s n="211.4"><seg n="211.4.1"><hi rend="italic">Itala.</hi></seg></s> <s n="211.5"><seg n="211.5.1">Wanneer het christendom eerst in Griekse en later in Latijnse vorm de romanisering van Africa gevolgd is,</seg> <seg n="211.5.2">dan doet het dit toch op eigen wijze.</seg></s> <s n="211.6"><seg n="211.6.1">Beambten en militairen hebben misschien op deze kerktaal invloed gehad.</seg></s> <s n="211.7"><seg n="211.7.1">Maar zij hebben toch het kerklatijn niet geschapen.</seg></s> <s n="211.8"><seg n="211.8.1">Dat is geboren uit de roerselen van het Evangelie,</seg> <seg n="211.8.2">het temperament van de Africaan en de behoefte aan aanpassing aan de kleine luiden.</seg></s> <s n="211.9"><seg n="211.9.1">Het regelde zich naar de eisen van prediking en catechisatie en vond,</seg> <seg n="211.9.2">zoals altijd in de christelijke wereld,</seg> <seg n="211.9.3">in de bijbelvertaling zijn eerbiedige en gedragen vorm.</seg></s> <s n="211.10"><seg n="211.10.1">Voor literair gevormde mensen was dit door de Septuagint en het Nieuwe Testament beïnvloede Latijn aanvankelijk een ergernis.</seg></s> <s n="211.11"><seg n="211.11.1">De taalvorm en de gedachtengang van de bijbel <pb n="104" ed="VW"/>hebben vooral Augustinus heel lang sterk afgestoten.</seg></s> <s n="211.12"><seg n="211.12.1">Maar als zulke mannen kerkelijke ambten bekleedden,</seg> <seg n="211.12.2">dan ontdeden zij zich van hun purisme.</seg></s> <s n="211.13"><seg n="211.13.1">Zij gebruikten de bijbelteksten uit de <hi rend="italic">Itala</hi> in hun geschriften en vonden dat Latijn tenslotte mooier dan 't klassieke.</seg></s> <s n="211.14"><seg n="211.14.1">Augustinus zegt dat laatste in een merkwaardige plaats van zijn geschrift over <hi rend="italic">De christelijke prediking.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f203" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="211.15"><seg n="211.15.1">Men ziet daar hoe de regels van letterkundige schoonheid ook de Doop ondergaan.</seg></s> <s n="211.16"><seg n="211.16.1">Het paganisme wordt ook op dit gebied als neutrale,</seg> <seg n="211.16.2">voor ieder passende menselijkheid afgewezen.</seg></s> <s n="211.17"><seg n="211.17.1">En iedere taal zonder liefde als een klinkend metaal en luidende schel' (1 Kor. 13 : 1) verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="212.1"><seg n="212.1.1">Drie grote mannen vertegenwoordigen in de geschiedenis de kerk van Africa:</seg> <seg n="212.1.2">Tertullianus,</seg> <seg n="212.1.3">Cyprianus en Augustinus.</seg></s> <s n="212.2"><seg n="212.2.1">De eerste heeft zijn stempel op haar gezet;</seg> <seg n="212.2.2">de tweede werd haar model en de laatste heeft de ideeën van <hi rend="italic">heiligheid,</hi></seg> <seg n="212.2.3"><hi rend="italic">gezag en katholiciteit</hi> uit haar schoot in de Latijnse wereld uitgedragen door zijn geschriften.</seg></s></p>
<p><s n="213.1"><seg n="213.1.1">Tertullianus is een buitengewoon markante figuur.</seg></s> <s n="213.2"><seg n="213.2.1">Hij staat op de grens van de eerste christelijke tijd,</seg> <seg n="213.2.2">waarin het leven in de christelijke gemeente gevoeld werd als een 'verkeren in de tegenwoordigheid Gods' en de christelijke tucht als een 'vreselijke voorsmaak van het toekomstig oordeel'.</seg></s> <s n="213.3"><seg n="213.3.1">Zo drukt deze kerkvader zich uit in zijn <hi rend="italic">Verdediging der christenen.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f204" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="213.4"><seg n="213.4.1">Bij zijn leven en daarna begonnen de moeilijkheden zich te openbaren,</seg> <seg n="213.4.2">waartoe deze opvatting aanleiding gaf,</seg> <seg n="213.4.3">toen de kerk zich uitbreidde en de vervolgingen aanleiding gaven tot massa-afval.</seg></s> <s n="213.5"><seg n="213.5.1">Tertullianus is de spanning nooit te boven gekomen,</seg> <seg n="213.5.2">die er heerst tussen de persoonlijke heiligheid en een andere,</seg> <seg n="213.5.3">die meer aan de kerk als instituut wordt toegekend en die door Cyprianus en Augustinus ingang heeft gevonden.</seg></s> <s n="213.6"><seg n="213.6.1">Ook in dat opzicht typeert hij de Africaanse kerk,</seg> <seg n="213.6.2">die door deze tegenstelling is verscheurd geworden in de donatistische strijd.</seg></s> <s n="213.7"><seg n="213.7.1">- Als kerkelijk schrijver luidt Tertullianus de Latijnse christelijke letterkunde in.</seg></s> <s n="213.8"><seg n="213.8.1">Zijn <hi rend="italic">Verdediging</hi> maakt in sommige opzichten een moderner indruk dan de grote apologie van Augustinus.</seg></s> <s n="213.9"><seg n="213.9.1">Er komt minder van oude godheden in voor en 't is meer een pleidooi van een advocaat voor de publieke opinie van zijn tijd.</seg></s> <s n="213.10"><seg n="213.10.1">Pas bij nauwkeuriger toezien ontdekt men de wijdere strekking van het werk van de bisschop van Hippo.</seg></s> <s n="213.11"><seg n="213.11.1">De Carthaagse presbyter</seg> <seg n="213.11.2">- want dat was Tertullianus</seg> <seg n="213.11.3">- verstaat uitstekend de kunst om direct te zijn.</seg></s> <s n="213.12"><seg n="213.12.1">Hij beroept zich op 't gezond verstand van de lezers en houdt er een manier van redeneren op na die meer overeenkomt met de gewoonten van de gemiddelde man in Europa dan die van Augustinus.</seg></s> <s n="213.13"><seg n="213.13.1">Het heeft iets van de praktisch-zakelijke betoogtrant van de Engelsman.</seg></s> <s n="213.14"><seg n="213.14.1">Daarbij plaatst hij zich ook op politiek standpunt.</seg></s> <s n="213.15"><seg n="213.15.1">Het is hem niet genoeg <pb n="105" ed="VW"/>om op grond van redelijk inzicht de waarheid van het christendom te bewijzen,</seg> <seg n="213.15.2">zoals de theologische grootmeesters van Alexandrië gedaan hebben.</seg></s> <s n="213.16"><seg n="213.16.1">Het westers verweer heeft van meet af iets staatkundigs en houdt dat.</seg></s> <s n="213.17"><seg n="213.17.1">Men beroept zich,</seg> <seg n="213.17.2">als Paulus te Jeruzalem,</seg> <seg n="213.17.3">op zijn Romeins burgerrecht (Hand. 22 : 25 vv.).</seg></s> <s n="213.18"><seg n="213.18.1">Ook hier,</seg> <seg n="213.18.2">als kampioen voor de gewetensvrijheid,</seg> <seg n="213.18.3">schijnt Augustinus weer bij Tertullianus achter te staan,</seg> <seg n="213.18.4">als men niet let op het hoger plan,</seg> <seg n="213.18.5">waarop hij in zijn <hi rend="italic">De civitate</hi> de politiek gesteld heeft.</seg></s></p>
<p><s n="214.1"><seg n="214.1.1">Er is nog een derde terrein waarop de presbyter de bisschop schijnt te overtroeven.</seg></s> <s n="214.2"><seg n="214.2.1">Er komt iets uitdagends in zijn strijdwijze.</seg></s> <s n="214.3"><seg n="214.3.1">Leclercq heeft daar vooral de nadruk op gelegd.</seg></s> <s n="214.4"><seg n="214.4.1">Er is wat overdrijving in zijn tekening als hij zegt dat Tertullianus onder bepaalde omstandigheden,</seg> <seg n="214.4.2">als God het niet verhoed had,</seg> <seg n="214.4.3">een bendehoofd,</seg> <seg n="214.4.4">een soort woeste en trotse vrijbuiter,</seg> <seg n="214.4.5">een Matho,</seg> <seg n="214.4.6">een Faraxen of een Tacfarinas <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n36" rend="superscript">36</ref>had kunnen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f205" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="214.5"><seg n="214.5.1">Het is waar dat er meer bravoure dan heroïsme in zijn gedrag is,</seg> <seg n="214.5.2">als hij in 't Griekse pallium op straat verschijnt in plaats van in de Romeinse toga.</seg></s> <s n="214.6"><seg n="214.6.1">Maar hier bevindt hij zich toch in het goede gezelschap van de profeet Jeremia.</seg></s> <s n="214.7"><seg n="214.7.1">Alles samengenomen toont hij iets van dat Africaans-dappere,</seg> <seg n="214.7.2">dat Augustinus in de kerk van dat land <hi rend="italic">tegenover zich</hi> heeft aangetroffen.</seg></s> <s n="214.8"><seg n="214.8.1">De bisschop is hier weer de meer-universele;</seg> <seg n="214.8.2">de grotere.</seg></s></p>
<p><s n="215.1"><seg n="215.1.1">De Africaan op zijn best was Cyprianus.</seg></s> <s n="215.2"><seg n="215.2.1">De verering,</seg> <seg n="215.2.2">die hij in dat land genoot,</seg> <seg n="215.2.3">kan moeilijk te hoog worden aangeslagen.</seg></s> <s n="215.3"><seg n="215.3.1">Als zieleherder en gemeenteleider is hij de waardige voorganger van Ambrosius;</seg> <seg n="215.3.2">voor Augustinus met deze het dagelijks model bij zijn arbeid.</seg></s> <s n="215.4"><seg n="215.4.1">Hij staat op de grens van de tijd waarin de martelaar,</seg> <seg n="215.4.2">en die andere waarin de bisschop de kerk vertegenwoordigde.</seg></s> <s n="215.5"><seg n="215.5.1">Hij zelf is beide,</seg> <seg n="215.5.2">bisschop en martelaar,</seg> <seg n="215.5.3">geweest.</seg></s> <s n="215.6"><seg n="215.6.1">Er is tegelijk wijze matiging en hoge moed in zijn gedrag.</seg></s> <s n="215.7"><seg n="215.7.1">Tijdens de vervolging onder Decius (249-251) trok hij zich in een veilige schuilplaats terug om vandaar uit zijn gemeente te kunnen leiden en wanneer de gelovigen zich rondom de gevangenissen verdrongen om hun broeders te spijzigen,</seg> <seg n="215.7.2">dan maande hij hen tot voorzichtigheid.</seg></s> <s n="215.8"><seg n="215.8.1">Niet omdat hij,</seg> <seg n="215.8.2">als Tertullianus,</seg> <seg n="215.8.3">het vasten de beste voorbereiding voor 't martelaarschap vond,</seg> <seg n="215.8.4">maar om de gemeente niet in nieuwe moeilijkheden te brengen.</seg></s> <s n="215.9"><seg n="215.9.1">Maar als straks onder Valerianus een nieuwe vervolging uitbreekt,</seg> <seg n="215.9.2">verbergt hij zich slechts om de proconsul,</seg> <seg n="215.9.3">die hem naar Utica wil ontbieden,</seg> <seg n="215.9.4">tijd te geven naar Carthago terug te keren.</seg></s> <s n="215.10"><seg n="215.10.1">Hij wil de eer van zijn roemrijke kerk niet verminderen door elders zijn martyrium te ondergaan.</seg></s> <s n="215.11"><seg n="215.11.1">Wanneer de consul terug is vindt het volgende gesprek plaats:</seg></s></p>
<lg><l n="216.1"><seg n="216.1.1">"Zijt gij Thasius Cyprianus?</seg></l><l n="216.2"><seg n="216.2.1">Ik ben het,</seg></l><l n="216.3"><seg n="216.3.1">Zijt gij de herder van die mensen,</seg> <seg n="216.3.2">die niet willen offeren? <pb n="106" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note>Ja.</seg></l></lg>
<lg><l n="217.1"><seg n="217.1.1">De goddelijke keizers hebben bevolen dat ge 't doet.</seg></l><l n="217.2"><seg n="217.2.1">Ik doe het niet.</seg></l><l n="217.3"><seg n="217.3.1">Denk eens na!</seg></l><l n="217.4"><seg n="217.4.1">Doe wat U bevolen is. In zo'n geval is nadenken van geen nut.</seg></l><l n="217.5"><seg n="217.5.1">- Het doodvonnis werd uitgesproken.</seg></l><l n="217.6"><seg n="217.6.1">Ik dank God,</seg> <seg n="217.6.2">sprak de bisschop."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f206" rend="superscript">x</ref></seg></l></lg>
<p><s n="218.1"><seg n="218.1.1">Als godgeleerde is deze grote Africaan en goede christen niet de voorloper van Augustinus geweest.</seg></s> <s n="218.2"><seg n="218.2.1">Harnack beweert zelfs dat hij nauwelijks een theologische gedachte gehad heeft,'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f207" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="218.2.2">en Leclercq dat de bisschop zich niet het best op zijn gemak gevoelde met grote onderwerpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f208" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="218.3"><seg n="218.3.1">Maar diezelfde schrijver kon hem nauwelijks meer eren dan wanneer hij schrijft dat hij zich bij instinct tot grote en moeilijke <hi rend="italic">zaken</hi> aangetrokken gevoelde.</seg></s> <s n="218.4"><seg n="218.4.1">Dat we vergeten hoe moeilijk ze waren door het gemak waarmee hij zich daarin bewoog.</seg></s> <s n="218.5"><seg n="218.5.1">Dat zijn ziel groeide met de omstandigheden en daarin tot openbaring kwam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f209" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="218.6"><seg n="218.6.1">Wie zal hem deze roem bestrijden als hij de korte,</seg> <seg n="218.6.2">zakelijke martelaarsakte heeft gelezen die ik hierboven uitschreef'.?</seg></s> <s n="218.7"><seg n="218.7.1">En zoals Cyprianus in zijn martyrium was,</seg> <seg n="218.7.2">zo was hij ook in zijn episcopaat.</seg></s> <s n="218.8"><seg n="218.8.1">"Wees bereid tot alles in naam van God en 't geloof",</seg> <seg n="218.8.2">schreef hij ergens.</seg></s> <s n="218.9"><seg n="218.9.1">"Vernietigd,</seg> <seg n="218.9.2">verminkt,</seg> <seg n="218.9.3">alleen op de wereld</seg> <seg n="218.9.4">- wees zonder kommer en sla er u door.</seg></s> <s n="218.10"><seg n="218.10.1">De strijd schokt het geloof niet;</seg> <seg n="218.10.2">hij sterkt het en brengt het aan het licht;</seg> <seg n="218.10.3">acht gering dat wat is,</seg> <seg n="218.10.4">voor wat wezen zal."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f210" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="219.1"><seg n="219.1.1">De grote betekenis van deze bisschop van Carthago is allereerst historisch geweest en pas in de tweede plaats,</seg> <seg n="219.1.2">door Augustinus,</seg> <seg n="219.1.3">ideëel.</seg></s> <s n="219.2"><seg n="219.2.1">De gebeurtenissen,</seg> <seg n="219.2.2">die volgden op de vervolging onder Decius,</seg> <seg n="219.2.3">gaven aanleiding tot een conflict met de paus te Rome.</seg></s> <s n="219.3"><seg n="219.3.1">De overgang van een martelaarskerk naar een bisschoppelijke gaat zich voltrekken.</seg></s> <s n="219.4"><seg n="219.4.1">Velen die afvallig waren geworden,</seg> <seg n="219.4.2">wendden zich tot de <hi rend="italic">confessores</hi></seg> <seg n="219.4.3"><hi rend="italic">-</hi> standvastigen</seg> <seg n="219.4.4">- in de gevangenis om weer in de gemeenschap der gelovigen opgenomen te worden.</seg></s> <s n="219.5"><seg n="219.5.1">Africa was in zulke gevallen voor een strengere praktijk en in dit geval vond het Rome aan zijn zijde.</seg></s> <s n="219.6"><seg n="219.6.1">In de ergste gevallen,</seg> <seg n="219.6.2">besloot men,</seg> <seg n="219.6.3">moest er boete gedaan worden onder bisschoppelijke leiding.</seg></s> <s n="219.7"><seg n="219.7.1">- In 255 ontstond een andere moeilijkheid,</seg> <seg n="219.7.2">in verband met de vraag of ketters en schismatieken ook herdoopt moesten worden bij terugkeer tot de kerk.</seg></s> <s n="219.8"><seg n="219.8.1">Africa en Klein-Azië eisten dit wel;</seg> <seg n="219.8.2">Rome was met handoplegging tevreden.</seg></s> <s n="219.9"><seg n="219.9.1">Paus Stephanus zette op kwetsende wijze zijn opvatting door en dreigde met excommunicatie.</seg></s> <s n="219.10"><seg n="219.10.1">In een kerkvergadering op 1 september 256 verheft zich dan het hele Africaanse episcopaat onder <pb n="107" ed="VW"/>leiding van Cyprianus tegen Rome.</seg></s> <s n="219.11"><seg n="219.11.1">Vierentachtig bisschoppen brachten plechtig hun stem uit,</seg> <seg n="219.11.2">nadat hun voorganger zich op de rechterstoel Gods had beroepen.</seg></s> <s n="219.12"><seg n="219.12.1">- De betekenis van deze beslissing ligt niet in het belang van de zaak zelf.</seg></s> <s n="219.13"><seg n="219.13.1">De Romeinse opvatting drong later toch door en Augustinus heeft daaraan de scherpste vorm gegeven als hij schrijft:</seg> <seg n="219.13.2">de Doop,</seg> <seg n="219.13.3">die gegeven wordt door Paulus en die gegeven wordt door Petrus,</seg> <seg n="219.13.4">zijn beide van Christus;</seg> <seg n="219.13.5">en als hij gegeven werd door Judas,</seg> <seg n="219.13.6">dan was hij nog van Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f211" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="219.14"><seg n="219.14.1">Het resultaat van de vergadering van 1 september 256 was dus niet de hoofdzaak.</seg></s> <s n="219.15"><seg n="219.15.1">Maar die synode toont ons een eensgezinde bisschopsstand,</seg> <seg n="219.15.2">gegroepeerd rondom hun collega in de hoofdstad van het gewest;</seg> <seg n="219.15.3">en dat is de kerkvorm die Africa aan Europa heeft geschonken voor later eeuwen.</seg></s> <s n="219.16"><seg n="219.16.1">De organisatie was hier gereed,</seg> <seg n="219.16.2">toen in andere Latijnse landen de gemeenten nog gesticht moesten worden.</seg></s> <s n="219.17"><seg n="219.17.1">Het model van de kerk onder de Frankische laat reeds voor ons.</seg></s> <s n="219.18"><seg n="219.18.1">De ideeën van koningen en van de latere Gallicaanse staat reeds voor ons.</seg></s> <s n="219.19"><seg n="219.19.1">De ideeën van <hi rend="italic">heiligheid,</hi></seg> <seg n="219.19.2"><hi rend="italic">gezag en katholiciteit</hi> hadden sedert Tertullianus een merkwaardige ontwikkeling ondergaan.</seg></s></p>
<p><s n="220.1"><seg n="220.1.1">Na Cyprianus' dood zwijgt de geschiedenis der kerk van Africa bijna een halve eeuw.</seg></s> <s n="220.2"><seg n="220.2.1">Dan leiden de donatistische troebelen haar tot het punt,</seg> <seg n="220.2.2">waar Augustinus ze boven zichzelf zal uitheffen tot een paradigma voor vele eeuwen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="10">
<head rend="after-blank" n="8."><label>8.</label> <s n="221.1"><seg n="221.1.1">Heiligheid</seg></s></head>
<p><s n="222.1"><seg n="222.1.1">Reeds een paar malen heb ik de drie attributen der kerk genoemd,</seg> <seg n="222.1.2">die in Africa en overal elders altijd naar voren komen:</seg> <seg n="222.1.3"><hi rend="italic">heiligheid,</hi></seg> <seg n="222.1.4"><hi rend="italic">gezag,</hi></seg> <seg n="222.1.5"><hi rend="italic">katholiciteit;</hi></seg> <seg n="222.1.6">of zoals het in de Twaalf artikelen met gedeeltelijk andere namen en in andere volgorde heet:</seg> <seg n="222.1.7">de kerk is heilig,</seg> <seg n="222.1.8">christelijk en algemeen.</seg></s> <s n="222.2"><seg n="222.2.1">Wij moeten nu zien wat deze drie in 't leven en het denken van Augustinus betekenen en welke wijzigingen zij daarin hebben gebracht.</seg></s> <s n="222.3"><seg n="222.3.1">Er is nauwelijks iets te noemen wat voor het geestelijk leven in Europa van zo grote betekenis is geworden.</seg></s> <s n="222.4"><seg n="222.4.1">Ook hier weer horen wij de grote drieslag van Vader,</seg> <seg n="222.4.2">Zoon,</seg> <seg n="222.4.3">Geest over de samenleving der mensen luiden.</seg></s> <s n="222.5"><seg n="222.5.1">In 't begin,</seg> <seg n="222.5.2">na zijn bekering,</seg> <pb n="108" ed="VW"/><seg n="222.5.3">spreekt hij daarover liefst in wijsgerige termen.</seg></s> <s n="222.6"><seg n="222.6.1">Hij noemt ze dan eenheid,</seg> <seg n="222.6.2">vorm,</seg> <seg n="222.6.3">orde;</seg> <seg n="222.6.4">of iets warmer:</seg> <seg n="222.6.5">zijn,</seg> <seg n="222.6.6">waarheid,</seg> <seg n="222.6.7">goedheid.</seg></s> <s n="222.7"><seg n="222.7.1">Zulke abstracte terminologie zal hij zelfs in zijn hoofdwerken over <hi rend="italic">Triniteit en Civitas Dei</hi> nog wel gebruiken.</seg></s> <s n="222.8"><seg n="222.8.1">Maar het zou verkeerd zijn daarop te veel nadruk te leggen.</seg></s> <s n="222.9"><seg n="222.9.1">De kerkvader vult deze begrippen steeds meer met een inhoud,</seg> <seg n="222.9.2">die de bijbel en zijn geestelijke en kerkelijke arbeid hem toebrengen.</seg></s> <s n="222.10"><seg n="222.10.1">Wij zijn veel dichter bij de ware Augustinus,</seg> <seg n="222.10.2">als we onder de drie genoemde hoofden van heiligheid,</seg> <seg n="222.10.3">gezag en katholiciteit zijn levenswerk en zijn gedachten over God en de mensen onderzoeken.</seg></s> <s n="222.11"><seg n="222.11.1">Zijn hele leven en dat van de kerk van zijn dagen zien we daarbij dan in beweging komen.</seg></s></p>
<p><s n="223.1"><seg n="223.1.1">Augustinus heeft in een van zijn allereerste geschriften reeds een aangrijpende uitbeelding gegeven van de verhouding tussen wijsgerige en christelijke waarheid.</seg></s> <s n="223.2"><seg n="223.2.1">Een van de samenspraken,</seg> <seg n="223.2.2">die hij op voorbeeld van platonische en andere dialogen te Cassiciacum heeft geschreven,</seg> <seg n="223.2.3">speelt op zijn tweeëndertigste verjaardag.</seg></s> <s n="223.3"><seg n="223.3.1">Het gesprek gaat over <hi rend="italic">het gelukzalige leven.</hi></seg></s> <s n="223.4"><seg n="223.4.1">Zijn moeder en zijn zoon,</seg> <seg n="223.4.2">twee pupillen,</seg> <seg n="223.4.3">Licentius en Trygetius,</seg> <seg n="223.4.4">zijn broer Navigius en twee verdere bloedverwanten zijn van de partij.</seg></s> <s n="223.5"><seg n="223.5.1">De laatsten brengen een zekere achtergrond voor de samenspraak.</seg></s> <s n="223.6"><seg n="223.6.1">Zij laten de volksopvatting horen.</seg></s> <s n="223.7"><seg n="223.7.1">Aardig is het te lezen hoe in 't begin van de dialoog Navigius uit zijn gewone manier van denken tot wijsgerige bezinning moet worden wakker geschud.</seg></s> <s n="223.8"><seg n="223.8.1">Augustinus vraagt:</seg> <seg n="223.8.2">Bestaan wij uit lichaam en ziel?</seg></s> <s n="223.9"><seg n="223.9.1">Navigius:</seg> <seg n="223.9.2">Ik weet het niet.</seg></s> <s n="223.10"><seg n="223.10.1">Augustinus dan weer:</seg> <seg n="223.10.2">Weet ge dan niet dat ge leeft?</seg></s> <s n="223.11"><seg n="223.11.1">- Licentius en Trygetius moeten de dialoog aan de gang houden.</seg></s> <s n="223.12"><seg n="223.12.1">De falsetstem van Adeodatus strijkt er een enkele keer overheen en de moeder,</seg> <seg n="223.12.2">gelukkig op deze feestdag met zijn geestelijk gastmaal,</seg> <seg n="223.12.3">grijpt telkens in 't gesprek in.</seg></s> <s n="223.13"><seg n="223.13.1">- De vraag wordt gesteld:</seg> <seg n="223.13.2">wie God bezit en dus gelukkig is.</seg></s> <s n="223.14"><seg n="223.14.1">De veelbelovende jongeling Licentius moraliseert natuurlijk en zegt:</seg> <seg n="223.14.2">wie goed leeft.</seg></s> <s n="223.15"><seg n="223.15.1">Trygetius zou misschien 't zelfde willen zeggen,</seg> <seg n="223.15.2">maar dat gaat moeilijk,</seg> <seg n="223.15.3">omdat er beweging moet zijn in 't gesprek.</seg></s> <s n="223.16"><seg n="223.16.1">Hij zegt dus:</seg> <seg n="223.16.2">wie doet wat God wil.</seg></s> <s n="223.17"><seg n="223.17.1">Dat is een antwoord,</seg> <seg n="223.17.2">dat een man uit het volk als Lastidianus kan waarderen en hij sluit er zich dadelijk bij aan.</seg></s> <s n="223.18"><seg n="223.18.1">Adeodatus valt in met een hogere spirituele toon:</seg> <seg n="223.18.2">wie geen onreine geest heeft.</seg></s> <s n="223.19"><seg n="223.19.1">En in die toets van heiligheid,</seg> <seg n="223.19.2">die haar kleinzoon aanbrengt,</seg> <seg n="223.19.3">verheugt zich Monnica en valt hem bij.</seg></s> <s n="223.20"><seg n="223.20.1">Rusticus,</seg> <seg n="223.20.2">die 't laatst gevraagd wordt,</seg> <seg n="223.20.3">keert natuurlijk terug tot de beproefde opvatting van alle gewone,</seg> <seg n="223.20.4">goede christenen en valt Lastidianus bij:</seg> <seg n="223.20.5">God bezitten is Gods wil doen.</seg></s></p>
<p><s n="224.1"><seg n="224.1.1">Om het slot van deze mooie dialoog is het ons nu te doen.</seg></s> <s n="224.2"><seg n="224.2.1">Augustinus vat alles samen in deze woorden:</seg> <seg n="224.2.2">dit is dus de volle verzadiging der zielen,</seg> <seg n="224.2.3">dit het gelukzalige leven,</seg> <seg n="224.2.4">nl. vromelijk en volkomen te leren verstaan door Wie wij tot de waarheid toegeleid worden,</seg> <seg n="224.2.5">welke waarheid de verheuging van onze geest uitmaakt en waardoor wij in de hoogste graad daarmee verbonden worden.</seg></s> <s n="224.3"><seg n="224.3.1">Deze drie tonen aan onze geest,</seg> <seg n="224.3.2">met uitsluiting van alle <pb n="109" ed="VW"/>nietigheden van het bijgeloof,</seg> <seg n="224.3.3">de éne God en de éne Zelfstandigheid.</seg></s> <s n="224.4"><seg n="224.4.1">"Hier herkende de moeder de woorden <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f212" rend="superscript">a</ref>die haar zo vast in het geheugen lagen en als uit een droom ontwakende tot haar blij geloof,</seg> <seg n="224.4.2">jubelde ze het bekende vers van onze priester <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f213" rend="superscript">b</ref>over ons uit:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="225.1"><seg n="225.1.1">Fove precantes,</seg> <seg n="225.1.2">Trinitas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f214" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="226.1"><seg n="226.1.1">En zij voegde er aan toe:</seg> <seg n="226.1.2">Dit is zonder tegenspraak het gelukzalige en volkomene leven;</seg> <seg n="226.1.3">en dat we,</seg> <seg n="226.1.4">ons daarheen spoedende,</seg> <seg n="226.1.5">het zullen kunnen bereiken,</seg> <seg n="226.1.6">dat moet met vast geloof,</seg> <seg n="226.1.7">blijde hoop en brandende liefde worden vastgehouden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f215" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="227.1"><seg n="227.1.1">Ik kan niet zeggen hoeveel bladzijden of boeken,</seg> <seg n="227.1.2">ook uit de christelijke letterkunde,</seg> <seg n="227.1.3">ik wel voor deze ene pagina zou willen prijsgeven.</seg></s> <s n="227.2"><seg n="227.2.1">Nergens is de vreugde van het wakker worden uit de sluimer van het begripsmatige denken tot die andere kennis en zekerheid van het christelijk geloof zo stralend weergegeven.</seg></s> <s n="227.3"><seg n="227.3.1">Ik ben het eens met degenen die menen dat deze samenspraken nooit letterlijk zo zijn gehouden,</seg> <seg n="227.3.2">maar</seg> <seg n="227.3.3">- ofschoon met historische achtergrond</seg> <seg n="227.3.4">- kunstig door Augustinus zijn samengesteld.</seg></s> <s n="227.4"><seg n="227.4.1">Is dit zo,</seg> <seg n="227.4.2">dan heeft hij hier twee dingen bereikt.</seg></s> <s n="227.5"><seg n="227.5.1">Hij heeft de eerste verjaardag na zijn bekering gemaakt tot een dag van hulde aan zijn moeder,</seg> <seg n="227.5.2">die al de jaren van zijn studie reeds <hi rend="italic">wist</hi> terwijl hij <hi rend="italic">zocht.</hi></seg></s> <s n="227.6"><seg n="227.6.1">En hij heeft meer of minder bewust reeds de weg afgetekend,</seg> <seg n="227.6.2">die hij zelf als christelijk denker zou hebben te gaan,</seg> <seg n="227.6.3">als de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="227.6.4">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="227.6.5">de oefening van geloof,</seg> <seg n="227.6.6">hoop en liefde,</seg> <seg n="227.6.7">de erkenning van heiligheid,</seg> <seg n="227.6.8">gezag en katholiciteit,</seg> <seg n="227.6.9">in de plaats zouden treden van zijn wijsgerige begrippenmythologie.</seg></s></p>
<p><s n="228.1"><seg n="228.1.1">Door zijn moeder allereerst heeft de kerkvader geweten van de heiligheid der kerk,</seg> <seg n="228.1.2">waarbij ik in 't bijzonder aan de Africaanse denk.</seg></s> <s n="228.2"><seg n="228.2.1">Welk een verschil vertoont hij hier met Plotinus,</seg> <seg n="228.2.2">wiens afkomst en geboorteplaats bijna een geheim vormden.</seg></s> <s n="228.3"><seg n="228.3.1">Hoe persoonlijk is daarbij vergeleken de figuur van onze bisschop.</seg></s> <s n="228.4"><seg n="228.4.1">Augustinus,</seg> <seg n="228.4.2">dat is Monnica,</seg> <seg n="228.4.3">Numidië,</seg> <seg n="228.4.4">Africa;</seg> <seg n="228.4.5">dat zijn de lachende dalen bij Thagaste,</seg> <seg n="228.4.6">de stemmige bergplateaus van Madaura,</seg> <seg n="228.4.7">het weelderige stadsbeeld van Carthago.</seg></s> <s n="228.5"><seg n="228.5.1">Achter zijn leven spookt niet de anonieme metafysica,</seg> <seg n="228.5.2">maar roept de schepping,</seg> <seg n="228.5.3">waarin alles een naam krijgt.</seg></s> <s n="228.6"><seg n="228.6.1">Maar beter nog zien we de kerkvader tegen de achtergrond der herschepping en in de heilige schoot der kerk.</seg></s> <s n="228.7"><seg n="228.7.1">Hij was tweemaal de zoon van zijn moeder;</seg> <seg n="228.7.2">de eerste maal door haar bloed,</seg> <seg n="228.7.3">dan door haar tranen.</seg></s> <s n="228.8"><seg n="228.8.1">Welk een <pb n="110" ed="VW"/>geestelijk leven moet er geklopt hebben in die gemeenten,</seg> <seg n="228.8.2">waarvan deze gewone en toch zo buitengewone vrouw een lidmate was.</seg></s> <s n="228.9"><seg n="228.9.1">Want een echte vrouw is zij ook.</seg></s> <s n="228.10"><seg n="228.10.1">In één enkele volzin laat de zoon zijn moeder zien als hij in <hi rend="italic">zijn Confessiones</hi> schrijft hoe zij op het buitengoed te Cassiciacum in de vriendenkring verkeerde met vrouwelijke ingetogenheid,</seg> <seg n="228.10.2">mannelijk geloof,</seg> <seg n="228.10.3">grootmoederlijke zorgzaamheid,</seg> <seg n="228.10.4">moederlijke liefde en de vroomheid van een ware christin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f216" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="228.11"><seg n="228.11.1">Ambrosius,</seg> <seg n="228.11.2">die haar zoon wel 'met de gewone bisschoppelijke vriendelijkheid' tegemoet kwam,</seg> <seg n="228.11.3">maar overigens een zekere afstand tegenover hem bewaarde,</seg> <seg n="228.11.4">laat die gereserveerdheid varen tegenover de moeder en wordt haar geestelijke raadsman.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f217" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="228.12"><seg n="228.12.1">- Augustinus heeft in zijn dialogen hier en daar,</seg> <seg n="228.12.2">waar hij haar laat optreden,</seg> <seg n="228.12.3">enkele trekjes aangebracht,</seg> <seg n="228.12.4">die het ons mogelijk maken iets te vermoeden van haar natuurlijke zielenadel en haar begaafdheid.</seg></s> <s n="228.13"><seg n="228.13.1">- Maar dit alles treedt terug voor haar geestelijke gestalte als moeder van de <hi rend="italic">kerkvader</hi> Augustinus,</seg> <seg n="228.13.2">als middelaarster tussen de kerk en hem.</seg></s> <s n="228.14"><seg n="228.14.1">'Te land ter zee',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f218" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="228.14.2">zegt hij,</seg> <seg n="228.14.3">is ze hem gevolgd om hem voor die kerk te behouden.</seg></s> <s n="228.15"><seg n="228.15.1">Wij hebben gezien hoe tenslotte de Africaanse grond haar onverschillig wordt,</seg> <seg n="228.15.2">als de <hi rend="italic">Civitas Dei</hi> in 't gezicht komt,</seg> <seg n="228.15.3">'de gemeenschap niet alleen der mensen maar ook der engelen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f219" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="228.15.4">waarover haar zoon zijn groot boek geschreven heeft.</seg></s></p>
<p><s n="229.1"><seg n="229.1.1">Harnack heeft de ervaring van Monnica en Augustinus aan het raam te Ostia een neoplatonische exercitie genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f220" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="229.2"><seg n="229.2.1">Misschien kan de inkleding daartoe aanleiding geven en resoneert er in de ziel van de kerkvader iets van zijn hoge gedachtenvlucht mee.</seg></s> <s n="229.3"><seg n="229.3.1">Maar voor Monnica acht ik dit ondenkbaar.</seg></s> <s n="229.4"><seg n="229.4.1">Haar extase kan ik niet anders zien dan als een inslag van de nabije tegenwoordigheid Gods in de schatten van geloof,</seg> <seg n="229.4.2">hoop en liefde,</seg> <seg n="229.4.3">die in haar hart vergaderd waren in de aardse gemeenschap der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="230.1"><seg n="230.1.1">In de Africaanse kerk is van deze directe,</seg> <seg n="230.1.2">bijna aanschouwelijke heiligheid genoeg te vinden.</seg></s> <s n="230.2"><seg n="230.2.1">Zij heeft in haar korte historie de periode der martelaren nauwelijks overschreden.</seg></s> <s n="230.3"><seg n="230.3.1">Haar innerlijke verscheurdheid moet zelfs voor een groot deel worden toegeschreven aan de moeite die het haar kostte er zich aan te gewennen een aardse kerk met een geschiedenis van enige eeuwen te worden.</seg></s> <s n="230.4"><seg n="230.4.1">Bij Tertullianus hebben wij dat reeds gezien.</seg></s> <s n="230.5"><seg n="230.5.1">Maar niet alleen het montanisme,</seg> <seg n="230.5.2">waarbij hij zich aansloot,</seg> <seg n="230.5.3">doch vooral ook het donatisme,</seg> <seg n="230.5.4">dat op Africaanse bodem ontstond,</seg> <seg n="230.5.5">doet ons zien,</seg> <seg n="230.5.6">hoe zwaar het viel van de oorspronkelijke strengheid en martelaarsheiligheid te scheiden.</seg></s> <s n="230.6"><seg n="230.6.1">Bij al het onheilig vuur,</seg> <seg n="230.6.2">dat zich daarin mengde,</seg> <seg n="230.6.3">valt dat toch niet te miskennen.</seg></s> <pb n="111" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="230.7"><seg n="230.7.1">Nergens vergezelt de oorspronkelijke kerkelijke gezindheid de katholieke geest zo hardnekkig als hier.</seg></s></p>
<p><s n="231.1"><seg n="231.1.1">Om een aanschouwelijke voorstelling te geven van die oorspronkelijke gesteldheid wil ik iets meedelen uit twee documenten,</seg> <seg n="231.1.2">die daarvan getuigenis afleggen.</seg></s> <s n="231.2"><seg n="231.2.1">Het eerste is de <hi rend="italic">Passie van Perpetua en Felicitas.</hi></seg></s> <s n="231.3"><seg n="231.3.1">Deze werd in 't Latijn opgesteld en daarna in 't Grieks vertaald en verplaatst ons nog eens op de grens van de Griekse periode der Africaanse kerk.</seg></s> <s n="231.4"><seg n="231.4.1">Ofschoon er toen gevestigde gemeenten waren,</seg> <seg n="231.4.2">was de christenheid in Africa toch nog overwegend zendingskerk.</seg></s> <s n="231.5"><seg n="231.5.1">Christen wordt men,</seg> <seg n="231.5.2">zei Tertullianus in zijn <hi rend="italic">Verdediging,</hi></seg> <seg n="231.5.3">niet door geboorte,</seg> <seg n="231.5.4">maar door bekering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f221" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="231.6"><seg n="231.6.1">Septimius Severus,</seg> <seg n="231.6.2">zelf Africaan,</seg> <seg n="231.6.3">en aanvankelijk de christenen niet slecht gezind,</seg> <seg n="231.6.4">wilde daaraan paal en perk stellen en verbood de overgangen.</seg></s> <s n="231.7"><seg n="231.7.1">Deze zouden voorwerp van opzettelijk onderzoek uitmaken,</seg> <seg n="231.7.2">wat anders niet gebeurde.</seg></s> <s n="231.8"><seg n="231.8.1">Tijdens de vervolging,</seg> <seg n="231.8.2">die hieruit ontstond,</seg> <seg n="231.8.3">werd een zestal personen uit een stad in de buurt van Carthago gevangen genomen om voor de procurator in de hoofdstad terecht te staan. 't Waren een jonge gehuwde vrouw,</seg> <seg n="231.8.4">Perpetua,</seg> <seg n="231.8.5">de slavin Felicitas,</seg> <seg n="231.8.6">met een drietal jonge mannen en hun leermeester in 't geloof,</seg> <seg n="231.8.7">de catecheet Saturus.</seg></s> <s n="231.9"><seg n="231.9.1">Deze laatste was bij de gevangenneming afwezig,</seg> <seg n="231.9.2">maar voegde zich vrijwillig bij hen in de gevangenis om met hen te sterven.</seg></s> <s n="231.10"><seg n="231.10.1">Perpetua en Saturus hebben eigenhandig een verhaal van hun laatste dagen opgesteld,</seg> <seg n="231.10.2">dat door een onbekende hand is voltooid.</seg></s> <s n="231.11"><seg n="231.11.1">Laatstgenoemde antwoordde voor de rechter uit aller naam.</seg></s></p>
<p><s n="232.1"><seg n="232.1.1">"De procurator:</seg> <seg n="232.1.2">Offert aan de goden,</seg> <seg n="232.1.3">overeenkomstig het bevel der onsterfelijke keizers.</seg></s></p>
<lg><l n="233.1"><seg n="233.1.1">Saturus:</seg> <seg n="233.1.2">Beter is 't aan God te offeren dan aan de afgoden.</seg></l><l n="233.2"><seg n="233.2.1">De procurator:</seg> <seg n="233.2.2">Antwoordt gij voor u zelf of voor allen?</seg></l><l n="233.3"><seg n="233.3.1">Saturus:</seg> <seg n="233.3.2">Uit aller naam,</seg> <seg n="233.3.3">want wij hebben dezelfde gezindheid.</seg></l><l n="233.4"><seg n="233.4.1">De procurator tot de anderen:</seg> <seg n="233.4.2">En gij,</seg> <seg n="233.4.3">wat hebt gij te zeggen?</seg></l><l n="233.5"><seg n="233.5.1">Allen:</seg> <seg n="233.5.2">'t Is waar,</seg> <seg n="233.5.3">we hebben dezelfde gezindheid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f222" rend="superscript">k</ref></seg></l></lg>
<p><s n="234.1"><seg n="234.1.1">Het afzonderlijk verhoor van Perpetua was bijzonder roerend door de aanwezigheid van haar vader.</seg></s> <s n="234.2"><seg n="234.2.1">In de kerker werd zij begenadigd door een tweetal visioenen,</seg> <seg n="234.2.2">die haar zekerheid gaven omtrent haar aanstaand martelaarschap.</seg></s></p>
<p><s n="235.1"><seg n="235.1.1">"Eindelijk",</seg> <seg n="235.1.2">zo verhaalt de <hi rend="italic">Passie,</hi></seg> <seg n="235.1.3">"eindelijk brak de dag der overwinning aan.</seg></s> <s n="235.2"><seg n="235.2.1">De martelaars kwamen uit de gevangenis in het amfitheater en het was als een ingang in de hemel.</seg></s></p>
<p><s n="236.1"><seg n="236.1.1">Perpetua ging voorop.</seg></s> <s n="236.2"><seg n="236.2.1">Zij liep alleen,</seg> <seg n="236.2.2">haar trekken waren kalm,</seg> <seg n="236.2.3">haar houding waardig,</seg> <seg n="236.2.4">zoals het past voor een matrone,</seg> <seg n="236.2.5">die aan Christus toebehoort."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f223" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><pb n="112" ed="VW"/><s n="237.1"><seg n="237.1.1">Men wilde de mannen het kostuum van de heidense priesters van Saturnus aandoen;</seg> <seg n="237.1.2">aan de vrouwen dat van de priesteressen van Ceres.</seg></s> <s n="237.2"><seg n="237.2.1">Maar zij zeiden:</seg> <seg n="237.2.2">wij zijn hier geheel vrijwillig gekomen om onze vrijheid te behouden.</seg></s> <s n="237.3"><seg n="237.3.1">Daarvoor geven wij ons leven.</seg></s> <s n="237.4"><seg n="237.4.1">Ziedaar de enige afspraak,</seg> <seg n="237.4.2">die er tussen ons gemaakt is.</seg></s> <s n="237.5"><seg n="237.5.1">Toen zij voor de loge van de procurator voorbij gingen zeiden zij:</seg> <seg n="237.5.2">gij oordeelt ons,</seg> <seg n="237.5.3">maar God zal u oordelen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f224" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="237.6"><seg n="237.6.1">Saturus sprak met een soldaat van de wacht om hem tot 't geloof te brengen.</seg></s> <s n="237.7"><seg n="237.7.1">Hij vroeg diens ring en doopte die in zijn eigen bloed.</seg></s> <s n="237.8"><seg n="237.8.1">Hij stierf het eerst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f225" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="237.9"><seg n="237.9.1">Ook de anderen werden,</seg> <seg n="237.9.2">nadat zij elkaar de heilige kus des vredes gegeven hadden,</seg> <seg n="237.9.3">door gladiatorenhand gedood,</seg> <seg n="237.9.4">na te zijn blootgesteld aan wilde dieren.</seg></s> <s n="237.10"><seg n="237.10.1">Zo waren de Africaanse christenen in hun dood.</seg></s></p>
<p><s n="238.1"><seg n="238.1.1">Het andere document,</seg> <seg n="238.1.2">dat ik bedoelde,</seg> <seg n="238.1.3">heeft betrekking op hun leven.</seg></s> <s n="238.2"><seg n="238.2.1">Ik bedoel het 39ste hoofdstuk van Tertullianus' <hi rend="italic">Verdediging der christenen,</hi></seg> <seg n="238.2.2">waaruit ik nog iets wil aanhalen.</seg></s> <s n="238.3"><seg n="238.3.1">"Ik zal nu spreken over het leven en werken der christenen;</seg> <seg n="238.3.2">na hen te hebben verdedigd tegen de lasteringen,</seg> <seg n="238.3.3">zal ik het goede in hen aanwijzen ...</seg></s> <s n="238.4"><seg n="238.4.1">Wij vormen één lichaam,</seg> <seg n="238.4.2">te zamen verbonden door het bewustzijn van één geloof,</seg> <seg n="238.4.3">de goddelijkheid van onze leer en de band van dezelfde hoop.</seg></s> <s n="238.5"><seg n="238.5.1">Wij komen te zamen en vergaderen om God met onze gebeden te omsingelen.</seg></s> <s n="238.6"><seg n="238.6.1">Zulk een geweldoefening is Hem aangenaam.</seg></s> <s n="238.7"><seg n="238.7.1">Wij bidden ook voor de keizers,</seg> <seg n="238.7.2">voor hun dienaren en voor de machthebbers van deze wereld,</seg> <seg n="238.7.3">voor de vrede der wereld,</seg> <seg n="238.7.4">voor de opschorting van het einde.</seg></s> <s n="238.8"><seg n="238.8.1">Wij komen ook te zamen om de goddelijke Schriften te lezen waaruit wij,</seg> <seg n="238.8.2">naar de omstandigheden waarin wij verkeren,</seg> <seg n="238.8.3">de vermaning en de kennis putten waaraan wij behoefte hebben.</seg></s> <s n="238.9"><seg n="238.9.1">In ieder geval versterken wij met de heilige Woorden ons geloof,</seg> <seg n="238.9.2">richten onze hoop op,</seg> <seg n="238.9.3">bevestigen ons vertrouwen en maken,</seg> <seg n="238.9.4">vooral te midden der vervolgingen,</seg> <seg n="238.9.5">het hart krachtig door de inprenting der goddelijke geboden.</seg></s> <s n="238.10"><seg n="238.10.1">Daar worden vermaningen en terechtwijzingen uitgesproken en straffen in de naam van God opgelegd:</seg> <seg n="238.10.2">want er wordt met grote ernst geoordeeld zoals het betaamt bij degenen die zeker zijn dat zij altijd verkeren in de tegenwoordigheid Gods.</seg></s> <s n="238.11"><seg n="238.11.1">En het is een vreselijke voorsmaak van het toekomstig oordeel wanneer iemand zó gezondigd heeft dat hij verdient te worden afgescheiden van de gemeenschap des gebeds en van onze samenkomst en van elk gewijd verkeer."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f226" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="238.12"><seg n="238.12.1">Over de 'liefdemaaltijden' schrijft Tertullianus:</seg> <seg n="238.12.2">"Men verzadigt zich als degenen die weten dat zij ook des nachts God moeten aanbidden.</seg></s> <s n="238.13"><seg n="238.13.1">Men spreekt in 't bewustzijn dat God hoort.</seg></s> <s n="238.14"><seg n="238.14.1">Nadat men zich de handen heeft gewassen en de <pb n="113" ed="VW"/>lichten heeft ontstoken,</seg> <seg n="238.14.2">wordt ieder uitgenodigd om Gods lof te verkondigen hetzij uit de Heilige Schriften of zoals het hart hem ingeeft."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f227" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="238.15"><seg n="238.15.1">- Het hoofdstuk eindigt met een politieke noot.</seg></s> <s n="238.16"><seg n="238.16.1">Als rechtschapen mensen vergaderen,</seg> <seg n="238.16.2">"dan is dat geen partij maar een senaat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f228" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="239.1"><seg n="239.1.1">Deze beide stukken doen ons dezelfde kerk kennen.</seg></s> <s n="239.2"><seg n="239.2.1">Het laatste moet zelfs nog iets vroeger gedateerd worden dan het eerste.</seg></s> <s n="239.3"><seg n="239.3.1">Zij laten ons de gemeente zien van twee kanten.</seg></s> <s n="239.4"><seg n="239.4.1">In de martelaarsakte is de scheidslijn tussen tijd en eeuwigheid bijna uitgewist.</seg></s> <s n="239.5"><seg n="239.5.1">Er is een ongeduld om de kroon des eeuwigen levens te verdienen door zijn leven voor Christus te geven.</seg></s> <s n="239.6"><seg n="239.6.1">In zijn <hi rend="italic">Verdediging</hi> vraagt Tertullianus voor deze christenen ook een plaats onder de zon.</seg></s> <s n="239.7"><seg n="239.7.1">Er is politieke argumentatie.</seg></s> <s n="239.8"><seg n="239.8.1">De staat verliest iets door de christenen te vervolgen.</seg></s> <s n="239.9"><seg n="239.9.1">De christelijke gemeente is,</seg> <seg n="239.9.2">wat de senaat te Rome beweert te zijn,</seg> <seg n="239.9.3">het hoofd van het menselijk geslacht.</seg></s> <s n="239.10"><seg n="239.10.1">De samenleving der christenen is de ware burgerschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f229" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="239.11"><seg n="239.11.1">Deze laatste gedachten worden door de schrijver met kracht,</seg> <seg n="239.11.2">zelfs met felheid naar voren gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="240.1"><seg n="240.1.1">Die manier van spreken is in Africa en verder in 't hele Westen ook verder gevolgd.</seg></s> <s n="240.2"><seg n="240.2.1">De kerk heeft er,</seg> <seg n="240.2.2">meer dan in 't Oosten,</seg> <seg n="240.2.3">getracht de staat te vervangen en 't Godsrijk op aarde vaste voet te geven.</seg></s> <s n="240.3"><seg n="240.3.1">Vergeleken met de forse inzet daartoe bij Tertullianus maakt Augustinus' apologie in <hi rend="italic">De civitate</hi> zelfs de indruk van meer oosters,</seg> <seg n="240.3.2">meer monastiek en geestelijk te zijn en de eenheid der kerk met de engelen duidelijker te zien dan die met de mensen op aarde.</seg></s></p>
<p><s n="241.1"><seg n="241.1.1">En toch zijn we bij Tertullianus met de kerk,</seg> <seg n="241.1.2">zolang vóór Constantijn,</seg> <seg n="241.1.3">nog in een andere wereld.</seg></s> <s n="241.2"><seg n="241.2.1">Dat blijkt ook uit het krachtige slot van zijn boek als hij zegt:</seg> <seg n="241.2.2">"Wie begeert,</seg> <seg n="241.2.3">als hij tot ons gekomen is,</seg> <seg n="241.2.4">niet te lijden om de algehele genade Gods te verkrijgen,</seg> <seg n="241.2.5">om met de prijs van zijn bloed zich volkomen vergeving van zonden te verwerven?</seg></s> <s n="241.3"><seg n="241.3.1">Want daar is geen misdrijf dat niet door het martelaarschap wordt uitgewist.</seg></s> <s n="241.4"><seg n="241.4.1">Daarom danken wij u voor het vonnis,</seg> <seg n="241.4.2">dat gij tegen ons uitspreekt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f230" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="241.5"><seg n="241.5.1">En die bewustheid van onder de directe beademing en tucht der eeuwigheid te leven voelt men in het hele boek.</seg></s> <s n="241.6"><seg n="241.6.1">De gemeente houdt zich bereid voor de voleindiging.</seg></s> <s n="241.7"><seg n="241.7.1">Haar samenleving en niet haar inrichting is de hoofdzaak.</seg></s> <s n="241.8"><seg n="241.8.1">Zij is een gezelschap dat onder het toezicht van haar herders zich bijeenhoudt en door haar evangelisten zich uitbreidt om straks jubelend de poort der eeuwigheid binnen te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="242.1"><seg n="242.1.1">Wij hebben gezien hoe onder Cyprianus,</seg> <seg n="242.1.2">martelaar en bisschop beide,</seg> <seg n="242.1.3">de gemeente zich vaster rondom haar bisschop begint te sluiten en ook het episcopaat zelf een meer gesloten eenheid gaat vormen.</seg></s> <s n="242.2"><seg n="242.2.1">Dit heeft heel <pb n="114" ed="VW"/>geleidelijk plaats gehad,</seg> <seg n="242.2.2">ook reeds in de oude kerk.</seg></s> <s n="242.3"><seg n="242.3.1">Maar in de Africaanse treedt de spanning tussen martelaar en bisschop,</seg> <seg n="242.3.2">tussen martelaarsheiligheid en bisschoppelijke heiligheid wel heel duidelijk aan 't licht.</seg></s> <s n="242.4"><seg n="242.4.1">De rechten van het episcopaat stonden er na Cyprianus voor alle partijen wel vast.</seg></s> <s n="242.5"><seg n="242.5.1">Maar de voorwaarden,</seg> <seg n="242.5.2">waaronder het de drager zou zijn van de heiligheid der kerk en de condities,</seg> <seg n="242.5.3">waarop het anderen in die sfeer zou mogen toelaten,</seg> <seg n="242.5.4">hebben bijna tot 't laatst toe de meningen der Africanen verdeeld en de gemoederen heftig bewogen.</seg></s> <s n="242.6"><seg n="242.6.1">Wij kunnen daarop hier in bijzonderheden niet verder ingaan.</seg></s> <s n="242.7"><seg n="242.7.1">In een later hoofdstuk komen we er nog op terug.</seg></s> <s n="242.8"><seg n="242.8.1">Wij moeten nu zien hoe Augustinus tegenover deze dingen staat.</seg></s></p>
<p><s n="243.1"><seg n="243.1.1">De monnik en de martelaar zijn verwant.</seg></s> <s n="243.2"><seg n="243.2.1">De eerste is de opvolger van de laatste.</seg></s> <s n="243.3"><seg n="243.3.1">Hij begint niet zo heel lang na 't ophouden der christenvervolgingen,</seg> <seg n="243.3.2">omstreeks 300 na Christus,</seg> <seg n="243.3.3">in 't Westen te verschijnen.</seg></s> <s n="243.4"><seg n="243.4.1">Hij heeft niet genoeg aan de gewone heiligheid der kerk,</seg> <seg n="243.4.2">zoals die rondom de bisschop te vinden is.</seg></s> <s n="243.5"><seg n="243.5.1">Toen de kerk zich uitbreidde en de standaard van het gemeenteleven daalde,</seg> <seg n="243.5.2">toen men in veiligheid christen kon zijn en de acute heiliging van het martelaarschap in de gemeente niet meer voorkwam,</seg> <seg n="243.5.3">zochten velen bevrediging in het gaan van een smallere weg dan die waarop de grote schare liep.</seg></s> <s n="243.6"><seg n="243.6.1">Men legde zichzelf onthoudingen op om door een voortgezet offer dezelfde absolute zekerheid te krijgen omtrent de vergeving van de zonden,</seg> <seg n="243.6.2">die men na zijn Doop had begaan,</seg> <seg n="243.6.3">als de martelaar door zijn dood verkreeg.</seg></s> <s n="243.7"><seg n="243.7.1">Men nam zelf ter hand,</seg> <seg n="243.7.2">wat de kerk als een gave aan haar leden uitdeelde door het sacrament.</seg></s> <s n="243.8"><seg n="243.8.1">Het verkrijgen van de zaligheid was dan</seg> <seg n="243.8.2">- en hier is Augustinus later in botsing gekomen met de monniken</seg> <seg n="243.8.3">- eigen werk.</seg></s> <s n="243.9"><seg n="243.9.1">In die vorm heeft de kerk de tegenstelling van tweeërlei heiligheid behouden.</seg></s></p>
<p><s n="244.1"><seg n="244.1.1">Een der eersten,</seg> <seg n="244.1.2">die door dit ideaal werden gegrepen,</seg> <seg n="244.1.3">is Augustinus zelf geweest.</seg></s> <s n="244.2"><seg n="244.2.1">Ook Ambrosius legde grote waarde op de virginiteit.</seg></s> <s n="244.3"><seg n="244.3.1">Maar in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> kan men lezen dat de kennismaking met het leven van de heilige Antonius,</seg> <seg n="244.3.2">de bekende Egyptische asceet,</seg> <seg n="244.3.3">Augustinus de grote stoot heeft gegeven.</seg></s> <s n="244.4"><seg n="244.4.1">Dat er bij Milaan al een klooster was,</seg> <seg n="244.4.2">wist hij niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f231" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="244.5"><seg n="244.5.1">Kort daarop hoorde hij hoe drie soldaten te Trier door 't lezen van het leven van Antonius tot het celibataire leven bekeerd waren geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f232" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="244.6"><seg n="244.6.1">Dit maakte zo grote indruk op hem dat hij zich met zijn vriend Alypius in een eenzame tuin terugtrok waar plaatsvond wat we zijn bekering noemen en wat hij zelf zo dramatisch beschreven heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f233" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="245.1"><seg n="245.1.1">Deze gebeurtenis is van verstrekkende gevolgen geweest voor de Westerse kerk.</seg></s> <s n="245.2"><seg n="245.2.1">Het heeft geen zin om te vragen of het monnikenwezen dezelfde uitbreiding zou hebben gekregen als zij niet had plaatsgehad.</seg></s> <s n="245.3"><seg n="245.3.1">Vermoedelijk wel.</seg></s> <s n="245.4"><seg n="245.4.1">Hieronymus,</seg> <seg n="245.4.2">Paulinus van Nola en Martinus van Tours zijn monastieke <pb n="115" ed="VW"/>figuren van grote invloed,</seg> <seg n="245.4.3">onafhankelijk van onze kerkvader.</seg></s> <s n="245.5"><seg n="245.5.1">Bekering in die intense zin,</seg> <seg n="245.5.2">zoals die bij Augustinus plaats vond,</seg> <seg n="245.5.3"><hi rend="italic">moest</hi> toen leiden tot het celibataire leven.</seg></s> <s n="245.6"><seg n="245.6.1">Maar deze bekering heeft aan zijn werken een ascetische stempel gegeven en is daardoor van invloed geworden ver buiten de kring van het kloosterleven;</seg> <seg n="245.6.2">zelfs buiten de omtrek van de roomse kerk.</seg></s> <s n="245.7"><seg n="245.7.1">Tertullianus was gehuwd,</seg> <seg n="245.7.2">ofschoon presbyter,</seg> <seg n="245.7.3">en er is in zijn apologie een mannelijke,</seg> <seg n="245.7.4">politieke toon,</seg> <seg n="245.7.5">die men mist in de werken van Augustinus.</seg></s> <s n="245.8"><seg n="245.8.1">Ofschoon hij leeft in een tijd,</seg> <seg n="245.8.2">waarin de aandacht der kerk meer op de eeuwigheid gericht was en de gemeenschap der heiligen meer gelijkenis vertoonde met de voorstelling die men zich maakt van het hemelleven,</seg> <seg n="245.8.3">vindt men bij hem niet dat van het aardse vervreemde,</seg> <seg n="245.8.4">het engelachtige,</seg> <seg n="245.8.5">dat ons bij Augustinus zo vaak treft.</seg></s> <s n="245.9"><seg n="245.9.1">- Augustinus' manier is door de kerk overgenomen.</seg></s> <s n="245.10"><seg n="245.10.1">Het heeft lang geduurd voor daarin weer verandering kwam.</seg></s> <s n="245.11"><seg n="245.11.1">De hele middeleeuwen door herkent men die toon van onze kerkvader en zelfs de lutherse kerk is tot het geluid van Tertullianus niet geheel teruggekeerd,</seg> <seg n="245.11.2">niettegenstaande Luthers beroep op de Duitse adel.</seg></s> <s n="245.12"><seg n="245.12.1">Bij Bach kan men het beluisteren,</seg> <seg n="245.12.2">hoe ook hier de kerk is de gemeenschap niet alleen der mensen,</seg> <seg n="245.12.3">maar ook der engelen.</seg></s> <s n="245.13"><seg n="245.13.1">Pas het calvinisme is vrij geworden van deze trek en heeft zich geheel aangesloten bij de andere zijde van het denken van onze kerkvader,</seg> <seg n="245.13.2">zijn predestinatieleer,</seg> <seg n="245.13.3">die elke monnikenheiligheid uitsluit.</seg></s> <s n="245.14"><seg n="245.14.1">En toch wordt de gereserveerdheid tegenover het leven hier,</seg> <seg n="245.14.2">in de onthouding van dans en spel,</seg> <seg n="245.14.3">weer groter.</seg></s> <s n="245.15"><seg n="245.15.1">Moet de tucht der eeuwigheid op de een of andere wijze toch aanschouwelijk zijn?</seg></s></p>
<p><s n="246.1"><seg n="246.1.1">In verband met dit alles geloof ik niet dat men de eeuwigheidsbespiegeling van Augustinus te uitsluitend uit zijn neoplatonisme mag afleiden.</seg></s> <s n="246.2"><seg n="246.2.1">Hij was de zoon der Africaanse kerk,</seg> <seg n="246.2.2">het kind van Monnica,</seg> <seg n="246.2.3">uit het land van Perpetua en Felicitas.</seg></s> <s n="246.3"><seg n="246.3.1">Hij niet het minst moet met zijn tijd de behoefte aan directe aanraking met het eeuwige gevoeld hebben.</seg></s> <s n="246.4"><seg n="246.4.1">De <hi rend="italic">wijze waarop hij</hi> daaraan heeft voldaan en waardoor in menig opzicht de vorm van zijn geschriften bepaald is,</seg> <seg n="246.4.2">zal ons in ons slothoofdstuk bezig houden,</seg> <seg n="246.4.3">als wij gaan spreken over het platonisme.</seg></s> <s n="246.5"><seg n="246.5.1">Hier moeten we verder aandacht schenken aan de <hi rend="italic">kerkelijke</hi> heiligheid,</seg> <seg n="246.5.2">die hij als bisschoppelijk herder van zijn gemeente zal leren zien en beschrijven.</seg></s> <s n="246.6"><seg n="246.6.1">Het heeft de kerkvader veel strijd gekost van zijn monastieke voorliefde tot zijn bisschoppelijke plicht in te keren.</seg></s> <s n="246.7"><seg n="246.7.1">Of zoals hij het zelf zo prachtig noemt:</seg> <seg n="246.7.2">zijn heilige verpozing telkens op te geven voor geboden bemoeiing.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f234" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="246.8"><seg n="246.8.1">De eerste kon hij alléén oefenen of met enkele vrienden van eigen keuze.</seg></s> <s n="246.9"><seg n="246.9.1">De andere moest plaats hebben onder mensen van allerlei gading.</seg></s> <s n="246.10"><seg n="246.10.1">De rust en het schouwen van de kloosterling <pb n="116" ed="VW"/>konden in het leven van een cultuurmens schone vormen aannemen,</seg> <seg n="246.10.2">terwijl een bisschop in dat opzicht tot grote zelfverloochening bereid moest zijn.</seg></s> <s n="246.11"><seg n="246.11.1">Augustinus is steeds meer in de laatste weg geleid.</seg></s> <s n="246.12"><seg n="246.12.1">Zijn directe eeuwigheidsbenadering is een <hi rend="italic">vorm</hi> geworden,</seg> <seg n="246.12.2">die de uiterlijke figuur van zijn gedachten in menig opzicht blijft bepalen.</seg></s> <s n="246.13"><seg n="246.13.1">Wat het wezen van de zaak betreft is hij in toenemende mate de lange weg gegaan,</seg> <seg n="246.13.2">de weg door de mensenwereld,</seg> <seg n="246.13.3">van boven naar beneden en niet andersom,</seg> <seg n="246.13.4">die Christus ook gegaan is.</seg></s></p>
<p><s n="247.1"><seg n="247.1.1">Als voorbeelden hebben hem daarbij mannen als Cyprianus en Ambrosius gediend.</seg></s> <s n="247.2"><seg n="247.2.1">De eerste stond iedere Africaan,</seg> <seg n="247.2.2">in 't algemeen iedere Latijnse christen steeds voor ogen.</seg></s> <s n="247.3"><seg n="247.3.1">Ambrosius heeft,</seg> <seg n="247.3.2">zoals we zagen,</seg> <seg n="247.3.3">ook regelrecht in 't leven van onze kerkvader ingegrepen.</seg></s> <s n="247.4"><seg n="247.4.1">Hij heeft,</seg> <seg n="247.4.2">reeds vóór Augustinus,</seg> <seg n="247.4.3">alle Romeinse begrippen van eer,</seg> <seg n="247.4.4">recht,</seg> <seg n="247.4.5">roem,</seg> <seg n="247.4.6">nut,</seg> <seg n="247.4.7">geluk in overeenstemming gebracht met de gewijzigde wereldorde en daardoor grote invloed gehad op de Europese zedelijkheid.</seg></s> <s n="247.5"><seg n="247.5.1">Hij heeft,</seg> <seg n="247.5.2">voordat de ondergang kwam,</seg> <seg n="247.5.3">aan de Latijnse wereld het kerklied geleerd.</seg></s> <s n="247.6"><seg n="247.6.1">En in plaats van,</seg> <seg n="247.6.2">in theologische onverschilligheid,</seg> <seg n="247.6.3">zich ermee te vergenoegen door een korte geloofsregel de geesten te binden,</seg> <seg n="247.6.4">zoals Rome soms deed,</seg> <seg n="247.6.5">heeft hij aan Augustinus het voorbeeld gegeven van ontvankelijkheid voor godgeleerde bespiegeling.</seg></s> <s n="247.7"><seg n="247.7.1">Men heeft vermoed (Reuter) dat aan de persoon van deze bisschop voor Augustinus het beeld der kerk is opgegaan,</seg> <seg n="247.7.2">zoals hij dat ontwikkelt in zijn <hi rend="italic">De civitate.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f235" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="247.8"><seg n="247.8.1">In ieder geval heeft Ambrosius er veel toe bijgedragen om de waarheid der kerk aanpassing te geven aan de vormen van het aardse leven voor langere duur.</seg></s></p>
<p><s n="248.1"><seg n="248.1.1">Hoe Augustinus zijn bisschoppelijk ambt praktisch waarnam,</seg> <seg n="248.1.2">hebben wij reeds vroeger gezien.- Wij letten nu op de wijze waarop hij de heiligheid beschrijft die daarbij aan 't licht komt.</seg></s> <s n="248.2"><seg n="248.2.1">Allereerst valt ons op hoe hij de hoogmoed van de negen jaren van zijn manicheeërschap afwijst.</seg></s> <s n="248.3"><seg n="248.3.1">Deze mensen geloven in wat hun bevalt en 't andere plaatsen ze buiten de Voorzienigheid Gods.</seg></s> <s n="248.4"><seg n="248.4.1">Zij zouden niet dwalen als ze in alle eenvoudigheid zich onder de mensen begaven en dan midden in de tijd de eeuwige dingen bedachten.</seg></s> <s n="248.5"><seg n="248.5.1">De kerkvader schrijft dat reeds vóór dat hij geestelijke was in zijn boekje over <hi rend="italic">De levenswijze in de katholieke kerk.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f236" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="248.6"><seg n="248.6.1">Deze asceet,</seg> <seg n="248.6.2">die bezig is een klooster te stichten,</seg> <seg n="248.6.3">voelt dus reeds iets van de roeping die beslag zal leggen op zijn heilige verpozingen.</seg></s> <s n="248.7"><seg n="248.7.1">De onwil om het eeuwige in de tijd en onder de mensen te zoeken,</seg> <seg n="248.7.2">ziet hij als de grote zonde van zijn vroegere leven.</seg></s> <s n="248.8"><seg n="248.8.1">- Een tweede punt,</seg> <seg n="248.8.2">waarop hij zichzelf corrigeert,</seg> <seg n="248.8.3">is de scheiding van de mensen in <hi rend="italic">wijzen en dwazen,</hi></seg> <seg n="248.8.4">zoals die onder de oude filosofen gebruikelijk was.</seg></s> <s n="248.9"><seg n="248.9.1">Zelf bedient hij zich daarvan nog in zijn allereerste geschriften.</seg></s> <s n="248.10"><seg n="248.10.1">Die wijsgerige <pb n="117" ed="VW"/>scholen noemden hun heiligen met de naam van Wijzen.</seg></s> <s n="248.11"><seg n="248.11.1">De grote hoop was in dwaasheid verzonken.</seg></s> <s n="248.12"><seg n="248.12.1">Deze hoogmoedige tegenstelling was door de latere stoïcijnen reeds losgelaten.</seg></s> <s n="248.13"><seg n="248.13.1">Zij hadden,</seg> <seg n="248.13.2">evenals Cicero op hun voetspoor,</seg> <seg n="248.13.3">daartussen ingevoegd de grote klasse van degenen die niet wijs en niet dwaas,</seg> <seg n="248.13.4">maar lerende waren.</seg></s> <s n="248.14"><seg n="248.14.1">Augustinus maakt van deze onderscheiding ook reeds vroeg gebruik als hij wijst op de geduldigheid der geestelijken,</seg> <seg n="248.14.2">die <hi rend="italic">daar</hi> bezig zijn waar 't leven nog geleerd moet worden.</seg></s> <s n="248.15"><seg n="248.15.1">De kerk rekent met de verscheidenheid der noden van de mensen.</seg></s> <s n="248.16"><seg n="248.16.1">Zij leert de kinderen kinderlijk,</seg> <seg n="248.16.2">de jongelingen krachtig,</seg> <seg n="248.16.3">de ouden rustig.</seg></s> <s n="248.17"><seg n="248.17.1">Alles vat zij samen in één liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f237" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="248.18"><seg n="248.18.1">De filosofische moraal wordt hier pastoraal.</seg></s> <s n="248.19"><seg n="248.19.1">- Ten derde wordt Augustinus getroffen door het grote verschil tussen de kerk en de filosofische scholen,</seg> <seg n="248.19.2">de kerken der Oudheid.</seg></s> <s n="248.20"><seg n="248.20.1">De waarheid die daar bekend gemaakt werd bestond slechts uit enkele aarzelende vermoedens,</seg> <seg n="248.20.2">die aan een klein aantal leerlingen of ingewijden werden medegedeeld.</seg></s> <s n="248.21"><seg n="248.21.1">Het Evangelie daarentegen werd aan hele gemeenten en dan niet als een geheim,</seg> <seg n="248.21.2">maar als openbare waarheid verkondigd.</seg></s> <s n="248.22"><seg n="248.22.1">Niemand was ervan uitgesloten.</seg></s> <s n="248.23"><seg n="248.23.1">De christenen hadden ook niet tweeërlei waarheid,</seg> <seg n="248.23.2">één voor de school en één voor de tempel.</seg></s> <s n="248.24"><seg n="248.24.1">De leer en het sacrament waren in de kerk bijeengebracht en moesten overeenstemmen.</seg></s> <s n="248.25"><seg n="248.25.1">De kerk had zekerheid en was daar niet geheim mee.</seg></s> <s n="248.26"><seg n="248.26.1">Wat de Romeinen elkaar nauwelijks in 't oor dorsten fluisteren,</seg> <seg n="248.26.2">als ze een korreltje filosofische waarheid ontdekt hadden,</seg> <seg n="248.26.3">dat was door de martelaren voor engelen en mensen in de grote publiciteit der kerk beleden.</seg></s> <s n="248.27"><seg n="248.27.1">De kerk had een wijde openheid,</seg> <seg n="248.27.2">publieke waarheid voor allen,</seg> <seg n="248.27.3">zekerheid voor de zielen omtrent het eeuwige leven.</seg></s> <s n="248.28"><seg n="248.28.1">Dat zij de ketters niet duldde was haar roem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f238" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="249.1"><seg n="249.1.1">Dit zijn enkele van de dingen,</seg> <seg n="249.1.2">die Augustinus van den beginne af in de kerk als instelling getroffen hebben.</seg></s> <s n="249.2"><seg n="249.2.1">Ofschoon de monastieke vroomheid en de aanschouwelijke heiligheid in zijn eerste geschriften nog een grotere plaats bekleden dan in zijn latere,</seg> <seg n="249.2.2">toch komen de volgende drie dingen er met alle gewenste klaarheid in voor.</seg></s> <s n="249.3"><seg n="249.3.1">De kerk werkt onder de gewone mensen.</seg></s> <s n="249.4"><seg n="249.4.1">Die mensen zijn nog niet heilig.</seg></s> <s n="249.5"><seg n="249.5.1">Toch wordt de volle waarheid hun gepredikt.</seg></s> <s n="249.6"><seg n="249.6.1">Deze voor de Oudheid verbijsterende orde van zaken komt in de eerste geschriften van de kerkvader met de frisheid van een ontdekking naar voren.</seg></s> <s n="249.7"><seg n="249.7.1">Het was een omkering van de heilsweg,</seg> <seg n="249.7.2">zoals het heidendom die kende en waarop de volle waarheid pas ten deel viel aan de ingewijde.</seg></s></p>
<p><s n="250.1"><seg n="250.1.1">De heiligheid,</seg> <seg n="250.1.2">die zich op die wijze rondom de bisschop vertoont,</seg> <seg n="250.1.3">moet dan wel verschillen van die van martelaar en monnik.</seg></s> <s n="250.2"><seg n="250.2.1">Augustinus kent ze beide.</seg></s> <s n="250.3"><seg n="250.3.1">Consequent heeft hij hier niet kunnen zijn.</seg></s> <s n="250.4"><seg n="250.4.1">De gedachte,</seg> <seg n="250.4.2">dat Gods uitverkiezing een verborgenheid is,</seg> <seg n="250.4.3">heeft voor hem op elk ander punt de aanschouwelijke vroomheid ondermijnd.</seg></s> <s n="250.5"><seg n="250.5.1">Maar de autoriteit der martelaren <pb n="118" ed="VW"/>was groter dan het leergezag der predestinatie.</seg></s> <s n="250.6"><seg n="250.6.1">De martelaren heeft Augustinus proefondervindelijk als uitverkorenen erkend (Reuter) <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f239" rend="superscript">b</ref>Anders viel de katholieke heiligendienst.</seg></s> <s n="250.7"><seg n="250.7.1">Het is dus ook een praktische overweging,</seg> <seg n="250.7.2">die de kerkvader belette hier de lijn door te trekken.</seg></s> <s n="250.8"><seg n="250.8.1">- In die heiligen wordt dan een voorsprong der eeuwigheid zichtbaar in de tijd.</seg></s> <s n="250.9"><seg n="250.9.1">De visie die daardoor opgeroepen wordt,</seg> <seg n="250.9.2">bekleedt in zijn werken wel een grote plaats.</seg></s> <s n="250.10"><seg n="250.10.1">Achter de heiligen die wij kennen,</seg> <seg n="250.10.2">zijn andere zaligen en engelen.</seg></s> <s n="250.11"><seg n="250.11.1">Zij zijn niet slechts <hi rend="italic">in</hi> de kerk,</seg> <seg n="250.11.2">maar vormen daarvan ook de achtergrond.</seg></s> <s n="250.12"><seg n="250.12.1">Dat is die grote gemeenschap van geesten wier gezang men in zijn <hi rend="italic">De civitate</hi> eigenlijk altijd hoort.</seg></s> <s n="250.13"><seg n="250.13.1">Dat geeft aan het boek die serafijne toon,</seg> <seg n="250.13.2">die wij,</seg> <seg n="250.13.3">tegenover de mannelijke van Tertullianus,</seg> <seg n="250.13.4">reeds eerder opmerkten.</seg></s></p>
<p><s n="251.1"><seg n="251.1.1">Maar praktisch wordt daarmee,</seg> <seg n="251.1.2">behalve dan in de heiligenverering,</seg> <seg n="251.1.3">niet verder gerekend.</seg></s> <s n="251.2"><seg n="251.2.1">De zichtbare kerk is op het geloof en niet op de aanschouwing aangewezen.</seg></s> <s n="251.3"><seg n="251.3.1">- De kerkelijke heiligheid trekt zich bij Augustinus nog verder terug dan bij Cyprianus.</seg></s> <s n="251.4"><seg n="251.4.1">Voor deze was zij wel de bisschop eigen,</seg> <seg n="251.4.2">doch slechts in verband met de zuiverheid van de gemeente.</seg></s> <s n="251.5"><seg n="251.5.1">Hij is wel haar middelpunt,</seg> <seg n="251.5.2">maar dan moet men ook kunnen zien dat de heiligheid zich in hem tot zuiverder wit verhoogt.</seg></s> <s n="251.6"><seg n="251.6.1">Wanneer dit onzichtbaar wordt en hij geen onberispelijk herder is,</seg> <seg n="251.6.2">dan heeft hij geen gezag.</seg></s> <s n="251.7"><seg n="251.7.1">En buiten de gemeente kan de Heilige Geest op verborgen wijze ook niet aanwezig zijn.</seg></s> <s n="251.8"><seg n="251.8.1">De sacramenten,</seg> <seg n="251.8.2">die bediend worden door een ketter of afvallige,</seg> <seg n="251.8.3">hebben geen kracht.</seg></s> <s n="251.9"><seg n="251.9.1">Dit alles wordt bij Augustinus anders en minder concreet.</seg></s> <s n="251.10"><seg n="251.10.1">Ook scheurmakers kunnen de Heilige Geest hebben,</seg> <seg n="251.10.2">ofschoon zij de geest der liefde missen,</seg> <seg n="251.10.3">die alleen in de katholieke kerk woont.</seg></s> <s n="251.11"><seg n="251.11.1">In de kerk zelve is de heiligheid niet iets,</seg> <seg n="251.11.2">dat voor mensen zomaar aanwijsbaar is.</seg></s> <s n="251.12"><seg n="251.12.1">Zij hangt niet af van de onberispelijkheid van haar leden,</seg> <seg n="251.12.2">maar is verbonden aan het Woord en de Sacramenten,</seg> <seg n="251.12.3">waardoor Gods Geest werkt.</seg></s> <s n="251.13"><seg n="251.13.1">Het is juist het volk,</seg> <seg n="251.13.2">de oningewijde menigte,</seg> <seg n="251.13.3">die in de katholieke kerk de volle waarheid toch te horen krijgt.</seg></s> <s n="251.14"><seg n="251.14.1">De kerk is geen filosofenschool,</seg> <seg n="251.14.2">geen mysterie met ingewijden,</seg> <seg n="251.14.3">geen klooster ook.</seg></s> <s n="251.15"><seg n="251.15.1">Zij is de grote publiciteit,</seg> <seg n="251.15.2">waar het Evangelie gepredikt wordt.</seg></s> <s n="251.16"><seg n="251.16.1">De heiligheid moet dan in de bisschop ook een ander karakter krijgen.</seg></s> <s n="251.17"><seg n="251.17.1">Zij kan geen verhoogde graad van de gemeentelijke zijn en niet aan de hare ontleend zijn.</seg></s> <s n="251.18"><seg n="251.18.1">Bisschop en gemeente komen meer tegenover elkaar te staan.</seg></s></p>
<p><s n="252.1"><seg n="252.1.1">Het is duidelijk dat op die wijze het karakter der kerkelijke heiligheid geheel gewijzigd wordt.</seg></s> <s n="252.2"><seg n="252.2.1">In de zichtbare kerk gaat ze over in de liefde.</seg></s> <s n="252.3"><seg n="252.3.1">Zij let niet op de volmaaktheid maar op het gebrek;</seg> <seg n="252.3.2">niet op de zaligheid maar op de nood;</seg> <seg n="252.3.3">niet op het eeuwige maar op de tijd.</seg></s> <s n="252.4"><seg n="252.4.1">- Persoonlijk is dit bij onze kerkvader ook heel duidelijk geworden.</seg></s> <s n="252.5"><seg n="252.5.1">Hij heeft bijzonder weinig het typisch bisschoppelijke,</seg> <seg n="252.5.2">minder dan Cyprianus en Ambrosius.</seg></s> <s n="252.6"><seg n="252.6.1">Hij is helemaal,</seg> <pb n="119" ed="VW"/><seg n="252.6.2">wat deze beiden ook wilden zijn,</seg> <seg n="252.6.3">de <hi rend="italic">herder</hi> der gemeente.</seg></s> <s n="252.7"><seg n="252.7.1">En voor hem is dit het wezenlijke karakter der katholieke kerk.</seg></s> <s n="252.8"><seg n="252.8.1">Buiten haar vindt hij overal,</seg> <seg n="252.8.2">ook in zijn eigen vroeger leven,</seg> <seg n="252.8.3">hoogmoed en hardheid.</seg></s></p>
<p><s n="253.1"><seg n="253.1.1">Men kan nu vragen of dit nog wel de <hi rend="italic">heilige,</hi></seg> <seg n="253.1.2">algemene,</seg> <seg n="253.1.3">christelijke kerk van de Twaalf artikelen is.</seg></s> <s n="253.2"><seg n="253.2.1">Augustinus zal antwoorden dat hij die heiligheid wel vasthoudt,</seg> <seg n="253.2.2">zelfs op twee manieren.</seg></s> <s n="253.3"><seg n="253.3.1">Hij belijdt haar als een verborgenheid,</seg> <seg n="253.3.2">in het geloof aan de predestinatie.</seg></s> <s n="253.4"><seg n="253.4.1">De door God uitverkorenen,</seg> <seg n="253.4.2">die Hij alleen kent,</seg> <seg n="253.4.3">vormen de ware gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="253.5"><seg n="253.5.1">Deze onaanschouwelijke eeuwigheidskerk,</seg> <seg n="253.5.2">die tot op zekere hoogte de hele historische bedeling tot een accommodatie-voorstelling maakt,</seg> <seg n="253.5.3">heeft de kerkvader met alle kracht die in hem was gepropageerd in zijn strijd tegen de pelagianen.</seg></s> <s n="253.6"><seg n="253.6.1">Daarnaast heeft hij ons in zijn geschriften,</seg> <seg n="253.6.2">ook in <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="253.6.3">de kerk van martelaren,</seg> <seg n="253.6.4">heiligen en engelen getoond,</seg> <seg n="253.6.5">zoals die aanschouwd zal worden in de hemel.</seg></s> <s n="253.7"><seg n="253.7.1">- Wat blijft er dan over voor de kerk daartussen in,</seg> <seg n="253.7.2">de katholieke,</seg> <seg n="253.7.3">wier zuiverheid niet in de eeuwigheid kan wegschuilen,</seg> <seg n="253.7.4">omdat zij in de tijd voor iedereen zichtbaar is,</seg> <seg n="253.7.5">en die dan als waarneembare kerk zo weinig heiligheid heeft te tonen dat alleen de martelaar volle zekerheid heeft dat de zonden,</seg> <seg n="253.7.6">die hij na de Doop heeft bedreven,</seg> <seg n="253.7.7">vergeven zijn?</seg></s> <s n="253.8"><seg n="253.8.1">Is zij wel een ware kerk of moet men ze liever een opvoedingsinrichting noemen?</seg></s></p>
<p><s n="254.1"><seg n="254.1.1">Met zulke vragen hebben Augustinus en zijn tijdgenoten geworsteld.</seg></s> <s n="254.2"><seg n="254.2.1">Vele Africanen voelden zich in de kerk niet veilig en onder de donatisten hebben zij soms bij scharen een gewild martelaarschap gezocht om de volle zekerheid te hebben te behoren tot de gemeente der hemelse lofzangen.</seg></s> <s n="254.3"><seg n="254.3.1">- Onze kerkvader heeft de andere weg gekozen.</seg></s> <s n="254.4"><seg n="254.4.1">Hij heeft ook zijn theologie in overeenstemming gebracht met zijn bisschoppelijk werk,</seg> <seg n="254.4.2">dat hem noodzaakte om 'heilige verpozingen' op te geven voor de 'geboden bemoeiing' met de mensen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f240" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="254.5"><seg n="254.5.1">De wondere medicijnkunst der kerk is volgens hem deze dat wie 't hogere leert kennen het lagere moet helpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f241" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="254.6"><seg n="254.6.1">De nieuwtestamentische sacramenten hebben dit eigenaardige dat zij niet stil staan om aangestaard te worden zoals de andere mysteriën.</seg></s> <s n="254.7"><seg n="254.7.1">Zij komen van hun plaats en zijn heilbrengend bezig en scheppen beweging in onze kennis van het eeuwige.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f242" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="254.8"><seg n="254.8.1">Jezus bleef ook niet boven in het eeuwige,</seg> <seg n="254.8.2">maar vernederde zichzelf.</seg></s> <s n="254.9"><seg n="254.9.1">En Augustinus zou het brood der sterken,</seg> <seg n="254.9.2">het eeuwige,</seg> <seg n="254.9.3">nooit gesmaakt hebben,</seg> <seg n="254.9.4">als God niet beneden naast hem was komen staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f243" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="254.10"><seg n="254.10.1">De kerk wil de mensen opnemen in 'de schoot der nederigheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f244" rend="superscript">g</ref> 't Is waar dat de kerk <pb n="120" ed="VW"/>één zal zijn met de engelen,</seg> <seg n="254.10.2">deelgenote van hun eeuwigheid,</seg> <seg n="254.10.3">maar zij moet eerst één zijn,</seg> <seg n="254.10.4">door de band der liefde,</seg> <seg n="254.10.5">met wie geen engelen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f245" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="254.11"><seg n="254.11.1">Men moet niet te trots zijn om in het nest der kerk zich de veren te laten wassen voor de eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f246" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="254.12"><seg n="254.12.1">Augustinus vindt dat veiliger.</seg></s> <s n="254.13"><seg n="254.13.1">Dat is juist wat de kerk vóór heeft boven de platonische filosofie.</seg></s> <s n="254.14"><seg n="254.14.1">Deze zag wel hoog in de verte het land der eeuwigheid.</seg></s> <s n="254.15"><seg n="254.15.1">Maar dat is iets anders dan de weg daarheen te kunnen wijzen.</seg></s> <s n="254.16"><seg n="254.16.1">Wat schaadt het als de mensen wat minder ver kunnen schouwen,</seg> <seg n="254.16.2">als ze zich maar op de weg bevinden,</seg> <seg n="254.16.3">die in aanschouwen zal eindigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f247" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="254.17"><seg n="254.17.1">God doet in Christus alles met raad en leiding en daaraan hebben wij ons aan te passen.</seg></s> <s n="254.18"><seg n="254.18.1">- Merkwaardig is de manier,</seg> <seg n="254.18.2">waarop Augustinus in <hi rend="italic">De civitate</hi> voor filosofen de weg effent om christen te worden.</seg></s> <s n="254.19"><seg n="254.19.1">Zij behoeven hun manier van leven niet te veranderen,</seg> <seg n="254.19.2">maar wel hun filosofie.</seg></s> <s n="254.20"><seg n="254.20.1">Zij mogen voortaan op christelijke wijze mediteren.</seg></s> <s n="254.21"><seg n="254.21.1">Dat noemt hij liefde tot de waarheid in heilige verpozing.</seg></s> <s n="254.22"><seg n="254.22.1">Maar een bisschop neemt de hem geboden bemoeiing op zich;</seg> <seg n="254.22.2">dat is de plicht om lief te hebben.</seg></s> <s n="254.23"><seg n="254.23.1">Heel fijn wordt dan dat verplichte liefhebben van <hi rend="italic">mensen</hi> schijnbaar achtergesteld bij de spontane liefde tot de <hi rend="italic">ideeën</hi> bij de filosoof.</seg></s> <s n="254.24"><seg n="254.24.1">Zucht de bisschop hier even?</seg></s> <s n="254.25"><seg n="254.25.1">Maar hij weet dat het een last is die God hem oplegt.</seg></s> <s n="254.26"><seg n="254.26.1">Ideeën schouwen mag iedereen.</seg></s> <s n="254.27"><seg n="254.27.1">Bisschop zoeken te worden is ongepast.</seg></s> <s n="254.28"><seg n="254.28.1">Daarvoor moet men geroepen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f248" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="254.29"><seg n="254.29.1">Wijst dat niet op hoger rang?</seg></s> <s n="254.30"><seg n="254.30.1">- God blijft zelf ook niet in de eeuwige ideeën-wereld.</seg></s> <s n="254.31"><seg n="254.31.1">Hij helpt de mensen door een bedeling,</seg> <seg n="254.31.2">een inrichting in de tijd,</seg> <seg n="254.31.3">te scheppen.</seg></s> <s n="254.32"><seg n="254.32.1">Daarvan vertelt de bijbelse geschiedenis en spreekt de profetie.</seg></s> <s n="254.33"><seg n="254.33.1">Daarin treedt Jezus op naar het Evangelie.</seg></s> <s n="254.34"><seg n="254.34.1">Daarin zwoegt de bisschop als hem opgelegd wordt zijn liefde tot 't beschouwende leven op te geven en zich met de mensen te bemoeien.</seg></s> <s n="254.35"><seg n="254.35.1">Als hem in plaats van de liefde tot de idee de plicht wordt opgelegd mensen lief te hebben ook al zijn ze dom en slecht.</seg></s> <s n="254.36"><seg n="254.36.1">- Heiligheid krijgt hier een andere naam en verdient dat ze liefde heet.</seg></s></p>
<p><s n="255.1"><seg n="255.1.1">In de Openbaring van Johannes is sprake van rechterstoelen,</seg> <seg n="255.1.2">waarop vertegenwoordigers van de kerk zullen zitten,</seg> <seg n="255.1.3">die de wereld met Christus zullen oordelen (Openb. 20 : 4).</seg></s> <s n="255.2"><seg n="255.2.1">De oudere kerk plaatste daarin de martelaren,</seg> <seg n="255.2.2">de aanschouwelijke heiligen der kerk.</seg></s> <s n="255.3"><seg n="255.3.1">Maar heeft de bisschop,</seg> <seg n="255.3.2">die levenslang de heiligheid in de vorm van nederige liefde heeft te beoefenen,</seg> <seg n="255.3.3">daarop ook geen recht?</seg></s> <s n="255.4"><seg n="255.4.1">Augustinus plaatst <hi rend="italic">hem</hi> daarin,</seg> <seg n="255.4.2">bij zijn uitlegging van die tekst,</seg> <seg n="255.4.3">in het twintigste boek van <hi rend="italic">De civitate</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f249" rend="superscript">l</ref>en bezegelt daarmee de breuk met het oude heiligheidsideaal.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="11">
<head n="9."><pb n="121" ed="VW"/><label>9.</label> <s n="256.1"><seg n="256.1.1">Gezag</seg></s></head>
<p><s n="257.1"><seg n="257.1.1">Gaston Boissier heeft in zijn boek over <hi rend="italic">De ondergang van 't heidendom een</hi> geestvolle parallel getrokken tussen de bekende Franse kerkvorst en redenaar Bossuet en Augustinus.</seg></s> <s n="257.2"><seg n="257.2.1">Zij loopt als volgt:</seg> <seg n="257.2.2">"De heilige Augustinus en Bossuet zijn twee genieën van ongelijke grootte,</seg> <seg n="257.2.3">maar van gelijk karakter en dezelfde stempel;</seg> <seg n="257.2.4">mannen van bestier en gezag,</seg> <seg n="257.2.5">die vrijwillig de overleveringen volgen;</seg> <seg n="257.2.6">die ervan houden op de heirweg te wandelen met de grote menigte en die geen nieuwe en eenzame paden zoeken.</seg></s> <s n="257.3"><seg n="257.3.1">Mannen,</seg> <seg n="257.3.2">die er minder hun eer in stellen oorspronkelijke stelsels uit te denken dan wel om de oude geloofsvoorstellingen te behouden en te verbeteren.</seg></s> <s n="257.4"><seg n="257.4.1">Zij hebben allebei dezelfde voorliefde voor die oude majestueuze gedachtenconstructies,</seg> <seg n="257.4.2">waarvan de regelmatigheid,</seg> <seg n="257.4.3">de forse lijnen,</seg> <seg n="257.4.4">de schone verhoudingen hun geest bekoren;</seg> <seg n="257.4.5">maar men moet van hen geen kritische zin verlangen;</seg> <seg n="257.4.6">ik bedoel die heilzame genegenheid om zichzelf te wantrouwen en te twijfelen;</seg> <seg n="257.4.7">die behoefte aan strenge nauwkeurigheid,</seg> <seg n="257.4.8">die zich uitstrekt tot de kleinste feiten evengoed als tot de andere en behoefte gevoelt om ze te verifiëren,</seg> <seg n="257.4.9">vóór men er gebruik van maakt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f250" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="258.1"><seg n="258.1.1">Ik erken de juistheid hiervan op één voorwaarde.</seg></s> <s n="258.2"><seg n="258.2.1">Dat men bedenke hoeveel onderscheid er nog geschapen wordt door het feit dat wij bij de kerkvader deze geestesgesteldheid in haar ontstaan kunnen gadeslaan en dat de bisschop van Meaux haar ten toon spreidt in een periode waarin ze het contact met de eeuwen gaat verliezen.</seg></s> <s n="258.3"><seg n="258.3.1">Bij Augustinus is zij constructief,</seg> <seg n="258.3.2">opbouwend;</seg> <seg n="258.3.3">bij Bossuet conservatief.</seg></s> <s n="258.4"><seg n="258.4.1">Bij de eerste is zij naïef-imponerend.</seg></s> <s n="258.5"><seg n="258.5.1">Bij Bossuet doet ze dat opzettelijk.</seg></s> <s n="258.6"><seg n="258.6.1">Augustinus spreekt al vóór zijn wijding,</seg> <seg n="258.6.2">zonder het te willen,</seg> <seg n="258.6.3">met het gezag van een kerkvorst.</seg></s> <s n="258.7"><seg n="258.7.1">Bossuet maakt gebruik van die waardigheid om zijn woorden breedte en gewicht te verlenen.</seg></s> <s n="258.8"><seg n="258.8.1">- In dit hoofdstuk moeten wij trachten er enig inzicht in te krijgen welke plaats het gezag,</seg> <seg n="258.8.2">deze gewichtige religieuze categorie,</seg> <seg n="258.8.3">in het leven van de kerkvader bekleedt en hoe zij bij hem wordt tot een vast bestanddeel van ons christelijk leven.</seg></s></p>
<p><s n="259.1"><seg n="259.1.1">De verhouding tussen <hi rend="italic">heiligheid en waarheid</hi> werd bij de Ouden heel anders gedacht dan bij de christenen.</seg></s> <s n="259.2"><seg n="259.2.1">Wij hebben in hoofdstuk 4 gezien dat het Latijnse paganisme zichzelf tenslotte als een voor ieder geschikte <hi rend="italic">praktische</hi> houding tegenover het levensmysterie beschouwde,</seg> <seg n="259.2.2">die voor elke opvatting van waarheid ruimte liet en daar neutraal tegenover stond.</seg></s> <s n="259.3"><seg n="259.3.1">Bij de christenen was dit dadelijk heel anders.</seg></s> <s n="259.4"><seg n="259.4.1">Bij hen ging het juist om hetzelfde <pb n="122" ed="VW"/>eeuwige leven,</seg> <seg n="259.4.2">dat ook het voorwerp van de bespiegelingen der wijsgeren uitmaakte.</seg></s> <s n="259.5"><seg n="259.5.1">Wat de kerk predikte,</seg> <seg n="259.5.2">daar had Plato ook over nagedacht en de Staat,</seg> <seg n="259.5.3">zoals deze wijsgeer zich die had voorgesteld,</seg> <seg n="259.5.4">is in vele opzichten in de middeleeuwse kerk belichaamd geworden.</seg></s> <s n="259.6"><seg n="259.6.1">Filosofie en godsdienst konden vroeger elkaars mededingers niet zijn.</seg></s> <s n="259.7"><seg n="259.7.1">In de christelijke tijden echter waren kerkleer en neoplatonisme concurrenten.</seg></s> <s n="259.8"><seg n="259.8.1">De waarheidsvraag,</seg> <seg n="259.8.2">die Augustinus' leven zo sterk bewogen heeft,</seg> <seg n="259.8.3">kwam nu in 't middelpunt.</seg></s> <s n="259.9"><seg n="259.9.1">- Leden van de gemeente van onze bisschop voelden nog wel het onderscheid.</seg></s> <s n="259.10"><seg n="259.10.1">Als zij soms deelnamen aan plechtigheden en feesten,</seg> <seg n="259.10.2">die tot de heidense staatsgodsdienst behoorden,</seg> <seg n="259.10.3">en hij hen daarover onderhield,</seg> <seg n="259.10.4">dan kreeg hij wel eens ten antwoord:</seg> <seg n="259.10.5">wij zijn christenen om het <hi rend="italic">eeuwige</hi> leven.</seg></s> <s n="259.11"><seg n="259.11.1">Trouwens,</seg> <seg n="259.11.2">zij zullen dat wel uit zijn preken overgenomen hebben om hem er later zelf mee te betalen.</seg></s> <s n="259.12"><seg n="259.12.1">Want in <hi rend="italic">De civitate</hi> komt de uitdrukking precies zo voor:</seg> <seg n="259.12.2">'Het eeuwige leven,</seg> <seg n="259.12.3">waarom wij christenen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f251" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="259.13"><seg n="259.13.1">De toepassing,</seg> <seg n="259.13.2">die zij ervan maakten,</seg> <seg n="259.13.3">was natuurlijk niet bedoeld.</seg></s> <s n="259.14"><seg n="259.14.1">Maar dat zij mogelijk was bewijst treffend dat men nog scherp het onderscheid voelde tussen een godsdienst voor <hi rend="italic">dit</hi> leven,</seg> <seg n="259.14.2">zonder bepaalde theorie,</seg> <seg n="259.14.3">en een andere,</seg> <seg n="259.14.4">waarbij het vooral op <hi rend="italic">hogere waarheid</hi> aankwam.</seg></s> <s n="259.15"><seg n="259.15.1">De scheiding tussen beide was nog een overblijfsel van 't heidendom.</seg></s> <s n="259.16"><seg n="259.16.1">De oude Romein wist zijn aardse leven beschermd door de goden.</seg></s> <s n="259.17"><seg n="259.17.1">Daarbuiten regeerde het Noodlot.</seg></s> <s n="259.18"><seg n="259.18.1">Verband tussen die twee gebieden was er niet.</seg></s> <s n="259.19"><seg n="259.19.1">Het fatum stond vijandig tegenover de aardse zedelijkheid.</seg></s> <s n="259.20"><seg n="259.20.1">Nu was daarin in de keizertijd wel langzamerhand verandering gekomen en had de leer van het Noodlot ook enig verband gekregen met de religie.</seg></s> <s n="259.21"><seg n="259.21.1">De schrijver van acht boeken over <hi rend="italic">Mathesis</hi> (astrologie),</seg> <seg n="259.21.2">Firmicius Maternus,</seg> <seg n="259.21.3">die in de tijd van Constantijn leefde,</seg> <seg n="259.21.4">leerde dat men met gebed en vroomheid het decreet kon weerstaan.</seg></s> <s n="259.22"><seg n="259.22.1">Maar tot een godsdienstige opklaring van het noodlotsgebied,</seg> <seg n="259.22.2">het terrein van het eeuwige,</seg> <seg n="259.22.3">kwam het nimmer.</seg></s> <s n="259.23"><seg n="259.23.1">Nooit werd het een gebied van <hi rend="italic">waarheid,</hi></seg></s></p>
<p><s n="260.1"><seg n="260.1.1">In de oosterse godsdiensten van de keizertijd was wel meer eeuwigheidslicht.</seg></s> <s n="260.2"><seg n="260.2.1">Het onsterfelijkheidsgeloof was in de vierde eeuw algemeen en men meende hier soms tot in bijzonderheden te kunnen afdalen.</seg></s> <s n="260.3"><seg n="260.3.1">Maar christelijke schrijvers als Arnobius wezen hun tijdgenoten erop dat die hoop een <hi rend="italic">grond</hi> moet hebben en dat ze niet moesten denken dat het fatum geen macht over hen zou hebben als ze wat zedelijk geleefd hadden.</seg></s> <s n="260.4"><seg n="260.4.1">Waarschuwingen,</seg> <seg n="260.4.2">die nog steeds tot de christelijke parenese behoren.</seg></s> <s n="260.5"><seg n="260.5.1">- Het grote overwicht dat de kerk over haar mededingsters bezat,</seg> <seg n="260.5.2">stond in verband met het feit dat zij <hi rend="italic">meerdere</hi> zekerheid gaf en in staat was het eeuwigheidsdonker,</seg> <seg n="260.5.3">dat in de heidense leer van het fatum school,</seg> <seg n="260.5.4">door een duidelijke waarheid over het hiernamaals te doen opklaren.</seg></s> <s n="260.6"><seg n="260.6.1">Zij alleen was in het bezit van voorstellingen <pb n="123" ed="VW"/>over de <hi rend="italic">laatste dingen,</hi></seg> <seg n="260.6.2">die men ook filosofisch kon verantwoorden.</seg></s> <s n="260.7"><seg n="260.7.1">Men kan zich hiervan 't best overtuigen door de laatste hoofdstukken van <hi rend="italic">De civitate</hi> te lezen.</seg></s> <s n="260.8"><seg n="260.8.1">Christelijke hoop en hoge bespiegeling reiken elkaar hier de hand. Het was zoals Augustinus schreef,</seg> <seg n="260.8.2">daarvoor vooral werd men christen.</seg></s></p>
<p><s n="261.1"><seg n="261.1.1">Aanvankelijk werd deze waarheid nog minder met het gezag der kerk in verband gebracht.</seg></s> <s n="261.2"><seg n="261.2.1">In 't vorige hoofdstuk zagen we hoe de heiligheid zich pas langzamerhand in de kerk samentrok om bepaalde middelpunten,</seg> <seg n="261.2.2">terwijl zij eerst over de hele gemeente verspreid lag als iets dat voor ieder,</seg> <seg n="261.2.3">bovenal in 't martelaarschap,</seg> <seg n="261.2.4">te grijpen was.</seg></s> <s n="261.3"><seg n="261.3.1">Welnu,</seg> <seg n="261.3.2">zo gaat het ook met de waarheid en het gezag.</seg></s> <s n="261.4"><seg n="261.4.1">In de eerste periode is de kerk meer een stilzwijgende vooronderstelling.</seg></s> <s n="261.5"><seg n="261.5.1">Zij komt <hi rend="italic">als zodanig</hi> nog weinig op de voorgrond.</seg></s> <s n="261.6"><seg n="261.6.1">Men sprak niet over de kerk maar leefde er in als leden van een hemels huisgezin.</seg></s> <s n="261.7"><seg n="261.7.1">Men voelde geen behoefte haar gezag inzake de waarheid naar voren te brengen.</seg></s> <s n="261.8"><seg n="261.8.1">Zoals de heiligheid,</seg> <seg n="261.8.2">zo lag ook de waarheid voor de deur der kerk,</seg> <seg n="261.8.3">voor ieder te tasten en te grijpen.</seg></s> <s n="261.9"><seg n="261.9.1">Bij Tertullianus had wel de kerk,</seg> <seg n="261.9.2">maar had haar autoriteit nog geen religieuze betekenis.</seg></s> <s n="261.10"><seg n="261.10.1">Zelfs 'Ambrosius schoof de kerk nooit in woorden naar voren' (Harnack).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f252" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="261.11"><seg n="261.11.1">Hierin heeft Augustinus verandering gebracht.</seg></s> <s n="261.12"><seg n="261.12.1">Hij heeft het <hi rend="italic">gezag</hi> der kerk godsdienstige betekenis gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="262.1"><seg n="262.1.1">Daarmee werd een ingrijpende wijziging in het kerkelijk denken voltrokken.</seg></s> <s n="262.2"><seg n="262.2.1">Wanneer de oudere apologeten het nodig vonden de waarheid te verdedigen,</seg> <seg n="262.2.2">dan deden zij dit met verstandelijke middelen.</seg></s> <s n="262.3"><seg n="262.3.1">Men heeft hen vaak,</seg> <seg n="262.3.2">zoals Loofs en Harnack doen,</seg> <seg n="262.3.3">rationalisten genoemd.</seg></s> <s n="262.4"><seg n="262.4.1">Maar dit is toch eigenlijk misleidend.</seg></s> <s n="262.5"><seg n="262.5.1">De waarheid ligt voor hen boven en buiten de wereld.</seg></s> <s n="262.6"><seg n="262.6.1">Omdat zij geen bewijs nodig heeft voor de christen,</seg> <seg n="262.6.2">verdedigt men haar tegen de buitenstaander op redelijke gronden.</seg></s> <s n="262.7"><seg n="262.7.1">- Augustinus echter heeft in de negen jaren van zijn manicheeërschap een te hoog leergeld moeten betalen om daarmee voort te gaan.</seg></s> <s n="262.8"><seg n="262.8.1">Hij heeft aan de beslistheid,</seg> <seg n="262.8.2">waarmee hij zich van het rationalisme van die sekte afkeerde,</seg> <seg n="262.8.3">uitdrukking gegeven in de paradoxale uitspraak:</seg> <seg n="262.8.4">"Ik zou het Evangelie niet geloven,</seg> <seg n="262.8.5">als het gezag der katholieke kerk mij daartoe niet bewoog."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f253" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="262.9"><seg n="262.9.1">Het is derhalve nodig dat wij een ogenblik teruggaan naar die donkere tijd die,</seg> <seg n="262.9.2">zoals we in hoofdstuk 2 zagen,</seg> <seg n="262.9.3">het middelpunt van zijn <hi rend="italic">Confessiones uitmaakt.</hi></seg></s></p>
<p><s n="263.1"><seg n="263.1.1">De geestelijke vader van de sekte was in 215 te Babel geboren.</seg></s> <s n="263.2"><seg n="263.2.1">De godsdienst,</seg> <seg n="263.2.2">die hij stichtte,</seg> <seg n="263.2.3">kan men vergelijken met het mohammedanisme.</seg></s> <s n="263.3"><seg n="263.3.1">Hij was een mengsel van velerlei,</seg> <seg n="263.3.2">ook joodse en christelijke bestanddelen.</seg></s> <s n="263.4"><seg n="263.4.1">Daar het optreden van Mani in Perzië samenviel met een geestelijk en politiek réveil van het oude Perzische rijk,</seg> <seg n="263.4.2">vond hij daar weinig ingang.</seg></s> <s n="263.5"><seg n="263.5.1">Buiten dat land werd het een soort wereldreligie,</seg> <seg n="263.5.2">die tot aan de Gele Zee doordrong.</seg></s></p>
<p><pb n="124" ed="VW"/><s n="264.1"><seg n="264.1.1">Deze paste zich gaarne aan bij lokale toestanden.</seg></s> <s n="264.2"><seg n="264.2.1">Ook in 't Westen,</seg> <seg n="264.2.2">vooral in Africa,</seg> <seg n="264.2.3">vond zij ingang.</seg></s> <s n="264.3"><seg n="264.3.1">Zij trachtte hier een vorm van christendom te zijn.</seg></s> <s n="264.4"><seg n="264.4.1">Zuiver godsdiensthistorisch moet ze dus anders behandeld worden dan wanneer men slechts let op Augustinus' tijd.</seg></s> <s n="264.5"><seg n="264.5.1">Toen werd de fantastische mythologie op de achtergrond geschoven.</seg></s> <s n="264.6"><seg n="264.6.1">Haar aanhangers deden zich voor als de ware christenen,</seg> <seg n="264.6.2">die het zuivere Evangelie van de bergrede beleefden en het strengst de ascese toepasten.</seg></s> <s n="264.7"><seg n="264.7.1">Men volgde dan zogenaamd de ware Paulus en speelde het Nieuwe Testament tegen het Oude uit.</seg></s> <s n="264.8"><seg n="264.8.1">Men bestreed de mysteriën der kerk,</seg> <seg n="264.8.2">Jezus' dood en opstanding,</seg> <seg n="264.8.3">en voor zover nodig oefende men daartoe ook kritiek op 't Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="264.9"><seg n="264.9.1">Zoals men Gods rust ten zevenden dage bestreed met het woord van Jezus dat de Vader altijd werkt,</seg> <seg n="264.9.2">de schepping in Genesis met die door de Logos in 't Johannesevangelie,</seg> <seg n="264.9.3">zo haalde men Johannes weer tegen Mattheüs aan bij de bestrijding van Jezus' wonderbare geboorte,</seg> <seg n="264.9.4">en werkte,</seg> <seg n="264.9.5">evenals de socinianen in de tijd der Hervorming,</seg> <seg n="264.9.6">onafgebroken aan de rationalisering van alle verborgenheden der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="265.1"><seg n="265.1.1">Dit rationalisme en moralisme bood zich aan Augustinus aan,</seg> <seg n="265.1.2">toen hij zijn eerste bekering beleefde te Carthago.</seg></s> <s n="265.2"><seg n="265.2.1">Hij zocht toen in de richting der kerk.</seg></s> <s n="265.3"><seg n="265.3.1">Want van Cicero loopt,</seg> <seg n="265.3.2">zoals Nörregaard <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n38" rend="superscript">38</ref>in zijn boek over <hi rend="italic">Augustinus' weg tot het christendom</hi> terecht opmerkt,</seg> <seg n="265.3.3">geen weg naar 't manicheïsme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f254" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="265.4"><seg n="265.4.1">Bij zijn zoeken viel hij als 't ware in hun handen.</seg></s> <s n="265.5"><seg n="265.5.1">Bij hen behoefde hij geen aanstoot te nemen aan de raadselachtige majesteit Gods,</seg> <seg n="265.5.2">die in het Oude Testament zo onbegrijpelijk naar voren komt,</seg> <seg n="265.5.3">als aan het goed en het kwaad beide een plaats in zijn voorzienigheid wordt aangewezen.</seg></s> <s n="265.6"><seg n="265.6.1">De manicheeërs,</seg> <seg n="265.6.2">zegt de kerkvader,</seg> <seg n="265.6.3">'geloofden alleen wat hun beviel'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f255" rend="superscript">f</ref> Zij ontnamen aan Gods oneindigheid de geestelijke diepte en maakten er een stelling van,</seg> <seg n="265.6.4">die beter in de vlakke meetkunde paste dan in de theologie.</seg></s> <s n="265.7"><seg n="265.7.1">Met paradoxale scherpte zal Augustinus daarvan later terugkomen in zijn predestinatieleer,</seg> <seg n="265.7.2">die niet minst uit de tegenstelling met zijn donkere <hi rend="italic">negen jaren</hi> begrepen moet worden.</seg></s> <s n="265.8"><seg n="265.8.1">Die werpen er meer licht op dan wanneer men alleen spreekt van exegetische nood' (Reuter)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f256" rend="superscript">g</ref> of 'een harer wortelen' (Harnack)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f257" rend="superscript">h</ref> zoekt in het neoplatonisme.</seg></s> <s n="265.9"><seg n="265.9.1">Totaal wanbegrip is het hem om die leer een hele of halve manicheeër te noemen,</seg> <seg n="265.9.2">zoals Julianus van Eclanum<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f258" rend="superscript">i</ref> en op zijn voetspoor sommige moderne dogmenhistorici gedaan hebben.</seg></s> <s n="265.10"><seg n="265.10.1">Met zijn predestinatieleer <pb n="125" ed="VW"/>is Augustinus van schoolmeesterlijke vlakheid tot bisschoppelijke diepte ingekeerd.</seg></s></p>
<p><s n="266.1"><seg n="266.1.1">Ook met de bijbelse moraal had de kerkvader in zijn jeugd moeite.</seg></s> <s n="266.2"><seg n="266.2.1">Als fatsoenlijk Romein,</seg> <seg n="266.2.2">nog wel in 'het moederland der advocaten'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f259" rend="superscript">j</ref> mocht hij het daarom wel horen als de sekte Mozes,</seg> <seg n="266.2.3">die de Egyptenaar doodsloeg,</seg> <seg n="266.2.4">een moordenaar en de Israëlieten,</seg> <seg n="266.2.5">die bij hun uittocht de Egyptenaren beroofden,</seg> <seg n="266.2.6">dieven noemde.</seg></s> <s n="266.3"><seg n="266.3.1">Zo was het inderdaad naar de bepalingen van het Romeinse recht.</seg></s> <s n="266.4"><seg n="266.4.1">Er ligt een aanleiding tot ergernis in zulke bijbelse geschiedenissen,</seg> <seg n="266.4.2">die ieder catecheet ook nu nog zijn leerlingen afvoelt.</seg></s> <s n="266.5"><seg n="266.5.1">Bij onze kerkvader hebben zulke gevoelens bestaan in een mate,</seg> <seg n="266.5.2">die evenredig moet geweest zijn met de diepte van zijn geest.</seg></s> <s n="266.6"><seg n="266.6.1">Wat bij anderen een vluchtige aanstoot blijft,</seg> <seg n="266.6.2">waar men zich overheen zet,</seg> <seg n="266.6.3">of een reden om het bijbelboek voorgoed vaarwel te zeggen,</seg> <seg n="266.6.4">dat heeft bij Augustinus negen jaar lang de ziel verdonkerd,</seg> <seg n="266.6.5">totdat hoger openbaringslicht hem het mysterie,</seg> <seg n="266.6.6">dat in zulke ergernissen school,</seg> <seg n="266.6.7">ontdekte.</seg></s> <s n="266.7"><seg n="266.7.1">Bijna niets is zo merkwaardig bij hem als het feit dat moeilijkheden in bijbel,</seg> <seg n="266.7.2">geschiedenis en eigen levenservaring hem opwekken tot sacramentele schouwing en dogmenvorming.</seg></s> <s n="266.8"><seg n="266.8.1">Wij hebben dat vroeger gezien naar aanleiding van Romes val in 410,</seg> <seg n="266.8.2">in verband met bijzonderheden van de stichting van die stad.</seg></s> <s n="266.9"><seg n="266.9.1">Hier zien wij 't zelfde.</seg></s> <s n="266.10"><seg n="266.10.1">De ergernis,</seg> <seg n="266.10.2">die de door God bevolen handelwijze van bijbelheiligen hem gaf,</seg> <seg n="266.10.3">heeft hij omgezet in een diepe beschouwing over de gerechtigheid Gods in het derde boek van zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f260" rend="superscript">k</ref>en het gedrag der Israëlieten in de Paasnacht is hem tot een afbeelding geworden van de verhouding tussen christendom en cultuur volgens het zevende boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f261" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="266.11"><seg n="266.11.1">Zulke gewonnen inzichten worden dan een vast bestanddeel in zijn preken en geschriften. 't Zijn geen simpele beelden,</seg> <seg n="266.11.2">maar de overgang van ergernis tot mysterie heeft ze de kracht van sacramenten gegeven,</seg> <seg n="266.11.3">zoals de kerkvader ze dan ook vaak noemt.</seg></s></p>
<p><s n="267.1"><seg n="267.1.1">Opnieuw is ons de betekenis van Augustinus' zwarte <hi rend="italic">negen jaren duidelijk</hi> geworden en hebben wij de bevestiging ontvangen van het in hoofdstuk 2 verkregen inzicht dat zij het donkere centrum vormen waarvan zijn leven en theologie de concentrische opklaringen zijn.</seg></s> <s n="267.2"><seg n="267.2.1">Zo heeft hij het zelf beleden en zo toont het een onderzoek van zijn geschriften.</seg></s> <s n="267.3"><seg n="267.3.1">God heeft over dit leven zijn scheppend:</seg> <seg n="267.3.2">Er zij licht! uitgesproken.</seg></s> <s n="267.4"><seg n="267.4.1">Tegenover het manicheïsme zien wij dan ook 't best hoe <hi rend="italic">het gezag</hi> betekenis krijgt voor de kerkvader.</seg></s> <s n="267.5"><seg n="267.5.1">Het ontwaken uit de mystificaties van deze schijnkerk gaat straks over in een zich buigen voor de autoriteit der mysteriën van de ware kerk.</seg></s></p>
<p><s n="268.1"><seg n="268.1.1">Ik kan. dat wakker-worden hier niet uitvoerig beschrijven.</seg></s> <s n="268.2"><seg n="268.2.1">Aardig is die <pb n="126" ed="VW"/>bladzijde uit de <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="268.2.2">die men de enige humoristische in het boek genoemd heeft:</seg> <seg n="268.2.3">de ontmoeting met de manicheïsche bisschop Faustus.</seg></s> <s n="268.3"><seg n="268.3.1">Deze roem der sekte was zeer welsprekend.</seg></s> <s n="268.4"><seg n="268.4.1">Augustinus vergelijkt hem in dat opzicht met Ambrosius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f262" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="268.5"><seg n="268.5.1">Maar wanneer het gesprek onder vier ogen eindelijk plaats vindt,</seg> <seg n="268.5.2">ontpopt de geheimleraar <choice><sic>zich tol een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zich tot een</corr></choice> heel gewoon,</seg> <seg n="268.5.3">joviaal en vriendelijk collega,</seg> <seg n="268.5.4">die zelfs graag onderricht aanneemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f263" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="268.6"><seg n="268.6.1">- Ook Augustinus' sceptische tijd ga ik hier stilzwijgend voorbij.</seg></s> <s n="268.7"><seg n="268.7.1">De lezer herinnert zich daaromtrent een en ander uit hoofdstuk 1.</seg></s> <s n="268.8"><seg n="268.8.1">Wij vinden hem terug omstreeks 386,</seg> <seg n="268.8.2">als de figuur van Ambrosius en het platonisme reeds indruk op hem gemaakt hebben.</seg></s> <s n="268.9"><seg n="268.9.1">Het gezag wenkt hem.</seg></s> <s n="268.10"><seg n="268.10.1">Met Nourrisson,</seg> <seg n="268.10.2">in zijn boek over <hi rend="italic">de Filosofie van de hl.</hi></seg></s> <s n="268.11"><seg n="268.11.1"><hi rend="italic">Augustinus,</hi></seg> <seg n="268.11.2">kan men onder zeker voorbehoud zeggen dat hij toen opgehouden heeft te filosoferen.</seg></s> <s n="268.12"><seg n="268.12.1">'Hij zocht geen theorie,</seg> <seg n="268.12.2">maar een schuilplaats.'</seg></s> <s n="268.13"><seg n="268.13.1">Hij dwaalt 'van sekte naar sekte,</seg> <seg n="268.13.2">van school tot school',</seg> <seg n="268.13.3">tot hij de eerste lichtstralen ziet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f264" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="268.14"><seg n="268.14.1">In het tweede boek van zijn geschrift <hi rend="italic">Tegen de Academici</hi> heeft hij zijn vaderlijke vriend Romanianus de bedwelming beschreven,</seg> <seg n="268.14.2">die de inademing van de wijsgerige wierook van de platonische boeken bij hem teweegbracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f265" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="269.1"><seg n="269.1.1">Om deze filosofie is het ons hier echter evenmin te doen.</seg></s> <s n="269.2"><seg n="269.2.1">Er is veel geschreven over de verhouding van die wijsbegeerte en het christendom in deze tijd van zijn leven.</seg></s> <s n="269.3"><seg n="269.3.1">Veel is daarbij nog onopgehelderd.</seg></s> <s n="269.4"><seg n="269.4.1">In een later hoofdstuk hoop ik daarop terug te komen.</seg></s> <s n="269.5"><seg n="269.5.1">Hier moet ons het christelijk denken van de kerkvader bezig houden.</seg></s> <s n="269.6"><seg n="269.6.1">En zoveel staat wel vast dat men weinig zielkundig inzicht heeft getoond toen men,</seg> <seg n="269.6.2">zoals Thimme<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n39" rend="superscript">39</ref> dat deed,</seg> <seg n="269.6.3">Augustinus' bekering voor legende wilde verklaren en hem in die periode als zuiver neoplatonist wilde zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f266" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="270.1"><seg n="270.1.1">Het gezag van Jezus Christus heeft Augustinus steeds erkend.</seg></s> <s n="270.2"><seg n="270.2.1">Bij elke geestelijke opwekking in zijn leven grijpt hij bovendien naar de bijbel.</seg></s> <s n="270.3"><seg n="270.3.1">Dit was reeds het geval op zijn negentiende jaar na de lectuur van de <hi rend="italic">Hortensius.</hi></seg></s> <s n="270.4"><seg n="270.4.1">Het is weer zo na zijn kennismaking met de platonische boeken.</seg></s> <s n="270.5"><seg n="270.5.1">Dan gaat hij Paulus lezen.</seg></s> <s n="270.6"><seg n="270.6.1">- Er bestonden echter voor iedere Latijnse schoolman en retor ontzaglijke bezwaren om de volle gelding van dit gezag te erkennen.</seg></s> <s n="270.7"><seg n="270.7.1">Wat kostte het aan Victorinus,</seg> <seg n="270.7.2">de retor te Rome,</seg> <seg n="270.7.3">die men een Augustinus vóór Augustinus genoemd heeft,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f267" rend="superscript">r</ref><seg n="270.7.4">een moeite om zijn christendom in 't openbaar <pb n="127" ed="VW"/>te belijden!</seg></s> <s n="270.8"><seg n="270.8.1">Men leest dat in boek VIII van de <hi rend="italic">Confessiones</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f268" rend="superscript">s</ref> in 't Oosten was dat nog anders.</seg></s> <s n="270.9"><seg n="270.9.1">Daar had openbaar debat plaats tussen bisschop en solist en als de laatste overtuigd was,</seg> <seg n="270.9.2">werd hij christen.</seg></s> <s n="270.10"><seg n="270.10.1">In de Latijnse wereld was de kerk weinig wijsgerig aangelegd en een bekering betekende er in veel sterkere mate onderwerping aan Schrift en Kerk.</seg></s> <s n="270.11"><seg n="270.11.1">Wanneer Augustinus in een door ons vroeger aangehaalde plaats zegt dat een filosoof,</seg> <seg n="270.11.2">die christen wordt,</seg> <seg n="270.11.3">slechts zijn denkwijze en niet zijn levenswijze behoefde te veranderen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f269" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="270.11.4">dan is daarmee voor 't Westen toch te weinig gezegd.</seg></s> <s n="270.12"><seg n="270.12.1">Zijn eigen bekering bewijst dat. 't Was hier meer een strijd op het gebied van de wil dan van het verstand.</seg></s> <s n="270.13"><seg n="270.13.1">Men debatteerde niet met de kerk,</seg> <seg n="270.13.2">maar boog zich voor haar gezag,</seg> <seg n="270.13.3">als men zijn tegenstand tegen haar liet varen.</seg></s> <s n="270.14"><seg n="270.14.1">Ook Paulinus van Nola,</seg> <seg n="270.14.2">die een schitterende carrière liet varen voor het ascetische leven,</seg> <seg n="270.14.3">is daar een voorbeeld van.</seg></s> <s n="270.15"><seg n="270.15.1">De droefheid van zijn leermeesters en vrienden was groot,</seg> <seg n="270.15.2">omdat zij wisten dat hij in een andere wereld en voor hen verloren was.</seg></s> <s n="270.16"><seg n="270.16.1">Vooral voor een literaat lagen hier grote moeilijkheden.</seg></s> <s n="270.17"><seg n="270.17.1">Zelfs tot Ambrosius kon Augustinus de rechte verhouding niet vinden,</seg> <seg n="270.17.2">hoe hoog hij de bisschop ook achtte.</seg></s></p>
<p><s n="271.1"><seg n="271.1.1">Maar de grootste hindernissen waren toen toch weggeruimd.</seg></s> <s n="271.2"><seg n="271.2.1">Zijn eigen <hi rend="italic">ik</hi> had hij,</seg> <seg n="271.2.2">nadat hij met het dualisme van de manicheeërs,</seg> <seg n="271.2.3">die het boze als een zelfstandige macht beschouwen,</seg> <seg n="271.2.4">gebroken had,</seg> <seg n="271.2.5">als de bron van de zonde leren zien en zo was hij deemoedig voor Gods aangezicht komen te staan in plaats van hoogmoedig met zijn rug naar Hem toe.</seg></s> <s n="271.3"><seg n="271.3.1">Het neoplatonisme had hem geholpen God als Geest te leren zien.</seg></s> <s n="271.4"><seg n="271.4.1">Daardoor waren de voorwaarden geschapen om het sacrament der boete,</seg> <seg n="271.4.2">het mysterie van schuld en verzoening,</seg> <seg n="271.4.3">gelding te verschaffen.</seg></s> <s n="271.5"><seg n="271.5.1">Ambrosius had hem over zijn aanstoot aan 't Oude Testament heen geholpen door de allegorische uitlegging.</seg></s> <s n="271.6"><seg n="271.6.1">Daardoor kreeg de bijbel voor hem gezag.</seg></s> <s n="271.7"><seg n="271.7.1">Zijn bekering in de tuin te Milaan plaatste hem in een christelijke houding tegenover de eeuwigheid en gaf hem de beslissende aansporing om de volle waarheid daaromtrent aan de kerk te vragen.</seg></s> <s n="271.8"><seg n="271.8.1">- Dit alles werd door de Doop bezegeld.</seg></s> <s n="271.9"><seg n="271.9.1">Daarmee stond hij dan gereed om aan de mysteriën en de autoriteit,</seg> <seg n="271.9.2">die hij van jongsaf gekend had,</seg> <seg n="271.9.3">hun rechten te geven.</seg></s></p>
<p><s n="272.1"><seg n="272.1.1">Voorlopig behielden deze voor hem een karakter van grote geheimzinnigheid.</seg></s> <s n="272.2"><seg n="272.2.1">Harnack zegt in zijn <hi rend="italic">Dogmengeschiedenis</hi> dat aan Augustinus' kerkbegrip een priesterlijk-sacrale grondtrek eigen is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f270" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="272.3"><seg n="272.3.1">Dit geldt evenwel 't meest voor de eerste geschriften na zijn bekering.</seg></s> <s n="272.4"><seg n="272.4.1">In zijn geschrift over <hi rend="italic">De methode</hi> spreekt Augustinus van 'heilsgeheimen,</seg> <seg n="272.4.2">waarin wij worden <pb n="128" ed="VW"/>ingewijd' en van het 'gezag van mysteriën'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f271" rend="superscript">v</ref> en elders zegt hij dat er niets is wat de ziel zo 'vroom ontzag inboezemt' als een 'onbegrepen verborgenheid (sacrament)'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f272" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="272.5"><seg n="272.5.1">Het symbool,</seg> <seg n="272.5.2">de geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="272.5.3">die bij de Doop aan de catechumenen werd geleerd,</seg> <seg n="272.5.4">mocht niet opgeschreven worden,</seg> <seg n="272.5.5">maar slechts van buiten geleerd.</seg></s> <s n="272.6"><seg n="272.6.1">Het werd als een heilig geheim overgeleverd.</seg></s> <s n="272.7"><seg n="272.7.1">Augustinus schreef in een boek over <hi rend="italic">Het geloof en de belijdenis,</hi></seg> <seg n="272.7.2">dat hij als presbyter samenstelde,</seg> <seg n="272.7.3">de Twaalf artikelen zelfs niet letterlijk uit,</seg> <seg n="272.7.4">omdat zij meer voor het geheugen bestemd waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f273" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="272.8"><seg n="272.8.1">- In deze samenhang begrijpen we beter een plaats in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> waaruit blijkt dat Augustinus en zijn vriend Alypius vóór zijn Doop zeer vage begrippen hadden over wat de kerk leerde omtrent Jezus' persoon en werk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f274" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="273.1"><seg n="273.1.1">Mysterie en sacrament zijn voor Augustinus zeer wijde begrippen. 't Zijn religieuze geheimenissen in leer,</seg> <seg n="273.1.2">cultus of zede in Oud en Nieuw Testament of in de geschiedenis.</seg></s> <s n="273.2"><seg n="273.2.1">Zij hebben een meer verborgen,</seg> <seg n="273.2.2">meer innerlijke en zekere manier om ons tot de waarheid te leiden dan verstandelijke overwegingen.</seg></s> <s n="273.3"><seg n="273.3.1">Want zij onderwijzen niet alleen,</seg> <seg n="273.3.2">maar in hun werking schuilt ook macht en barmhartigheid.</seg></s> <s n="273.4"><seg n="273.4.1">Christus is er in.</seg></s> <s n="273.5"><seg n="273.5.1">Welbewust heeft Augustinus,</seg> <seg n="273.5.2">vooral ook blijkens zijn eerstelinggeschriften,</seg> <seg n="273.5.3">zich voor dit heilzame gezag gebogen.</seg></s> <s n="273.6"><seg n="273.6.1">Hij zal er voortaan niet voor terugschrikken om,</seg> <seg n="273.6.2">als zijn inzicht te kort schiet,</seg> <seg n="273.6.3">te verwijzen naar 'de diepte der verborgenheden'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f275" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="274.1"><seg n="274.1.1">Dit christelijke mysteriewezen verschilt zeer belangrijk van de heidense.</seg></s> <s n="274.2"><seg n="274.2.1">Daar waren het enkele weinigen,</seg> <seg n="274.2.2">die tot de ingewijden behoorden,</seg> <seg n="274.2.3">terwijl de grote menigte in de voorhof moest blijven.</seg></s> <s n="274.3"><seg n="274.3.1">Zo bleef het ook nog enigszins bij sommige grote leraars in 't Oosten,</seg> <seg n="274.3.2">die van de kerkleer een geheimleer maakten,</seg> <seg n="274.3.3">slechts voor de volmaakten toegankelijk.</seg></s> <s n="274.4"><seg n="274.4.1">Bij Augustinus is 't andersom.</seg></s> <s n="274.5"><seg n="274.5.1">De verborgenheden zijn voor de grote massa en worden van alle kansels gepredikt.</seg></s> <s n="274.6"><seg n="274.6.1">Eer is het de geleerde denker geraden zich door deze grote openbare les het A B C der kennis te laten bijbrengen.</seg></s> <s n="274.7"><seg n="274.7.1">Augustinus heeft met het volk willen geloven zonder dat hij,</seg> <seg n="274.7.2">zoals het neoplatonisme dat deed,</seg> <seg n="274.7.3">tenslotte capituleerde voor het volksgeloof.</seg></s> <s n="274.8"><seg n="274.8.1">Als goed Latijns christen was zijn bekering voor hem een daad van onderwerping aan hogere instanties.</seg></s> <s n="274.9"><seg n="274.9.1">Het zijn er drie,</seg> <seg n="274.9.2">waarvoor de latere kerkvader zich zeker niet behoeft te schamen:</seg> <seg n="274.9.3">Jezus Christus,</seg> <seg n="274.9.4">de Heilige Schrift en de Katholieke Kerk.</seg></s> <s n="274.10"><seg n="274.10.1">- Wij weten reeds dat hij de eerbied voor de naam Jezus met de moedermelk had ingedronken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f276" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="274.11"><seg n="274.11.1">Nu zegt hij,</seg> <seg n="274.11.2">aan 't slot van zijn boeken <hi rend="italic">Tegen de Academici,</hi></seg> <pb n="129" ed="VW"/><seg n="274.11.3">dat hij er zeker van is nooit van Christus' gezag te zullen wijken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f277" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="274.12"><seg n="274.12.1">- De Schrift is hem na zijn bekering al heel spoedig een ware poort tot de waarheid geworden en in zijn geestelijk ambt als presbyter en bisschop heeft hij de schatten der Kerk zich leren toeëigenen en uitdelen.</seg></s> <s n="274.13"><seg n="274.13.1">- Deze drie vormen samen die 'inrichting van de goddelijke voorzienigheid in de tijd',</seg> <seg n="274.13.2">om de mensen tot het eeuwige leven te brengen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f278" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="274.13.3">waarover wij hem reeds vroeger hoorden spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f279" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="275.1"><seg n="275.1.1">Nieuwere schrijvers hebben deze onderwerping aan autoriteiten vaak als een bewijs van geestelijke vermoeidheid opgevat.</seg></s> <s n="275.2"><seg n="275.2.1">Bij Augustinus zelf is daar niet veel van te merken.</seg></s> <s n="275.3"><seg n="275.3.1">Integendeel vertoont zijn waarheidsenthousiasme in de eerste tijd na zijn bekering merkwaardige overeenkomst met de spanning,</seg> <seg n="275.3.2">die het denken van Descartes in zijn beste jaren in beweging hield.</seg></s> <s n="275.4"><seg n="275.4.1">Er is frappante gelijkenis tussen de <hi rend="italic">Alleenspraken</hi> van de kerkvader en de <hi rend="italic">Overpeinzingen</hi> (Meditationes) van de vader der nieuwere wijsbegeerte.</seg></s> <s n="275.5"><seg n="275.5.1">Beiden wensen daar niets anders te kennen dan God en de ziel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f280" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="275.6"><seg n="275.6.1">Thimme zegt in zijn boek over <hi rend="italic">De geestelijke ontwikkeling van Augustinus</hi> dat de christelijke leerregel voor deze 'een schutting om zijn wetenschappelijke tuin' <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f281" rend="superscript">f</ref>was.</seg></s> <s n="275.7"><seg n="275.7.1">Welnu,</seg> <seg n="275.7.2">'t zelfde kan men,</seg> <seg n="275.7.3">en met meer recht,</seg> <seg n="275.7.4">van Descartes zeggen.</seg></s> <s n="275.8"><seg n="275.8.1">Met dit onderscheid dat wij ook hier weer,</seg> <seg n="275.8.2">evenals bij de vergelijking met Bossuet,</seg> <seg n="275.8.3">beurtelings aan begin- en eindpunt staan. 't Is niet zeker of die omheining voor de filosoof meer betekende dan voorzichtigheid;</seg> <seg n="275.8.4">hij liet haar staan.</seg></s> <s n="275.9"><seg n="275.9.1">Voor de theoloog werd zij steeds meer steun en muur,</seg> <seg n="275.9.2">waarlangs hij de ranken van zijn wetenschap zorgvuldig leidde.</seg></s> <s n="275.10"><seg n="275.10.1">Augustinus volgt de weg van <hi rend="italic">de Soliloquia,</hi></seg> <seg n="275.10.2">met hun metafysisch onderzoek naar God en de ziel,</seg> <seg n="275.10.3">naar <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="275.10.4">waarin het om de drieënige God en de Kerk gaat.</seg></s> <s n="275.11"><seg n="275.11.1">Descartes komt van de kerkleer weer terug tot een God,</seg> <seg n="275.11.2">die voor de natuurkunde,</seg> <seg n="275.11.3">en tot een mens,</seg> <seg n="275.11.4">die voor de wiskunde als borg moet staan.</seg></s> <s n="275.12"><seg n="275.12.1">- Maar dit alles beheersende onderscheid nu daargelaten,</seg> <seg n="275.12.2">is er in de oorspronkelijke kracht,</seg> <seg n="275.12.3">waarmee beiden een absolute waarheid hebben gezocht,</seg> <seg n="275.12.4">en de 'olympische ogenblikken' (Descartes),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f282" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="275.12.5">die zij daarbij hebben beleefd,</seg> <seg n="275.12.6">grote overeenkomst.</seg></s> <s n="275.13"><seg n="275.13.1">De onderwerping aan de autoriteit der kerk heeft Augustinus de moed om te denken,</seg> <seg n="275.13.2">die hij door zijn scepticisme had verloren,</seg> <seg n="275.13.3">teruggegeven <pb n="130" ed="VW"/>Na de 'negen jaren',</seg> <seg n="275.13.4">gedurende welke hij die onderwerping geweigerd had,</seg> <seg n="275.13.5">voelt hij zich,</seg> <seg n="275.13.6">zoals hij zelf in een van zijn dialogen zegt,</seg> <seg n="275.13.7">op zijn drieëndertigste jaar nog jong genoeg om het verzuim in te halen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f283" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="275.14"><seg n="275.14.1">Hij is nu op de goede weg.</seg></s></p>
<p><s n="276.1"><seg n="276.1.1">De invloed van dat gezag is dus aanvankelijk overwegend moreel geweest.</seg></s> <s n="276.2"><seg n="276.2.1">Augustinus weet zich op de grote heirweg naar de eeuwigheid,</seg> <seg n="276.2.2">met de ware mensheid.</seg></s> <s n="276.3"><seg n="276.3.1">De betekenis der christelijke kerk was in de tweede helft der vierde eeuw in 't Westen zeer toegenomen.</seg></s> <s n="276.4"><seg n="276.4.1">Een opvallend aantal bisschopszetels dateren hun oorsprong in die tijd.</seg></s> <s n="276.5"><seg n="276.5.1">De kerk vertegenwoordigt de mensheid in veel wijder zin dan Rome dat deed.</seg></s> <s n="276.6"><seg n="276.6.1">Haar grenzen zijn oneindig in nog andere betekenis dan die van het rijk.</seg></s> <s n="276.7"><seg n="276.7.1">Door 't Oude Testament gaan haar leer en geschiedenis terug tot de schepping.</seg></s> <s n="276.8"><seg n="276.8.1">Pas door Jezus,</seg> <seg n="276.8.2">zegt Augustinus in De civitate,</seg> <seg n="276.8.3">heeft zij de naam van de 'christelijke' gekregen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f284" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="276.9"><seg n="276.9.1">Zij is universeel en schijnt in veel voller zin gelijk te staan met de natuurorde dan het Romeinse imperium.</seg></s> <s n="276.10"><seg n="276.10.1">Dat wankelt,</seg> <seg n="276.10.2">de kerk wast.</seg></s> <s n="276.11"><seg n="276.11.1">En toch heeft dit geestelijk lichaam niet het onbewogene van een zedelijke natuurorde,</seg> <seg n="276.11.2">zoals de Stoa en ten dele ook het neoplatonisme die belijden.</seg></s> <s n="276.12"><seg n="276.12.1">De kerk is vol dramatiek;</seg> <seg n="276.12.2">val en opstanding van Genesis af tot aan de Doop te Milaan op Pasen 387.</seg></s> <s n="276.13"><seg n="276.13.1">Ook haar inrichting is beter,</seg> <seg n="276.13.2">hechter dan die van de staat en haar rechtspraak is bezig die van de laatste te vervangen.</seg></s> <s n="276.14"><seg n="276.14.1">Dit imperiale lichaam is drager van een dogma.</seg></s> <s n="276.15"><seg n="276.15.1">Maar met die waarheid marchandeert het niet.</seg></s> <s n="276.16"><seg n="276.16.1">Hier alleen is het streng en. beschermt het zijn grenzen.</seg></s> <s n="276.17"><seg n="276.17.1">- Is het wonder dat Augustinus,</seg> <seg n="276.17.2">toen dan eindelijk de droom van zijn moeder vervuld was en hij met haar op dezelfde regel stond,</seg> <seg n="276.17.3">het vertrouwen in christelijk denken tegelijk met zijn buigen voor autoriteit voelt opkomen?</seg></s> <s n="276.18"><seg n="276.18.1">Hij denkt binnen de omheining van een waarheid die,</seg> <seg n="276.18.2">zoals hij 't noemt,</seg> <seg n="276.18.3">'niet van één enkel volk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f285" rend="superscript">j</ref> is en die de garantie bezit van profeten,</seg> <seg n="276.18.4">apostelen en martelaren.</seg></s></p>
<p><s n="277.1"><seg n="277.1.1">De wijze waarop hij dan in zijn dialogen en enkele andere geschriften uiting heeft gegeven aan zijn geestdrift voor een christelijke wetenschap en daarbij afziet van Schrift en dogma en de naam van Jezus nauwelijks noemt,</seg> <seg n="277.1.2">plaatst ons voor een vrij ingewikkeld raadsel.</seg></s> <s n="277.2"><seg n="277.2.1">De juiste manier,</seg> <seg n="277.2.2">waarop het moet worden opgelost,</seg> <seg n="277.2.3">is niet zo gemakkelijk te vinden.</seg></s> <s n="277.3"><seg n="277.3.1">Ook de mate van invloed van Plato tegenover die van Plotinus en van beiden tegenover de Stoa en Cicero wordt door verschillende onderzoekers ongelijk geschat.</seg></s> <s n="277.4"><seg n="277.4.1">Maar de betekenis van de uitslag van dit onderzoek voor onze kennis van de kerkvader wordt dikwijls te hoog aangeslagen. 't Is in ieder geval een korte <pb n="131" ed="VW"/>periode in zijn leven geweest,</seg> <seg n="277.4.2">die bijna wegvalt tussen de tweeëndertig jaren vóór zijn bekering en die tweeënveertig andere na zijn terugkeer in Africa. 't is ook niet zo vreemd als 't lijkt dat de oud-retor,</seg> <seg n="277.4.3">nu hij de retorica er aan heeft gegeven en niet meer in <hi rend="italic">woorden</hi> maar in <hi rend="italic">begrippen</hi> wil doen,</seg> <seg n="277.4.4">zich met alle kracht op de dialectiek heeft geworpen.</seg></s> <s n="277.5"><seg n="277.5.1">Die overgang was voor hem de wetenschappelijke kant van zijn bekering.</seg></s> <s n="277.6"><seg n="277.6.1">Dat hij daarbij bijbel en kerkleer slechts uit de verte aanroert kan voor een deel uit onkunde en moet voor een ander deel uit schroom tegenover de geloofsregel,</seg> <seg n="277.6.2">waarin hij spoedig zal worden ingewijd,</seg> <seg n="277.6.3">verklaard worden.</seg></s> <s n="277.7"><seg n="277.7.1">Ook na zijn Doop geldt dat eerst nog.</seg></s> <s n="277.8"><seg n="277.8.1">In ieder geval filosofeert hij over het nieuwe geluk,</seg> <seg n="277.8.2">dat hij pas gevonden heeft.</seg></s> <s n="277.9"><seg n="277.9.1">Over de <hi rend="italic">zekerheid</hi> in zijn <hi rend="italic">Boeken tegen de Academici;</hi></seg> <seg n="277.9.2"><hi rend="italic">over het eeuwige leven</hi> in de dialoog op zijn tweeëndertigste verjaardag en over de <hi rend="italic">theologische methode</hi> in zijn geschrift <hi rend="italic">De ordine,</hi></seg> <seg n="277.9.3">terwijl hij dan in zijn <hi rend="italic">Alleenspraken</hi> biddend de tempel der Waarheid binnengaat.</seg></s> <s n="277.10"><seg n="277.10.1">De middelen,</seg> <seg n="277.10.2">die hij daarbij gebruikt,</seg> <seg n="277.10.3">zijn gewoon dialectisch,</seg> <seg n="277.10.4">zoals men van een hoogleraar verwachten kan,</seg> <seg n="277.10.5">en niet overwegend neoplatonisch.</seg></s> <s n="277.11"><seg n="277.11.1">Thimme heeft gelijk als hij zegt dat de <hi rend="italic">Confessiones</hi> veel neoplatonischer zijn dan de dialogen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f286" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="277.12"><seg n="277.12.1">En Adolf Dyroff,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n40" rend="superscript">40</ref></seg> <seg n="277.12.2">in een opstel over <hi rend="italic">Vorm en begripsinhoud van Augustinus' geschrift De ordine,</hi></seg> <seg n="277.12.3">in een bundel van Grabmann en Mausbach,</seg> <seg n="277.12.4">wil in die laatste niet anders dan stoïsch begrippenmateriaal vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f287" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="278.1"><seg n="278.1.1">Wij kunnen hier op deze kwesties niet verder ingaan.</seg></s> <s n="278.2"><seg n="278.2.1">Ik wilde er slechts op wijzen dat Augustinus' wetenschappelijke geestdrift verklaarbaar is en dat de wijze waarop hij haar uitleeft niet in strijd behoeft te zijn met zijn bekering en zijn erkenning van het gezag der kerk,</seg> <seg n="278.2.2">maar veeleer daaruit voortvloeit.</seg></s> <s n="278.3"><seg n="278.3.1">Deze geleerde noviet der kerk kon niet wachten.</seg></s> <s n="278.4"><seg n="278.4.1">Maar God heeft hem later van zijn alleenspraken verlost door hem bijna veertig jaar lang te laten preken,</seg> <seg n="278.4.2">soms dagelijks,</seg> <seg n="278.4.3">voor een talrijk Africaans gehoor en het resultaat daarvan hebben we in <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="278.4.4">waarin het licht uit Schrift en kerkleer van alle kanten door de ramen valt.</seg></s></p>
<p><s n="279.1"><seg n="279.1.1">Het zedelijk karakter van het gezag bij Augustinus moet nog op een andere wijze bepaald dan wij boven gedaan hebben.</seg></s> <s n="279.2"><seg n="279.2.1">Het is in overeenstemming met de wijsgerige opvattingen van zijn tijd dat voor een zuiver inzicht in de waarheid een rein hart nodig is.</seg></s> <s n="279.3"><seg n="279.3.1">Door ingetogen leven en gebed moet het oog de klaarheid voor het zien der ideeën verkrijgen.</seg></s> <s n="279.4"><seg n="279.4.1">En op deze dingen heeft de autoriteit dan betrekking.</seg></s> <s n="279.5"><seg n="279.5.1">De kerkvader heeft in zijn geschrift over <hi rend="italic">De methode</hi> (De ordine) een reeks voorschriften voor het leven opgenomen en in aansluiting daaraan de onderscheiding van rede en gezag behandeld.</seg></s> <s n="279.6"><seg n="279.6.1">Hij voegt eraan toe dat hij dit niet zelf bedacht heeft,</seg> <seg n="279.6.2">maar <pb n="132" ed="VW"/>overgenomen van beroemde oude denkers,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f288" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="279.6.3">waaronder we wel de pythagoreeërs hebben te verstaan.</seg></s> <s n="279.7"><seg n="279.7.1">Naville<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n41" rend="superscript">41</ref> gaat dan ook in zijn studie over <hi rend="italic">De ontwikkeling van Augustinus' denken</hi> zover dat hij diens zedeleer in verband met zijn opvattingen over gezag behandelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f289" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="279.8"><seg n="279.8.1">In dit licht zullen we ook wel het gebed te zien hebben waarmee zijn <hi rend="italic">Alleenspraken</hi> beginnen.</seg></s> <s n="279.9"><seg n="279.9.1">Denken is een heilig werk en slechts in biddende houding kan men de inspiratie verwachten,</seg> <seg n="279.9.2">die men nodig heeft.</seg></s> <s n="279.10"><seg n="279.10.1">Ascese en gebed zijn de voorwaarden voor wijsgerige bespiegeling.</seg></s> <s n="279.11"><seg n="279.11.1">Tot deze goede levenshouding moet men echter aangemaand worden en dat moet door een of ander gezag gebeuren.</seg></s> <s n="279.12"><seg n="279.12.1">Slechts enkele begenadigde geesten,</seg> <seg n="279.12.2">meent Augustinus,</seg> <seg n="279.12.3">zullen zulk een aansporing niet nodig hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f290" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="279.13"><seg n="279.13.1">Hij zelf kan er niet buiten.</seg></s> <s n="279.14"><seg n="279.14.1">Cicero's <hi rend="italic">Hortensius</hi> heeft hem de eerste stoot gegeven. 't Was een moraliserende aansporing tot filosoferen.</seg></s> <s n="279.15"><seg n="279.15.1">Later heeft het platonisme die functie vervuld.</seg></s> <s n="279.16"><seg n="279.16.1">Aanvankelijk is ook dit waarschijnlijk meer aansporing geweest dan dat het hem gerede inzichten heeft bijgebracht.</seg></s> <s n="279.17"><seg n="279.17.1">De beslissende indruk maakt dan echter de kerk.</seg></s> <s n="279.18"><seg n="279.18.1">In de tuin te Milaan buigt Augustinus zich voor een Schriftwoord.</seg></s> <s n="279.19"><seg n="279.19.1">Toen besloot hij een leven van onthouding en gebed te leiden om daarin de voorwaarden te hebben voor vruchtbare studie.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="280.1"><seg n="280.1.1">Deze opvatting van gezag als morele aansporing tot denken komt niet geheel overeen met wat ik schreef over het gezag der kerk als bezitster van mysteriën en sacramenten.</seg></s> <s n="280.2"><seg n="280.2.1">Dat laatste wijst ons de werkelijke stand van zaken aan,</seg> <seg n="280.2.2">terwijl de leer van de 'aansporing',</seg> <seg n="280.2.3">zoals Augustinus die in zijn eerste geschriften ontwikkelt en nooit geheel loslaat,</seg> <seg n="280.2.4">een <hi rend="italic">theorie</hi> is,</seg> <seg n="280.2.5">ontleend aan de antieke wijsbegeerte,</seg> <seg n="280.2.6">waarmee hij zich rekenschap tracht te geven van zijn toestand als cultuurmens in de kerk.</seg></s> <s n="280.3"><seg n="280.3.1">Het gezag brengt Augustinus van 't begin af ook wel <hi rend="italic">gerede</hi> waarheid en dat zal al heel spoedig in zijn geschriften uitkomen.</seg></s> <s n="280.4"><seg n="280.4.1">In zijn boek <hi rend="italic">Over de ware godsdienst</hi> krijgt autoriteit reeds een plaats aan het begin.</seg></s> <s n="280.5"><seg n="280.5.1">Geloof moet dan aan iedere wetenschap voorafgaan.</seg></s> <s n="280.6"><seg n="280.6.1">De antieke verachting voor het nietdenkend deel der natie,</seg> <seg n="280.6.2">die in zijn eerste geschriften hier en daar nog doorschemert,</seg> <seg n="280.6.3">wijkt voor de christelijke gevoelens tegenover de massa.</seg></s> <s n="280.7"><seg n="280.7.1">Met hen wil hij zitten in het nest der kerk en op dezelfde wijze zalig worden.</seg></s> <s n="280.8"><seg n="280.8.1">Het openbaringskarakter van de christelijke mysteriën komt dan sterk naar voren.</seg></s> <s n="280.9"><seg n="280.9.1">Zij zijn er niet voor enkele cultisch reinen,</seg> <seg n="280.9.2">maar voor de zondige wereld;</seg> <seg n="280.9.3">zij worden gepredikt.</seg></s> <s n="280.10"><seg n="280.10.1">En dan betreft het geen zaken van nu of van eeuwigheid,</seg> <seg n="280.10.2">die men door denken kan te weten komen,</seg> <seg n="280.10.3">maar dingen uit verleden en toekomst,</seg> <seg n="280.10.4">geschiedenis,</seg> <seg n="280.10.5">die slechts door geloof kan worden aangenomen.</seg></s> <s n="280.11"><seg n="280.11.1">Het is de bedeling in de tijd,</seg> <seg n="280.11.2">historie en profetie,</seg> <seg n="280.11.3">waarop de kerkvader zo vaak <pb n="133" ed="VW"/>terugkomt.</seg></s> <s n="280.12"><seg n="280.12.1">Zulke dingen komt men niet nader door de studie van getallen en dialectiek,</seg> <seg n="280.12.2">waaraan hij eerst zoveel waarde hechtte.</seg></s> <s n="280.13"><seg n="280.13.1">Men is daarvoor op bijbel en kerk aangewezen.</seg></s> <s n="280.14"><seg n="280.14.1">Er zijn dingen,</seg> <seg n="280.14.2">die zo geloofd worden dat ze wel nooit helemaal aanschouwing kunnen worden.</seg></s> <s n="280.15"><seg n="280.15.1">Christus aan 't kruis bijv. zal men niet meer kunnen zien.</seg></s> <s n="280.16"><seg n="280.16.1">Hij is 'eenmaal gekruisigd'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f291" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="281.1"><seg n="281.1.1">Deze inzichten zijn Augustinus vooral geopend in zijn polemiek met het manicheïsme,</seg> <seg n="281.1.2">dat het christelijk historie-geloof voor een groot deel met heidens bijgeloof op één hoop wierp.</seg></s> <s n="281.2"><seg n="281.2.1">Tegenover de snelle wasdom van deze overtuigingen behoorde men wat minder betekenis te hechten aan zijn redeneringen in de dialogen.</seg></s> <s n="281.3"><seg n="281.3.1">De <hi rend="italic">arbeid</hi> in de doorbraak van zijn christelijk denken is belangrijker dan het <hi rend="italic">spel</hi> in wat men de zomervakantie kan noemen tussen zijn leven als retor en als bisschop.</seg></s> <s n="281.4"><seg n="281.4.1">Het is waar dat toen wel enkele lijnen getrokken zijn voor het raam,</seg> <seg n="281.4.2">waarin het doek van zijn trinitarisch-historische theologie later hangen zal.</seg></s> <s n="281.5"><seg n="281.5.1">Maar ook die wijsgerige gedachten werden pas later voltooid.</seg></s> <s n="281.6"><seg n="281.6.1">Het is buitengewoon merkwaardig te zien hoe deze christelijke grootmeester reeds in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> zo met de bijbel vertrouwd is dat eigen woord en bijbelwoord vaak samenvallen.</seg></s> <s n="281.7"><seg n="281.7.1">Zijn toeëigening van kerkelijke en bijbelse waarheid is verrassend snel geweest en dit is veel meer opvallend dan de korte afwezigheid daarvan in de eerste geschriften na zijn bekering,</seg> <seg n="281.7.2">waarvoor bovendien nog bijzondere oorzaken kunnen hebben bestaan.</seg></s> <s n="281.8"><seg n="281.8.1">En de wijze waarop wij de middeleeuwse en de reformatorische vormen van christelijke geloofsleer voor onze ogen zien ontstaan,</seg> <seg n="281.8.2">met dezelfde plastische aanschouwelijkheid waarmee wij bij Descartes getuigen kunnen zijn van geboorte van sommige grondbegrippen der moderne wetenschap,</seg> <seg n="281.8.3">is van te grote betekenis dan dat ze te zeer in de schaduw zou mogen blijven van het feit dat hij daarbij antieke hulplijnen trekt.</seg></s></p>
<p><s n="282.1"><seg n="282.1.1">Het zijn vooral twee dingen die daarbij de aandacht trekken.</seg></s> <s n="282.2"><seg n="282.2.1">De <hi rend="italic">Predestinatie</hi> en de <hi rend="italic">Heilsgeschiedenis.</hi></seg></s> <s n="282.3"><seg n="282.3.1">Dat zijn de achtergrond en de voorgrond,</seg> <seg n="282.3.2">zoals hij die in zijn grote werk <hi rend="italic">De civitate</hi> schildert met het clair-obscur van een Rembrandt.</seg></s> <s n="282.4"><seg n="282.4.1">Beide malen betreft het waarheid,</seg> <seg n="282.4.2">die niet door alleenspraken of dialogen kan worden ontdekt,</seg> <seg n="282.4.3">maar waarvan men kennis moet hebben door openbaring aan alle mensen.</seg></s> <s n="282.5"><seg n="282.5.1">Niet de monnik of de platonische denker,</seg> <seg n="282.5.2">maar de bisschop heeft dit boek geschreven.</seg></s> <s n="282.6"><seg n="282.6.1">Het is het sociale leven in hoogste potentie waarmee hij zich hier,</seg> <seg n="282.6.2">naar eigen verklaring,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f292" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="282.6.3">bezig houdt.</seg></s> <s n="282.7"><seg n="282.7.1">De kennis daarvan heeft hij uit de bijbel.</seg></s> <s n="282.8"><seg n="282.8.1">De gestalten die er optreden worden in haar betekenis beschreven en het hele drama der wereldgeschiedenis ontrolt zich voor onze ogen.</seg></s> <s n="282.9"><seg n="282.9.1">Overpeinzing en uitlegging knopen zich daaraan vast om dit schouwspel voor engelen en mensen te maken tot een <pb n="134" ed="VW"/>leer voor de gemeente,</seg> <seg n="282.9.2">een onderwijzing voor de grote massa.</seg></s> <s n="282.10"><seg n="282.10.1">- Daarachter wordt dan telkens gewezen op 'de meer verborgen reden'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f293" rend="superscript">r</ref> van de dingen,</seg> <seg n="282.10.2">de predestinatie.</seg></s> <s n="282.11"><seg n="282.11.1">Ook tot dit leerstuk was de kerkvader mede door bijbeluitlegging gekomen.</seg></s> <s n="282.12"><seg n="282.12.1">In zijn zgn.</seg></s> <s n="282.13"><seg n="282.13.1"><hi rend="italic">Kwesties</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f294" rend="superscript">s</ref> uit de eerste presbytertijd,</seg> <seg n="282.13.2">schreef hij erover aan zijn vaderlijke vriend Simplicianus naar aanleiding van de brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="282.14"><seg n="282.14.1">'Exegetische nood' (Reuter)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f295" rend="superscript">t</ref> hielp toen bij de geboorte van zijn inzicht.</seg></s> <s n="282.15"><seg n="282.15.1">Wij bevinden ons dus hier op christelijk terrein.</seg></s> <s n="282.16"><seg n="282.16.1">Het is trinitarische theologie,</seg> <seg n="282.16.2">waarvan het kenprincipe niet ligt in de platonische idee of het pythagoreïsche getal,</seg> <seg n="282.16.3">maar in het geopenbaarde Woord.</seg></s></p>
<p><s n="283.1"><seg n="283.1.1">De mysteriën en de sacramenten der kerk gaven hem dus niet slechts aansporing tot een ingetogen leven,</seg> <seg n="283.1.2">maar zij waren ook de stof die hij zocht te doorgronden:</seg> <seg n="283.1.3">de Triniteit,</seg> <seg n="283.1.4">de Heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="283.1.5">het Godsrijk,</seg> <seg n="283.1.6">de Predestinatie.</seg></s> <s n="283.2"><seg n="283.2.1">Pas als we dit goed gezien hebben kunnen wij de rechte kijk krijgen op het universele in het denken van onze kerkvader.</seg></s> <s n="283.3"><seg n="283.3.1">Plato wordt tot 't laatst toe gewaardeerd.</seg></s> <s n="283.4"><seg n="283.4.1">De verbinding van dit universele en het historische (Scholz)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f296" rend="superscript">u</ref> of van het universele en het dramatische (Harnack)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f297" rend="superscript">v</ref> is kenmerk ook van zijn laatste geschriften.</seg></s> <s n="283.5"><seg n="283.5.1">Thimme heeft gelijk als hij zegt dat de stoïsche deugd bij hem door het christendom geheel is weggespoeld,</seg> <seg n="283.5.2">maar dat zijn vroegere kennisdrang door de christelijke liefde slechts overspoeld is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f298" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="283.6"><seg n="283.6.1">Er is zelfs aanleiding om met Grabmann<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n42" rend="superscript">42</ref> te zeggen dat hij voor geloven en weten gelijkelijk enthousiast is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f299" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="283.7"><seg n="283.7.1">Daarover zullen we in 't laatste hoofdstuk nog moeten spreken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="12">
<head rend="after-blank" n="10."><label>10.</label> <s n="284.1"><seg n="284.1.1">Katholiciteit</seg></s></head>
<p><s n="285.1"><seg n="285.1.1">Wij moeten hier de draad der Africaanse kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="285.1.2">die ik aan t slot van hoofdstuk 7 liet vallen,</seg> <seg n="285.1.3">nog even opnemen.</seg></s></p>
<p><s n="286.1"><seg n="286.1.1">De laatste vervolging,</seg> <seg n="286.1.2">onder Diocletianus (285-305),</seg> <seg n="286.1.3">nam,</seg> <seg n="286.1.4">in overeenstemming <pb n="135" ed="VW"/>met het hele karakter van diens regering,</seg> <seg n="286.1.5">administratieve vormen aan.</seg></s> <s n="286.2"><seg n="286.2.1">De kerken moesten boeken en meubilair uitleveren.</seg></s> <s n="286.3"><seg n="286.3.1">Degenen die er aan toe gaven werden in dit geval niet <hi rend="italic">lapsi,</hi></seg> <seg n="286.3.2">gevallenen,</seg> <seg n="286.3.3">maar <hi rend="italic">traditores,</hi></seg> <seg n="286.3.4"><hi rend="italic">uitle</hi>veraars,</seg> <seg n="286.3.5">genoemd.</seg></s> <s n="286.4"><seg n="286.4.1">Deze naam heeft in de Africaanse kerk,</seg> <seg n="286.4.2">ook nog in Augustinus' dagen,</seg> <seg n="286.4.3">een zo hatelijke klank dat het de moeite waard is hem te illustreren met de weergave van een gedeelte van een proces-verbaal,</seg> <seg n="286.4.4">dat ik ontleen aan Leclercqs <hi rend="italic">Christelijk Africa.</hi></seg></s> <s n="286.5"><seg n="286.5.1">Het gebeurde speelt te Cirta in Numidië.</seg></s> <s n="286.6"><seg n="286.6.1">Een zekere Felix,</seg> <seg n="286.6.2">perpetueel flamen,</seg> <seg n="286.6.3">curator van de kolonie Cirta,</seg> <seg n="286.6.4">leidt het onderzoek.</seg></s> <s n="286.7"><seg n="286.7.1">Eerst gaat men naar het huis van bisschop Paulus.</seg></s> <s n="286.8"><seg n="286.8.1">Deze zegt dat de lectoren de heilige schriften in hun bezit hebben.</seg></s> <s n="286.9"><seg n="286.9.1">Het kerkmeubilair,</seg> <seg n="286.9.2">kelken,</seg> <seg n="286.9.3">lampen,</seg> <seg n="286.9.4">kandelaars,</seg> <seg n="286.9.5">levert hij uit,</seg> <seg n="286.9.6">waarvan inventaris wordt opgemaakt.</seg></s> <s n="286.10"><seg n="286.10.1">Men gaat vervolgens naar de onderdiakenen,</seg> <seg n="286.10.2">die een dik boek overgeven.</seg></s> <s n="286.11"><seg n="286.11.1">Men vraagt naar de andere boeken.</seg></s> <s n="286.12"><seg n="286.12.1">Zij zeggen dat de lectoren die bezitten.</seg></s> <s n="286.13"><seg n="286.13.1">En nu laat ik het proces-verbaal spreken:</seg></s></p>
<p><s n="287.1"><seg n="287.1.1">"Felix,</seg> <seg n="287.1.2">perpetueel flamen,</seg> <seg n="287.1.3">curator,</seg> <seg n="287.1.4">zei tot Marcuclius en Catulinus:</seg> <seg n="287.1.5">Wijs ons de lectoren.</seg></s> <s n="287.2"><seg n="287.2.1">- M. en C. zeiden:</seg> <seg n="287.2.2">Wij weten niet waar ze wonen.</seg></s> <s n="287.3"><seg n="287.3.1">- Felix,</seg> <seg n="287.3.2">perpetueel flamen,</seg> <seg n="287.3.3">curator,</seg> <seg n="287.3.4">zei tot C. en M.:</seg> <seg n="287.3.5">Als gij niet weet waar ze wonen,</seg> <seg n="287.3.6">geef dan tenminste hun namen.</seg></s> <s n="287.4"><seg n="287.4.1">- C. en M. zeiden:</seg> <seg n="287.4.2">Wij zijn geen verraders,</seg> <seg n="287.4.3">hier zijn wij;</seg> <seg n="287.4.4">dood ons liever.</seg></s> <s n="287.5"><seg n="287.5.1">- Felix,</seg> <seg n="287.5.2">perpetueel flamen,</seg> <seg n="287.5.3">curator,</seg> <seg n="287.5.4">zei:</seg> <seg n="287.5.5">Arresteer ze."</seg></s></p>
<p><s n="288.1"><seg n="288.1.1">Men komt dan aan 't huis van Eugenius,</seg> <seg n="288.1.2">een der lectoren.</seg></s> <s n="288.2"><seg n="288.2.1">"Felix,</seg> <seg n="288.2.2">perpetueel flamen,</seg> <seg n="288.2.3">curator,</seg> <seg n="288.2.4">zei tot deze:</seg> <seg n="288.2.5">Geef over de Schriften,</seg> <seg n="288.2.6">die gij bezit,</seg> <seg n="288.2.7">om te tonen dat gij gehoorzaam zijt.</seg></s> <s n="288.3"><seg n="288.3.1">- Hij bracht vier delen.</seg></s> <s n="288.4"><seg n="288.4.1">- Felix,</seg> <seg n="288.4.2">perpetueel flamen,</seg> <seg n="288.4.3">curator,</seg> <seg n="288.4.4">zei tegen Silvanus en Carasus (een paar lagere kerkelijke beambten):</seg> <seg n="288.4.5">Wijs ons de andere lectoren.</seg></s> <s n="288.5"><seg n="288.5.1">- S. en C. zeiden:</seg> <seg n="288.5.2">De bisschop heeft al gezegd dat de griffiers Edusius en Junius ze allen kennen;</seg> <seg n="288.5.3">laten die hun huizen wijzen.</seg></s> <s n="288.6"><seg n="288.6.1">- De griffiers E. en J. zeiden:</seg> <seg n="288.6.2">Wij zullen ze aanwijzen,</seg> <seg n="288.6.3">mijnheer."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f300" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="289.1"><seg n="289.1.1">En zo gaat het aktestuk verder met zijn triest verhaal dat zo'n droevig licht werpt op Africa's verdere kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="289.2"><seg n="289.2.1">Niet overal was het verloop van de maatregelen hetzelfde.</seg></s> <s n="289.3"><seg n="289.3.1">Donatus,</seg> <seg n="289.3.2">bisschop van Calama,</seg> <seg n="289.3.3">de latere zetel van Possidius,</seg> <seg n="289.3.4">wist de beambten tevreden te stellen met de overgave van enige geneeskundige werken en Mensurius van Carthago deed hetzelfde met ketterse geschriften.</seg></s> <s n="289.4"><seg n="289.4.1">De proconsul werd er van verwittigd,</seg> <seg n="289.4.2">maar hij behoorde tot degenen,</seg> <seg n="289.4.3">die zulke maatregelen ongaarne toepasten.</seg></s> <s n="289.5"><seg n="289.5.1">Hij weigerde een nader onderzoek en zo bleef de bibliotheek van de Carthaagse kerk gespaard.</seg></s> <s n="289.6"><seg n="289.6.1">Felix,</seg> <seg n="289.6.2">bisschop van Tibiuca,</seg> <seg n="289.6.3">was van ander hout gesneden.</seg></s> <s n="289.7"><seg n="289.7.1">De curator der stad liet hem voor zich komen:</seg> <seg n="289.7.2">"Bisschop,</seg> <seg n="289.7.3">geef de boeken en archieven,</seg> <seg n="289.7.4">die ge hebt.</seg></s> <s n="289.8"><seg n="289.8.1">- Ik heb ze en ik geef ze niet.</seg></s> <s n="289.9"><seg n="289.9.1">- Het edict is meer waard dan uw woorden.</seg></s> <s n="289.10"><seg n="289.10.1">Geef de boeken dat ik ze kan verbranden.</seg></s> <s n="289.11"><seg n="289.11.1">- Beter is,</seg> <seg n="289.11.2">dat ge mijzelf <pb n="136" ed="VW"/>verbrandt dan de goddelijke Schriften;</seg> <seg n="289.11.3">men moet Gode meer gehoorzaam zijn dan de mensen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f301" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="289.12"><seg n="289.12.1">- De bisschop werd naar Carthago gezonden en bleef voor de proconsul even onverzettelijk.</seg></s></p>
<p><s n="290.1"><seg n="290.1.1">In de Africaanse kerk bleef tot het laatst toe iets van het geëxalteerde heiligheidsenthousiasme der montanisten,</seg> <seg n="290.1.2">het politieke onafhankelijkheidsgevoel van Tertullianus en de provinciaal-kerkelijke neigingen van Cyprianus.</seg></s> <s n="290.2"><seg n="290.2.1">De begeerte om door martelaarschap directe zekerheid van de zaligheid te krijgen greep soms een hele schare aan.</seg></s> <s n="290.3"><seg n="290.3.1">Niet altijd was het daarbij gemakkelijk het echte van het onechte te onderscheiden.</seg></s> <s n="290.4"><seg n="290.4.1">Naast gedweeë massale uitlevering van de kerkelijke inventaris kwamen opzettelijke uittartingen van de overheid voor.</seg></s> <s n="290.5"><seg n="290.5.1">- Bisschop Mensurius behoorde tot de voorzichtigen,</seg> <seg n="290.5.2">zoals we reeds zagen.</seg></s> <s n="290.6"><seg n="290.6.1">Hij meende ook dat er bij de 'heiligen' veel kaf onder 't koren was.</seg></s> <s n="290.7"><seg n="290.7.1">Mensen,</seg> <seg n="290.7.2">wie het er om te doen was in de gevangenis liefdegaven in ontvangst te nemen of op die wijze van schulden of erger af te komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f302" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="290.8"><seg n="290.8.1">Men ziet,</seg> <seg n="290.8.2">wij zijn hier in volle overgang van de martelaarsheiligheid naar de bisschoppelijke,</seg> <seg n="290.8.3">met al de valse noten,</seg> <seg n="290.8.4">die zulke perioden meebrengen.</seg></s> <s n="290.9"><seg n="290.9.1">In Numidië,</seg> <seg n="290.9.2">waar,</seg> <seg n="290.9.3">zoals we zagen,</seg> <seg n="290.9.4">de hoofdplaats Cirta de boeken uitleverde,</seg> <seg n="290.9.5">kon men ook getuige zijn van veel echte christelijke moed.</seg></s> <s n="290.10"><seg n="290.10.1">De schoolmeester Arnobius,</seg> <seg n="290.10.2">schrijver van zeven boeken <hi rend="italic">Tegen de heidenen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f303" rend="superscript">d</ref> werd er door tot 't christendom gebracht;</seg> <seg n="290.10.3">in die dagen en veel later nog voor een geletterde een opvallend feit.</seg></s></p>
<p><s n="291.1"><seg n="291.1.1">Deze christenvervolging gaf aanleiding tot het <hi rend="italic">donatistische schisma</hi> in de Africaanse kerk.</seg></s> <s n="291.2"><seg n="291.2.1">Er ontstond oppositie tegen Mensurius.</seg></s> <s n="291.3"><seg n="291.3.1">Een synodaal onderzoek werd ingesteld naar de uitlevering der Schriften.</seg></s> <s n="291.4"><seg n="291.4.1">Donatus,</seg> <seg n="291.4.2">bisschop van Casae-Nigrae,</seg> <seg n="291.4.3">was er de ziel van.</seg></s> <s n="291.5"><seg n="291.5.1">Het bleek dat talloze bisschoppen traditoren waren geworden.</seg></s> <s n="291.6"><seg n="291.6.1">Mensurius stierf op een reis naar Rome en zijn vertrouwde vriend,</seg> <seg n="291.6.2">de diaken Caecilianus,</seg> <seg n="291.6.3">werd tot zijn opvolger gekozen.</seg></s> <s n="291.7"><seg n="291.7.1">Daartegen werd appèl aangetekend door een groep ontevredenen,</seg> <seg n="291.7.2">waaronder er ook waren met een minder fraaie staat van dienst.</seg></s> <s n="291.8"><seg n="291.8.1">Een tegenbisschop werd gekozen.</seg></s> <s n="291.9"><seg n="291.9.1">De zaak kwam voor de paus,</seg> <seg n="291.9.2">voor een Gallische synode (314) en voor de keizer.</seg></s> <s n="291.10"><seg n="291.10.1">Alle drie beslisten ten gunste van Caecilianus.</seg></s> <s n="291.11"><seg n="291.11.1">- Daarbij legde de oppositie zich niet neer en zo was het schisma een feit,</seg> <seg n="291.11.2">waarbij een deel der Africaanse kerk stond tegenover een ander,</seg> <seg n="291.11.3">dat gemeenschap onderhield met de kerken <hi rend="italic">van overzee.</hi></seg></s> <s n="291.12"><seg n="291.12.1">Het probleem der <hi rend="italic">katholiciteit was</hi> gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="292.1"><seg n="292.1.1">Beide partijen beriepen zich op Cyprianus.</seg></s> <s n="292.2"><seg n="292.2.1">De kerkelijke betekenis van het episcopaat werd erkend,</seg> <seg n="292.2.2">evenals ook de eenheid van het bisschoppelijk gezag.</seg></s> <s n="292.3"><seg n="292.3.1">Het synodale leven stond aan beide zijden in bloei.</seg></s> <s n="292.4"><seg n="292.4.1">En toch bleef er in <pb n="137" ed="VW"/>het donatisme iets van de geest der oude kerk,</seg> <seg n="292.4.2">waarin de verticale band met de martelaren meer gold dan de horizontale met de bisschoppen der katholieke kerk.</seg></s> <s n="292.5"><seg n="292.5.1">Het zag ongetwijfeld in de heldenmoed van Cyprianus ook nog iets meer dan in de voorzichtigheid van Mensurius,</seg> <seg n="292.5.2">die overigens ook aan Cyprianus niet ontbroken had.</seg></s> <s n="292.6"><seg n="292.6.1">Het is verre van gemakkelijk deze beweging zuiver te zien.</seg></s> <s n="292.7"><seg n="292.7.1">Wij kennen haar overwegend door Optatus,</seg> <seg n="292.7.2">bisschop van Mileve,</seg> <seg n="292.7.3">die haar geschiedenis schreef tot 370,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f304" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="292.7.4">en door Augustinus.</seg></s> <s n="292.8"><seg n="292.8.1">Er is veel kaf onder 't koren,</seg> <seg n="292.8.2">veel onheilig vuur in hun ijver,</seg> <seg n="292.8.3">veel fanatisme in hun martelaarsmoed.</seg></s> <s n="292.9"><seg n="292.9.1">Zij lijken al meer op mohammedanen dan op christenen als ze zich in Augustinus' tijd soms bij scharen tegelijk van een steilte werpen om de martelaarsdood te vinden.</seg></s> <s n="292.10"><seg n="292.10.1">Hun gelederen worden ook gerecruteerd uit benden vrijbuiters in verband met de wanhopige economische toestanden in de nadagen van 't Romeinse rijk.</seg></s> <s n="292.11"><seg n="292.11.1">Maar het is waarschijnlijk onjuist als men het schisma eenzijdig van die kant beziet,</seg> <seg n="292.11.2">zoals Leclercq en Mesnage<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n43" rend="superscript">43</ref> dat gedaan hebben<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f305" rend="superscript">f</ref> in aansluiting aan de mening dat het christendom in Africa oorspronkelijk reeds 't meest ingang zou hebben gevonden bij de vaderlandsloze massa en dat het donatisme tegenover rijk en officiële kerk een autochtoon karakter zou hebben gedragen dat van meet af met de idee der katholiciteit in strijd zou zijn geweest.</seg></s> <s n="292.12"><seg n="292.12.1">Het onderzoek,</seg> <seg n="292.12.2">dat in de vroeger genoemde dissertatie van Moorrees onder beroep op de Africa-kenner Monceaux<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n44" rend="superscript">44</ref> is ingesteld,</seg> <seg n="292.12.3">lijkt mij vrij afdoende argumenten daartegen te bevatten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f306" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="292.13"><seg n="292.13.1">Het donatisme is soms overwegend in de steden vertegenwoordigd geweest en het heeft een theoloog aan te wijzen als Tyconius,</seg> <seg n="292.13.2">van wie Augustinus op vele en zeer belangrijke punten,</seg> <seg n="292.13.3">ook voor de opzet van zijn hoofdwerk,</seg> <seg n="292.13.4">afhankelijk is.</seg></s> <s n="292.14"><seg n="292.14.1">- Wel heeft het schisma heel sterk dat eigene en zelfstandige,</seg> <seg n="292.14.2">dat we bij Tertullianus en Cyprianus opmerkten en dat ons op de synode van 1 september 256 zo fier tegemoet kwam.</seg></s></p>
<p><s n="293.1"><seg n="293.1.1">Als men later enkele van hun aanhangers zich als razenden ziet gedragen,</seg> <seg n="293.1.2">onder de uitroep dat ze in godsdienstzaken niet gedwongen willen worden,</seg> <seg n="293.1.3">of bisschop Emeritus van Caesarea zich tegenover Augustinus in een koppig stilzwijgen ziet hullen,</seg> <seg n="293.1.4">omdat hij tegen diens dialectiek toch niet op kan,</seg> <seg n="293.1.5">dan heeft men moeite om de katholiciteit bij Augustinus altijd onvoorwaardelijk te bewonderen.</seg></s> <s n="293.2"><seg n="293.2.1">Vooral als hij zijn aanvankelijk standpunt onder de druk van de argumenten van zijn collega's opgeeft en nu voortaan een goed woord spreekt voor het <hi rend="italic">dwingen</hi> naast het <hi rend="italic">onderwijzen.</hi></seg></s> <s n="293.3"><seg n="293.3.1">Het donatisme heeft met een zeldzame vasthoudendheid,</seg> <seg n="293.3.2">die wel in het karakter van de Africaan lag,</seg> <pb n="138" ed="VW"/><seg n="293.3.3">sommige eigenaardigheden van de Africaanse kerk verdedigd,</seg> <seg n="293.3.4">die op haar beurt weer samenhingen <choice><sic>met.een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">met een</corr></choice> vroeger kerkelijk heiligheidsideaal.</seg></s> <s n="293.4"><seg n="293.4.1">Zijn oorsprongen waren echter verre van zuiver evenmin als de middelen,</seg> <seg n="293.4.2">die het later heel vaak gebruikte.</seg></s> <s n="293.5"><seg n="293.5.1">Door een reeks van omstandigheden is het van de katholiciteit afgedrongen.</seg></s> <s n="293.6"><seg n="293.6.1">Met de officiële kerk en de overheid heeft het een verwoed duel gevoerd,</seg> <seg n="293.6.2">tot het eindelijk in moord en brandstichting is ondergegaan.</seg></s> <s n="293.7"><seg n="293.7.1">De kerk van Africa laat ons in de strijd tussen dit schisma en Augustinus getuigen zijn van de groei van de katholieke gedachte in 't Westen,</seg> <seg n="293.7.2">die van grote betekenis is geworden voor de Latijnse kerk.</seg></s> <s n="293.8"><seg n="293.8.1">Duidelijker dan misschien ergens elders speelt zich hier voor onze ogen af de tragiek van een worsteling van deze idee met de kerkelijke werkelijkheid.</seg></s> <s n="293.9"><seg n="293.9.1">Wij hebben daarbij het voordeel de grootste kerkvader der Latijnse wereld met al de superioriteit van zijn christelijk geduld geplaatst te zien tegenover het meest onverzettelijke particularisme,</seg> <seg n="293.9.2">dat zich denken laat.</seg></s> <s n="293.10"><seg n="293.10.1">Wij worden wel overtuigd van de noodzakelijkheid der katholiciteit.</seg></s> <s n="293.11"><seg n="293.11.1">Maar toch kan ons evenmin ontgaan hoe aan beide kanten schade geleden wordt.</seg></s> <s n="293.12"><seg n="293.12.1">Aan het demonische,</seg> <seg n="293.12.2">dat in het donatisme zo sterk tot uiting komt,</seg> <seg n="293.12.3">ontkomt ook de gedragslijn van Augustinus niet geheel.</seg></s> <s n="293.13"><seg n="293.13.1">Het is de pijnlijkste onder de plichten van de schrijver over de bisschop van Hippo erop te moeten wijzen dat zijn katholieke ijver hem tenslotte gebracht heeft tot de kerkelijke inquisitie.</seg></s></p>
<p><s n="294.1"><seg n="294.1.1">Nadat de partij van Majorinus,</seg> <seg n="294.1.2">de tegenbisschop van Caecilianus,</seg> <seg n="294.1.3">in 316 ook voor Constantijn te Milaan ongelijk gekregen had,</seg> <seg n="294.1.4">werd 'altaar tegen altaar opgericht' (Optatus).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f307" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="294.2"><seg n="294.2.1">In 317 zocht de keizer dan door een strenge wet korte metten te maken.</seg></s> <s n="294.3"><seg n="294.3.1">Vele donatisten gingen in ballingschap.</seg></s> <s n="294.4"><seg n="294.4.1">De uitwerking hiervan was dat het schisma zich ook buiten Carthago uitbreidde.</seg></s> <s n="294.5"><seg n="294.5.1">Constantijn kwam in 321 op zijn maatregelen terug.</seg></s> <s n="294.6"><seg n="294.6.1">Intussen gingen de verschillen vaster vormen aannemen.</seg></s> <s n="294.7"><seg n="294.7.1">De orthodoxen deden afstand van de herdoop van ketters,</seg> <seg n="294.7.2">terwijl de anderen die tot hun sjibbolet maakten.</seg></s> <s n="294.8"><seg n="294.8.1">De keizer schijnt zich verder vrij neutraal gehouden te hebben.</seg></s> <s n="294.9"><seg n="294.9.1">In 330 waren er reeds minstens 270 donatistische bisschoppen,</seg> <seg n="294.9.2">onder leiding van Donatus,</seg> <seg n="294.9.3">bijgenaamd de Grote,</seg> <seg n="294.9.4">opvolger van Majorinus.</seg></s> <s n="294.10"><seg n="294.10.1">Hij was het type van een partijleider,</seg> <seg n="294.10.2">die zich door 't volk bij zijn naam liet noemen.</seg></s> <s n="294.11"><seg n="294.11.1">Het schisma trachtte zich omstreeks deze tijd ook een schijn van katholiciteit te verlenen door in Rome een bisschop aan te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="295.1"><seg n="295.1.1">Constantius zond in 347 twee gedelegeerden.</seg></s> <s n="295.2"><seg n="295.2.1">Zij hadden in opdracht,</seg> <seg n="295.2.2">mede door 't geven van aalmoezen,</seg> <seg n="295.2.3">vrede te maken.</seg></s> <s n="295.3"><seg n="295.3.1">Dit wijst er op dat de donatisten toen reeds ook van broodoproeren gebruik maakten.</seg></s> <s n="295.4"><seg n="295.4.1">De zending eindigde echter in hardhandigheid.</seg></s> <s n="295.5"><seg n="295.5.1">Deze jaren bleven bij de donatisten bekend als de <hi rend="italic">tijden van Macarius,</hi></seg> <seg n="295.5.2">naar een van de afgezanten.</seg></s> <s n="295.6"><seg n="295.6.1">Twee regels,</seg> <seg n="295.6.2">die omstreeks deze tijd op een katholiek concilie te Carthago werden opgesteld <pb n="139" ed="VW"/>werpen een helder licht op de toestand.</seg></s> <s n="295.7"><seg n="295.7.1">De herdoop van katholieken werd verboden en eveneens de verering van eigenwillige martelaren.</seg></s> <s n="295.8"><seg n="295.8.1">Van de kant der donatisten antwoordt als 't ware daarop een grafschrift:</seg> <seg n="295.8.2">"Robba,</seg> <seg n="295.8.3">zuster van bisschop ...,</seg> <seg n="295.8.4">doodgeslagen door de traditoren,</seg> <seg n="295.8.5">heeft de martelaarswaardigheid verdiend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f308" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="295.9"><seg n="295.9.1">Men hoort de Africaanse kerkklanken:</seg> <seg n="295.9.2">herdoop,</seg> <seg n="295.9.3">martelaar,</seg> <seg n="295.9.4">traditor.</seg></s> <s n="295.10"><seg n="295.10.1">- En intussen trokken door de landen,</seg> <seg n="295.10.2">rondom de hoeven of dorpen,</seg> <seg n="295.10.3">de kleine steden en herenhuizen,</seg> <seg n="295.10.4">de <hi rend="italic">Circumcelliones,</hi></seg> <seg n="295.10.5"><hi rend="italic">de</hi> Africaanse Bagauden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n45" rend="superscript">45</ref></seg> <seg n="295.10.6">als handlangers van de partij.</seg></s> <s n="295.11"><seg n="295.11.1">Men herkende ze aan hun veldroep <hi rend="italic">Deo laudes,</hi></seg> <seg n="295.11.2">Gode lof,</seg> <seg n="295.11.3">waartegenover die der katholieken luidde <hi rend="italic">Deo gratias,</hi></seg> <seg n="295.11.4">Gode dank.</seg></s> <s n="295.12"><seg n="295.12.1">Augustinus zal er later van zeggen:</seg> <seg n="295.12.2">"Gij lacht om ons 'Deo gratias',</seg> <seg n="295.12.3">maar om uw 'Deo laudes' wenen de mensen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f309" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="296.1"><seg n="296.1.1">Op deze periode,</seg> <seg n="296.1.2">die aan de orthodoxen de naam van Macarianen bezorgde,</seg> <seg n="296.1.3">schijnt enige rust gevolgd te zijn.</seg></s> <s n="296.2"><seg n="296.2.1">Donatus de Grote is in ballingschap gestorven.</seg></s> <s n="296.3"><seg n="296.3.1">Maar toen Julianus de Afvallige (361-363) de ballingen terugriep,</seg> <seg n="296.3.2">stond overal weer bisschop tegen bisschop.</seg></s> <s n="296.4"><seg n="296.4.1">De katholieken moesten de kerken teruggeven.</seg></s> <s n="296.5"><seg n="296.5.1">In Carthago werd Parmenianus de opvolger van Donatus en deze restauratie van de schismatieken gaf aanleiding tot allerlei gewelddadigheden.</seg></s> <s n="296.6"><seg n="296.6.1">Naar aanleiding van deze troebelen schreef Optatus van Mileve omstreeks 370 zijn boeken 'in verzoenende geest' (Teuffel)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f310" rend="superscript">k</ref> tegen een verloren geschrift van Parmenianus.</seg></s> <s n="296.7"><seg n="296.7.1">Augustinus heeft daar later gebruik van gemaakt.</seg></s> <s n="296.8"><seg n="296.8.1">Zij berustten op officiële bescheiden.</seg></s> <s n="296.9"><seg n="296.9.1">- Door hun oppositie tegen de beschermde kerk werden de donatisten de natuurlijke bondgenoten van twee Moorse opstandelingen.</seg></s> <s n="296.10"><seg n="296.10.1">De eerste was Firmus (371-374).</seg></s> <s n="296.11"><seg n="296.11.1">De tweede,</seg> <seg n="296.11.2">Gildo,</seg> <seg n="296.11.3">is nog meer bekend.</seg></s> <s n="296.12"><seg n="296.12.1">Zijn schrikbewind duurde tien volle jaren (388-398).</seg></s> <s n="296.13"><seg n="296.13.1">Zijn donatistische rechterhand was Optatus,</seg> <seg n="296.13.2">bisschop van Thamugadi,</seg> <seg n="296.13.3">en bijgenaamd de Gildoniaan.</seg></s></p>
<p><s n="297.1"><seg n="297.1.1">In deze toestand heeft Augustinus de Africaanse kerk gevonden,</seg> <seg n="297.1.2">toen hij in 391 presbyter werd te Hippo.</seg></s> <s n="297.2"><seg n="297.2.1">Een katholieke kerk die op sommige plaatsen,</seg> <seg n="297.2.2">zoals te Hippo zelf,</seg> <seg n="297.2.3">klein was in vergelijking met die der donatisten;</seg> <seg n="297.2.4">van Milaan en Rome uit gesteund,</seg> <seg n="297.2.5">maar door inlandse geweldenaars met moord en brand bedreigd.</seg></s> <s n="297.3"><seg n="297.3.1">Een schisma dat bezig was in een ketterse sekte te ontaarden;</seg> <seg n="297.3.2">optredend met revolutionaire felheid.</seg></s> <s n="297.4"><seg n="297.4.1">Een vermenging van kerkelijk spiritualisme en politiek fanatisme.</seg></s> <s n="297.5"><seg n="297.5.1">In zijn episcopaat soms vertegenwoordigd door welwillende prelaten en enkele goede theologen,</seg> <seg n="297.5.2">maar die steeds geneigd of gedwongen waren terug te grijpen op de troepen achter hun stelling,</seg> <seg n="297.5.3">een achterhoede van Punische en Lybische roversbenden,</seg> <seg n="297.5.4">die op kritieke momenten werd ingezet.</seg></s> <s n="297.6"><seg n="297.6.1">- Naast zijn plichten op het gebied van studie,</seg> <seg n="297.6.2">waarbij hij zich welbewust verantwoordelijk voelde <pb n="140" ed="VW"/>tegenover het nageslacht,</seg> <seg n="297.6.3">heeft Augustinus het van stonde aan als zijn roeping gevoeld de band met de kerken van overzee te versterken en in Africa te werken aan het herstel van de katholiciteit.</seg></s> <s n="297.7"><seg n="297.7.1">Het blijft een groots schouwspel hem levenslang aan deze reuzentaak te zien werken.</seg></s> <s n="297.8"><seg n="297.8.1">Hij was de enige Africaan,</seg> <seg n="297.8.2">die daartegen was opgewassen.</seg></s> <s n="297.9"><seg n="297.9.1">Zijn genie heeft daarbij de formules gesmeed,</seg> <seg n="297.9.2">die later het stamkapitaal zullen uitmaken van de katholieke gedachte.</seg></s> <s n="297.10"><seg n="297.10.1">En praktisch geeft hij ons te zien een verbinding van onuitputtelijk geduld,</seg> <seg n="297.10.2">onvermoeide volharding,</seg> <seg n="297.10.3">verre tegemoetkomendheid,</seg> <seg n="297.10.4">brede overredingskracht en afgedwongen hardheid,</seg> <seg n="297.10.5">die later de trekken van het aangezicht der katholieke kerk zullen vormen.</seg></s> <s n="297.11"><seg n="297.11.1">Waarbij echter niet opgemerkt mag blijven dat bij hem het imperiale van Rome ontbreekt.</seg></s> <s n="297.12"><seg n="297.12.1">Het hiërarchische van zijn ambt komt weinig naar voren.</seg></s> <s n="297.13"><seg n="297.13.1">De roomse kerk zou een meer herderlijk type hebben vertoond als zij geheel en zuiver door Augustinus gestempeld was geworden.</seg></s> <s n="297.14"><seg n="297.14.1">Zijn katholiciteit draagt een pastoraal karakter en vertoont minder politieke sporen.</seg></s> <s n="297.15"><seg n="297.15.1">Een kerkvorst als Ambrosius is hij nooit geworden.</seg></s> <s n="297.16"><seg n="297.16.1">Hij blijft de <hi rend="italic">dienende geest,</hi></seg> <seg n="297.16.2">die ons soms zelfs tegenover overheidspersonen als Olympius,</seg> <seg n="297.16.3">de moordenaar van Stilicho,</seg> <seg n="297.16.4">en Bonifacius,</seg> <seg n="297.16.5">de verrader van Africa,</seg> <seg n="297.16.6">een gebrek aan Romeinse,</seg> <seg n="297.16.7">of wil men,</seg> <seg n="297.16.8">Africaanse,</seg> <seg n="297.16.9">Tertulliaanse mannelijkheid schijnt te laten blijken.</seg></s></p>
<p><s n="298.1"><seg n="298.1.1">Augustinus brengt de katholiciteit al dadelijk naar voren in twee stellingen,</seg> <seg n="298.1.2">die helemaal aangepast zijn aan de kerkelijke sfeer van Africa.</seg></s></p>
<lg><l n="299.1"><seg n="299.1.1">1 - Een scheurmaker is nog erger dan een traditor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f311" rend="superscript">l</ref></seg></l><l n="299.2"><seg n="299.2.1">2. Niet de straf,</seg> <seg n="299.2.2">maar de reden maakt de martelaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f312" rend="superscript">m</ref></seg></l></lg>
<p><s n="300.1"><seg n="300.1.1">Na het bovenstaande relaas van de Africaanse kerkgeschiedenis behoeven zij geen uitlegging.</seg></s> <s n="300.2"><seg n="300.2.1">Zulke korte formules herhaalt de kerkvader dan steeds weer in zijn betogen.</seg></s> <s n="300.3"><seg n="300.3.1">Goed catecheet die hij is,</seg> <seg n="300.3.2">hamert hij ze. in 't brein van zijn landgenoten.</seg></s> <s n="300.4"><seg n="300.4.1">De zwakke punten in de redenering van zijn tegenstanders merkt hij dadelijk op en buit ze uit tot het bittere einde.</seg></s> <s n="300.5"><seg n="300.5.1">- Soms komt ook daarin iets uit van de onbarmhartigheid,</seg> <seg n="300.5.2">die de aardse demonie van de algemeenheid der kerk uitmaakt.</seg></s> <s n="300.6"><seg n="300.6.1">Onder Parmenianus' opvolger te Carthago,</seg> <seg n="300.6.2">Primianus,</seg> <seg n="300.6.3">brak te Carthago een onderschisma uit bij de donatisten.</seg></s> <s n="300.7"><seg n="300.7.1">De tegenbisschoppen,</seg> <seg n="300.7.2">Praetextatus en Felicianus,</seg> <seg n="300.7.3">werden later echter zonder herdoop weer opgenomen.</seg></s> <s n="300.8"><seg n="300.8.1">Deze inconsequentie werd door Augustinus tot in 't oneindige uitgebuit.</seg></s> <s n="300.9"><seg n="300.9.1">Op een in 411 te Carthago op keizerlijk bevel gehouden conferentie met de donatisten dreef hij hen daarmee weer in 't nauw.</seg></s> <s n="300.10"><seg n="300.10.1">Zij redden zich er uit door de stelling te verdedigen dat de éne zaak of persoon geen voorwendsel mag leveren bij de beoordeling van een andere.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f313" rend="superscript">n</ref></seg></s> <pb n="141" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea loopt door over de pagina (nagekeken in het boek); in eerdere versies hier een nieuwe alinea</note><s n="300.11"><seg n="300.11.1">De kerkvader roept dadelijk uit:</seg> <seg n="300.11.2">wat een kort,</seg> <seg n="300.11.3">helder,</seg> <seg n="300.11.4">waar antwoord!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f314" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="300.12"><seg n="300.12.1">En hij gebruikt het voortaan tegen hen in ieder debat om hun de wapenen uit de hand te slaan,</seg> <seg n="300.12.2">die zij ontleenden aan de beweerde fouten van katholieke bisschoppen,</seg> <seg n="300.12.3">tegenover wie het schisma honderd jaar geleden ontstaan was.</seg></s> <s n="300.13"><seg n="300.13.1">Met dat 'van zaak tot zaak geldt niet' vervolgt hij hen.</seg></s> <s n="300.14"><seg n="300.14.1">Jaren later werd een tot razernij vervallen donatist voor Augustinus gebracht die maar steeds uitriep dat hij wel met hem dorst disputeren als dat 'van zaak tot zaak' maar ingetrokken mocht worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f315" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="300.15"><seg n="300.15.1">- Zulke dingen geven ons een blik op het formele,</seg> <seg n="300.15.2">het schoolse,</seg> <seg n="300.15.3">dat zelfs in zo'n geacharneerd debat op leven en dood de late Romein eigen bleef.</seg></s> <s n="300.16"><seg n="300.16.1">Men vindt er nog veel van terug in de religiegesprekken tijdens de Reformatie.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="301.1"><seg n="301.1.1">Augustinus begon met krachtig het middel van overreding op de voorgrond te brengen.</seg></s> <s n="301.2"><seg n="301.2.1">Hij nodigde Crispinus van Calama tot een religiegesprek uit in 401.</seg></s> <s n="301.3"><seg n="301.3.1">In 403 werd Primianus van Carthago daartoe verzocht.</seg></s> <s n="301.4"><seg n="301.4.1">Deze schreef aan de overheid dat het niet te pas kwam dat de zonen der martelaren samenkwamen met het kroost der traditoren.</seg></s> <s n="301.5"><seg n="301.5.1">De kerkvader preekte juist in die dagen te Carthago.</seg></s> <s n="301.6"><seg n="301.6.1">Hij verkondigde de katholiciteit op deze wijze:</seg> <seg n="301.6.2">Wat ben ik?</seg></s> <s n="301.7"><seg n="301.7.1">Ben ik dan de katholieke kerk?</seg></s> <s n="301.8"><seg n="301.8.1">Ben <hi rend="italic">ik</hi> het erfdeel van Christus verspreid onder de volkeren?</seg></s> <s n="301.9"><seg n="301.9.1">Mij is het genoeg daarvan deel uit te maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f316" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="302.1"><seg n="302.1.1">In datzelfde jaar nodigde hij zijn collega Proculejanus van Hippo uit.</seg></s> <s n="302.2"><seg n="302.2.1">Een concilie had nl. op zijn aansporing besloten zo op alle plaatsen te doen.</seg></s> <s n="302.3"><seg n="302.3.1">Men had de proconsul verzocht daartoe mee te werken.</seg></s> <s n="302.4"><seg n="302.4.1">Proculejanus antwoordde dat hij de beslissing van een concilie wilde afwachten en Augustinus spot:</seg> <seg n="302.4.2">Prachtig! de wolven houden een concilie om te besluiten aan de herders geen antwoord te geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f317" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="303.1"><seg n="303.1.1">Deze drang tot samenspreking,</seg> <seg n="303.1.2">door de overheid min of meer gesteund,</seg> <seg n="303.1.3">wekte nieuwe verbittering.</seg></s> <s n="303.2"><seg n="303.2.1">Enkele gevallen van ergerlijke mishandeling van katholieke bisschoppen vallen in deze tijd.</seg></s> <s n="303.3"><seg n="303.3.1">Possidius van Calama werd er het slachtoffer van en Augustinus zelf ontkwam aan 't zelfde lot slechts door een gelukkige vergissing,</seg> <seg n="303.3.2">die zijn gids maakte.</seg></s> <s n="303.4"><seg n="303.4.1">Het einde was een wet van keizer Honorius,</seg> <seg n="303.4.2">waarbij de herdoop verboden werd:</seg> <seg n="303.4.3">het zgn.</seg></s> <s n="303.5"><seg n="303.5.1"><hi rend="italic">Henolicon</hi> of de Eenheidswet (405).</seg></s> <s n="303.6"><seg n="303.6.1">De keizer adstrueerde die met de nieuw-katholieke overweging dat hij niet wilde dat zijn zaligheid van de kwaliteit van de geestelijke zou afhangen.</seg></s> <s n="303.7"><seg n="303.7.1">- Beslister wordt van dit ogenblik af ook de dwang <pb n="142" ed="VW"/>door onze kerkvader aanvaard.</seg></s> <s n="303.8"><seg n="303.8.1">De gevolgen van het <hi rend="italic">Henoticon</hi> worden door hem aldus beschreven:</seg> <seg n="303.8.2">Toen derhalve de ware moederkerk met blijdschap grote scharen gemeenteleden in haar schoot opnam,</seg> <seg n="303.8.3">bleven er slechts enkele groepen verbitterden over.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f318" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="303.9"><seg n="303.9.1">En in een brief schrijft hij dat die bekeerlingen al met evenveel liefde als de katholieken erop aandrongen dat dezelfde pressie om niet verloren te gaan ook zou uitgeoefend worden op de rest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f319" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="303.10"><seg n="303.10.1">Voor velen was het,</seg> <seg n="303.10.2">schrijft hij,</seg> <seg n="303.10.3">voordelig eerst door vrees of straf <hi rend="italic">gedwongen</hi> te worden om dan later <hi rend="italic">onderwezen</hi> te kunnen worden;</seg> <seg n="303.10.4">om wat nu nog slechts woorden voor hen waren later metterdaad te volbrengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f320" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="303.11"><seg n="303.11.1">De keizer dwong;</seg> <seg n="303.11.2">Augustinus onderwees.</seg></s> <s n="303.12"><seg n="303.12.1">"Als ze bang gemaakt werden en niet onderwezen,</seg> <seg n="303.12.2">kon het een onbehoorlijke dwingelandij schijnen.</seg></s> <s n="303.13"><seg n="303.13.1">Werden ze daarentegen onderricht en niet met dreigementen bewerkt,</seg> <seg n="303.13.2">dan zouden zij wegens de oudheid van hun ingewortelde gewoonte er minder spoedig toe komen om de weg des heils te bewandelen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f321" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="303.14"><seg n="303.14.1">Deze tonen zijn niet geheel zuiver.</seg></s> <s n="303.15"><seg n="303.15.1">Er is een kerkelijke zoetsappigheid in,</seg> <seg n="303.15.2">die iets in ons in opstand brengt.</seg></s> <s n="303.16"><seg n="303.16.1">De objectiviteit gebiedt ons de kerkvader ook van deze kant te laten zien.</seg></s> <s n="303.17"><seg n="303.17.1">De geschiedenis leert ons welke valse glansen deze katholieke spelingen aan de christelijke liefde hebben bijgebracht.</seg></s> <s n="303.18"><seg n="303.18.1">- Het resultaat te Hippo was er naar.</seg></s> <s n="303.19"><seg n="303.19.1">De donatisten hadden een samenspreking moeten aannemen.</seg></s> <s n="303.20"><seg n="303.20.1">Maar zij antwoordden door de geestelijken met kalk en azijn in de ogen te werpen.</seg></s> <s n="303.21"><seg n="303.21.1">Van kalk alleen genas men.</seg></s> <s n="303.22"><seg n="303.22.1">"Wat zij ons aandoen,</seg> <seg n="303.22.2">rekenen ze zichzelf niet toe en wat zij zichzelf aandoen,</seg> <seg n="303.22.3">wijten ze ons",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f322" rend="superscript">w</ref></seg> <seg n="303.22.4">zo woordspeelt de kerkvader.</seg></s> <s n="303.23"><seg n="303.23.1">En Possidius besluit in zijn <hi rend="italic">Leven van Augustinus:</hi></seg> <seg n="303.23.2">"Alles uit woede over de overwinning der kerk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f323" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="304.1"><seg n="304.1.1">Augustinus drong er bij de overheid op aan niet met wreedheid te wreken.</seg></s> <s n="304.2"><seg n="304.2.1">En in geval van lichamelijke correctie maande hij steeds tot zachtheid.</seg></s> <s n="304.3"><seg n="304.3.1">Men moest ze niet deren maar ter onderwijzing bij hem brengen.</seg></s> <s n="304.4"><seg n="304.4.1">De kerk verving toen gaarne het werelds gerecht en slaagde daarin dikwijls.</seg></s> <s n="304.5"><seg n="304.5.1">"Ze handelen als rovers",</seg> <seg n="304.5.2">zei de bisschop,</seg> <seg n="304.5.3">"en vragen daarvoor 't loon van martelaren"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f324" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="305.1"><seg n="305.1.1">Merkwaardig is het juist omstreeks deze tijd de kritiek te horen op de katholieke idee van een bisschop van een kleine hersteld-donatistische groep,</seg> <seg n="305.1.2">de rogatisten.</seg></s> <s n="305.2"><seg n="305.2.1">Zij waren vreedzame lieden.</seg></s> <s n="305.3"><seg n="305.3.1">Zij noemden zich de ware katholieken.</seg></s> <s n="305.4"><seg n="305.4.1">Deze Vincentius schreef aan Augustinus over de wreedheid der katholieke wetten.</seg></s> <s n="305.5"><seg n="305.5.1">De apostelen hadden zo niet gedaan.</seg></s> <s n="305.6"><seg n="305.6.1">De kerk moest niet <pb n="143" ed="VW"/>de pretentie hebben wereldkerk te zijn.</seg></s> <s n="305.7"><seg n="305.7.1">De wereld was veel groter dan de christenheid.</seg></s> <s n="305.8"><seg n="305.8.1">De gemeenschap met Christus' geboden en sacramenten maakte de katholiek,</seg> <seg n="305.8.2">niet de band met de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f325" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="305.9"><seg n="305.9.1">- Het is of we hier reeds de stem der waldenzen horen.</seg></s></p>
<p><s n="306.1"><seg n="306.1.1">Augustinus is zijn eigen weg blijven gaan.</seg></s> <s n="306.2"><seg n="306.2.1">In 411 werd de gedwongen conferentie met de donatisten te Carthago gehouden. 't Blijkt dat de grimmige rest,</seg> <seg n="306.2.2">waarover de kerkvader sprak,</seg> <seg n="306.2.3">nog zeer aanzienlijk was.</seg></s> <s n="306.3"><seg n="306.3.1">Honderden bisschoppen waren van beide zijden aanwezig.</seg></s> <s n="306.4"><seg n="306.4.1">Men is telkens verwonderd over dat grote aantal.</seg></s> <s n="306.5"><seg n="306.5.1">Men beschuldigde elkaar ook wederzijds dat getal kunstmatig op te drijven.</seg></s> <s n="306.6"><seg n="306.6.1">De conferentie waarvan de beide eerste zittingen ingenomen werden door obstructie der donatisten waartegen Alypius en Possidius het verweer leidden,</seg> <seg n="306.6.2">en de derde pas het dogmatisch en kerkrechtelijk debat bracht waarin Augustinus geheel de leiding had,</seg> <seg n="306.6.3">eindigde zoals te verwachten was met de veroordeling der donatisten.</seg></s> <s n="306.7"><seg n="306.7.1">- Harnack en Karl Müller<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n46" rend="superscript">46</ref> noemen haar een komedie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f326" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="306.7.2">maar voor Augustinus en zijn collega's is zij zeker meer geweest.</seg></s> <s n="306.8"><seg n="306.8.1">Zij boden aan op iedere plaats,</seg> <seg n="306.8.2">waar twee bisschoppen tegenover elkaar stonden,</seg> <seg n="306.8.3">hun zetel te ruimen voor de donatist.</seg></s> <s n="306.9"><seg n="306.9.1">Een bewijs te meer dat hier twee,</seg> <seg n="306.9.2">in wezen gelijkwaardige stukken der Africaanse kerk tegenover elkaar stonden,</seg> <seg n="306.9.3">die enkel door de demonie der geschiedenis gescheiden waren.</seg></s> <s n="306.10"><seg n="306.10.1">Dat al het politieke en sociale,</seg> <seg n="306.10.2">dat er bij kwam,</seg> <seg n="306.10.3">tenslotte niet anders was dan het stof,</seg> <seg n="306.10.4">dat door de historie van deze kerk werd opgejaagd.</seg></s> <s n="306.11"><seg n="306.11.1">En dat de strijd ging om niets minder dan de katholieke idee.</seg></s> <s n="306.12"><seg n="306.12.1">De edele bereidwilligheid van het katholieke episcopaat om terug te treden moet meer geweest zijn dan een gemakkelijke speculatie op de koppigheid van zijn tegenstanders.</seg></s> <s n="306.13"><seg n="306.13.1">Des te tragischer is het dat zij toch slechts in enkele gevallen haar beslag kreeg en dat dit niet anders kon.</seg></s></p>
<p><s n="307.1"><seg n="307.1.1">Van dit ogenblik af gaat het schisma dan verder snel zijn ondergang tegemoet.</seg></s> <s n="307.2"><seg n="307.2.1">Sommige interessante episodes uit zijn geschiedenis,</seg> <seg n="307.2.2">die hier geen plaats kunnen vinden,</seg> <seg n="307.2.3">kan men nalezen bij Bertrand.</seg></s> <s n="307.3"><seg n="307.3.1">Zo bijv. de domineeskermis bij gelegenheid van de intree van Augustinus' jonge,</seg> <seg n="307.3.2">sympathieke tegenbisschop Macrobius in 408,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f327" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="307.3.3">en de ontmoeting met de leider Emeritus,</seg> <seg n="307.3.4">in oktober 418. te Caesarea in Mauretanië,</seg> <seg n="307.3.5">honderdtwintig mijlen <pb n="144" ed="VW"/>van Hippo.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f328" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="307.4"><seg n="307.4.1">Een andere voorman der donatisten,</seg> <seg n="307.4.2">opvolger van Optatus de Gildoniaan,</seg> <seg n="307.4.3">dreigde nog in 420 om,</seg> <seg n="307.4.4">als hij gedwongen werd,</seg> <seg n="307.4.5">zijn kerk in vlammen te zetten en met de Circumcellio's te gaan branden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f329" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="308.1"><seg n="308.1.1">Tegenover het donatisme heeft Augustinus zijn gedachten over de kerk afgesloten.</seg></s> <s n="308.2"><seg n="308.2.1">Katholiciteit is de sluitsteen.</seg></s> <s n="308.3"><seg n="308.3.1">Men kan in een drietal van zijn bekendste werken de uitbeelding zien van de opvolging der verschillende momenten in het wezen der kerk,</seg> <seg n="308.3.2">die zich bij hem deden gelden.</seg></s> <s n="308.4"><seg n="308.4.1">In zijn boek <hi rend="italic">Over de ware godsdienst</hi> (390) staat het leergezag op de voorgrond.</seg></s> <s n="308.5"><seg n="308.5.1">De kerk is dan nog ten dele een vreemde grootheid tegenover hem.</seg></s> <s n="308.6"><seg n="308.6.1">Het <hi rend="italic">Handboekje</hi> (422) vat alle stof samen onder de hoofden:</seg> <seg n="308.6.2">geloof,</seg> <seg n="308.6.3">hoop en liefde.</seg></s> <s n="308.7"><seg n="308.7.1">Hier is de bisschop,</seg> <seg n="308.7.2">midden in zijn werk en tussen zijn gemeenteleden.</seg></s> <s n="308.8"><seg n="308.8.1">Zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Over de stad Gods</hi> heeft de voltooide katholieke omtrekken.</seg></s> <s n="308.9"><seg n="308.9.1">Weer treedt de kerk tegenover hem en kan hij vragen:</seg> <seg n="308.9.2">ben ik dan de katholieke kerk?</seg></s> <s n="308.10"><seg n="308.10.1">Maar nu is hij er in en haar engelen en mensen omvattende eenheid,</seg> <seg n="308.10.2">die elke gedachte van schisma uitsluit en tot een zonde maakt,</seg> <seg n="308.10.3">nog groter dan het uitleveren van een bijbel,</seg> <seg n="308.10.4">voltooit voor hem de notie van kerk.</seg></s></p>
<p><s n="309.1"><seg n="309.1.1">Ik heb er reeds op gewezen hoe sterk de katholieke idee bij haar aanraking met de kerkelijke werkelijkheid denatureren kan.</seg></s> <s n="309.2"><seg n="309.2.1">Maar haar hoger wezen toont zij toch bij Augustinus duidelijk genoeg.</seg></s> <s n="309.3"><seg n="309.3.1">Wanneer hij de nederige liefde als de band der kerk prijst tegenover de hoogmoed in het schisma,</seg> <seg n="309.3.2">dan maakt deze tegenstelling in verband met alle feiten niet de indruk van een onwaarheid.</seg></s> <s n="309.4"><seg n="309.4.1">- Vergeleken met Cyprianus treedt bij Augustinus de ambtelijke hoogheid zelfs weer iets terug.</seg></s> <s n="309.5"><seg n="309.5.1">In dat opzicht zijn de donatisten zuiverder representanten van de bisschoppelijke kerk.</seg></s> <s n="309.6"><seg n="309.6.1">Het priesterlijk sacramentele besef was bij hen sterker ontwikkeld.</seg></s> <s n="309.7"><seg n="309.7.1">Dit kwam ook tot uitdrukking in het aanbod der katholieken om zich tegenover hen terug te trekken.</seg></s> <s n="309.8"><seg n="309.8.1">De band der liefde en des geestes gold Augustinus meer dan het ambt.</seg></s> <s n="309.9"><seg n="309.9.1">De monnik-priester kent nog een verborgener gemeenschap dan de wereldlijke prelaat.</seg></s></p>
<p><s n="310.1"><seg n="310.1.1">Hierdoor wint de aardse katholiciteit aan uitvoerbaarheid.</seg></s> <s n="310.2"><seg n="310.2.1">In de ruimte,</seg> <seg n="310.2.2">die het episcopaat op die wijze open liet,</seg> <seg n="310.2.3">is de pauselijke stoel neergezet.</seg></s> <s n="310.3"><seg n="310.3.1">Wanneer de priester voluit de vertegenwoordiger is van Christus,</seg> <seg n="310.3.2">dan blijft er geen plaats voor een hogere instantie;</seg> <seg n="310.3.3">zoals de Africaanse kerk dat laat zien in het donatisme.</seg></s> <s n="310.4"><seg n="310.4.1">Voor de eenheid van het episcopaat,</seg> <seg n="310.4.2">de katholiciteit,</seg> <seg n="310.4.3">moet de enkele bisschop iets teruggaan.</seg></s> <s n="310.5"><seg n="310.5.1">En van die eenheid is de stoel van Petrus het symbool.</seg></s> <s n="310.6"><seg n="310.6.1">Volgens Augustinus stelt Petrus de kerk in haar geheel <pb n="145" ed="VW"/>voor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f330" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="310.7"><seg n="310.7.1">- Daarmee wil ik niet zeggen dat onze kerkvader Africa pas rooms gemaakt heeft.</seg></s> <s n="310.8"><seg n="310.8.1">Men heeft daar van 't begin af zijn kerkelijke afhankelijkheid van de Latijnse hoofdstad,</seg> <seg n="310.8.2">naast de politieke,</seg> <seg n="310.8.3">erkend.</seg></s> <s n="310.9"><seg n="310.9.1">Tertullianus reeds spreekt ergens van Rome,</seg> <seg n="310.9.2"><hi rend="italic">welks autoriteit ook bij ons geldt.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f331" rend="superscript">f</ref><s n="310.10"><seg n="310.10.1">En lang na Augustinus nog prijst paus Gregorius de Grote (590-604) de toenmalige bisschop van Carthago,</seg> <seg n="310.10.2">Dominicus,</seg> <seg n="310.10.3">omdat hij de oorsprong van de bisschoppelijke wijding in Africa voor ogen hòudt door Rome te eren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f332" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="310.11"><seg n="310.11.1">De pausen lieten de hele evangelisatie van 't Westen van Rome uitgaan,</seg> <seg n="310.11.2">wat wel niet goed historisch,</seg> <seg n="310.11.3">maar wel de projectie van de latere verhouding op 't verleden is.</seg></s> <s n="310.12"><seg n="310.12.1">Men kan naast de drie bekendste namen uit het primaat van de Africaanse kerk telkens een paus noemen,</seg> <seg n="310.12.2">met wie zij nauwe samenwerking onderhielden.</seg></s> <s n="310.13"><seg n="310.13.1">Cyprianus met Cornelius,</seg> <seg n="310.13.2">met wie de Romeinse kerk hem herdenkt in de beden van de canon van de Mis.</seg></s> <s n="310.14"><seg n="310.14.1">Aurelius,</seg> <seg n="310.14.2">de vriend van Augustinus,</seg> <seg n="310.14.3">met Innocentius I,</seg> <seg n="310.14.4">tijdens de pelagiaanse leerstrijd.</seg></s> <s n="310.15"><seg n="310.15.1">En veel later,</seg> <seg n="310.15.2">in de Byzantijnse tijd,</seg> <seg n="310.15.3">Dominicus met Gregorius de Grote,</seg> <seg n="310.15.4">onder kerkelijk verval en pestziekte.</seg></s> <s n="310.16"><seg n="310.16.1">Deze samenstemming heeft wereldhistorische betekenis.</seg></s> <s n="310.17"><seg n="310.17.1">Want de loop der dingen laat zich ook anders denken.</seg></s> <s n="310.18"><seg n="310.18.1">De Africaanse kerk borg krachten in haar schoot,</seg> <seg n="310.18.2">die in staat <choice><sic>waren. geweest</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waren geweest</corr></choice> aan de Westerse kerk een andere toekomst te bereiden.</seg></s> <s n="310.19"><seg n="310.19.1">In leerstelling opzicht had zij volkomen de leiding in de Latijnse wereld.</seg></s> <s n="310.20"><seg n="310.20.1">De dogmenvorming is van daar en niet van Rome uitgegaan.</seg></s> <s n="310.21"><seg n="310.21.1">De aarzelende houding van de pausen in de pelagiaanse strijd valt dadelijk in 't oog tegenover de beslistheid van Africa.</seg></s> <s n="310.22"><seg n="310.22.1">Carthago ging voorop en Rome volgde.</seg></s> <s n="310.23"><seg n="310.23.1">Ook het katholieke deel van deze provinciale kerk handhaafde herhaaldelijk zijn onafhankelijkheid tegenover de hoofdsteden der wereld.</seg></s> <s n="310.24"><seg n="310.24.1">Onder Cyprianus tegen paus Stefanus,</seg> <seg n="310.24.2">onder Aurelius tegen Zosimus en later onder Reparatus (550),</seg> <seg n="310.24.3">in de zgn.</seg></s> <s n="310.25"><seg n="310.25.1"><hi rend="italic">Driekapittelstrijd</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n47" rend="superscript">47</ref> tegen Constantinopel.</seg></s> <s n="310.26"><seg n="310.26.1">Carthago en niet Rome is de moeder der Latijnse orthodoxie.</seg></s></p>
<p><s n="311.1"><seg n="311.1.1">De geschiedenis van het donatisme laat ons zien dat de historie van deze kerk na Cyprianus ook anders had kunnen lopen.</seg></s> <s n="311.2"><seg n="311.2.1">En waar de organisatie hier reeds gereed was,</seg> <seg n="311.2.2">toen in Gallië de eerste gemeenten gesticht werden,</seg> <seg n="311.2.3">die zich naar haar model inrichtten,</seg> <seg n="311.2.4">zou dit van grote invloed kunnen zijn.</seg></s> <s n="311.3"><seg n="311.3.1">Augustinus heeft het gevaar ingezien dat van die zijde de katholieke kerk bedreigde.</seg></s> <s n="311.4"><seg n="311.4.1">Hij verdeemoedigt het hele wezen,</seg> <seg n="311.4.2">ook het kerkelijk wezen,</seg> <seg n="311.4.3">der Africanen.</seg></s> <s n="311.5"><seg n="311.5.1">Daarbij is er één trek,</seg> <seg n="311.5.2">waarbij hij zich al dadelijk kon aansluiten.</seg></s> <s n="311.6"><seg n="311.6.1">Carthago had nooit aanspraak gemaakt op de titel van <hi rend="italic">sedes apostolica,</hi></seg> <seg n="311.6.2">apostolisch bisdom,</seg> <seg n="311.6.3">zoals Jeruzalem,</seg> <seg n="311.6.4">Antiochië,</seg> <seg n="311.6.5">Rome en anderen.</seg></s> <s n="311.7"><seg n="311.7.1">"Het <pb n="146" ed="VW"/>vergenoegde zich met de roem van een <hi rend="italic">christelijke</hi> gemeente te zijn" (Leclercq).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f333" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="311.8"><seg n="311.8.1">Mocht Africa bij de verdediging van de apostolische schriften een leidende rol nemen,</seg> <seg n="311.8.2">toen het op een synode te Hippo in 393,</seg> <seg n="311.8.3">mede onder invloed van Augustinus,</seg> <seg n="311.8.4">de canon vaststelde zoals wij die nog hebben,</seg> <seg n="311.8.5">en voor de handhaving der apostolische leer telkens,</seg> <seg n="311.8.6">zelfs tegenover Rome,</seg> <seg n="311.8.7">in de bres staan,</seg> <seg n="311.8.8">op het stuk van de persoonlijke successie blijft het bescheiden.</seg></s> <s n="311.9"><seg n="311.9.1">Augustinus is hier weer iets achter Cyprianus teruggegaan.</seg></s> <s n="311.10"><seg n="311.10.1">Het ligt niet in de lijn van zijn denken op die opvolging veel nadruk te leggen.</seg></s> <s n="311.11"><seg n="311.11.1">In <hi rend="italic">De civitate</hi> noemt hij ook alle gemeenteleden priesters met een beroep op Petrus zelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f334" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="311.12"><seg n="311.12.1">En deze apostel is hem niet alleen een figuur voor alle bisschoppen samen,</seg> <seg n="311.12.2">maar ook voor alle christenen in hun kwaliteit van zwakke wezens,</seg> <seg n="311.12.3">omdat hij de Heer verloochend heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f335" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="311.13"><seg n="311.13.1">De monnik van Thagaste,</seg> <seg n="311.13.2">nu bisschop van Hippo,</seg> <seg n="311.13.3">zal niet te veel nadruk leggen op het onderscheid tussen priesters en leken.</seg></s></p>
<p><s n="312.1"><seg n="312.1.1">In sommige opzichten komt hij daardoor tegenover de donatisten zelfs in een zwakke positie.</seg></s> <s n="312.2"><seg n="312.2.1">Wanneer persoonlijke heiligheid de bisschop niet maakt en Petrus ook in zijn verloochening de kerk vertegenwoordigt,</seg> <seg n="312.2.2">zodat het niet <hi rend="italic">in ieder opzicht</hi> waardigheid verleent hem op te volgen,</seg> <seg n="312.2.3">hoe zal de katholiek dan een houding bewaren tegenover hen,</seg> <seg n="312.2.4">die uit de hoogte neerzien op geestelijken,</seg> <seg n="312.2.5">die zij ervan beschuldigen traditoren te herbergen in de stamboom,</seg> <seg n="312.2.6">waarlangs zij hun geestelijke wijding ontvangen hebben?</seg></s> <s n="312.3"><seg n="312.3.1">Men voelt soms,</seg> <seg n="312.3.2">ook wanneer ze slechts door de mond van Augustinus tot ons kunnen spreken,</seg> <seg n="312.3.3">het hautaine in een man als Proculejanus of Emeritus.</seg></s> <s n="312.4"><seg n="312.4.1">De laatste vooral,</seg> <seg n="312.4.2">als hij Augustinus op de conferentie van 411,</seg> <seg n="312.4.3">wanneer deze verklaart de katholieke kerk te kiezen boven de nationale,</seg> <seg n="312.4.4">met het oog op diens levensloop het bijtende antwoord geeft:</seg> <seg n="312.4.5">kiezen en weer anders kiezen hebt ge altijd gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f336" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="312.5"><seg n="312.5.1">Slechts een kerkvader van de structuur van Augustinus kon het wagen dit risico te lopen.</seg></s></p>
<p><s n="313.1"><seg n="313.1.1">Hier is hem nu de idee der katholiciteit te hulp gekomen.</seg></s> <s n="313.2"><seg n="313.2.1">Of misschien liever het geweldige feit,</seg> <seg n="313.2.2">dat de kerk 'niet van één volk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f337" rend="superscript">l</ref> is.</seg></s> <s n="313.3"><seg n="313.3.1">Er is een sfeer,</seg> <seg n="313.3.2">boven het persoonlijke,</seg> <seg n="313.3.3">boven het particularistische van iedere nog zo heilige groep,</seg> <seg n="313.3.4">waar de dingen Gods pas hun laatste gelding krijgen.</seg></s> <s n="313.4"><seg n="313.4.1">Men moet daarin staan om het volle zaligmakende genot van Gods genadegaven te verkrijgen.</seg></s> <s n="313.5"><seg n="313.5.1">En wie in de samenhang van deze genadekrachten een ambt ontvangt,</seg> <seg n="313.5.2">die wordt voor de uitoefening daarvan niet onbekwaam door <pb n="147" ed="VW"/>persoonlijke tekortkomingen.</seg></s> <s n="313.6"><seg n="313.6.1">Daarentegen zal een schismatieke kerk,</seg> <seg n="313.6.2">ook al wil Augustinus haar niet als Cyprianus het bezit van de Heilige Geest ontzeggen,</seg> <seg n="313.6.3">de zaligmakende kracht in haar ambten en instellingen missen,</seg> <seg n="313.6.4">omdat haar de geest der liefde ontbreekt,</seg> <seg n="313.6.5">die pas in het grote geheel der katholieke kerk werken kan,</seg> <seg n="313.6.6">waar engelen en mensen elkaar de gouden emmers van Gods genade reiken.</seg></s> <s n="313.7"><seg n="313.7.1">- Dit is het sacrament der priesterwijding,</seg> <seg n="313.7.2">dat onze kerkvader naast dat van de Doop geplaatst heeft,</seg> <seg n="313.7.3">en waardoor aan hem die het ontvangt een onuitwisbaar merk (character indelebilis) wordt opgedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="314.1"><seg n="314.1.1">Augustinus heeft deze gedachten over het priesterschap 'niet ontwikkeld uit dogmatische begeerlijkheid' (Reuter),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f338" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="314.1.2">maar omdat de nood hem was opgelegd.</seg></s> <s n="314.2"><seg n="314.2.1">Het was hem er ook niet om te doen als priester iets meer te gelden.</seg></s> <s n="314.3"><seg n="314.3.1">Hij wist onder alles door wel dat een bisschop een <hi rend="italic">herder moet</hi> zijn en dat wat van de gemeenteleden geldt:</seg> <seg n="314.3.2">dat tenslotte vele wolven <hi rend="italic">binnen</hi> en vele schapen <hi rend="italic">buiten</hi> zijn <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f339" rend="superscript">n</ref>ook op de herders van toepassing is.</seg></s> <s n="314.4"><seg n="314.4.1">Alles wijst hier in de richting van de nederigheid.</seg></s> <s n="314.5"><seg n="314.5.1">Als men de kerkvader vraagt waar de kerk is,</seg> <seg n="314.5.2">dan zal hij niet antwoorden:</seg> <seg n="314.5.3">daar waar de heiligheid is,</seg> <seg n="314.5.4">maar:</seg> <seg n="314.5.5">waar liefde woont.</seg></s> <s n="314.6"><seg n="314.6.1">Daar vloeit de stroom van Gods genade.</seg></s> <s n="314.7"><seg n="314.7.1">Die heilige kerk is er ook wel.</seg></s> <s n="314.8"><seg n="314.8.1">De kerk der engelen en der zaligen zal met die op aarde "eens één zijn in de lotgemeenschap der eeuwigheid.</seg></s> <s n="314.9"><seg n="314.9.1">Maar nu zijn ze één door de band der liefde."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f340" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="314.10"><seg n="314.10.1">De heiligheid is direct aanschouwelijk in de martelaar.</seg></s> <s n="314.11"><seg n="314.11.1">Maar in de bisschop moet ze neergebogen worden tot liefde.</seg></s> <s n="314.12"><seg n="314.12.1">Anders kan hij degenen die slechts langzaam vorderen op de weg niet te hulp komen.</seg></s> <s n="314.13"><seg n="314.13.1">De idee der katholiciteit komt hier weer bij de pastoraal uit,</seg> <seg n="314.13.2">waar ons de beschouwing van de heiligheid,</seg> <seg n="314.13.3">in hoofdstuk 8,</seg> <seg n="314.13.4">ook bracht.</seg></s> <s n="314.14"><seg n="314.14.1">Katholiciteit,</seg> <seg n="314.14.2">voor zover zij op aarde kan zijn,</seg> <seg n="314.14.3">is een soort vrede,</seg> <seg n="314.14.4">waarvoor het eigene tot op zekere hoogte moet terugtreden.</seg></s> <s n="314.15"><seg n="314.15.1">De vrede der kerk,</seg> <seg n="314.15.2">die tegenover de oorlog in de staat komt te staan.</seg></s> <s n="314.16"><seg n="314.16.1">Zij moet algemeen zijn om haar werking uit te oefenen.</seg></s> <s n="314.17"><seg n="314.17.1">Zij heft de enkele priester boven zichzelf uit en maakt hem bij zijn werk onafhankelijk van zijn eigen staat van heiligheid.</seg></s> <s n="314.18"><seg n="314.18.1">Maar zij verootmoedigt hem tegelijk,</seg> <seg n="314.18.2">want hij is hier zichzelf niet meer;</seg> <seg n="314.18.3">hij is orgaan van een groot geheel om anderen te dienen.</seg></s> <s n="314.19"><seg n="314.19.1">Zijn persoon wordt onbelangrijk tegenover de werking van het gehele verband der genadekrachten.</seg></s> <s n="314.20"><seg n="314.20.1">Hij kan zich daarvoor buigen en anderen daartoe dwingen.</seg></s> <s n="314.21"><seg n="314.21.1">Zonder dat het de heiligheid of de liefde schaadt.</seg></s> <s n="314.22"><seg n="314.22.1">Want daarbuiten geldt waardigheid of persoonlijkheid of deugd toch niets.</seg></s> <s n="314.23"><seg n="314.23.1">Alles moet in de katholieke vrede door de liefde zijn vorm krijgen om waarlijk heilig te zijn en de zaligheid te schenken.</seg></s></p>
<p><pb n="148" ed="VW"/><s n="315.1"><seg n="315.1.1">Zo maakt Augustinus,</seg> <seg n="315.1.2">door het persoonlijke en het nationale te laten terugtreden voor het katholieke imperium,</seg> <seg n="315.1.3">ook plaats voor de figuur van Petrus in pauselijke gestalte.</seg></s> <s n="315.2"><seg n="315.2.1">Het lag echter niet in de lijn van zijn denken daarover in bijzonderheden te treden.</seg></s> <s n="315.3"><seg n="315.3.1">Dit laat zich bij hem zelfs nauwelijks voorstellen.</seg></s> <s n="315.4"><seg n="315.4.1">De grote katholiciteit van het universum,</seg> <seg n="315.4.2">zoals hij die in <hi rend="italic">De civitate</hi> heeft ontwikkeld,</seg> <seg n="315.4.3">grijpt daartoe te machtig in de aardse in.</seg></s> <s n="315.5"><seg n="315.5.1">- Gregorius VII en Innocentius III zullen zijn boek in deze richting ombuigen,</seg> <seg n="315.5.2">terwijl Calvijn in het vierde boek van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> zijn ideeën over een kerk der heiligheid en een kerk der liefde,</seg> <seg n="315.5.3">die in zijn strijd met de donatisten geboren werden,</seg> <seg n="315.5.4">weer zal opnemen en op zijn wijze uitwerken.</seg></s> <s n="315.6"><seg n="315.6.1">De grote volkskerken in calvinistische landen willen katholieke kerken zijn zonder paus.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="13">
<head rend="after-blank" n="11."><label>11.</label> <s n="316.1"><seg n="316.1.1">Tweeërlei burgerschap</seg></s></head>
<p><s n="317.1"><seg n="317.1.1">Het ontstaan van een werk als dat van Augustinus over <hi rend="italic">De stad Gods</hi> is op geen ander ogenblik in de wereldhistorie denkbaar.</seg></s> <s n="317.2"><seg n="317.2.1">Daarmee bedoel ik niet te zeggen dat de tegenstelling tussen een hemels en een aards rijk,</seg> <seg n="317.2.2">een bestemming voor geestelijk of stoffelijk geluk,</seg> <seg n="317.2.3">een leven naar de geest of naar het vlees,</seg> <seg n="317.2.4">een oorspronkelijke vinding van onze kerkvader zou zijn.</seg></s> <s n="317.3"><seg n="317.3.1">Dat allerminst.</seg></s> <s n="317.4"><seg n="317.4.1">Indien ergens dan is hij hier op een door anderen gebaande weg gegaan.</seg></s> <s n="317.5"><seg n="317.5.1">Maar nooit heeft iemand haar zo aanschouwelijk in het materiaal der tijden vormen kunnen geven.</seg></s> <s n="317.6"><seg n="317.6.1">Nimmer heeft een schrijver in die mate <hi rend="italic">tegelijk</hi> naar boven en beneden en naar toekomst en verleden gewezen.</seg></s> <s n="317.7"><seg n="317.7.1">Nergens zijn de eeuwigheid en de eeuwen elkaar zo dicht genaderd of gingen profeet en geschiedschrijver zo volkomen in elkaar op.</seg></s></p>
<p><s n="318.1"><seg n="318.1.1">Als naaste voorganger moet hier merkwaardigerwijze de donatist Tyconius<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n48" rend="superscript">48</ref> genoemd worden,</seg> <seg n="318.1.2">een voortreffelijk theoloog,</seg> <seg n="318.1.3">van wie Augustinus in sommige opzichten afhankelijk is.</seg></s> <s n="318.2"><seg n="318.2.1">Maar het grote verschil valt al dadelijk in 't oog als men bedenkt dat die zijn gedachten gaf in een commentaar op de <hi rend="italic">Apocalypse,</hi></seg> <seg n="318.2.2">terwijl de kerkvader dat deed in een politiek verweerschrift.</seg></s> <s n="318.3"><seg n="318.3.1">De stamboom van het boek reikt echter veel verder.</seg></s> <s n="318.4"><seg n="318.4.1">In 't Westen heeft Lactantius en in 't Oosten vooral ook Origenes een apologetisch gebruik gemaakt van de voorstelling van een hogere kerkstaat.</seg></s> <s n="318.5"><seg n="318.5.1">Van daar gaat deze overlevering dan weer terug op Philo,</seg> <seg n="318.5.2">de Stoa en eindelijk op Plato met zijn beroemde dialogen over de Staat,</seg> <seg n="318.5.3">waarin de idee der gerechtigheid,</seg> <seg n="318.5.4">evenals bij Augustinus,</seg> <seg n="318.5.5">het criterium is.</seg></s> <s n="318.6"><seg n="318.6.1">Wanneer naar waarheid gezegd kan worden <pb n="149" ed="VW"/>dat Plato's Staat in de middeleeuwen werkelijkheid is geworden,</seg> <seg n="318.6.2">dan liggen tijd en plaats,</seg> <seg n="318.6.3">waar Plato's filosofie de historie gaat raken,</seg> <seg n="318.6.4">juist in het boek van Augustinus.</seg></s> <s n="318.7"><seg n="318.7.1">Dat is het prisma,</seg> <seg n="318.7.2">waarin het witte licht van die oude wijsbegeerte in de kleurenpracht van een wereldgeschiedenis uiteenbreekt.</seg></s></p>
<p><s n="319.1"><seg n="319.1.1">Wij mogen daarbij echter niet vergeten dat de ware inspiratie voor zijn boek de kerkvader niet uit de filosofie maar uit de bijbel gewerd.</seg></s> <s n="319.2"><seg n="319.2.1">Het historische denken van Israëls profeten en de heilsgeschiedenis en de toekomstprofetie van het Nieuwe Testament hebben een meer wezenlijk aandeel gehad in het ontstaan en de invloed van deze Europese kerkbijbel dan de abstracties van de Griekse wijsbegeerte,</seg> <seg n="319.2.2">al kan het zonder die laatste niet begrepen worden.</seg></s> <s n="319.3"><seg n="319.3.1">Vóór in boek XI,</seg> <seg n="319.3.2">waar hij eigenlijk pas begint over de twee staten,</seg> <seg n="319.3.3">hun 'begin,</seg> <seg n="319.3.4">loop en einde'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f341" rend="superscript">a</ref> te schrijven,</seg> <seg n="319.3.5">beroept hij zich op de Schrift en merkt op dat de idee van de stad Gods niet gewonnen is uit een toevallige beweging van menselijk denken,</seg> <seg n="319.3.6">maar ons geschonken is door het veel hogere gezag van de bijbel.</seg></s> <s n="319.4"><seg n="319.4.1">Hij noemt enkele plaatsen waar men ze tegenkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f342" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="320.1"><seg n="320.1.1">Met profetische blik overziet hij dan de geschiedenis.</seg></s> <s n="320.2"><seg n="320.2.1">Achter zich ziet hij de 1200 jaren van de Romeinse historie.</seg></s> <s n="320.3"><seg n="320.3.1">Vóór zich de twaalf eeuwen van de heerschappij der katholieke kerk tot aan de Reformatie.</seg></s> <s n="320.4"><seg n="320.4.1">Nergens in de hele wereldhistorie is een époque aan te wijzen,</seg> <seg n="320.4.2">waar de cesuur in een groot tijdperk van vierentwintig eeuwen zo scherp en diep in 't midden valt.</seg></s> <s n="320.5"><seg n="320.5.1">Voor ons is dit tijdperk bovendien ongeveer identiek met geschiedenis in 't algemeen.</seg></s> <s n="320.6"><seg n="320.6.1">Wat daarvoor is heeft voor ons enigszins de betekenis van prehistorie en wat daarop volgt heeft nog niet volledig de zin van historie gekregen.</seg></s> <s n="320.7"><seg n="320.7.1">Het is nog bezig zich af te wikkelen.</seg></s> <s n="320.8"><seg n="320.8.1">- Dit boek is inderdaad een historiebijbel als geen ander.</seg></s></p>
<p><s n="321.1"><seg n="321.1.1">Voor Augustinus' tijdgenoten is dat ook het geval,</seg> <seg n="321.1.2">maar op andere wijze.</seg></s> <s n="321.2"><seg n="321.2.1">Zij staan zelf in die diepe cesuur der tijden.</seg></s> <s n="321.3"><seg n="321.3.1">In tal van taferelen beeldt de kerkvader voor hen uit het onwezenlijke van de Romeinse eeuwen en de waarheid der christelijke tijden.</seg></s> <s n="321.4"><seg n="321.4.1">Wat bij Plato beneden en boven is,</seg> <seg n="321.4.2">dat wordt hier naar achteren en naar voren uitgebreid in twee even lange tijdperken.</seg></s> <s n="321.5"><seg n="321.5.1">De geschiedenis van het Romeinse imperium,</seg> <seg n="321.5.2">het indrukwekkendste historische massief dat wij kennen,</seg> <seg n="321.5.3">wordt ijdelheid en schijn (vanitas),</seg> <seg n="321.5.4">zoals alle aardse werkelijkheid dat is voor Plato.</seg></s> <s n="321.6"><seg n="321.6.1">En het duizendjarig rijk,</seg> <seg n="321.6.2">de ijle droom van oude profeten,</seg> <seg n="321.6.3">condenseert zich tot kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="321.6.4">waarin bisschoppen op tronen zitten om met Christus te regeren eeuwenlang,</seg> <seg n="321.6.5">tot de dag der laatste dingen.</seg></s> <s n="321.7"><seg n="321.7.1">Deze periode is voor Augustinus de ware werkelijkheid (veritas),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f343" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="321.7.2">wat voor Plato de idee is.</seg></s> <s n="321.8"><seg n="321.8.1">De portretten van een <pb n="150" ed="VW"/>Caesar,</seg> <seg n="321.8.2">Cicero,</seg> <seg n="321.8.3">Cato ziet men onder het felle licht van het Evangelie tot onherkenbaar-wordens toe verschieten,</seg> <seg n="321.8.4">terwijl op de gevoelige plaat van des kerkvaders profetische camera de gestalten van de Gregoriussen en de Karels der middeleeuwen beginnen op te komen,</seg> <seg n="321.8.5">als hij in priester- en vorstenspiegels Ambrosius of Theodosius idealiseert.</seg></s></p>
<p><s n="322.1"><seg n="322.1.1">Op twee dingen wil ik daarbij nog de aandacht vestigen.</seg></s> <s n="322.2"><seg n="322.2.1">Ten eerste op het onwezenlijke licht waarin de Romeinse historie hier staat.</seg></s> <s n="322.3"><seg n="322.3.1">Dat komt ook uit in de wijze waarop bijv. over Cicero gesproken wordt,</seg> <seg n="322.3.2">aan wiens <hi rend="italic">Hortensius</hi> de kerkvader toch de eerste geestelijke opwekking in zijn leven te danken had.</seg></s> <s n="322.4"><seg n="322.4.1">Zo erg als in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> is het overigens niet.</seg></s> <s n="322.5"><seg n="322.5.1">Men herinnert zich dat hij daar spreekt van een <hi rend="italic">zekere</hi> Cicero.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f344" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="322.6"><seg n="322.6.1">Hier blijft het bij de titel van philosophaster of diplomaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f345" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="322.7"><seg n="322.7.1">Maar er is niets wat zo sterk het karakter van ijdelheid van deze geschiedenis in haar geheel doet gevoelen als de manier waarop hij het Romeinse rijk eenvoudig tot een herhaling maakt van het Assyrische.</seg></s> <s n="322.8"><seg n="322.8.1">Ik wees daar reeds op in 't zesde hoofdstuk.</seg></s> <s n="322.9"><seg n="322.9.1">Vóór de twaalf Romeinse eeuwen strekken zich de Babylonische uit,</seg> <seg n="322.9.2">eveneens ten getale van twaalf.</seg></s> <s n="322.10"><seg n="322.10.1">Dat betekent geen ontwikkeling,</seg> <seg n="322.10.2">maar herhaling.</seg></s> <s n="322.11"><seg n="322.11.1">Augustinus past hier,</seg> <seg n="322.11.2">waarschijnlijk zonder het te bedoelen,</seg> <seg n="322.11.3">de antieke voorstelling van de kringloop der eeuwen toe.</seg></s> <s n="322.12"><seg n="322.12.1">Zo'n kring herhaalde zich als ze haar omloop voltooid had.</seg></s> <s n="322.13"><seg n="322.13.1">Hij betaalt hier de oude wereld met haar eigen filosofie der geschiedenis.</seg></s> <s n="322.14"><seg n="322.14.1">Dit geeft aan de Latijnse eeuwen een karakter van zeldzame onwezenlijkheid.</seg></s> <s n="322.15"><seg n="322.15.1">Achter haar grauwe schaduwen ziet men andere opdoemen van donkerder tint.</seg></s> <s n="322.16"><seg n="322.16.1">Haar roem van oudheid wordt overtroefd door die van een nog grijzer verleden.</seg></s> <s n="322.17"><seg n="322.17.1">Zij begonnen te lopen juist toen die andere waren stilgezet.</seg></s> <s n="322.18"><seg n="322.18.1">Vergeleken bij Ninus,</seg> <seg n="322.18.2">de stichter van Ninevé,</seg> <seg n="322.18.3">is Romulus modern te noemen.</seg></s> <s n="322.19"><seg n="322.19.1">Zijn oudheid verbleekt en toch wint hij daarbij niets.</seg></s> <s n="322.20"><seg n="322.20.1">Het is zuiver verlies.</seg></s> <s n="322.21"><seg n="322.21.1">Hij is de schaduw van een schaduw en wat niet meer is,</seg> <seg n="322.21.2">is herhaling van wat al lang niet meer is.</seg></s> <s n="322.22"><seg n="322.22.1">- Ik zeg nog eens:</seg> <seg n="322.22.2">deze verdubbeling zal door Augustinus wel niet bewust zijn toegepast om het troosteloze van de voorstelling van de kringloop in de wereldgeschiedenis voor zijn lezers duidelijk te maken.</seg></s> <s n="322.23"><seg n="322.23.1">Des te merkwaardiger is het dat wij er hier een uitbeelding van hebben die binnen het kader van de bekende historie valt en waarbij twee perioden van gelijke duur als zuivere herhaling zijn voorgesteld.</seg></s> <s n="322.24"><seg n="322.24.1">Babel is 't eerste Rome en Rome het tweede Babel <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f346" rend="superscript">f</ref>een voorstelling die overigens oudchristelijk is.</seg></s> <s n="322.25"><seg n="322.25.1">Maar wat door de primitieve christenen religieus-ethisch bedoeld was,</seg> <seg n="322.25.2">wordt hier door de kerkvader in kosmische omtrekken uitgetekend.</seg></s> <s n="322.26"><seg n="322.26.1">Twee werelden,</seg> <seg n="322.26.2">twee aeonen,</seg> <seg n="322.26.3">twee eeuwengroepen van bepaald getal en van door het noodlot vastgestelde loop,</seg> <seg n="322.26.4">doemen na <pb n="151" ed="VW"/>ander op uit het niets en zinken achter elkaar in de ijdelheid terug.</seg></s> <s n="322.27"><seg n="322.27.1">Van die eerste groep,</seg> <seg n="322.27.2">waarin Nimrod en Ninus en Inachus optreden,</seg> <seg n="322.27.3">weet de kerkvader bijna niets.</seg></s> <s n="322.28"><seg n="322.28.1">De stenen hebben nog niet gesproken en zullen nog lang zwijgen.</seg></s> <s n="322.29"><seg n="322.29.1">Maar die enkele figuren zijn als vampiers,</seg> <seg n="322.29.2">die het bloed afzuigen aan Romes grote mannen.</seg></s></p>
<p><s n="323.1"><seg n="323.1.1">Deze verdubbeling van Romes historie,</seg> <seg n="323.1.2">die in haar omineuze geheimzinnigheid meer uit het onderbewustzijn dan uit het klare denken van de kerkvader moet zijn opgekomen,</seg> <seg n="323.1.3">brengt ons misschien nog dichter bij de ziel van het Latijnse paganisme dan de polemiek tegen Oudheid en Staat,</seg> <seg n="323.1.4">die ik in hoofdstuk 5 en 6 behandeld heb.</seg></s> <s n="323.2"><seg n="323.2.1">De macht van het Noodlot treedt ons hier bijna tastbaar tegemoet en wij begrijpen de sterren- en vogelwichelaar,</seg> <seg n="323.2.2">die de geheimen daarvan zoekt te doorgronden.</seg></s> <s n="323.3"><seg n="323.3.1">Niet zonder huivering zien we naar de vleugelslag van de twaalf adelaren,</seg> <seg n="323.3.2">die bij de stichting van Rome over de zeven heuvelen wiekten.</seg></s> <s n="323.4"><seg n="323.4.1">De eeuwen zijn afgeteld en gaan herbeginnen.</seg></s> <s n="323.5"><seg n="323.5.1">En de vogels weten ervan.</seg></s> <s n="323.6"><seg n="323.6.1">- Het is merkwaardig dat Augustinus de gedachte van de kringloop der tijden,</seg> <seg n="323.6.2">welke hij bewust heeft afgewezen <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f347" rend="superscript">g</ref>hier zelf gebruikt en zonder bepaald polemische opzet.</seg></s> <s n="323.7"><seg n="323.7.1">Het schijnt dat zij zich bij de behandeling van de heidense rijken als vanzelf heeft opgedrongen en als de noodzakelijke vorm van beschouwing heeft aangeboden.</seg></s> <s n="323.8"><seg n="323.8.1">Zij moet ook in het christelijk denken in latente vorm nog aanwezig geweest zijn.</seg></s></p>
<p><s n="324.1"><seg n="324.1.1">Des te merkwaardiger is de doorbraak van de echt-christelijke opvatting bij de behandeling van het Godsrijk.</seg></s> <s n="324.2"><seg n="324.2.1">Hier is het ook weer de stof zelf,</seg> <seg n="324.2.2">die een andere behandeling afdwingt.</seg></s> <s n="324.3"><seg n="324.3.1">Dat dit het geval is ligt niet zo maar voor de hand. Hier moet Augustinus de kerkgeschiedenis behandelen,</seg> <seg n="324.3.2">die nog niet geschreven is,</seg> <seg n="324.3.3">ja zelfs nog toekomstig is.</seg></s> <s n="324.4"><seg n="324.4.1">De christelijke kerk als burgerschap Gods,</seg> <seg n="324.4.2">ter vervanging van de heidense rijken,</seg> <seg n="324.4.3">is pas uit haar eerste windselen.</seg></s> <s n="324.5"><seg n="324.5.1">Vanwaar zal hij de stof nemen om haar een historie te geven?</seg></s> <s n="324.6"><seg n="324.6.1">Zolang hij de anagogische zin laat gelden en met Plato de eeuwigheid tegen de tijd en de idee tegen de werkelijkheid uitspeelt,</seg> <seg n="324.6.2">is er geen nood.</seg></s> <s n="324.7"><seg n="324.7.1">Maar zodra hij met Christus die heerlijkheid laat varen en naar beneden komt om met zijn eigen gemeentevolk geschiedenis te maken,</seg> <seg n="324.7.2">begint de moeilijkheid.</seg></s> <s n="324.8"><seg n="324.8.1">Waar vindt hij de figuren voor zijn duizendjarig rijk als het geen visioen zal zijn dat in de <hi rend="italic">Apocalypse</hi> blijft,</seg> <seg n="324.8.2">maar een wereld periode moet worden met pausen en keizers er in?</seg></s></p>
<p><s n="325.1"><seg n="325.1.1">Deze moeilijkheid moet de schrijver hebben gevoeld.</seg></s> <s n="325.2"><seg n="325.2.1">Hij is buitengewoon kort bij de behandeling van de christelijke <choice><sic>tijden. in enkele</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">tijden,</corr></choice></seg><choice><sic>tijden. in enkele</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="325.2.2"><choice><sic>tijden. in enkele</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in enkele</corr></choice> hoofdstukken van het achttiende boek worden die,</seg> <seg n="325.2.3">zonder verhaal,</seg> <seg n="325.2.4">even gekarakteriseerd,</seg> <seg n="325.2.5">nadat hij vier boeken,</seg> <seg n="325.2.6">XV-XVIII,</seg> <seg n="325.2.7">aan de bijbelse en profane geschiedenis gewijd heeft,</seg> <seg n="325.2.8">terwijl de Romeinse geschiedenis in de boeken II-V ook reeds <pb n="152" ed="VW"/>besproken is.</seg></s> <s n="325.3"><seg n="325.3.1">Waarom is de schrijver hier zo kort?</seg></s> <s n="325.4"><seg n="325.4.1">Scholz geeft twee redenen.</seg></s> <s n="325.5"><seg n="325.5.1">De eerste is dat de boeken XV-XVIII,</seg> <seg n="325.5.2">die voor de geschiedenis der beide rijken beschikbaar waren,</seg> <seg n="325.5.3">reeds gevuld waren.</seg></s> <s n="325.6"><seg n="325.6.1">En dan dat het Oude Testament de substantiële geschiedenis van 't christendom gaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f348" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="325.7"><seg n="325.7.1">Dit laatste schijnt mij inderdaad de juiste verklaring.</seg></s> <s n="325.8"><seg n="325.8.1">Augustinus kan niet over het christendom schrijven zonder historie te geven en hij heeft het gedaan in volle lengte.</seg></s> <s n="325.9"><seg n="325.9.1">Maar het is geschiedenis bovenal van 't Oude Testament,</seg> <seg n="325.9.2">zoals het bij ons nog is.</seg></s> <s n="325.10"><seg n="325.10.1">Wij zien hier het omgekeerde plaats hebben van wat we opmerkten bij de historie van Rome.</seg></s> <s n="325.11"><seg n="325.11.1">Het Oude Testament geeft substantie aan het christendom;</seg> <seg n="325.11.2">het brengt de stof aan om zijn prediking te illustreren niet alleen,</seg> <seg n="325.11.3">maar ook te vullen.</seg></s> <s n="325.12"><seg n="325.12.1">Zijn profeten,</seg> <seg n="325.12.2">priesters en koningen scheppen samen het ambt van Jezus Christus en maken zich dan weer los om in de kerkgeschiedenis leven en beweging te brengen.</seg></s> <s n="325.13"><seg n="325.13.1">Augustinus ziet ze reeds in de martelaren,</seg> <seg n="325.13.2">de bisschoppen en de christelijke keizers en zij zullen de duizend jaren van onbekende duur,</seg> <seg n="325.13.3">die hij de kerk geeft,</seg> <seg n="325.13.4">bevolken.</seg></s> <s n="325.14"><seg n="325.14.1">Maar liever dan zich hier met bleke schema's bezig te houden gaat hij ze zoeken daar waar ze te vinden zijn:</seg> <seg n="325.14.2">in het Oude Testament.</seg></s> <s n="325.15"><seg n="325.15.1">Zo onttrekt het oude hier aan het nieuwe niet zijn leven,</seg> <seg n="325.15.2">als Ninevé aan Rome,</seg> <seg n="325.15.3">maar naar de aard van ware geschiedenis brengt het dat juist aan.</seg></s> <s n="325.16"><seg n="325.16.1">De projectie van de geschiedenis van het Godsrijk op het verleden geeft ons niet het gevoel van matte herhaling en grauwe,</seg> <seg n="325.16.2">troosteloze antiquiteit.</seg></s></p>
<p><s n="326.1"><seg n="326.1.1">Wel houdt Augustinus ervan om te spreken van de <hi rend="italic">oudheid van het christelijk geloof.</hi></seg></s> <s n="326.2"><seg n="326.2.1">Hij laat Christus niet neergelegd worden in de grote wieg van het Romeinse rijk,</seg> <seg n="326.2.2">een voorstelling die door andere christelijke schrijvers bekend en beroemd geworden is.</seg></s> <s n="326.3"><seg n="326.3.1">Hij ziet de geboorte van Jezus niet als een keerpunt in de geschiedenis.</seg></s> <s n="326.4"><seg n="326.4.1">Een overdreven historisme is hem vreemd.</seg></s> <s n="326.5"><seg n="326.5.1">Naast de horizontale lijn der wereldgebeurtenissen blijft hij ook de verticale der absolute tegenstelling tussen hemel en aarde zien.</seg></s> <s n="326.6"><seg n="326.6.1">De kerk is wel bestemd het Romeinse rijk op te volgen en in oudheid te doen ondergaan,</seg> <seg n="326.6.2">maar zij is daarom zelf nog geen nieuwigheid.</seg></s> <s n="326.7"><seg n="326.7.1">Zij heeft haar preëxistentie (Reuter) <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f349" rend="superscript">i</ref>in de eeuwen en in de eeuwigheid.</seg></s> <s n="326.8"><seg n="326.8.1">Als zodanig is zij de constante tegenpool van het aardse burgerschap.</seg></s> <s n="326.9"><seg n="326.9.1">De prediking bestaat van 't begin der mensheid af.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f350" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="326.10"><seg n="326.10.1">In de tenten der aartsvaders was de kerk er reeds.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f351" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="326.11"><seg n="326.11.1">Zelfs leert Augustinus soms haar universaliteit,</seg> <seg n="326.11.2">zodat in de sacramenten van andere godsdiensten de genade van Christus aanwezig wordt geacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f352" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="326.12"><seg n="326.12.1">- Wanneer nu echter Reuter daaruit en uit de wijze waarop de kerkvader de predestinatie op zijn beschouwingen laat inwerken besluit dat zijn positief christendom <pb n="153" ed="VW"/>hier de spits afbreekt van zijn filosofie der historie,</seg> <seg n="326.12.2">zodat hij een geschiedenis,</seg> <seg n="326.12.3">waaruit iets voortkomt,</seg> <seg n="326.12.4">tenslotte zou ontkennen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f353" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="326.12.5">dan gaat hij daarin m.i. te ver.</seg></s> <s n="326.13"><seg n="326.13.1">Het is waar dat,</seg> <seg n="326.13.2">zoals Scholz opmerkt,</seg> <seg n="326.13.3">Augustinus geen gesloten filosofie der historie geeft,</seg> <seg n="326.13.4">zoals later Herder of Hegel.</seg></s> <s n="326.14"><seg n="326.14.1">Daarvoor is hij te veel antiek mens en ook te goed christen.</seg></s> <s n="326.15"><seg n="326.15.1">Evolutie leert hij niet,</seg> <seg n="326.15.2">nóch humanisme.</seg></s> <s n="326.16"><seg n="326.16.1">Hij geeft christelijke filosofie of theologie.</seg></s> <s n="326.17"><seg n="326.17.1">Naast de 'logica' der geschiedenis kent hij de 'dialectiek' der geschiedenis (Scholz).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f354" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="326.18"><seg n="326.18.1">Het Evangelie is voor hem oud en eeuwig en hij zou het wel niet als een compliment opgevat hebben als hij zich 'de eerste moderne mens'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f355" rend="superscript">o</ref> had horen noemen.</seg></s> <s n="326.19"><seg n="326.19.1">Maar de verhouding waarin verleden,</seg> <seg n="326.19.2">heden en toekomst tot elkaar staan in de aardse burgergemeenschap enerzijds en in de samenleving Gods anderzijds,</seg> <seg n="326.19.3">in het Romeinse rijk en in de kerk,</seg> <seg n="326.19.4">zoals ik die boven heb aangewezen,</seg> <seg n="326.19.5">tonen zulke verrassende verschillen dat daarop het helderste licht moet vallen.</seg></s> <s n="326.20"><seg n="326.20.1">Hier is tweeërlei oudheid op te merken,</seg> <seg n="326.20.2">die wij Ambrosius vroeger zo treffend hoorden onderscheiden als die <hi rend="italic">der jaren</hi> en die der <hi rend="italic">zeden</hi><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f356" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="326.21"><seg n="326.21.1">De eerste is die van de nacht,</seg> <seg n="326.21.2">de andere is des daags.</seg></s> <s n="326.22"><seg n="326.22.1">Bij de ene verzinkt alles in ijdele ledigheid,</seg> <seg n="326.22.2">bij de andere is er toenemen en wasdom.</seg></s> <s n="326.23"><seg n="326.23.1">In de paganistische oudheid regeert een god zonder naam,</seg> <seg n="326.23.2">het Noodlot,</seg> <seg n="326.23.3">en rolt het rad van de wederkeer.</seg></s> <s n="326.24"><seg n="326.24.1">In de kerk kent men de Vader,</seg> <seg n="326.24.2">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="326.24.3">die Christus <hi rend="italic">éénmaal</hi> heeft laten sterven<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f357" rend="superscript">q</ref> en niet weer.</seg></s> <s n="326.25"><seg n="326.25.1">Men kent de opstanding.</seg></s> <s n="326.26"><seg n="326.26.1">Juist het onopzettelijke van deze bouw van Augustinus' boek,</seg> <seg n="326.26.2">waardoor het geen beschouwing is die hij voordraagt,</seg> <seg n="326.26.3">maar een indeling van de stof die met zijn meer afgetrokken redeneringen vaak in strijd komt,</seg> <seg n="326.26.4">maakt hem zo belangrijk.</seg></s> <s n="326.27"><seg n="326.27.1">Hier is inderdaad een overwinning van het christendom op de filosofie.</seg></s> <s n="326.28"><seg n="326.28.1">Maar,</seg> <seg n="326.28.2">anders dan Reuter<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f358" rend="superscript">r</ref> zie ik in <hi rend="italic">deze</hi> waardering van oudheid geen nederlaag van de historische behandeling.</seg></s> <s n="326.29"><seg n="326.29.1">Zij is hem geboden door het wezen van het Evangelie,</seg> <seg n="326.29.2">het leven der kerk en zijn eigen geloof.</seg></s></p>
<p><s n="327.1"><seg n="327.1.1">Als proef op de som brenge men zich voor de geest de figuren,</seg> <seg n="327.1.2">die Augustinus telkens naast elkaar plaatst uit de beide nevens elkaar voortlopende geschiedenissen van zijn wereldhistorische synopsis.</seg></s> <s n="327.2"><seg n="327.2.1">Uit een oogpunt van jaren wint het telkens ook nog de kerk.</seg></s> <s n="327.3"><seg n="327.3.1">Pas tegen het eind van de ballingschap begint de filosofie met Pythagoras.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f359" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="327.4"><seg n="327.4.1">Israëls profetie was toen reeds beëindigd.</seg></s> <s n="327.5"><seg n="327.5.1">En toen Rome gesticht was,</seg> <seg n="327.5.2">werd Samaria spoedig daarop <pb n="154" ed="VW"/>reeds verwoest.</seg></s> <s n="327.6"><seg n="327.6.1">Maar hoe heerlijk komt daarbij de frisheid,</seg> <seg n="327.6.2">de immer groene jeugd van de grijsheid der zeden uit.</seg></s> <s n="327.7"><seg n="327.7.1">"Eigenaardig is de indruk,</seg> <seg n="327.7.2">wanneer tegenover de aartsvaders,</seg> <seg n="327.7.3">wier geschiedenis de lezer innerlijk nabij is,</seg> <seg n="327.7.4">de oeroude gestalten van Ninus,</seg> <seg n="327.7.5">Inachus,</seg> <seg n="327.7.6">Isis en Serapis als tijdgenoten komen te staan" (Bindemann).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f360" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="327.8"><seg n="327.8.1">Abraham is voor Augustinus niet modern,</seg> <seg n="327.8.2">maar hij heeft iets aan zich van het 'nieuwe',</seg> <seg n="327.8.3">dat het christendom alleen maar kent.</seg></s> <s n="327.9"><seg n="327.9.1">"Overal dringen voor Augustinus' ogen,</seg> <seg n="327.9.2">terwijl hij de bouwstenen voor een schets der oudtestamentische geschiedenis samenvoegt,</seg> <seg n="327.9.3">uit de voegen de rozen en lelies en passiebloemen van 't Nieuwe Testament op het standpunt der profetie naar voren" (Bindemann).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f361" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="328.1"><seg n="328.1.1">Ik heb vroeger reeds herhaaldelijk gewezen op de betekenis,</seg> <seg n="328.1.2">die de <hi rend="italic">tijdelijke bedeling,</hi></seg> <seg n="328.1.3">de opvolging van profeten en apostelen,</seg> <seg n="328.1.4">waarvan Jezus het middelpunt is,</seg> <seg n="328.1.5">bij onze kerkvader heeft.</seg></s> <s n="328.2"><seg n="328.2.1">God komt daardoor aan onze zwakheid tegemoet.</seg></s> <s n="328.3"><seg n="328.3.1">Van zijn eerste geschriften af,</seg> <seg n="328.3.2">waar zij een vrij ondergeschikte plaats bekleedt,</seg> <seg n="328.3.3">zien we deze gedachte aan invloed bij hem winnen in verband met zijn kerkelijke arbeid.</seg></s> <s n="328.4"><seg n="328.4.1">Eeuwigheid en oneindigheid zouden ons niet redden als zij ook niet een weg en een vorm in de tijd gevonden en aangenomen hadden.</seg></s> <s n="328.5"><seg n="328.5.1">- Heel vaak echter blijft of schijnt dit een <hi rend="italic">hulplijn,</hi></seg> <seg n="328.5.2"><hi rend="italic">die</hi> de kerkvader in zijn geloofsleer trekt,</seg> <seg n="328.5.3">terwijl dan de cirkel van zijn platonisch idealisme het geheel blijft omschrijven.</seg></s> <s n="328.6"><seg n="328.6.1">Men mag zeker niet over het hoofd zien dat het schouwende leven hem,</seg> <seg n="328.6.2">in zijn meer theoretische uiteenzettingen,</seg> <seg n="328.6.3">tot het einde toe als het hoogste heeft gegolden en dat de dialectiek hem een machtig middel bleef tot verkrijging van inzicht.</seg></s> <s n="328.7"><seg n="328.7.1">- Maar men mag daarbij evenmin nalaten er op te letten in welke geschriften men zulke beschouwingen 't meest aantreft.</seg></s> <s n="328.8"><seg n="328.8.1">Het boek <hi rend="italic">Over de Drieëenheid (De</hi> Trinitate) bijv. heeft hij voor meer ontwikkelden geschreven.</seg></s> <s n="328.9"><seg n="328.9.1">Hij liet het soms tijdelijk liggen omdat het <hi rend="italic">voor de weinigen</hi> was.</seg></s> <s n="328.10"><seg n="328.10.1">Dan paste hij zich allicht meer aan bij de cultuurvormen van zijn tijd.</seg></s> <s n="328.11"><seg n="328.11.1"><hi rend="italic">De civitate</hi> daarentegen is een boek <hi rend="italic">voor de velen.</hi></seg></s> <s n="328.12"><seg n="328.12.1">En voor hen moet men anders spreken dan Plato.</seg></s> <s n="328.13"><seg n="328.13.1">Hier voegt hij soms een paar boeken in,</seg> <seg n="328.13.2">die hij de meer geoefende lezer de raad geeft over te slaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f362" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="328.14"><seg n="328.14.1">En in dit werk hebben we 't meeste kans de kerkvader op zijn christelijke oorspronkelijkheid te betrappen,</seg> <seg n="328.14.2">wanneer hij als bisschop onder zijn Africaanse volk of als priester in zijn wereldparochie op de persoonlijke en algemene vragen en noden ingaat.</seg></s> <s n="328.15"><seg n="328.15.1">Want daarin heeft Boissier zeker gelijk dat hij het als een troostboek beschouwt,</seg> <seg n="328.15.2">dat heel sterk ook bij gedeelten begrepen moet worden naar de behoeften waarmee het rekening houdt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f363" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="328.16"><seg n="328.16.1">En Scholz als hij meent dat het van zijn onsamenhangendheid komt dat het later als een politiek-hiërarchisch programschrift <pb n="155" ed="VW"/>gelezen kon worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f364" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="328.17"><seg n="328.17.1">Om zijn mensen te bereiken gebruikte de kerkvader,</seg> <seg n="328.17.2">als een Capucijnerprediker,</seg> <seg n="328.17.3">soms grove argumenten en om een moeilijkheid op te lossen maakt hij vaak een lange uitweiding.</seg></s></p>
<p><s n="329.1"><seg n="329.1.1">In zo'n boek kan men er zeker van zijn de ware Augustinus aan te treffen.</seg></s> <s n="329.2"><seg n="329.2.1">Hier hebben politieke catastrofes als de val van Rome,</seg> <seg n="329.2.2">de zwarigheden van een lang en moeizaam episcopaat,</seg> <seg n="329.2.3">de vragen van ontelbare correspondenten uit de hele Latijnse wereld,</seg> <seg n="329.2.4">in aansluiting aan nauwgezette Schriftstudie en frequente prediking,</seg> <seg n="329.2.5">saamgewerkt om de hulplijn tot hoofdfiguur te verheffen.</seg></s> <s n="329.3"><seg n="329.3.1">Wat Augustinus de tijdelijke inrichting van Gods openbaring noemt,</seg> <seg n="329.3.2">wordt hier de vorm van heel het verkeer tussen hemel en aarde.</seg></s> <s n="329.4"><seg n="329.4.1">Dan komt de monnik het verst uit zijn cel en de verhouding van God en de ziel wordt niet langer behandeld in bespiegelingen over idee en getal,</seg> <seg n="329.4.2">maar in verband met de vraag of men in één rij staat met Mozes en Christus dan wel met Ninus en Romulus.</seg></s></p>
<p><s n="330.1"><seg n="330.1.1">Het sociale karakter van de christelijke levens- en wereldbeschouwing komt hier dus sterk naar voren.</seg></s> <s n="330.2"><seg n="330.2.1">Augustinus staat vierkant tegenover het neoplatonisme,</seg> <seg n="330.2.2">dat zich slechts met tegenzin aan het volk liet gelegen liggen en individualistisch van natuur was.</seg></s> <s n="330.3"><seg n="330.3.1">Dat verklaart dan ook dat in de heidense ethiek de sociale partijen hem het best bevallen;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f365" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="330.3.2">die,</seg> <seg n="330.3.3">waar het gaat over vriendschap,</seg> <seg n="330.3.4">familie,</seg> <seg n="330.3.5">politiek of kosmopolitisme.</seg></s> <s n="330.4"><seg n="330.4.1">Hoe zou hij anders,</seg> <seg n="330.4.2">zo vraagt hij zelf,</seg> <seg n="330.4.3">al zoveel boeken over het gemeenschapsleven der heiligen geschreven hebben?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f366" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="330.5"><seg n="330.5.1">Maar bij hem is de leer der gemeenschap toch van een heel andere natuur.</seg></s> <s n="330.6"><seg n="330.6.1">Zij heeft geen wijsgerig maar een christelijk,</seg> <seg n="330.6.2">bijbels karakter.</seg></s> <s n="330.7"><seg n="330.7.1">- Op één punt schijnen beide,</seg> <seg n="330.7.2">de filosofische en de theologische behandeling,</seg> <seg n="330.7.3">samen te vallen.</seg></s> <s n="330.8"><seg n="330.8.1">In de voorstelling van de afstamming der hele mensheid uit énen bloede.</seg></s> <s n="330.9"><seg n="330.9.1">Als het waar was,</seg> <seg n="330.9.2">wat Scholz meent,</seg> <seg n="330.9.3">dat de kerkvader deze biologische gedachte methodisch in werking heeft gesteld en dat zijn begrip van de geschiedenis er uit afgeleid is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f367" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="330.9.4">dan zou hij zelfs de filosoof der geschiedenis zijn,</seg> <seg n="330.9.5">waarvoor hij vaak gehouden wordt.</seg></s> <s n="330.10"><seg n="330.10.1">Maar dit is onjuist.</seg></s> <s n="330.11"><seg n="330.11.1">Wel heeft hij nadruk gelegd op de eenheid in Adam.</seg></s> <s n="330.12"><seg n="330.12.1">Maar deze is voor hem slechts een sacrament,</seg> <seg n="330.12.2">een teken,</seg> <seg n="330.12.3">waarin een hogere eenheid wordt afgebeeld.</seg></s> <s n="330.13"><seg n="330.13.1">Precies zoals de bijzonderheden van Romes stichting en val naar het Evangelie heenwijzen.</seg></s> <s n="330.14"><seg n="330.14.1">- Regelrecht,</seg> <seg n="330.14.2">bij wijze van evolutie,</seg> <seg n="330.14.3">zodat een filosofie der historie daar iets mee kan aanvangen,</seg> <seg n="330.14.4">is uit die eenheid niets voortgevloeid.</seg></s> <s n="330.15"><seg n="330.15.1">Integendeel,</seg> <seg n="330.15.2">de dieren,</seg> <seg n="330.15.3">die zo maar hier en daar,</seg> <seg n="330.15.4">uit water en aarde,</seg> <seg n="330.15.5">zijn ontstaan,</seg> <seg n="330.15.6">zijn van veel socialer gedrag.</seg></s> <s n="330.16"><seg n="330.16.1">"Leeuwen en draken hebben nooit oorlogen onder elkaar gevoerd,</seg> <seg n="330.16.2">zoals de <pb n="156" ed="VW"/>menen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f368" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="330.17"><seg n="330.17.1">Elders,</seg> <seg n="330.17.2">in 't negentiende boek,</seg> <seg n="330.17.3">weidt hij uitvoerig uit over de maatschappelijke ellende op elk gebied.</seg></s> <s n="330.18"><seg n="330.18.1">Vriendschap,</seg> <seg n="330.18.2">rechtswezen,</seg> <seg n="330.18.3">taalgemeenschap,</seg> <seg n="330.18.4">staatsbestuur,</seg> <seg n="330.18.5">juist die dingen waarop de Romein trots was,</seg> <seg n="330.18.6">worden onder de loep genomen.</seg></s> <s n="330.19"><seg n="330.19.1">Zelfs het huisgezin is geen veilige schuilplaats.</seg></s> <s n="330.20"><seg n="330.20.1">"Niets is er,</seg> <seg n="330.20.2">wat zo tweedrachtig is door zijn gebreken en tegelijk zo sociaal van nature als het mensengeslacht",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f369" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="330.20.3">roept Augustinus uit.</seg></s></p>
<p><s n="331.1"><seg n="331.1.1">Van de gemeenschappelijke afstamming komt de kerkvader dus volstrekt niet door het beschrijven van steeds wijder cirkels tot zijn opvatting van het Godsrijk.</seg></s> <s n="331.2"><seg n="331.2.1">Eerder kan men zeggen dat de filosofische sociale ethiek hem dient om het bankroet van Rome aan te wijzen,</seg> <seg n="331.2.2">als het er aanspraak op maakt het <hi rend="italic">genus humanum,</hi></seg> <seg n="331.2.3">de mensheid voor te stellen.</seg></s> <s n="331.3"><seg n="331.3.1">Van Adam uit komt men tot de roversbende,</seg> <seg n="331.3.2">die wij in hoofdstuk 6 leerden kennen,</seg> <seg n="331.3.3">en niet bij de <hi rend="italic">civitas Dei,</hi></seg> <seg n="331.3.4">de Godsstad.</seg></s> <s n="331.4"><seg n="331.4.1">Voor sommige nieuwere schrijvers is dat een reden van beklag.</seg></s> <s n="331.5"><seg n="331.5.1">Zo zegt Nourrisson dat Augustinus in zijn boek te weinig naar het wezen van de mens vraagt en te theologisch <choice><sic>te werk gaat.d</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">te werk gaat.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f370" rend="superscript">d</ref></seg></s><choice><sic>Uit modern-wijsgerig oogpunt is dit zo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"> </corr></choice><s n="331.6"><seg n="331.6.1"><choice><sic>Uit modern-wijsgerig oogpunt is dit zo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">Uit modern-wijsgerig oogpunt is dit zo</corr></choice>,</seg> <seg n="331.6.2">maar de theologie kent een beter en hoger gezichtspunt.</seg></s></p>
<p><s n="332.1"><seg n="332.1.1">Augustinus zal ons zelf zeggen hoe hij het sociale en historische opvat.</seg></s> <s n="332.2"><seg n="332.2.1">Hij doet dat in 't eerste hoofdstuk van boek XV,</seg> <seg n="332.2.2">waar zijn verhaal van de twee rijken begint.</seg></s> <s n="332.3"><seg n="332.3.1">Van tweeërlei burgerschap wil hij <hi rend="italic">in mystieke zin</hi> spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f371" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="332.4"><seg n="332.4.1">Daarbij moeten wij niet aan neoplatonisme denken. 't Wil zeggen:</seg> <seg n="332.4.2">in theologische of bijbelse zin.</seg></s> <s n="332.5"><seg n="332.5.1">In de filosofie van Plotinus is de <hi rend="italic">eenheid</hi> het hoogste en alles is erop gericht.</seg></s> <s n="332.6"><seg n="332.6.1">Zij is het hoogste en laatste.</seg></s> <s n="332.7"><seg n="332.7.1">En in de moderne wijsbegeerte is zij beginsel en methode tegelijk.</seg></s> <s n="332.8"><seg n="332.8.1">Augustinus is bijbels theoloog.</seg></s> <s n="332.9"><seg n="332.9.1">Hij kent tweeërlei burgerschap,</seg> <seg n="332.9.2">twee <hi rend="italic">rijken,</hi></seg> <seg n="332.9.3">twee geschiedenissen,</seg> <seg n="332.9.4">tweeërlei sociale zedelijkheid.</seg></s> <s n="332.10"><seg n="332.10.1">Hij kan niet filosofisch van de eerste mens uitgaan,</seg> <seg n="332.10.2">want dat leidt slechts tot de grote roversbende,</seg> <seg n="332.10.3">die Rome of staat of mensheid heet.</seg></s> <s n="332.11"><seg n="332.11.1">Hij moet om <hi rend="italic">twee</hi> te krijgen,</seg> <seg n="332.11.2">waaruit hij de kerk dan kiezen kan,</seg> <seg n="332.11.3">van God uitgaan,</seg> <seg n="332.11.4">die met zijn oordeel de wereld in tweeën uiteen werpt.</seg></s> <s n="332.12"><seg n="332.12.1">Kiezen heeft Augustinus,</seg> <seg n="332.12.2">naar het profetisch verwijt van Emeritus op de conferentie van 411,</seg> <seg n="332.12.3">altijd gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f372" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="332.13"><seg n="332.13.1">Deze tweeheid is er al vóór Adam in de engelenwereld.</seg></s> <s n="332.14"><seg n="332.14.1">Zij treedt door hem heen in de wereldhistorie,</seg> <seg n="332.14.2">heeft haar loop in de beide rijken waarvan de geschiedenis beschreven wordt,</seg> <seg n="332.14.3">en manifesteert zich in het tweeërlei einde dat daarbij naar billijkheid past.</seg></s> <s n="332.15"><seg n="332.15.1">Deze twee,</seg> <seg n="332.15.2">waarvan de beschrijving zijn geweldig boek vult,</seg> <seg n="332.15.3">noemt hij burgerschappen of staten <hi rend="italic">in mystieke zin.</hi></seg></s> <s n="332.16"><seg n="332.16.1">Niet omdat zij,</seg> <seg n="332.16.2">zoals Scholz wil,</seg> <seg n="332.16.3">de projecties zouden zijn van zijn eigen leven <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f373" rend="superscript">g</ref>en dus slechts een onwezenlijk bestaan zouden <pb n="157" ed="VW"/>leiden boven en buiten de werkelijkheid;</seg> <seg n="332.16.4">en ook niet omdat hij met het historische of sociale de hand zou lichten.</seg></s> <s n="332.17"><seg n="332.17.1">Integendeel,</seg> <seg n="332.17.2">zijn mystische beschrijving wortelt in bijbels realisme.</seg></s> <s n="332.18"><seg n="332.18.1">Het gedreun der wereldgeschiedenis gaat van het begin tot het einde door zijn boek.</seg></s> <s n="332.19"><seg n="332.19.1">Hetzij we de beide grote wereldrijken,</seg> <seg n="332.19.2">wier historie de eeuwen vult,</seg> <seg n="332.19.3">onder Gods oordeel 'in oudheid' zien 'wegzinken zonder dat ze 't merken'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f374" rend="superscript">h</ref> of dat wij de kerk van de schepping af tot het wereldeinde toe haar 'nieuw lied',</seg> <seg n="332.19.4">haar 'trappenzang',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f375" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="332.19.5">horen 't eind van inzetten tot het hemel en aarde vervult.</seg></s> <s n="332.20"><seg n="332.20.1">Wanneer Augustinus aan 't eind van zijn boek zich bezighoudt met vragen omtrent de bijzonderheden van de opstanding en van hemel en hel,</seg> <seg n="332.20.2">dan maakt Gaston Boissier daarbij de opmerking dat wij hier schijnbaar wel ver af zijn van Alarik en Romes val.</seg></s> <s n="332.21"><seg n="332.21.1">Maar hij voegt er bij dat dit minder het geval is dan het schijnt omdat Augustinus schrijft voor degenen die hij toen begonnen is te troosten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f376" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="332.22"><seg n="332.22.1">Inderdaad heeft de kerkvader onder zijn mystische beschrijving steeds voor ogen het Rome,</seg> <seg n="332.22.2">waarvan ik in de hoofdstukken 3-6 het wezen heb trachten te beschrijven,</seg> <seg n="332.22.3">en de Kerk,</seg> <seg n="332.22.4">zoals wij die in hoofdstuk 7-10 hebben leren kennen.</seg></s></p>
<p><s n="333.1"><seg n="333.1.1">Men kan zich begrijpen dat een man als Julianus van Eclanum,</seg> <seg n="333.1.2">Augustinus' theologische tegenstander,</seg> <seg n="333.1.3">dit 'natuur-blije mensenkind',</seg> <seg n="333.1.4">zoals Harnack hem genoemd heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f377" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="333.1.5">in het dualisme van onze kerkvader resten van diens vroeger manicheïsme bespeurd heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f378" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="333.2"><seg n="333.2.1">De eerste,</seg> <seg n="333.2.2">onherstelbare,</seg> <seg n="333.2.3">zonnige kijk op het leven schijnt er bij verloren te gaan.</seg></s> <s n="333.3"><seg n="333.3.1">Griekse harmonie en Romeinse gerechtigheid lijken daarmee voorgoed uit de wereld verbannen.</seg></s> <s n="333.4"><seg n="333.4.1">Aglaia en Themis,</seg> <seg n="333.4.2">de godinnen van natuurlijke bevalligheid en rechtschapen billijkheid,</seg> <seg n="333.4.3">moeten wij afdanken.</seg></s> <s n="333.5"><seg n="333.5.1">Alles is niet meer van Adamswege mooi en goed.</seg></s> <s n="333.6"><seg n="333.6.1">Door de leer der predestinatie schijnt er een donkere grond in God openbaar te worden en ziet het eruit alsof het lelijke en het boze op een raadselachtige wijze met de Schepper te maken hebben.</seg></s> <s n="333.7"><seg n="333.7.1">Van de hemel uit worden diepe schaduwen op de aarde zichtbaar.</seg></s></p>
<p><s n="334.1"><seg n="334.1.1">Is die oude aanklacht,</seg> <seg n="334.1.2">die door moderne schrijvers soms ten dele is ondersteund,</seg> <seg n="334.1.3">gerechtvaardigd?</seg></s> <s n="334.2"><seg n="334.2.1">Is de ziel van Augustinus blijven dolen om het graf,</seg> <seg n="334.2.2">dat hij in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> zelf heeft gedolven voor de manicheeër,</seg> <seg n="334.2.3">die <pb n="158" ed="VW"/>hij gedurende negen jaren was?</seg></s> <s n="334.3"><seg n="334.3.1">En is zijn leer van het <hi rend="italic">tweeërlei</hi> burgerschap,</seg> <seg n="334.3.2">met daarachter de ondoorgrondelijke determinerende wil Gods,</seg> <seg n="334.3.3">een overblijfsel van zijn lidmaatschap der schijnkerk?</seg></s> <s n="334.4"><seg n="334.4.1">Moet het Evangelie in directer aansluiting aan natuur en zede gezien worden dan hij het doet?</seg></s></p>
<p><s n="335.1"><seg n="335.1.1">Roomse theologen zullen daarop meestal een bevestigend antwoord geven.</seg></s> <s n="335.2"><seg n="335.2.1">Mausbach schrijft dat zij daarnaar te onbevangener een onderzoek kunnen instellen,</seg> <seg n="335.2.2">nu de mogelijkheid van natuurlijke goede werken en gezindheden in de heidenwereld sedert Trente en de kerkelijke verklaringen tegen Bajus en Jansenius algemeen kerkelijke leer is.</seg></s> <s n="335.3"><seg n="335.3.1">Hij legt er nadruk op dat Augustinus een uitzonderingsstandpunt inneemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f379" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="335.4"><seg n="335.4.1">- Vlak daartegenover staat inderdaad het oordeel van de jansenisten,</seg> <seg n="335.4.2">die voor de moderne lezer het gemakkelijkst zijn aan te duiden als ik de naam van Pascal noem.</seg></s> <s n="335.5"><seg n="335.5.1">Het is de kring,</seg> <seg n="335.5.2">die zich in de tijd van Lodewijk XIV vormde rondom het klooster Port-Royal.</seg></s> <s n="335.6"><seg n="335.6.1">Door deze groep,</seg> <seg n="335.6.2">waartoe de geweldige Saint-Cyran en de strijdlustige Arnauld behoorden,</seg> <seg n="335.6.3">werden de lijnen van Augustinus in ascetisch-geestelijke,</seg> <seg n="335.6.4">monastieke zin doorgetrokken,</seg> <seg n="335.6.5">met verwaarlozing van veel bisschoppelijke humaniteit en breed-wereldhistorische belangstelling bij de kerkvader.</seg></s> <s n="335.7"><seg n="335.7.1">Die beide komen bij Calvijn beter tot haar recht als hij de dubbele loop der goddelijke oordelen,</seg> <seg n="335.7.2">naar Augustinus' opvatting,</seg> <seg n="335.7.3">weer in de geschiedenis neerdrukt en ze in kerk en staat het spannende twee<hi rend="italic">ling-karakter</hi> teruggeeft,</seg> <seg n="335.7.4">dat zij bij de kerkvader hadden.</seg></s> <s n="335.8"><seg n="335.8.1">Calvijn verzacht evenwel de tegenstelling tussen die twee in hoge mate door sommige gedachten van Augustinus' latere tijd over de goddelijke oorsprong der politieke orde,</seg> <seg n="335.8.2">zoals die ook wel in <hi rend="italic">De civitate</hi> sporadisch te vinden zijn,</seg> <seg n="335.8.3">tot ontwikkeling te brengen.</seg></s> <s n="335.9"><seg n="335.9.1">In onze dagen zien wij de oorspronkelijke augustiniaanse opvatting weer meer tot haar recht komen.</seg></s> <s n="335.10"><seg n="335.10.1">In verband met de dubbele bestemming van Godswege zien wij weer duidelijker het ruig-onheilige in de Ezau-figuur van de staat tegenover de onnozele,</seg> <seg n="335.10.2">wereldvreemde natuur van de andere tweeling,</seg> <seg n="335.10.3">die een onzeker bestaan leidt in de aartsvaderlijke tent.</seg></s> <s n="335.11"><seg n="335.11.1">Ook Augustinus wist geen nader politiek program op te stellen dan dat van een patriarchale voorlopigheid.</seg></s> <s n="335.12"><seg n="335.12.1">Daarbuiten begon voor hem de ellende.</seg></s></p>
<p><s n="336.1"><seg n="336.1.1">Onze bisschop ziet overal de <hi rend="italic">tweeling-figuur.</hi></seg></s> <s n="336.2"><seg n="336.2.1">Met de ongebroken natuurlijke eenheid van Adam kan hij voor zijn christelijke gemeente het Evangelie niet vertolken.</seg></s> <s n="336.3"><seg n="336.3.1">Hij ziet het zoals de dingen bestaan in 'het voornemen Gods dat naar de verkiezing is' (Rom. 9 : 11).</seg></s> <s n="336.4"><seg n="336.4.1">Dan komt Abel naast Kaïn te staan;</seg> <seg n="336.4.2">Remus naast Romulus.</seg></s> <s n="336.5"><seg n="336.5.1">De vergelijking van die twee broederparen is niet van mij,</seg> <seg n="336.5.2">maar van de kerkvader zelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f380" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="336.6"><seg n="336.6.1">Naast de aardse mens zet God de martelaar.</seg></s> <s n="336.7"><seg n="336.7.1">Tegenover Adam komt Christus te staan.</seg></s> <s n="336.8"><seg n="336.8.1">Telkens komt naast de <pb n="159" ed="VW"/>man met de lange geschiedenis die andere met zijn korte historie.</seg></s> <s n="336.9"><seg n="336.9.1">De eerste schijnt uitgangspunt en maatstaf voor onze wereldbeschouwing te moeten zijn.</seg></s> <s n="336.10"><seg n="336.10.1">De weg loopt van Kaïn naar Ninus en van Ninus naar Romulus.</seg></s> <s n="336.11"><seg n="336.11.1">Maar in deze ongebroken eenheid is Adam een roverhoofdman en de mensheid roversbende.</seg></s> <s n="336.12"><seg n="336.12.1">Rome als symbool van staat en mensheid is daarvan de hoogste exponent.</seg></s> <s n="336.13"><seg n="336.13.1">Het is oudheid die in zichzelf wegzinkt en een gemeenschap die in ellende ondergaat.</seg></s> <s n="336.14"><seg n="336.14.1">- Pas wanneer de geschiedenis verdubbeld mag worden,</seg> <seg n="336.14.2">kan zij geschreven worden.</seg></s> <s n="336.15"><seg n="336.15.1">Dan komen in die andere rij de profeten en martelaren,</seg> <seg n="336.15.2">naar het voornemen Gods.</seg></s> <s n="336.16"><seg n="336.16.1">Het geschiedverhaal wordt Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="337.1"><seg n="337.1.1">Ik heb hier geen ruimte om de genadeleer van Augustinus in bijzonderheden te bespreken.</seg></s> <s n="337.2"><seg n="337.2.1">Dat zou ons ook te diep in de geloofsleer en de dogmengeschiedenis brengen.</seg></s> <s n="337.3"><seg n="337.3.1">Maar toch wil ik erop wijzen dat de gedachten,</seg> <seg n="337.3.2">die de kerkvader in zijn beroemde strijd met de pelagianen</seg> <seg n="337.3.3">- Pelagius,</seg> <seg n="337.3.4">Caelestius,</seg> <seg n="337.3.5">Julianus van Eclanum</seg> <seg n="337.3.6">- ontwikkeld heeft,</seg> <seg n="337.3.7">onmiddellijk samenhangen met zijn opvattingen over het dubbele wereldburgerschap.</seg></s> <s n="337.4"><seg n="337.4.1">Men zou kunnen denken dat deze pelagiaanse reactie tegen Augustinus' radicale christelijkheid,</seg> <seg n="337.4.2">omdat zij uit de kloosters opkwam,</seg> <seg n="337.4.3">de menselijke natuur en de krachten die er in de samenleving aanwezig zijn,</seg> <seg n="337.4.4">lager zou moeten schatten dan hij.</seg></s> <s n="337.5"><seg n="337.5.1">Het omgekeerde is 't geval.</seg></s> <s n="337.6"><seg n="337.6.1">De leer van de twee rijken en de genadeleer zijn beide het werk van een bisschop.</seg></s> <s n="337.7"><seg n="337.7.1">De monnik zoekt,</seg> <seg n="337.7.2">ten dele althans,</seg> <seg n="337.7.3">zijn eigen weg naar de hemel en sluit zich daarbij allicht aan bij wat hem in zijn afgezonderd leven aan persoonlijke en sociale hulpmiddelen overbleef.</seg></s> <s n="337.8"><seg n="337.8.1">Hij heeft bij zijn oefeningen het begrip <hi rend="italic">verdienste</hi> nodig en deze is moeilijk anders denkbaar dan als rente,</seg> <seg n="337.8.2">gekweekt bij het kapitaal,</seg> <seg n="337.8.3">dat de Schepper de mens aan natuurlijke gaven schonk.</seg></s> <s n="337.9"><seg n="337.9.1">Zo komt het dat Griekse kennisleer en Romeinse deugd hier hoger staan aangeschreven dan daar waar,</seg> <seg n="337.9.2">zoals bij Augustinus,</seg> <seg n="337.9.3">de kerk haar eigenlijk wezen scherp gaat ontwikkelen.</seg></s> <s n="337.10"><seg n="337.10.1">- Wanneer beide gaan samenvallen en de genade het eigenlijke voorwerp wordt van monastieke beoefening,</seg> <seg n="337.10.2">dan ontstaat er,</seg> <seg n="337.10.3">zoals in Port-Royal,</seg> <seg n="337.10.4">een type van vroomheid van zo geweldige elevatie dat het nauwelijks voor mensen maar eerder voor engelen bestemd schijnt.</seg></s> <s n="337.11"><seg n="337.11.1">Het is een ander dan dat van Augustinus zelf,</seg> <seg n="337.11.2">die zijn leer ontwikkeld heeft midden in de wereld,</seg> <seg n="337.11.3">berekend op tegenstand van natuur en samenleving beide.</seg></s> <s n="337.12"><seg n="337.12.1">Er is zuivere evenwijdigheid tussen zijn uitlatingen over de staat,</seg> <seg n="337.12.2">als hij diens roversnatuur aanwijst,</seg> <seg n="337.12.3">en de betiteling van de deugden der heidenen als glinsterende gebreken'.</seg></s> <s n="337.13"><seg n="337.13.1">Mausbach tracht in zijn boek over <hi rend="italic">De zedeleer van Augustinus</hi> ze dan ook gelijkelijk van haar scherpte te ontdoen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f381" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="337.14"><seg n="337.14.1">Allebei,</seg> <seg n="337.14.2">de leer van de staat en die van de deugd,</seg> <seg n="337.14.3">liggen in de Latijnse <pb n="160" ed="VW"/>sfeer van Augustinus' denken.</seg></s> <s n="337.15"><seg n="337.15.1">Het gaat hier over de politiek van Romes grote mannen en de stoïcijns-ciceroniaanse plichtenleer.</seg></s> <s n="337.16"><seg n="337.16.1">Hier wordt de kritiek van de westerse christen Augustinus met volle scherpte geoefend.</seg></s> <s n="337.17"><seg n="337.17.1">- Op de Griekse zijde van zijn denken is dat veel minder het geval.</seg></s> <s n="337.18"><seg n="337.18.1">In de kennisleer en de leer van de schoonheid en harmonie van wereld en leven heeft de kerkvader zich meer bij de antieke opvattingen aangepast.</seg></s> <s n="337.19"><seg n="337.19.1">Midden tussen zijn beschouwingen over de onmacht der menselijke natuur en de ellenden der samenleving staan dan hoofdstukjes over de macht van intuïtie en dialectiek en over de schone overeenstemming van alle dingen in de wereld.</seg></s> <s n="337.20"><seg n="337.20.1">In <hi rend="italic">De civitate</hi> zijn ze weinig meer dan rudimenten,</seg> <seg n="337.20.2">maar elders komen ze meer naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="338.1"><seg n="338.1.1">Dit heeft veel aanleiding tot misverstand gegeven.</seg></s> <s n="338.2"><seg n="338.2.1">Men zag gaarne in de kerkvader een halve Griek,</seg> <seg n="338.2.2">omdat deze denkvormen hem zo onveranderlijk tot 't laatst toe bijblijven.</seg></s> <s n="338.3"><seg n="338.3.1">Ik meen dat veeleer de omgekeerde gevolgtrekking de juiste is.</seg></s> <s n="338.4"><seg n="338.4.1">De Griekse ideeën staan niet in 't middelpunt van zijn christelijke onderwijzing.</seg></s> <s n="338.5"><seg n="338.5.1">Zij dienen hem om aan het geheel de afronding en verheffing te verlenen,</seg> <seg n="338.5.2">waaraan hij als oud-retor en antiek mens sterke behoefte heeft.</seg></s> <s n="338.6"><seg n="338.6.1">De beslissende scherpe hoeken beschrijft zijn gedachte echter dan pas,</seg> <seg n="338.6.2">als de bisschop van Hippo leiding geeft aan de gewetensconflicten bij zijn parochianen en als hun Latijns humanisme met hun christendom in botsing komt.</seg></s> <s n="338.7"><seg n="338.7.1">Niet de Erasmus maar de Luther in Augustinus heeft de leiding.</seg></s></p>
<p><s n="339.1"><seg n="339.1.1">Zo zien wij bij de kerkvader geestelijke vormen ontstaan,</seg> <seg n="339.1.2">die een algemene en blijvende betekenis hebben gekregen voor de westerse christenheid.</seg></s> <s n="339.2"><seg n="339.2.1">In 't midden staat een nieuw begrip van geschiedenis,</seg> <seg n="339.2.2">in verband met de verdubbeling der historie,</seg> <seg n="339.2.3">die ik boven heb aangewezen.</seg></s> <s n="339.3"><seg n="339.3.1">Wij geven daaraan meestal de naam van <hi rend="italic">bijbelse geschiedenis</hi> en verstaan daaronder dan het rijke leermiddel,</seg> <seg n="339.3.2">dat aan de kerk in prediking en onderwijs ten dienste staat.</seg></s> <s n="339.4"><seg n="339.4.1">Daarin regeert niet de antieke kringloop noch de moderne evolutie.</seg></s> <s n="339.5"><seg n="339.5.1">Wat daar gebeurt keert niet terug.</seg></s> <s n="339.6"><seg n="339.6.1">'Christus is éénmaal gekruisigd.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f382" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="339.7"><seg n="339.7.1">Maar het vormt ook niet een gesloten geheel;</seg> <seg n="339.7.2">het toont geen zuivere voltooiing.</seg></s> <s n="339.8"><seg n="339.8.1">De bijbelse geschiedenis is 'fragment der fragmenten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f383" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="340.1"><seg n="340.1.1">Vroeger,</seg> <seg n="340.1.2">bij de bespreking van Augustinus' boekje over de <hi rend="italic">Methode van godsdienstonderwijs,</hi></seg> <seg n="340.1.3">in hoofdstuk 1,</seg> <seg n="340.1.4">heb ik er reeds op gewezen dat de bijbelse geschiedenis bij de kerkvader een minder geïsoleerde plaats heeft dan bij ons.</seg></s> <s n="340.2"><seg n="340.2.1">Zij vormt het centrum van de laatste twaalf boeken in <hi rend="italic">De civitate.</hi></seg></s> <s n="340.3"><seg n="340.3.1">Deze boeken bevatten een complete <hi rend="italic">Institutie of</hi> Onderwijzing,</seg> <seg n="340.3.2">zoals Calvijn het later zal noemen,</seg> <seg n="340.3.3">van de christelijke godsdienst.</seg></s> <s n="340.4"><seg n="340.4.1">Maar <pb n="161" ed="VW"/>behalve dat de historische leervorm het geheel bepaalt,</seg> <seg n="340.4.2">bestaan de middelste vier boeken uit het <hi rend="italic">verhaal</hi> in meer eigenlijke zin.</seg></s> <s n="340.5"><seg n="340.5.1">Zo gaan openbaring en historie,</seg> <seg n="340.5.2">eeuwigheid en tijd,</seg> <seg n="340.5.3">in dit geweldige boek in elkaar op en over.</seg></s> <s n="340.6"><seg n="340.6.1">- Op die wijze blijven dogmatiek,</seg> <seg n="340.6.2">bijbelse geschiedenis,</seg> <seg n="340.6.3">kerkhistorie en zedeleer hier onder het gemeenschappelijke gezichtspunt van goddelijke openbaring als één geheel verbonden.</seg></s> <s n="340.7"><seg n="340.7.1">- De boeken XI-XIV bevatten wat wij een geloofsleer noemen.</seg></s> <s n="340.8"><seg n="340.8.1">Ze handelen over het Wezen Gods,</seg> <seg n="340.8.2">tijd en eeuwigheid,</seg> <seg n="340.8.3">schepping,</seg> <seg n="340.8.4">engelen,</seg> <seg n="340.8.5">mensen,</seg> <seg n="340.8.6">wereld,</seg> <seg n="340.8.7">ontstaan van 't kwaad,</seg> <seg n="340.8.8">paradijstoestand en val.</seg></s> <s n="340.9"><seg n="340.9.1">De behandeling draagt een wat tweeslachtig karakter.</seg></s> <s n="340.10"><seg n="340.10.1">Gelovige belangstelling en wijsgerige kennisdrang wisselen elkaar af.</seg></s> <s n="340.11"><seg n="340.11.1">Wij hebben hier al een voorbeeld van de latere scholastische behandeling der christelijke leerstof in de middeleeuwen.</seg></s> <s n="340.12"><seg n="340.12.1">Merkwaardig is dan dat Augustinus het scholastieke gevaar zelf schijnt te voelen.</seg></s> <s n="340.13"><seg n="340.13.1">Hij merkt tenslotte op dat hij nu over die grote en moeilijke kwesties genoeg gezegd heeft.</seg></s> <s n="340.14"><seg n="340.14.1">Hij wil niet stilstaan bij alles wat mensen 'die meer klaar zijn om te vragen dan in staat om te begrijpen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f384" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="340.14.2">nog zouden willen te berde brengen.</seg></s> <s n="340.15"><seg n="340.15.1">De redding uit de scholastiek ligt dan in voor ieder vatbare bijbelse lering.</seg></s> <s n="340.16"><seg n="340.16.1">Augustinus gaat over tot de behandeling van de historische loop der beide rijken,</seg> <seg n="340.16.2">die met Kaïn en Abel begint.</seg></s> <s n="340.17"><seg n="340.17.1">- Als het verhaal dan uit is,</seg> <seg n="340.17.2">gaat hij in de laatste vier boeken,</seg> <seg n="340.17.3">zoals hij ook op zijn catechisaties gewend was te doen,</seg> <seg n="340.17.4">spreken over de christelijke levenshouding met het oog op de voleinding en de eeuwigheid.</seg></s> <s n="340.18"><seg n="340.18.1">Dit is een eschatologisch gerichte zedeleer.</seg></s> <s n="340.19"><seg n="340.19.1">Men moet weten wat de kerk is,</seg> <seg n="340.19.2">waarop de heilsgeschiedenis uitloopt;</seg> <seg n="340.19.3">haar wezen,</seg> <seg n="340.19.4">duur,</seg> <seg n="340.19.5">strijd,</seg> <seg n="340.19.6">toekomst.</seg></s></p>
<p><s n="341.1"><seg n="341.1.1">Wanneer men de leerwijze der christelijke kerk in later eeuwen met die van Augustinus vergelijkt,</seg> <seg n="341.1.2">dan vallen enkele belangrijke verschillen op te merken.</seg></s> <s n="341.2"><seg n="341.2.1">De grote leraars der middeleeuwen weten van het leermiddel der historische openbaring niet een even zuiver gebruik te maken als onze kerkvader.</seg></s> <s n="341.3"><seg n="341.3.1">Evenals in de genadeleer dringen zij zijn absoluut-christelijke beschouwingswijze wat terug.</seg></s> <s n="341.4"><seg n="341.4.1">Zij gaan naast Christus ook van Adam uit.</seg></s> <s n="341.5"><seg n="341.5.1">De tegenstelling van het tweeërlei burgerschap is niet meer zo scherp en de harde figuur van de tweelingbroeders Ezau en Jakob wijkt ten dele voor die van een oudere en jongere zuster,</seg> <seg n="341.5.2">Martha en Maria,</seg> <seg n="341.5.3">die Augustinus trouwens ook kent.</seg></s> <s n="341.6"><seg n="341.6.1">Het meer natuurlijke,</seg> <seg n="341.6.2">werkende leven dient dan als trap naar het hogere,</seg> <seg n="341.6.3">geestelijke,</seg> <seg n="341.6.4">beschouwende.</seg></s> <s n="341.7"><seg n="341.7.1">Deze kijk op het leven staat veel dichter bij de antieke wereldbeschouwing en filosofie.</seg></s> <s n="341.8"><seg n="341.8.1">De theologie van Thomas van Aquino is in wezen meer neoplatonisch dan die van Augustinus.</seg></s> <s n="341.9"><seg n="341.9.1">In zijn <hi rend="italic">Summa Theologiae</hi> vindt men wel het dogmatische en het zedekundige stuk van Augustinus' boek terug,</seg> <seg n="341.9.2">maar het middenstuk,</seg> <seg n="341.9.3">de historie,</seg> <seg n="341.9.4">niet meer.</seg></s> <s n="341.10"><seg n="341.10.1">Op zichzelf is dit niets bijzonders.</seg></s> <s n="341.11"><seg n="341.11.1">Maar het is niet alleen een verschil in bouw maar ook in geest en wezen.</seg></s> <s n="341.12"><seg n="341.12.1">In de geloofsleer <pb n="162" ed="VW"/>van Thomas wordt aan de filosofie weer een grotere plaats ingeruimd.</seg></s> <s n="341.13"><seg n="341.13.1">Er is geen vlucht voor nieuwsgierig vragen naar de zekerheid van historische openbaring,</seg> <seg n="341.13.2">zoals bij de kerkvader.</seg></s> <s n="341.14"><seg n="341.14.1">Ook in zijn zedeleer is de christen er niet meer zo sterk een 'schildwacht der eeuwigheid' (Calvijn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f385" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="341.15"><seg n="341.15.1">De kerkelijke houding wordt door de burgerlijke geflankeerd.</seg></s> <s n="341.16"><seg n="341.16.1">De bijbelse geschiedenis is hier niet alleen uit haar centrale plaats verwijderd,</seg> <seg n="341.16.2">maar zij werkt in geloofs- en zedeleer ook niet meer zo sterk scheidend en oordelend.</seg></s> <s n="341.17"><seg n="341.17.1">Praktisch is zij op de terugtocht.</seg></s> <s n="341.18"><seg n="341.18.1">Later zal Kant haar functie overdragen aan de Praktische Rede.</seg></s></p>
<p><s n="342.1"><seg n="342.1.1">De reformatoren hebben dit zien aankomen.</seg></s> <s n="342.2"><seg n="342.2.1">Vooral in de <hi rend="italic">Institutie van</hi> Calvijn komt veel van Augustinus' tweeërlei burgerschap terug en krijgt de <hi rend="italic">bijbelse geschiedenis</hi> de leiding in 't geheel,</seg> <seg n="342.2.2">ook al wordt zij er niet afzonderlijk behandeld,</seg> <seg n="342.2.3">zoals in Augustinus' boek.</seg></s> <s n="342.3"><seg n="342.3.1">Zij regeert er van 't begin tot 't eind.</seg></s> <s n="342.4"><seg n="342.4.1">- Wanneer wij dan ook in <hi rend="italic">De civitate</hi> en in 't bijzonder in de boeken XI-XIV,</seg> <seg n="342.4.2">die we een dogmatiek noemden,</seg> <seg n="342.4.3">niet te veel letten op de bijzonderheden,</seg> <seg n="342.4.4">maar op de grote lijn van des schrijvers gedachten,</seg> <seg n="342.4.5">niet als hij zijn bewust detailwerk verricht,</seg> <seg n="342.4.6">maar als hij de half-onbewuste drang van zijn wereldhistorische roeping volgt,</seg> <seg n="342.4.7">dan treft ons een sterke overeenkomst met de theologie van Calvijn.</seg></s> <s n="342.5"><seg n="342.5.1">Bij Augustinus merken wij dezelfde stroomversnelling van de Triniteit naar de Schepping,</seg> <seg n="342.5.2">die gevolgd wordt door de cataract van de Schepping in de zonde.</seg></s> <s n="342.6"><seg n="342.6.1">Hier is een samenvallen van openbaring,</seg> <seg n="342.6.2">historie en oordeel,</seg> <seg n="342.6.3">waarbij vergeleken het humanisme,</seg> <seg n="342.6.4">ook in zijn neoplatonische apotheose,</seg> <seg n="342.6.5">als een onwezenlijke beschouwing openbaar wordt.</seg></s></p>
<p><s n="343.1"><seg n="343.1.1">In het beroemde achtentwintigste hoofdstuk van het veertiende boek van <hi rend="italic">De civitate</hi> heeft Augustinus de tweeërlei liefde beschreven,</seg> <seg n="343.1.2">die eigen is aan de burger van de roofstaat en aan die van de Godsstaat.</seg></s> <s n="343.2"><seg n="343.2.1">"Tweeërlei liefde schept tweeërlei rijk.</seg></s> <s n="343.3"><seg n="343.3.1">Aan het aardse ligt ten grondslag de eigenliefde,</seg> <seg n="343.3.2">die gaat tot verachting van God.</seg></s> <s n="343.4"><seg n="343.4.1">Aan het hemelse de liefde Gods,</seg> <seg n="343.4.2">die gaat tot verachting van onszelf. 't Ene roemt tenslotte in zichzelf,</seg> <seg n="343.4.3">'t andere in God.</seg></s> <s n="343.5"><seg n="343.5.1">Het eerste zoekt ere van mensen;</seg> <seg n="343.5.2">voor het tweede is de hoogste roem als God getuige mag zijn van een goed geweten.</seg></s> <s n="343.6"><seg n="343.6.1">Het ene steekt zijn hoofd omhoog in eigen lof;</seg> <seg n="343.6.2">het andere zegt tot zijn God:</seg> <seg n="343.6.3"><hi rend="italic">Gij zijt mijn eer en die mijn hoofd opheft.</hi> 't Ene staat onder de machtswellust,</seg> <seg n="343.6.4">zijn vorsten zowel als zijn onderworpen naties;</seg> <seg n="343.6.5">in 't andere dient men elkaar in de liefde,</seg> <seg n="343.6.6">regeerders door goede zorg en onderdanen door gehoorzaamheid. 't Ene bemint in zijn machthebbers zijn eigen kracht;</seg> <seg n="343.6.7">'t andere zegt tot zijn God:</seg> <seg n="343.6.8"><hi rend="italic">U beminne ik,</hi></seg> <seg n="343.6.9"><hi rend="italic">Here,</hi></seg> <seg n="343.6.10"><hi rend="italic">mijne sterkte.</hi></seg></s> <s n="343.7"><seg n="343.7.1">In het ene hebben daarom zijn wijzen,</seg> <seg n="343.7.2">naar de mens <pb n="163" ed="VW"/>levende,</seg> <seg n="343.7.3">de stoffelijke of geestelijke goederen of beide nagejaagd,</seg> <seg n="343.7.4">of als zij God leren kennen,</seg> <seg n="343.7.5">dan <hi rend="italic">hebben ze Hem als God niet verheerlijkt of gedankt,</hi></seg> <seg n="343.7.6"><hi rend="italic">maar zijn verijdeld geworden in hun overleggingen en hun onverstandig hart is verduisterd geworden;</hi></seg> <seg n="343.7.7"><hi rend="italic">zich uitgevende voor wijzen</hi> (dat is zich verheffende in hun wijsheid omdat de hoogmoed de overhand over hen had) <hi rend="italic">zijn zij dwaas geworden en hebben de heerlijkheid des onverderfelijken Gods veranderd in de gelijkenis eens beelds van een verderfelijk mens,</hi></seg> <seg n="343.7.8"><hi rend="italic">en van gevogelte,</hi></seg> <seg n="343.7.9"><hi rend="italic">en van viervoetige en kruipende gedierten</hi> (want om zulke beelden te aanbidden,</seg> <seg n="343.7.10">daarvoor zijn ze de leiders of de volgelingen van het volk geweest) <hi rend="italic">en zij hebben het schepsel geëerd en gediend boven de Schepper,</hi></seg> <seg n="343.7.11"><hi rend="italic">die te prijzen is in eeuwigheid.</hi></seg></s> <s n="343.8"><seg n="343.8.1">In 't andere rijk echter bestaat geen andere menselijke wijsheid dan de vroomheid,</seg> <seg n="343.8.2">waarmee de ware God recht wordt gediend,</seg> <seg n="343.8.3">geen ander loon verwachtende in de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="343.8.4">niet enkel der mensen maar ook der engelen,</seg> <seg n="343.8.5">dan dat God zij alles in allen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f386" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="14">
<head rend="after-blank" n="12."><label>12.</label> <s n="344.1"><seg n="344.1.1">Platonisme</seg></s></head>
<p><s n="345.1"><seg n="345.1.1">Augustinus' verhouding tot het neoplatonisme is reeds meermalen ter sprake gekomen.</seg></s> <s n="345.2"><seg n="345.2.1">Wij moeten die tenslotte nog meer opzettelijk bespreken.</seg></s> <s n="345.3"><seg n="345.3.1">Ook wanneer men,</seg> <seg n="345.3.2">zoals de schrijver van dit boek,</seg> <seg n="345.3.3">geneigd is de invloed van deze filosofie op de geschriften van de kerkvader niet te overschatten,</seg> <seg n="345.3.4">dan kan men toch niet ontkennen,</seg> <seg n="345.3.5">dat hij niet <hi rend="italic">zo</hi> en niet <hi rend="italic">zo goed</hi> had kunnen schrijven,</seg> <seg n="345.3.6">als hij naast de christelijke Doop de doop van het platonisme niet ontvangen had.</seg></s> <s n="345.4"><seg n="345.4.1">Dat geldt natuurlijk allereerst van zijn vroegere geschriften.</seg></s> <s n="345.5"><seg n="345.5.1">Zijn Confessiones zou hij niet zo meeslepend en grote stukken daarvan,</seg> <seg n="345.5.2">zoals het tiende boek,</seg> <seg n="345.5.3">in 't geheel niet hebben kunnen geven,</seg> <seg n="345.5.4">als hij een literaire asceet was geweest,</seg> <seg n="345.5.5">zoals sommige neo-augustinianen in de zeventiende eeuw dat waren.</seg></s> <s n="345.6"><seg n="345.6.1">Onder hen lijkt Pascal 't best op de grote oude meester,</seg> <seg n="345.6.2">omdat hij zijn lectuur,</seg> <seg n="345.6.3">met name Montaigne,</seg> <seg n="345.6.4">gebruikt om aan zijn voorstelling van het genadeleven reliëf te verlenen.</seg></s> <s n="345.7"><seg n="345.7.1">Met dit verschil dat de kerkvader van zijn wereldse schrijvers een meer positief gebruik maakt.</seg></s> <s n="345.8"><seg n="345.8.1">Zij dienen hem niet,</seg> <seg n="345.8.2">zoals dat bij Pascal 't geval is,</seg> <seg n="345.8.3">om het natuurlijke in de mens en de cultuur af te breken om zo voor de genade ruim baan te maken,</seg> <seg n="345.8.4">maar zij leveren hem bouwstenen voor zijn christelijk denken.</seg></s> <s n="345.9"><seg n="345.9.1">Augustinus is ongetwijfeld een meer harmonische geest dan zijn Gallicaanse kleinkinderen.</seg></s></p>
<p><pb n="164" ed="VW"/><s n="346.1"><seg n="346.1.1">Maar dat is toch ook weer niet een onverdeeld voordeel.</seg></s> <s n="346.2"><seg n="346.2.1">Wij hebben telkens gelegenheid gehad op te merken dat de kerkvader in die geschriften,</seg> <seg n="346.2.2">waarin hij meer bepaald voor zijn kerkvolk schrijft en vooral in zijn hoofdwerk <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="346.2.3">ook duidelijk op de kloven wijst,</seg> <seg n="346.2.4">die er voor het geloof in de wereld gapen.</seg></s> <s n="346.3"><seg n="346.3.1">De tegenstelling van de roofstaat en de Godsstaat,</seg> <seg n="346.3.2">die het thema is in zijn grote apologie,</seg> <seg n="346.3.3">vindt men in een van de <hi rend="italic">Pensées</hi> van Pascal terug,</seg> <seg n="346.3.4">waar hij aanwijst dat de aardse koninkrijken hun beginsel kunnen zien in een twist van arme bedelaarskinderen om een <hi rend="italic">plekje in de zon,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f387" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="346.3.5">een beeld dat letterlijk en historisch van toepassing is geworden op onze tijd.</seg></s> <s n="346.4"><seg n="346.4.1">Deze aporieën of verlegenheden van het christelijk leven en denken staan bij Augustinus echter niet,</seg> <seg n="346.4.2">zoals bij Pascal,</seg> <seg n="346.4.3">in zo direct verband met de letterkunde van zijn tijd,</seg> <seg n="346.4.4">ofschoon die ook wel wist van een ander vaderland.</seg></s> <s n="346.5"><seg n="346.5.1">Plotinus schrijft het in een beroemde plaats bijna net zo:</seg> <seg n="346.5.2"><hi rend="italic">en daar is 't vaderland.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f388" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="346.6"><seg n="346.6.1">Het <hi rend="italic">hier</hi> en <hi rend="italic">ginds</hi> zijn vertrouwd aan iedere lezer van diens <hi rend="italic">Enneaden.</hi></seg></s> <s n="346.7"><seg n="346.7.1">Maar daar ligt niet de grond van Augustinus' radicalisme.</seg></s> <s n="346.8"><seg n="346.8.1">Ook niet in het pessimisme van Plato ten opzichte van de stoffelijke wereld.</seg></s> <s n="346.9"><seg n="346.9.1">Dat dualisme is bij Plotinus reeds sterk gematigd en door het bijbelse geloof aan de Schepping verliest het bij de kerkvader geheel zijn grond.</seg></s> <s n="346.10"><seg n="346.10.1">- Deze dingen hebben bij hem hun oorsprong niet in een opvatting van het <hi rend="italic">zijn,</hi></seg> <seg n="346.10.2">zodat de stof van bozer natuur zou wezen dan de idee.</seg></s> <s n="346.11"><seg n="346.11.1">En ook niet in een onderscheiding tussen de <hi rend="italic">hypostasen</hi> van het heelal,</seg> <seg n="346.11.2">waarvan de laagste,</seg> <seg n="346.11.3">de ziel,</seg> <seg n="346.11.4">ons dan zou brengen aan de grens,</seg> <seg n="346.11.5">waar het goede moet achterblijven (Plotinus).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f389" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="346.12"><seg n="346.12.1">Het pessimisme van Augustinus' <hi rend="italic">De civitate</hi> komt uit de kerkelijke eschatologie,</seg> <seg n="346.12.2">uit de bijbelse openbaring.</seg></s> <s n="346.13"><seg n="346.13.1">En naarmate hij meer zijn bisschoppelijke prediking ook in zijn boeken tot gelding laat komen,</seg> <seg n="346.13.2">gaat het harmonische,</seg> <seg n="346.13.3">dat ongetwijfeld in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> nog een zo sterk bekorend schijnsel over het geheel werpt,</seg> <seg n="346.13.4">meer en meer schuil.</seg></s> <s n="346.14"><seg n="346.14.1">Het verdwijnt niet geheel.</seg></s> <s n="346.15"><seg n="346.15.1">Vooral in de beschouwing over Schepping en Engelen,</seg> <seg n="346.15.2">als de schrijver meer in het afgetrokkene kan blijven,</seg> <seg n="346.15.3">merkt men zeer duidelijk de neoplatonische manier van de wereld te beschouwen.</seg></s> <s n="346.16"><seg n="346.16.1">Het kwaad ligt dan in het verlengde van het goede.</seg></s> <s n="346.17"><seg n="346.17.1">Het is als de duisternis achter het punt waar het licht uitgeschenen raakt;</seg> <seg n="346.17.2">en het is als de sfeer van de stilte waar de geluidstrillingen door ons oor niet meer opgevangen worden.</seg></s> <s n="346.18"><seg n="346.18.1">De schrik voor het dualisme der manicheeërs drijft hem ver in deze richting.</seg></s> <s n="346.19"><seg n="346.19.1">- Maar als Augustinus van Schepping en Engelen naar Geschiedenis en Mens overgaat,</seg> <seg n="346.19.2">dan wijkt dit schouwen voor het luisteren naar het gedruis van deze wereld <pb n="165" ed="VW"/>en de klare uitspraken van de bijbel.</seg></s> <s n="346.20"><seg n="346.20.1">De natuur van het kwaad wordt dan veel positiever beschreven en de overgang van de hemel naar de aarde wordt tot de tegenstelling van hemel en hel.</seg></s></p>
<p><s n="347.1"><seg n="347.1.1">Hoe groot dan ook de betekenis van het platonisme voor de kerkvader geweest moge zijn,</seg> <seg n="347.1.2">men mag zijn wereldbeschouwing niet schilderen met de kleuren van deze wijsbegeerte.</seg></s> <s n="347.2"><seg n="347.2.1">Ook Nourrisson,</seg> <seg n="347.2.2">die hem naar zijn wijsgerige zijde bestudeerde,</seg> <seg n="347.2.3">ziet drie fasen in zijn leven:</seg> <seg n="347.2.4">neoplatonicus,</seg> <seg n="347.2.5">christen,</seg> <seg n="347.2.6">theoloog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f390" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="347.3"><seg n="347.3.1">Hij merkt op dat de noodzakelijkheid de problemen met het onderwijs der kerk in overeenstemming te brengen de oplossing daarvan zeer verdiepte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f391" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="347.4"><seg n="347.4.1">Inderdaad,</seg> <seg n="347.4.2">was dat niet het geval geweest,</seg> <seg n="347.4.3">dan zou Europa zijn grote kerkvader gemist hebben.</seg></s> <s n="347.5"><seg n="347.5.1">H. T. Karsten<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n49" rend="superscript">49</ref> schrijft in zijn <hi rend="italic">Augustinus over het Godsrijk:</hi></seg> <seg n="347.5.2">"De hybridische combinatie van heidense wijsbegeerte en christelijk geloof in het hoofd en hart van Augustinus had kunnen uitlopen op heel iets anders,</seg> <seg n="347.5.3">waarvan wij ons thans geen voorstelling meer kunnen maken,</seg> <seg n="347.5.4">indien hij zich was blijven wijden aan een vrij en bespiegelend,</seg> <seg n="347.5.5">min of meer ascetisch geleerdenleven,</seg> <seg n="347.5.6">zoals ook na de Doop nog zijn wens is geweest."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f392" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="348.1"><seg n="348.1.1">Om deze mogelijkheid en de zoveel verblijdender werkelijkheid,</seg> <seg n="348.1.2">die ons in het werk van de bisschop van Hippo voor ogen staat,</seg> <seg n="348.1.3">te kunnen vergelijken,</seg> <seg n="348.1.4">moet ik vooraf iets meedelen over de <hi rend="italic">Platonici,</hi></seg> <seg n="348.1.5">zoals zij toen genoemd werden,</seg> <seg n="348.1.6">Deze naam duidt reeds aan dat men Plato van de plotinische filosofie niet scherp moet scheiden.</seg></s> <s n="348.2"><seg n="348.2.1">Die laatste was een Plato-réveil,</seg> <seg n="348.2.2">waarin de een meer,</seg> <seg n="348.2.3">de ander minder op de meester teruggreep.</seg></s></p>
<p><s n="349.1"><seg n="349.1.1">Bijzonder duidelijk komt dat uit in een tekstkritische kwestie naar aanleiding van een plaats in Augustinus' dialoog over <hi rend="italic">Het gelukzalige leven.</hi></seg></s> <s n="349.2"><seg n="349.2.1">Daar staat dat hij enkele boeken van Plato gelezen heeft.</seg></s> <s n="349.3"><seg n="349.3.1">Vijf handschriften lezen echter:</seg> <seg n="349.3.2">van Plotinus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f393" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="349.4"><seg n="349.4.1">Men is het er niet over eens wat de juiste lezing is.</seg></s> <s n="349.5"><seg n="349.5.1">- In de <hi rend="italic">Confessiones</hi> en in <hi rend="italic">De civitate</hi> spreekt de kerkvader in 't algemeen van Platonici.</seg></s> <s n="349.6"><seg n="349.6.1">Wel noemt hij Plotinus hier en daar afzonderlijk,</seg> <seg n="349.6.2">bijv. in zijn dialogen <hi rend="italic">Tegen de Academici,</hi></seg> <seg n="349.6.3">waar hij hem een <hi rend="italic">Plato redivivus</hi> prijst,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f394" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="349.6.4">en evenzo elders.</seg></s> <s n="349.7"><seg n="349.7.1">- In de naam 'Platonicus' lag een 'terug tot Plato' opgesloten.</seg></s> <s n="349.8"><seg n="349.8.1">In <hi rend="italic">De civitate</hi> schrijft Augustinus dat de nieuwere volgelingen van de grote wijsgeer niet meer Peripatetici of Academici wilden heten,</seg> <pb n="166" ed="VW"/><seg n="349.8.2">maar Platonici.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f395" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="349.9"><seg n="349.9.1">Welbewust grepen zij over de leerlingen heen op de oude meester terug.</seg></s> <s n="349.10"><seg n="349.10.1">Voor Augustinus wil dat zeggen dat men bij zijn Plato-lectuur aan oud en nieuw tegelijk moet denken.</seg></s> <s n="349.11"><seg n="349.11.1">Plato heeft hij door zijn retorische studiën wel eerder gekend dan de nieuweren.</seg></s> <s n="349.12"><seg n="349.12.1">Deels door de weergave van Cicero en vrij zeker ook in 't oorspronkelijke,</seg> <seg n="349.12.2">waarin hij niet grondig,</seg> <seg n="349.12.3">maar toch wel voldoende belezen was.</seg></s> <s n="349.13"><seg n="349.13.1">Plotinus heeft hij dan later gelezen in de vertaling van Victorinus.</seg></s> <s n="349.14"><seg n="349.14.1">Wanneer het oude debat over zijn kennis van 't Grieks enige zin heeft,</seg> <seg n="349.14.2">dan heeft hij daaraan wel behoefte gehad.</seg></s> <s n="349.15"><seg n="349.15.1">De boeken der Platonici zijn door die vertaling,</seg> <seg n="349.15.2">zo zegt hij zelf heel merkwaardig in <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="349.15.3">bekender en duidelijker geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f396" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="349.16"><seg n="349.16.1">Naast Plotinus moet men dan vooral nog aan diens leerling Porphyrius denken.</seg></s></p>
<p><s n="350.1"><seg n="350.1.1">De naam Platonici tegenover Peripatetici en Academici zegt ook nog iets anders dan een terug-tot-Plato.</seg></s> <s n="350.2"><seg n="350.2.1">Peripatetici waren de leerlingen van Aristoteles.</seg></s> <s n="350.3"><seg n="350.3.1">Hier blijkt dus dat de scholen van de beide grootmeesters der Griekse filosofie ineengesmolten waren.</seg></s> <s n="350.4"><seg n="350.4.1">Reeds Cicero zag niet veel verschil meer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f397" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="350.5"><seg n="350.5.1">En Augustinus plaatst in zijn dialogen en in zijn hoofdwerk de praktische moraalpredikers,</seg> <seg n="350.5.2">de Cynici,</seg> <seg n="350.5.3">tegenover de eigenlijke filosofie,</seg> <seg n="350.5.4">die van Plato en Aristoteles.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f398" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="350.6"><seg n="350.6.1">Van een verschil tussen de Stoa en deze beide laatsten wil hij evenmin veel weten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f399" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="350.7"><seg n="350.7.1">De verschilpunten waren afgesleten.</seg></s> <s n="350.8"><seg n="350.8.1">Wel kozen geleerden in verband met vakstudie zich soms een patroon onder de oude filosofen,</seg> <seg n="350.8.2">maar dat stond dan meer in verband met natuurwetenschappelijke studiën,</seg> <seg n="350.8.3">zoals zich dat in de dagen van Gassendi,</seg> <seg n="350.8.4">Descartes,</seg> <seg n="350.8.5">Hobbes,</seg> <seg n="350.8.6">bij 't ontstaan der moderne fysica,</seg> <seg n="350.8.7">herhaalde.</seg></s> <s n="350.9"><seg n="350.9.1">Maar voor de levensleer,</seg> <seg n="350.9.2">waarom het in de eigenlijke filosofie ging,</seg> <seg n="350.9.3">was de scherpe scheiding tussen de scholen verdwenen.</seg></s> <s n="350.10"><seg n="350.10.1">Daar wilde men toen niet anders kennen dan de tegenstelling:</seg> <seg n="350.10.2">leer en leven,</seg> <seg n="350.10.3">Platonici en Cynici.</seg></s></p>
<p><s n="351.1"><seg n="351.1.1">Wanneer men zich nu rekenschap wil geven van de verhouding van Augustinus tot dit platonisme,</seg> <seg n="351.1.2">dan moet men wel onderscheiden.</seg></s> <s n="351.2"><seg n="351.2.1">De kerkvader heeft het ook <hi rend="italic">bestreden</hi> in zijn grote apologie.</seg></s> <s n="351.3"><seg n="351.3.1">Zoals hij het heidendom der dichters,</seg> <seg n="351.3.2">de mythologie,</seg> <seg n="351.3.3">aanviel en dat der wetgevers,</seg> <seg n="351.3.4">de staatscultus,</seg> <seg n="351.3.5">zo doet hij het ook met dat van de filosofen.</seg></s> <s n="351.4"><seg n="351.4.1">De boeken VIII-X van <hi rend="italic">De civitate</hi> zijn daaraan gewijd.</seg></s> <s n="351.5"><seg n="351.5.1">Dan gaat het vooral tegen platonisten als Porphyrius (230-300),</seg> <seg n="351.5.2">Jamblichus (gest. omstreeks 330),</seg> <seg n="351.5.3">die aan het polytheïsme en de demonenleer en aan het bijgeloof in 't algemeen een wijsgerige grond zochten te verschaffen.</seg></s> <s n="351.6"><seg n="351.6.1">Plotinus was daar ook niet vrij van,</seg> <seg n="351.6.2">maar hij doet het <pb n="167" ed="VW"/>weinig en vaak contre-coeur.</seg></s> <s n="351.7"><seg n="351.7.1">Hem noemt Augustinus bijna steeds met bijzondere hoogachting.</seg></s></p>
<p><s n="352.1"><seg n="352.1.1">Wil men nu Augustinus' platonisme leren kennen,</seg> <seg n="352.1.2">dan moet men er iets van weten welke vorm het bij Plotinus had.</seg></s> <s n="352.2"><seg n="352.2.1">Zijn onderwijs werd in besloten vriendenkring gegeven,</seg> <seg n="352.2.2">voor leerlingen die,</seg> <seg n="352.2.3">evenals Jezus' discipelen,</seg> <seg n="352.2.4">uit het leven in de school kwamen en vaak lange jaren bleven.</seg></s> <s n="352.3"><seg n="352.3.1">Het had de vorm van een filosofische preek,</seg> <seg n="352.3.2">een zgn. <hi rend="italic">diatribe,</hi></seg> <seg n="352.3.3">waaraan hij dan een tekst van Plato of Aristoteles ten grondslag legde.</seg></s> <s n="352.4"><seg n="352.4.1">Soms heeft de preek de vorm van een discussie waarin een fictief persoon vragen stelt of tegenwerpingen maakt zonder dat ze daarom tot een dialoog wordt.</seg></s> <s n="352.5"><seg n="352.5.1">De argumenten worden even in het gesprek gebracht,</seg> <seg n="352.5.2">meer niet.</seg></s> <s n="352.6"><seg n="352.6.1">- Dan weer wordt het wat Emile Bréhier<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n50" rend="superscript">50</ref> in de Inleiding van zijn mooie uitgave,</seg> <seg n="352.6.2">toelichting en vertaling van de <hi rend="italic">Enneaden,</hi></seg> <seg n="352.6.3"><hi rend="italic">een élévation</hi> noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f400" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="352.7"><seg n="352.7.1">Een haast lyrische ontwikkeling van een thema.</seg></s> <s n="352.8"><seg n="352.8.1">De beide grote meesters,</seg> <seg n="352.8.2">Plato en Aristoteles,</seg> <seg n="352.8.3">staan daarbij steeds op de achtergrond.</seg></s> <s n="352.9"><seg n="352.9.1">Hun teksten en de commentaren daarop worden vaak bekend voorondersteld,</seg> <seg n="352.9.2">soms ook aangehaald.</seg></s> <s n="352.10"><seg n="352.10.1">Genoemd worden ze niet doorlopend;</seg> <seg n="352.10.2">Aristoteles slechts viermaal.</seg></s> <s n="352.11"><seg n="352.11.1">De Stoa wordt nog al eens bestreden,</seg> <seg n="352.11.2">ofschoon een groot deel van Plotinus' denkwereld hun stempel draagt.</seg></s></p>
<p><s n="353.1"><seg n="353.1.1">Hier zijn we dus midden in het platonisme waarin,</seg> <seg n="353.1.2">volgens Augustinus,</seg> <seg n="353.1.3">Aristoteles en Plato 't eens geworden waren en de Stoa op de koop toe was.</seg></s> <s n="353.2"><seg n="353.2.1">Voor ons is het moeilijk ons in te leven in dit wijsgerig geheel,</seg> <seg n="353.2.2">omdat wij gewend zijn de grote Ouden afzonderlijk te zien en te beschouwen.</seg></s> <s n="353.3"><seg n="353.3.1">In de derde en de vierde eeuw vormden zij samen een canoniek geheel,</seg> <seg n="353.3.2">een filosofische bijbel,</seg> <seg n="353.3.3">die men als vrijdenker,</seg> <seg n="353.3.4">tenminste als 't Plato zelf niet gold,</seg> <seg n="353.3.5">wel kritiseerde,</seg> <seg n="353.3.6">maar waaruit men samen zijn stichting haalde.</seg></s> <s n="353.4"><seg n="353.4.1">Daarvoor was natuurlijk een eeuwenlange ontwikkeling van het wijsgerig denken nodig geweest,</seg> <seg n="353.4.2">waaruit hier slechts het allerbelangrijkste kan worden aangestipt.</seg></s></p>
<p><s n="354.1"><seg n="354.1.1">De Griekse filosofie en wetenschap,</seg> <seg n="354.1.2">zoals Plato en Aristoteles die tot haar wondere ontwikkeling brachten,</seg> <seg n="354.1.3">hadden een stelsel van grondbegrippen en methodes,</seg> <seg n="354.1.4">ja zelfs,</seg> <seg n="354.1.5">zoals bij de logica,</seg> <seg n="354.1.6">hele wetenschappen geschapen,</seg> <seg n="354.1.7">die voor een onafzienbare reeks van geslachten hun gelding zouden behouden.</seg></s> <s n="354.2"><seg n="354.2.1">Zij hebben die ten dele nog en zouden ze misschien alleen kunnen verliezen in een wereldperiode,</seg> <seg n="354.2.2">waarvan wij ons het karakter niet kunnen denken.</seg></s> <s n="354.3"><seg n="354.3.1">Want wij denken ons de wereld met behulp van die begrippen.</seg></s> <s n="354.4"><seg n="354.4.1">Ten opzichte van de eeuwen van Plotinus en Augustinus valt er misschien wel een kleine verschuiving op te merken,</seg> <seg n="354.4.2">maar men zou die kunnen vergelijken met de parallaxis van de vaste sterren.</seg></s> <s n="354.5"><seg n="354.5.1">Niettegenstaande Descartes,</seg> <seg n="354.5.2">Leibniz en Kant kan men gerust zeggen dat de grondbegrippen der Griekse wetenschap <pb n="168" ed="VW"/>nog steeds dienen bij de bewerking van ons geestelijk bezit.</seg></s> <s n="354.6"><seg n="354.6.1">Wij zouden,</seg> <seg n="354.6.2">als we alleen op de voornaamsten letten,</seg> <seg n="354.6.3">met Augustinus nog steeds Plato en Aristoteles kunnen noemen,</seg> <seg n="354.6.4">met daarnaast een elementaire moraal,</seg> <seg n="354.6.5">die van de Cynicus van alle tijden.</seg></s> <s n="354.7"><seg n="354.7.1">De kerkvader heeft in die merkwaardige tekst niet anders gedaan dan een formule opstellen voor het raam van de cultuur in Europa.</seg></s></p>
<p><s n="355.1"><seg n="355.1.1">Daarmee is echter</seg> <seg n="355.1.2">- gelukkig</seg> <seg n="355.1.3">- niet alles gezegd.</seg></s> <s n="355.2"><seg n="355.2.1">De Stoa en het christendom zijn zeer ongelijke grootheden.</seg></s> <s n="355.3"><seg n="355.3.1">Maar zij hebben toch dit gemeen dat zij beide een inslag vormen in het begrippensysteem waarover ik zo pas sprak.</seg></s> <s n="355.4"><seg n="355.4.1">Wanneer ik in het bezit ben van de begrippen <hi rend="italic">zijn en niet-zijn,</hi></seg> <seg n="355.4.2"><hi rend="italic">denken en stof of</hi> van de logische grondregel A = A of van de algemene getallen-noties één <hi rend="italic">en velen</hi> en daarom dankbaar moet zijn aan Plato,</seg> <seg n="355.4.3">Aristoteles,</seg> <seg n="355.4.4">Pythagoras,</seg> <seg n="355.4.5">de grote Europese Ouden,</seg> <seg n="355.4.6">omdat zij die noties op alle mogelijke manieren hebben vervoegd,</seg> <seg n="355.4.7">dan wil dat niet zeggen dat ik daaraan genoeg heb.</seg></s> <s n="355.5"><seg n="355.5.1">En wanneer ik die begrippen-conjugatie een grote blijvende betekenis heb toegekend,</seg> <seg n="355.5.2">dan is daarmee niet bedoeld dat de inhoud even constant is gebleven.</seg></s> <s n="355.6"><seg n="355.6.1">Die staat in verband met het bestaan of vergaan van bepaalde staten,</seg> <seg n="355.6.2">godsdiensten,</seg> <seg n="355.6.3">volken,</seg> <seg n="355.6.4">kerken,</seg> <seg n="355.6.5">instellingen.</seg></s> <s n="355.7"><seg n="355.7.1">De levensleer van Plato en Aristoteles kon voor volgende geslachten,</seg> <seg n="355.7.2">die de ineenstorting van de Griekse staten,</seg> <seg n="355.7.3">van het Romeinse rijk of het einde van het paganisme en de grote volksverhuizing beleefden,</seg> <seg n="355.7.4">niet dezelfde blijven.</seg></s> <s n="355.8"><seg n="355.8.1">Daarom moet men op zijn hoede zijn als men spreekt over het platonisme van Plotinus of Augustinus.</seg></s> <s n="355.9"><seg n="355.9.1">Men loopt gevaar bij de eerste de Stoa en bij de laatste het christendom onrecht te doen.</seg></s></p>
<p><s n="356.1"><seg n="356.1.1">Toen in Griekenland de belangstelling voor politiek door de staatkundige achteruitgang begon te verminderen,</seg> <seg n="356.1.2">voelde men de behoefte een meer directe verhouding tot wereld en leven te vinden.</seg></s> <s n="356.2"><seg n="356.2.1">De daad en het geluk moesten meer onder het bereik van eigen hand liggen,</seg> <seg n="356.2.2">nu het grote mechanisme van het leven met zijn ingewikkelde en transcendente relaties,</seg> <seg n="356.2.3">zoals de grote filosofen die hadden gezien,</seg> <seg n="356.2.4">te wijd scheen geworden.</seg></s> <s n="356.3"><seg n="356.3.1">De Stoa heeft aan die behoefte voldaan door de uitbeelding van een naturalisme,</seg> <seg n="356.3.2">waarin de wereld als een levend,</seg> <seg n="356.3.3">door een redelijke geest bezield wezen werd gezien.</seg></s> <s n="356.4"><seg n="356.4.1">De geestelijke en de gewone werkelijkheid kwamen op die wijze veel dichter bij elkaar dan bij Plato en Aristoteles.</seg></s> <s n="356.5"><seg n="356.5.1">Vooral de laatstgenoemde had de gelijkstelling van het geestelijke en onstoffelijke tot God beperkt en ook volgens Plato behoorde de mens,</seg> <seg n="356.5.2">naar zijn intellectueel en zedelijk wezen,</seg> <seg n="356.5.3">tot de wereld die <hi rend="italic">wordt</hi> en niet tot die welke <hi rend="italic">is.</hi></seg></s> <s n="356.6"><seg n="356.6.1">De stoïcijn echter wil zich bij zijn zoeken naar het hoogste zo ver niet van de ervaring verwijderen.</seg></s> <s n="356.7"><seg n="356.7.1">Zijn theorie houdt nauwer verband met de dagelijkse praktijk.</seg></s> <s n="356.8"><seg n="356.8.1">Geheel daarin opgaan,</seg> <seg n="356.8.2">zoals de Cynicus,</seg> <seg n="356.8.3">doet hij niet.</seg></s> <s n="356.9"><seg n="356.9.1">Hij handhaaft sterk de Griekse eis van wetenschappelijke levensbezinning.</seg></s> <s n="356.10"><seg n="356.10.1">Maar zijn afkeer van een isolering van het geestelijke,</seg> <seg n="356.10.2">ten koste van het mensenleven,</seg> <seg n="356.10.3">brengt hem tot een soort <pb n="169" ed="VW"/>materialisme,</seg> <seg n="356.10.4">dat diep in het denken van de Oudheid,</seg> <seg n="356.10.5">ook de christelijke,</seg> <seg n="356.10.6">is ingedrongen.</seg></s> <s n="356.11"><seg n="356.11.1">Voor Augustinus is het een van de verlossende ogenblikken in zijn leven geweest,</seg> <seg n="356.11.2">toen hij er door het neoplatonisme van bevrijd werd.</seg></s></p>
<p><s n="357.1"><seg n="357.1.1">Men moet overigens goed platonist zijn om dit materialisme te zien.</seg></s> <s n="357.2"><seg n="357.2.1">Plutarchus(± 100 na Chr.),</seg> <seg n="357.2.2">de vrome heidense biechtvader van vele van zijn tijdgenoten,</seg> <seg n="357.2.3">'de dominee van Chaeronea',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f401" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="357.2.4">heeft het niet bestreden.</seg></s> <s n="357.3"><seg n="357.3.1">Pas later doen de kerkvader Origenes en Plotinus het.</seg></s> <s n="357.4"><seg n="357.4.1">Theoretisch materialisme,</seg> <seg n="357.4.2">in de zin die wij daaraan hechten,</seg> <seg n="357.4.3">is het ook niet.</seg></s> <s n="357.5"><seg n="357.5.1">De stoïcijn komt niet uit de fysica;</seg> <seg n="357.5.2">hij houdt meer van logica en grammatica,</seg> <seg n="357.5.3">waarin hij veel gepresteerd heeft.</seg></s> <s n="357.6"><seg n="357.6.1">Praktisch materialist is hij evenmin.</seg></s> <s n="357.7"><seg n="357.7.1">De deugd gaat hem boven alles.</seg></s> <s n="357.8"><seg n="357.8.1">Zijn materialisme is een wat grove opvatting van geest.</seg></s> <s n="357.9"><seg n="357.9.1">In ruil daarvoor kan hij nu ook de mens in nauwer verband met het geheel der dingen zien en hem laten delen in de bezielde redelijkheid van het heelal.</seg></s> <s n="357.10"><seg n="357.10.1">Deze staat vlak achter de enkeling en geeft hem een persoonlijke waarde en waardigheid,</seg> <seg n="357.10.2">die dan weer op publiek terrein,</seg> <seg n="357.10.3">in staat en maatschappij,</seg> <seg n="357.10.4">tot uiting kunnen komen,</seg> <seg n="357.10.5">zonder daar echter van de historie afhankelijk te zijn.</seg></s> <s n="357.11"><seg n="357.11.1">De persoon leeft volgens de natuur en heeft in haar steeds zijn goederen,</seg> <seg n="357.11.2">de deugd en zelfs de dood ter eigen beschikking.</seg></s> <s n="357.12"><seg n="357.12.1">Vooral in de Romeinse wereld heeft dit massieve,</seg> <seg n="357.12.2">ongeraffineerde stoïcisme in bekende figuren als een Cato Minor ruggesteun gegeven aan aangeboren burgerdeugd en trots.</seg></s> <s n="357.13"><seg n="357.13.1">Een zieleleven dat zijn stoerheid en gaafheid ontleent aan een zekere gezonde logica en natuurlijke redelijkheid.</seg></s> <s n="357.14"><seg n="357.14.1">Het heeft ook Cicero geïnspireerd,</seg> <seg n="357.14.2">toen hij in zijn <hi rend="italic">Plichtenleer</hi> de Romein een theorie gaf voor een waardige en op 't algemeen belang gerichte levenswijze.</seg></s></p>
<p><s n="358.1"><seg n="358.1.1">Dit is echter niet de grondstemming,</seg> <seg n="358.1.2">die de <hi rend="italic">Enneaden</hi> van Plotinus doortrekt.</seg></s> <s n="358.2"><seg n="358.2.1">Voor de burgerdeugd van een Cato en de politieke redelijkheid van een Cicero was geen plaats meer onder de keizers.</seg></s> <s n="358.3"><seg n="358.3.1">In de derde eeuw waren de barbaren reeds bezig de zorg voor politiek en leger op zich te nemen.</seg></s> <s n="358.4"><seg n="358.4.1">Reeds het stoïcisme van Seneca (4-65),</seg> <seg n="358.4.2">Epictetus en keizer Marcus Aurelius (161-180) is heel anders.</seg></s> <s n="358.5"><seg n="358.5.1">Het is bezig 'verlossingsgodsdienst' (Windelband)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f402" rend="superscript">p</ref> te worden.</seg></s> <s n="358.6"><seg n="358.6.1">Het gave naturalisme van een Zeno en Cleanthes,</seg> <seg n="358.6.2">die zich aan de Cynici hadden aangesloten,</seg> <seg n="358.6.3">was gewijzigd.</seg></s> <s n="358.7"><seg n="358.7.1">Seneca is een ander man dan Diogenes,</seg> <seg n="358.7.2">die aan zijn ton en de zon,</seg> <seg n="358.7.3">of Cato,</seg> <seg n="358.7.4">die aan Rome en de deugd genoeg had.</seg></s> <s n="358.8"><seg n="358.8.1">Hij kent de tegenstelling van vlees en geest en men heeft kunnen denken dat hij met Paulus verkeerd heeft.</seg></s> <s n="358.9"><seg n="358.9.1">Het <hi rend="italic">innerlijk</hi> des mensen krijgt een diepere betekenis tegenover de zinnelijke natuur en is met de titel van redelijkheid niet voldoende belegd.</seg></s> <s n="358.10"><seg n="358.10.1">Het <hi rend="italic">in overeenstemming leven,</hi></seg> <seg n="358.10.2">de formule voor stoïsche deugd,</seg> <seg n="358.10.3">kan niet altijd meer vertaald worden met 'consequent' leven.</seg></s> <s n="358.11"><seg n="358.11.1">Het scepticisme holt heimelijk deze zelfgenoegzame <pb n="170" ed="VW"/>redelijkheid uit.</seg></s> <s n="358.12"><seg n="358.12.1">- Waar de Stoa beland zou zijn,</seg> <seg n="358.12.2">als ze deze weg naar binnen niet had ingeslagen,</seg> <seg n="358.12.3">dat laten Cicero's wijsgerige schriften ons hier en daar reeds vermoeden en men ziet het voor zijn ogen in de <hi rend="italic">Essais van</hi> montaigne (1533-1592),</seg> <seg n="358.12.4">waarin natuur en <choice><sic>twijfel eik zondebesef</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">twijfel elk zondebesef</corr></choice> volkomen uitsluiten.</seg></s> <s n="358.13"><seg n="358.13.1">Pascal heeft dan ook in zijn beroemd <hi rend="italic">Entretien</hi> Epictetus tegenover Montaigne,</seg> <seg n="358.13.2">Stoa tegenover Stoa geplaatst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f403" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="359.1"><seg n="359.1.1">Deze school,</seg> <seg n="359.1.2">en met haar de gezindheid der besten,</seg> <seg n="359.1.3">wordt dus wel dieper,</seg> <seg n="359.1.4">vromer.</seg></s> <s n="359.2"><seg n="359.2.1">Een irrationeel element doet zijn intrede,</seg> <seg n="359.2.2">dat haar aan de grenzen van het zondebesef brengt.</seg></s> <s n="359.3"><seg n="359.3.1">Maar zij heeft die grens niet overschreden.</seg></s> <s n="359.4"><seg n="359.4.1">Zij verfijnt haar natuurlijke redelijkheid en eigengerechtigheid maar legt die niet af.</seg></s> <s n="359.5"><seg n="359.5.1">Daar lag de scheidslijn tussen haar en de kerk.</seg></s> <s n="359.6"><seg n="359.6.1">- De morele grondstemming bij Plotinus komt op uit deze sfeer.</seg></s> <s n="359.7"><seg n="359.7.1">Van hier uit kan men die op de eenvoudigste wijze benaderen.</seg></s> <s n="359.8"><seg n="359.8.1">Op de achtergrond staat het aloude stoïsche zelfbewustzijn.</seg></s> <s n="359.9"><seg n="359.9.1">Eens,</seg> <seg n="359.9.2">toen zijn vriend Amelius hem wilde meenemen naar een godsdienstige plechtigheid,</seg> <seg n="359.9.3">antwoordde hij:</seg> <seg n="359.9.4">'Laten de goden bij mij komen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f404" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="359.10"><seg n="359.10.1">God en de dood,</seg> <seg n="359.10.2">die houdt de stoïcijn ter eigen beschikking.</seg></s> <s n="359.11"><seg n="359.11.1">In het neoplatonisme is deze grondtrek van de school van Zeno nog wel merkbaar,</seg> <seg n="359.11.2">al is alles ook getransponeerd tot een fijne muziek.</seg></s> <s n="359.12"><seg n="359.12.1">Plotinus zou het niet goedvinden als God op zijn eigen tijd en wijze,</seg> <seg n="359.12.2">in de bekering,</seg> <seg n="359.12.3">tot hem kwam.</seg></s> <s n="359.13"><seg n="359.13.1">De schrijver der <hi rend="italic">Confessiones</hi> heeft dat geleerd en zijn trots is er door gebroken.</seg></s> <s n="359.14"><seg n="359.14.1">De schrijver van de <hi rend="italic">Enneaden</hi> houdt de eer der ontmoeting liever aan zich,</seg> <seg n="359.14.2">in de extase.</seg></s> <s n="359.15"><seg n="359.15.1">Deze hoogste klimming is een zeldzaamheid en Porphyrius weet in zijn <hi rend="italic">Leven van Plotinus</hi> slechts van vier malen te berichten,</seg> <seg n="359.15.2">dat ze gelukte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f405" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="359.16"><seg n="359.16.1">Zij ligt niet zo platweg voor 't grijpen als de deugd voor de ouderwetse stoïcijn.</seg></s> <s n="359.17"><seg n="359.17.1">Zij lijkt niet meer overeenkomstig de natuur,</seg> <seg n="359.17.2">maar daarboven.</seg></s> <s n="359.18"><seg n="359.18.1">En toch ligt ze,</seg> <seg n="359.18.2">met de genade vergeleken,</seg> <seg n="359.18.3">onder bereik van eigen hand.</seg></s></p>
<p><s n="360.1"><seg n="360.1.1">Als zodanig is de extase ook vergelijkbaar met de vrijwillige dood,</seg> <seg n="360.1.2">de zelfmoord,</seg> <seg n="360.1.3">die in de ethiek van Cato en Cicero een vaste plaats heeft.</seg></s> <s n="360.2"><seg n="360.2.1">'De haven is nabij',</seg> <seg n="360.2.2">zegt laatstgenoemde in een bekende <hi rend="italic">Tusculana.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f406" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="360.3"><seg n="360.3.1">De dood ligt voor 't grijpen.</seg></s> <s n="360.4"><seg n="360.4.1">- Van deze laatste,</seg> <seg n="360.4.2">zelden voorkomende toepassing der stoïsche ethiek is de extase een oneindig verfijnde vorm.</seg></s> <s n="360.5"><seg n="360.5.1">Het sociale en politieke is omgezet in metafysische en religieuze vormen.</seg></s> <s n="360.6"><seg n="360.6.1">Maar het blijft een vlucht uit de werkelijkheid,</seg> <seg n="360.6.2">onder 't kruis vandaan;</seg> <seg n="360.6.3">een eigen greep naar de zaligheid.</seg></s></p>
<p><pb n="171" ed="VW"/><s n="361.1"><seg n="361.1.1">Het zou echter niet billijk zijn als wij van hier uit de filosofie van Plotinus beoordeelden.</seg></s> <s n="361.2"><seg n="361.2.1">Dat zou het overspannen van een enkel gezichtspunt betekenen.</seg></s> <s n="361.3"><seg n="361.3.1">Deze denker volgt de weg der verinnerlijking,</seg> <seg n="361.3.2">die de Stoa zelf reeds had ingeslagen om aan een goedkoop dogmatisme en scepticisme beide te ontkomen.</seg></s> <s n="361.4"><seg n="361.4.1">Hij bouwt die uit tot een indrukwekkend systeem,</seg> <seg n="361.4.2">waarin dat innerlijke als de keerzijde van de laatste metafysische werkelijkheden wordt gezien.</seg></s> <s n="361.5"><seg n="361.5.1">Van extase is daarbij slechts zelden sprake;</seg> <seg n="361.5.2">veel meer van de middensfeer,</seg> <seg n="361.5.3">van geest en ziel.</seg></s></p>
<p><s n="362.1"><seg n="362.1.1">Maar wel is het nodig duidelijk aan te wijzen dat de rechte taal van het hart daarbij niet gehoord wordt.</seg></s> <s n="362.2"><seg n="362.2.1">Wij komen niet in de buurt van dingen als berouw,</seg> <seg n="362.2.2">belijdenis,</seg> <seg n="362.2.3">vergeving.</seg></s> <s n="362.3"><seg n="362.3.1">Het komt mij voor dat Seneca en zelfs Epictetus daar dichterbij geweest zijn dan Plotinus.</seg></s> <s n="362.4"><seg n="362.4.1">In dat opzicht is er teruggang op te merken.</seg></s> <s n="362.5"><seg n="362.5.1">Het naturalisme van de Stoa blijft niet alleen,</seg> <seg n="362.5.2">maar herstelt zich,</seg> <seg n="362.5.3">niettegenstaande of liever door de uiterste vergeestelijking die alles ondergaat.</seg></s> <s n="362.6"><seg n="362.6.1">Augustinus,</seg> <seg n="362.6.2">die de Drieëenheid in het neoplatonisme terugvindt,</seg> <seg n="362.6.3">kan daar de Heilige Geest het moeilijkst ontdekken.</seg></s> <s n="362.7"><seg n="362.7.1">Vader en Zoon,</seg> <seg n="362.7.2">Natuur en Rede,</seg> <seg n="362.7.3">zijn veel duidelijker.</seg></s></p>
<p><s n="363.1"><seg n="363.1.1">Nog van een andere zijde,</seg> <seg n="363.1.2">evenwijdig en in contact met deze verandering in de Stoa,</seg> <seg n="363.1.3">werd de innerlijkheid versterkt en het scepticisme afgebroken.</seg></s> <s n="363.2"><seg n="363.2.1">Ik denk aan het neopythagoreïsme.</seg></s> <s n="363.3"><seg n="363.3.1">De religieuze motieven treden hier in veel sterkere mate op. Deze geestelijke beweging loopt evenwijdig met de ontwikkeling van de invloed,</seg> <seg n="363.3.2">die in 't algemeen de oosterse godsdiensten en in 't bijzonder het christendom op de Grieks-Romeinse wereld verkregen.</seg></s> <s n="363.4"><seg n="363.4.1">Maar zij behoudt een zeker verstandelijk karakter.</seg></s> <s n="363.5"><seg n="363.5.1">Onversneden religie is het niet.</seg></s> <s n="363.6"><seg n="363.6.1">Sommigen denken voor haar ontstaan meer aan oosterse,</seg> <seg n="363.6.2">ook joodse invloeden.</seg></s> <s n="363.7"><seg n="363.7.1">Anderen,</seg> <seg n="363.7.2">waaraan Inge<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n51" rend="superscript">51</ref> zijn bijval schenkt,</seg> <seg n="363.7.3">zien er een verintellectualisering van de orphische leer in<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f407" rend="superscript">u</ref> en blijven daarmee meer op Griekse bodem.</seg></s></p>
<p><s n="364.1"><seg n="364.1.1">In de orphische mysteriën zocht de Griek voor zijn ziel een directe aanraking met de godheid buiten de homerische goden om.</seg></s> <s n="364.2"><seg n="364.2.1">Maar zij waren reeds een 'redelijke godsdienst'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f408" rend="superscript">v</ref> vergeleken bij de Thracische Dionysiusdienst,</seg> <seg n="364.2.2">die razende cultus.</seg></s> <s n="364.3"><seg n="364.3.1">De lotgevallen van een mensenziel in haar val en op de terugweg naar haar oorsprong werden er in vaste vormen uitgebeeld.</seg></s> <s n="364.4"><seg n="364.4.1">En Plato verluchtte met deze mythen zijn wijsgerige dialogen.</seg></s> <s n="364.5"><seg n="364.5.1">Voor het dagelijkse leven zijn daarmede dan allerlei wijdingen verbonden.</seg></s> <s n="364.6"><seg n="364.6.1">- Door het neopythagoreïsche rationalisme ontstaat er nu uit deze cultus en deze mythen een leer,</seg> <seg n="364.6.2">die half theologie en half filosofie is.</seg></s> <s n="364.7"><seg n="364.7.1">De innerlijkheid,</seg> <seg n="364.7.2">die in het latere stoïcisme,</seg> <seg n="364.7.3">waarover ik sprak,</seg> <seg n="364.7.4">meer een zedelijke houding blijft,</seg> <pb n="172" ed="VW"/><seg n="364.7.5">wordt in het neopythagoreïsme veraanschouwelijkt tot een ruimtelijke wereld,</seg> <seg n="364.7.6">waarin aan elke handeling van de cultus en ieder lotgeval in de mythe een verdieping in de ziel beantwoordt.</seg></s> <s n="364.8"><seg n="364.8.1">Allereerst worden lichaam en ziel scherp gescheiden gedacht,</seg> <seg n="364.8.2">maar dan volgt in de ziel een verdere deling tussen ziel en geest.</seg></s> <s n="364.9"><seg n="364.9.1">Een hele trappenbouw ontstaat die men later ook bij Augustinus onder allerlei namen terugvindt.</seg></s></p>
<p><s n="365.1"><seg n="365.1.1">Dan is er nog iets,</seg> <seg n="365.1.2">waarin deze filosofie zich van de Stoa onderscheidt.</seg></s> <s n="365.2"><seg n="365.2.1">Laatstgenoemde school had de ideeënleer van Plato meer in de nuchtere toon van het begrip omgezet en daarmee de krachtenleer van Aristoteles verbonden.</seg></s> <s n="365.3"><seg n="365.3.1">Ze had die in haar logosleer verenigd.</seg></s> <s n="365.4"><seg n="365.4.1">Wetenschappelijk hield zij zich graag bezig met logica en grammatica.</seg></s> <s n="365.5"><seg n="365.5.1">- Plato's ideeën kunnen echter ook op een andere en fijnere wijze naar de wereld toegeleid worden.</seg></s> <s n="365.6"><seg n="365.6.1">Zij onderhouden ook relaties met de mathesis en het getal.</seg></s> <s n="365.7"><seg n="365.7.1">Deze weg,</seg> <seg n="365.7.2">die meer congeniaal is met Plato zelf,</seg> <seg n="365.7.3">volgden de neopythagoreeërs.</seg></s> <s n="365.8"><seg n="365.8.1">Zij grepen daartoe terug op de getallenleer van Pythagoras.</seg></s> <s n="365.9"><seg n="365.9.1">De getallen hebben in de Griekse filosofie een meer algemene betekenis dan voor ons.</seg></s> <s n="365.10"><seg n="365.10.1">Naast de mathematische staat de ideële en de morele zin.</seg></s></p>
<p><s n="366.1"><seg n="366.1.1">In de geschriften van Plato kan het getal,</seg> <seg n="366.1.2">hoe hoog deze wijsgeer de mathesis ook stelde,</seg> <seg n="366.1.3">niet als gelijkwaardig met de idee gedacht worden.</seg></s> <s n="366.2"><seg n="366.2.1">Getallen staan dichter bij de zinnelijke wereld.</seg></s> <s n="366.3"><seg n="366.3.1">Pas op 't allerlaatst van zijn leven,</seg> <seg n="366.3.2">toen hij meer op bemiddeling tussen idee en werkelijkheid bedacht werd,</seg> <seg n="366.3.3">naderen beide elkaar en krijgt het getal in sommige gevallen ook een kwalitatieve waarde,</seg> <seg n="366.3.4">waardoor het geschikt wordt een logische behandeling te ondergaan.</seg></s> <s n="366.4"><seg n="366.4.1">Maar dan op fijnere wijze,</seg> <seg n="366.4.2">omdat het niet alleen,</seg> <seg n="366.4.3">zoals het begrip,</seg> <seg n="366.4.4">het bestaande,</seg> <seg n="366.4.5">maar ook de graden in het bestaande tot uitdrukking kan brengen.</seg></s> <s n="366.5"><seg n="366.5.1">Daardoor kan het <hi rend="italic">de waarde</hi> van het bestaande,</seg> <seg n="366.5.2">de geestelijke kant der dingen benaderen,</seg> <seg n="366.5.3">waar de zaken niet ruwweg op hun <hi rend="italic">zijn of niet-zijn</hi> beproefd worden,</seg> <seg n="366.5.4">maar waar de exponent van het bestaan hoger of lager kan zijn.</seg></s> <s n="366.6"><seg n="366.6.1">Dan zal de intensiteit van het levensritme beslissend zijn voor ons oordeel over het zijn of niet-zijn der dingen,</seg> <seg n="366.6.2">zoals wij een toon met te laag of te hoog trillingsgetal niet horen en de andere wel.</seg></s> <s n="366.7"><seg n="366.7.1">Een universele mathematica voor de geest,</seg> <seg n="366.7.2">zoals Descartes die in zijn eerste tijd voor de natuur beproefde.</seg></s></p>
<p><s n="367.1"><seg n="367.1.1">De neopythagoreeërs nu lieten het realisme van de oude Pythagoras,</seg> <seg n="367.1.2">die de getallen voor de werkelijkheid zelf hield,</seg> <seg n="367.1.3">en Plato's soberheid varen en aanvaardden ze resoluut als een middensfeer tussen de godheid en de stof.</seg></s> <s n="367.2"><seg n="367.2.1">Zij deden dat vaak op een bont-mythologische manier en pas het neoplatonisme heeft aan deze denkwijze een strengere regel gegeven en daardoor een nieuwe wijsgerige methode geschapen,</seg> <seg n="367.2.2">ofschoon het daarbij de getallen veel minder noemde.</seg></s> <s n="367.3"><seg n="367.3.1">Zij zijn de ontdekkers geworden van <hi rend="italic">het ritme</hi> in de geest.</seg></s> <s n="367.4"><seg n="367.4.1">Daardoor kwam naast de kennis door de ideeën,</seg> <seg n="367.4.2">zoals <hi rend="italic">het ware,</hi></seg> <seg n="367.4.3"><hi rend="italic">het goede,</hi></seg> <seg n="367.4.4"><hi rend="italic">het schone,</hi></seg> <seg n="367.4.5">die door de getallen te staan,</seg> <seg n="367.4.6">waardoor ook de <hi rend="italic">graad der idee tot</hi> <pb n="173" ed="VW"/>uitdrukking kon worden gebracht.</seg></s> <s n="367.5"><seg n="367.5.1">Een bewogen,</seg> <seg n="367.5.2">lyrische dialectiek,</seg> <seg n="367.5.3">die wij door Bréhier 'élévation' hoorden noemen.</seg></s> <s n="367.6"><seg n="367.6.1">Augustinus zal die later in zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> de 'trappen van het hart' noemen,</seg> <seg n="367.6.2">waarop wij onder het stijgen het 'lied der trappen' zingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f409" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="368.1"><seg n="368.1.1">Wij zien dus een dubbele veelheid ontstaan,</seg> <seg n="368.1.2">die van de psychologische ruimte en die van het ritme.</seg></s> <s n="368.2"><seg n="368.2.1">De eerste sluit aan bij de onderscheiding van geest,</seg> <seg n="368.2.2">ziel en lichaam.</seg></s> <s n="368.3"><seg n="368.3.1">Augustinus weet wel van <hi rend="italic">zeven</hi> verdiepingen des levens:</seg> <seg n="368.3.2">leven,</seg> <seg n="368.3.3">gevoel,</seg> <seg n="368.3.4">kunst,</seg> <seg n="368.3.5">deugd,</seg> <seg n="368.3.6">stilte,</seg> <seg n="368.3.7">ingang,</seg> <seg n="368.3.8">schouwing.</seg></s> <s n="368.4"><seg n="368.4.1">- De tweede,</seg> <seg n="368.4.2">het ritme,</seg> <seg n="368.4.3">is vroom-wetenschappelijke ontwikkeling van de getallenleer.</seg></s> <s n="368.5"><seg n="368.5.1">De ene vermenigvuldigt innerlijk de ziel,</seg> <seg n="368.5.2">de andere de geest.</seg></s> <s n="368.6"><seg n="368.6.1">Daardoor het mogelijk de afstand tussen het éne en het vele (Plato),</seg> <seg n="368.6.2">tussen mogelijkheid en werkelijkheid (Aristoteles),</seg> <seg n="368.6.3">tussen God en de wereld,</seg> <seg n="368.6.4">te overbruggen.</seg></s> <s n="368.7"><seg n="368.7.1">Deze ruimtelijke en ritmische uitbouw van de innerlijkheid wordt dan bij de neoplatonisten aangebracht binnen het kader van de stoïsche opvatting van 't heelal,</seg> <seg n="368.7.2">dat als één levend wezen werd beschouwd,</seg> <seg n="368.7.3">doortrokken van de alles doordringende krachten van de Logos.</seg></s> <s n="368.8"><seg n="368.8.1">De stoïsche scheppings- en voorzienigheidsleer,</seg> <seg n="368.8.2">zoals die ook bij Plutarchus zo duidelijk te vinden is en die vaak sterk aan de christelijke herinnert,</seg> <seg n="368.8.3">behoudt een grote plaats.</seg></s> <s n="368.9"><seg n="368.9.1">Er is in het neoplatonisme spanning tussen stoïsche en neopythagoreïsche innerlijkheid;</seg> <seg n="368.9.2">tussen de continue,</seg> <seg n="368.9.3">doorlopende en de intermitterende,</seg> <seg n="368.9.4">de rhythmus.</seg></s> <s n="368.10"><seg n="368.10.1">Men kan ook zeggen tussen de Romeins-morele en de Grieks-intellectuele.</seg></s> <s n="368.11"><seg n="368.11.1">Want door de prachtig geïnstrumenteerde methode van Plotinus loopt men gevaar zijn westerse levenshouding over 't hoofd te zien.</seg></s> <s n="368.12"><seg n="368.12.1">Nuchtere verstandelijkheid en burgerlijke deugd ontbreken niet geheel.</seg></s></p>
<p><s n="369.1"><seg n="369.1.1">Nog een derde zaak trekt in de neopythagoreïsche richting onze aandacht:</seg> <seg n="369.1.2">de behoefte aan openbaring.</seg></s> <s n="369.2"><seg n="369.2.1">Scepticisme bestond toen,</seg> <seg n="369.2.2">zoals het bij Augustinus later ook was,</seg> <seg n="369.2.3">in het zoeken naar een autoriteit.</seg></s> <s n="369.3"><seg n="369.3.1">Voor de christenen was die aanwezig in bijbel en kerk.</seg></s> <s n="369.4"><seg n="369.4.1">Maar 'het paganisme kende geen schrik voor ketterij' (Inge).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f410" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="369.5"><seg n="369.5.1">Men hielp zich door het eren van oude meesters als Plato en Pythagoras.</seg></s> <s n="369.6"><seg n="369.6.1">Maar deze historische basis was te smal en de gemeente te klein om volledig te kunnen dienen.</seg></s> <s n="369.7"><seg n="369.7.1">Ook daarom werd de weg der mystiek betreden;</seg> <seg n="369.7.2">de ziel zocht zelf de verlichting bij de godheid.</seg></s> <s n="369.8"><seg n="369.8.1">In de extase wenste men twee dingen te kennen,</seg> <seg n="369.8.2">meer niet:</seg> <seg n="369.8.3"><hi rend="italic">God en de Ziel.</hi></seg></s> <s n="369.9"><seg n="369.9.1">De scepticus krijgt zo óók zijn dogma.</seg></s> <s n="369.10"><seg n="369.10.1">Deze beide dogmata zijn het ook,</seg> <seg n="369.10.2">waaraan Augustinus in zijn dialogen zijn krachten beproefd heeft.</seg></s> <s n="369.11"><seg n="369.11.1">Maar ook deze <hi rend="italic">dogmatiek</hi> van de mysticus is te klein.</seg></s> <s n="369.12"><seg n="369.12.1">Ik heb er al herhaaldelijk op gewezen dat de kerkvader daarbij niet is blijven staan.</seg></s> <s n="369.13"><seg n="369.13.1">Maar ook Plotinus heeft zijn geloofsleer <pb n="174" ed="VW"/>uitgestoeld.</seg></s> <s n="369.14"><seg n="369.14.1">De extase,</seg> <seg n="369.14.2">waarin het Ene en de ziel elkaar ontmoeten,</seg> <seg n="369.14.3">is als de torenspits.</seg></s> <s n="369.15"><seg n="369.15.1">Beneden in de kathedraal wordt de eigenlijke dienst gehouden.</seg></s> <s n="369.16"><seg n="369.16.1">Inge heeft wel gelijk als hij,</seg> <seg n="369.16.2">in zijn boek over <hi rend="italic">De wijsbegeerte van Plotinus,</hi></seg> <seg n="369.16.3">zegt dat van de drie hypostasen,</seg> <seg n="369.16.4">het Ene,</seg> <seg n="369.16.5">de Geest en de Ziel,</seg> <seg n="369.16.6">de middelste de eigenlijke God is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f411" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="370.1"><seg n="370.1.1">Wij kennen nu de drie dingen,</seg> <seg n="370.1.2">die samengewerkt hebben bij de verintellectualisering van de cultus der thuisreis van de ziel.</seg></s> <s n="370.2"><seg n="370.2.1">Het zijn de uitbouw der ziel tot een ruimtelijke wereld,</seg> <seg n="370.2.2">de idealisering der getallen tot een toonladder in de geest en de dogmatische vastlegging hiervan in een drieledige werkelijkheid.</seg></s> <s n="370.3"><seg n="370.3.1">Door deze drie kon Plotinus aan de stoïsche verinnerlijking figuur en stijl geven,</seg> <seg n="370.3.2">waarmee hij haar echter tevens van het christendom afsloot.</seg></s> <s n="370.4"><seg n="370.4.1">Hij ging sterk eclectisch te werk,</seg> <seg n="370.4.2">maar drukte op het geheel de stempel van zijn kosmisch-vervroomd platonisme.</seg></s> <s n="370.5"><seg n="370.5.1">- De inkeer der ziel dijt uit tot een schouwen,</seg> <seg n="370.5.2">waarin alle historische dramatiek verstilt tot steeds zuiverder en regelmatiger eeuwigheidsvormen.</seg></s> <s n="370.6"><seg n="370.6.1">- In opwaartse richting worden de ideeën-kristallen steeds fijner geslepen,</seg> <seg n="370.6.2">tot elke bewolking der zinnelijkheid er uit geweken is en ze het licht van hun zijn en waarheid zuiver doorlaten.</seg></s> <s n="370.7"><seg n="370.7.1">In omgekeerde lijn zet de contemplatie zich om in schepping.</seg></s> <s n="370.8"><seg n="370.8.1">Wij moeten dat woord hier niet nemen in christelijke zin.</seg></s> <s n="370.9"><seg n="370.9.1">Het is geen reiken van het hoogste naar het laagste.</seg></s> <s n="370.10"><seg n="370.10.1">Men zou het een achterwaarts schrijdend schouwen kunnen noemen.</seg></s> <s n="370.11"><seg n="370.11.1">Daarom heeft het op verschillende hoogten telkens een andere betekenis.</seg></s> <s n="370.12"><seg n="370.12.1">Aan de Ene kan het slechts zeer oneigenlijk worden toegeschreven.</seg></s> <s n="370.13"><seg n="370.13.1">Dit Ene is ontkenning van elk getal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f412" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="370.14"><seg n="370.14.1">Men kan niet zeggen dat het de directe oorzaak is van de veelheid.</seg></s> <s n="370.15"><seg n="370.15.1">Het schept die bij wijze van overvloeien.</seg></s> <s n="370.16"><seg n="370.16.1">Daarbij straalt het zijn eenheid uit zoals de zon het licht.</seg></s> <s n="370.17"><seg n="370.17.1">Aan iedere straal zit een weerhaak,</seg> <seg n="370.17.2">het verlangen om één te zijn,</seg> <seg n="370.17.3">de liefde.</seg></s> <s n="370.18"><seg n="370.18.1">En dit verlangen wekt het ritme in de geest,</seg> <seg n="370.18.2">het getal,</seg> <seg n="370.18.3">de veelheid.</seg></s> <s n="370.19"><seg n="370.19.1">Het is een achterwaarts geschapen worden,</seg> <seg n="370.19.2">waarbij het doel het wint van de oorzaak en waarvan de schepping van Adam,</seg> <seg n="370.19.3">zoals Michelangelo die schilderde,</seg> <seg n="370.19.4">het visioen oproept.</seg></s> <s n="370.20"><seg n="370.20.1">Pas in de laatste tijd ontmoet men in de filosofie weer verwante voorstellingen,</seg> <seg n="370.20.2">waarbij ik denk aan Martin Heidegger,</seg> <seg n="370.20.3">in zijn <hi rend="italic">Zijn en tijd,</hi></seg> <seg n="370.20.4">als hij het leven uit de toekomst naar ons toe laat komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s></p>
<p><s n="371.1"><seg n="371.1.1">Ook de Geest schept niet in plastische zin.</seg></s> <s n="371.2"><seg n="371.2.1">Hij schept geen geesten,</seg> <seg n="371.2.2">maar orde in de wereld.</seg></s> <s n="371.3"><seg n="371.3.1">Maar weer niet regelrecht.</seg></s> <s n="371.4"><seg n="371.4.1">De Geest is evenmin voorzienigheid als schepper voor de wereld.</seg></s> <s n="371.5"><seg n="371.5.1">De kringloop der gedachte volbrengt hij in zichzelf en wat hij denkt blijft ongeschapen.</seg></s> <s n="371.6"><seg n="371.6.1">Maar in de ritmische en gelukzalige dans der grote hemelfuga wijken de klare,</seg> <seg n="371.6.2">schone vormen met voorname achteloosheid wat terug.</seg></s> <s n="371.7"><seg n="371.7.1">Zelf hebben zij daarbij niets te verliezen <pb n="175" ed="VW"/>maar zij doen het onder de grootmoedige drang iets te geven uit hun schoonheid.</seg></s> <s n="371.8"><seg n="371.8.1">Zij geven eigenlijk ook niet.</seg></s> <s n="371.9"><seg n="371.9.1">Zoals een fluitspeler in een pastorale,</seg> <seg n="371.9.2">zo roepen zij op en wekken verlangen.</seg></s> <s n="371.10"><seg n="371.10.1">Datgene wat verlangt heet <hi rend="italic">Ziel.</hi></seg></s> <s n="371.11"><seg n="371.11.1">Is de ziel nu geschapen?</seg></s> <s n="371.12"><seg n="371.12.1">Wat gaat het de Geest aan.</seg></s> <s n="371.13"><seg n="371.13.1">Er moet iets bestaan,</seg> <seg n="371.13.2">maar hoe kan men met lichter hand scheppen dan door een verlangen wakker te maken?</seg></s></p>
<p><s n="372.1"><seg n="372.1.1">Het verlangen der Ziel moet eigenlijk herinnering heten.</seg></s> <s n="372.2"><seg n="372.2.1">Zij aanschouwt wat ze is en was,</seg> <seg n="372.2.2">zoals Augustinus in de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="372.3"><seg n="372.3.1">We zijn nog altijd in de platonische drieëenheid,</seg> <seg n="372.3.2">maar we naderen de schepping en de val,</seg> <seg n="372.3.3">voor zover hier van deze dingen gesproken kan worden.</seg></s> <s n="372.4"><seg n="372.4.1">Is de Ziel nu de wereldschepper?</seg></s> <s n="372.5"><seg n="372.5.1">Zij doet het alweer niet in de bijbelse zin,</seg> <seg n="372.5.2">waarbij tijd en besluit gewikt en gewogen worden.</seg></s> <s n="372.6"><seg n="372.6.1">De Ziel schept al schouwend in de Geest,</seg> <seg n="372.6.2">met de rug naar haar schepping.</seg></s> <s n="372.7"><seg n="372.7.1">Met onuitputtelijke genialiteit objectiveert zij wat ze in de Geest ziet.</seg></s> <s n="372.8"><seg n="372.8.1">Dat is geen inspanning maar spel en toch noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="372.9"><seg n="372.9.1">Want ieder moet van het zijne aan een ander geven.</seg></s> <s n="372.10"><seg n="372.10.1">Het Ene aan de Geest,</seg> <seg n="372.10.2">de Geest aan de Ziel,</seg> <seg n="372.10.3">de Ziel aan de wereld,</seg> <seg n="372.10.4">zonder dat hier echter wederkerigheid ontstaat.</seg></s> <s n="372.11"><seg n="372.11.1">Zodra die optreedt is er de val.</seg></s> <s n="372.12"><seg n="372.12.1">De ziel moet vrij blijven.</seg></s> <s n="372.13"><seg n="372.13.1">En de wereldziel blijft dat ook,</seg> <seg n="372.13.2">terwijl ze,</seg> <seg n="372.13.3">verlangend naar wat boven is,</seg> <seg n="372.13.4">naar beneden de vormen der zinnelijke wereld laat vallen.</seg></s></p>
<p><s n="373.1"><seg n="373.1.1">Dit is een opvatting van causaliteit,</seg> <seg n="373.1.2">van wording,</seg> <seg n="373.1.3">die alle donkerheid en zwaarheid van zich heeft afgeschud.</seg></s> <s n="373.2"><seg n="373.2.1">Het stoïsch materialisme is hier overwonnen zonder dat het nodig was geest en stof dualistisch te scheiden.</seg></s> <s n="373.3"><seg n="373.3.1">Plotinus wil het hogere niet uit het lagere verklaren.</seg></s> <s n="373.4"><seg n="373.4.1">Bij hem schept de diamant de kooi en niet omgekeerd.</seg></s> <s n="373.5"><seg n="373.5.1">En dat geeft ook aan de laatste een rest van adel.</seg></s> <s n="373.6"><seg n="373.6.1">Want alles kan op zijn beurt vorm en stof zijn.</seg></s> <s n="373.7"><seg n="373.7.1">Stof is naar zijn mogelijkheid <hi rend="italic">alle dingen.</hi></seg></s> <s n="373.8"><seg n="373.8.1">Pas als de grens van het wordingsproces bereikt is,</seg> <seg n="373.8.2">treedt het donkere in het stofbegrip op. Ze is als de arme,</seg> <seg n="373.8.3">voor wie geen kleed,</seg> <seg n="373.8.4">geen vorm meer overschiet en toch nog als 'de bedelaar op het feest' (Plotinus)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f413" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="374.1"><seg n="374.1.1">Op dezelfde wijze tekent Plotinus ook de voorzienigheid der wereldziel,</seg> <seg n="374.1.2">haar regering,</seg> <seg n="374.1.3">de harmonie van 't heelal,</seg> <seg n="374.1.4">de sympathieke band die alles samenhoudt,</seg> <seg n="374.1.5">van de koning tot de bedelaar,</seg> <seg n="374.1.6">in de blijde zalen van het bestaan.</seg></s> <s n="374.2"><seg n="374.2.1">Bekend is zijn mening dat de tegendelen tot de volmaaktheid der wereld behoren;</seg> <seg n="374.2.2">geen goed zonder kwaad.</seg></s> <s n="374.3"><seg n="374.3.1">Deze verklaring,</seg> <seg n="374.3.2">die aan de stoïsche logosleer ontleend is,</seg> <seg n="374.3.3">wordt door Augustinus ook vaak gebruikt.</seg></s> <s n="374.4"><seg n="374.4.1">Maar oneindig fijner is het wereldoptimisme,</seg> <seg n="374.4.2">dat uit Plotinus' eigen grondgedachte volgt en dat van het onbenoemde getal,</seg> <seg n="374.4.3">het ritme gebruik maakt.</seg></s> <s n="374.5"><seg n="374.5.1">Tastend naar deze ragfijne werkelijkheid schrijft hij zijn <hi rend="italic">Mondscheinsonate der dialectiek</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f414" rend="superscript">b</ref>in Enneade IV, 4, 31-39.</seg></s></p>
<p><pb n="176" ed="VW"/><s n="375.1"><seg n="375.1.1">"Nooit",</seg> <seg n="375.1.2">schrijft Bréhier,</seg> <seg n="375.1.3">"heeft hij briljanter bladzijden geschreven om het beeld te tekenen dat hij zich van de wereld maakte en daarop zal men altijd weer moeten teruggaan om te weten wat er in het stervend heidendom geworden was van het oude Griekse naturalisme."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f415" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="375.2"><seg n="375.2.1">Ook nu ziet hij de wereld als een levend geheel,</seg> <seg n="375.2.2">evenals de Stoa.</seg></s> <s n="375.3"><seg n="375.3.1">Maar de zware spanning tussen de delen,</seg> <seg n="375.3.2">bijv. van rede en affect,</seg> <seg n="375.3.3">is verdwenen en vervangen door een sympathische werking onderling. 't Is geen wil die regeert maar iets dat minder opdringerig en knellend is.</seg></s> <s n="375.4"><seg n="375.4.1">De handeling is hier niet 'in overeenstemming met zichzelf',</seg> <seg n="375.4.2">zoals de latere Stoa dat wilde,</seg> <seg n="375.4.3">of met de redelijke natuur of een onverbiddelijke regel daarin,</seg> <seg n="375.4.4">zoals de oudere 't zei,</seg> <seg n="375.4.5">maar er is wederkerigheid in die overeenstemming;</seg> <seg n="375.4.6">'t is een harmoniëren van alle rollen samen.</seg></s> <s n="375.5"><seg n="375.5.1">Alleen het ritme van de dans kan Plotinus hier tot verklaring dienen.</seg></s> <s n="375.6"><seg n="375.6.1">Het orkest,</seg> <seg n="375.6.2">de fluiten,</seg> <seg n="375.6.3">de zangers,</seg> <seg n="375.6.4">daarmee is het ware nog niet getroffen.</seg></s> <s n="375.7"><seg n="375.7.1">Dat is nog naast de dans,</seg> <seg n="375.7.2">zoals de rede naast het leven.</seg></s> <s n="375.8"><seg n="375.8.1">Maar de dans zelf.</seg></s> <s n="375.9"><seg n="375.9.1">Zie de hand en de voet zich 'in overeenstemming' met <hi rend="italic">elkaar</hi> bewegen.</seg></s> <s n="375.10"><seg n="375.10.1">"De ene rust,</seg> <seg n="375.10.2">de andere werkt,</seg> <seg n="375.10.3">overeenkomstig de eis der figuren.</seg></s> <s n="375.11"><seg n="375.11.1">De wil van de danser is geheel gericht op een doel dat boven hem uitgaat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f416" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="376.1"><seg n="376.1.1"><hi rend="italic">Deze corresponderende causaliteit,</hi></seg> <seg n="376.1.2">zoals ik ze zou willen noemen,</seg> <seg n="376.1.3">beweegt de wereld.</seg></s> <s n="376.2"><seg n="376.2.1">Zij is niet hard,</seg> <seg n="376.2.2">noodlottig,</seg> <seg n="376.2.3">dwingend;</seg> <seg n="376.2.4">zij is geen wil,</seg> <seg n="376.2.5">eigen of opgelegd.</seg></s> <s n="376.3"><seg n="376.3.1">Zij werkt van de wereldharmonie uit en daarom worden zelfs de dissonanten dragelijk.</seg></s> <s n="376.4"><seg n="376.4.1">Hier luistert ieder en elk naar de oneindig gedifferentieerde sprake van het getal.</seg></s></p>
<p><s n="377.1"><seg n="377.1.1">Bij dit verinnerlijkt naturalisme past,</seg> <seg n="377.1.2">naarmate van de hoogte waarop men zich plaatst,</seg> <seg n="377.1.3">een verschillend levensgevoel.</seg></s> <s n="377.2"><seg n="377.2.1">Het eerste en algemene is het magische.</seg></s> <s n="377.3"><seg n="377.3.1">Het doorwoont de hele sfeer der ziel en daaraan is,</seg> <seg n="377.3.2">althans naar beneden,</seg> <seg n="377.3.3">geen einde.</seg></s> <s n="377.4"><seg n="377.4.1">Alles is bezield.</seg></s> <s n="377.5"><seg n="377.5.1">Het bewustzijn vormt hier geen grens.</seg></s> <s n="377.6"><seg n="377.6.1">De kennis zet zich naar beneden voort in het <hi rend="italic">gekend worden.</hi></seg></s> <s n="377.7"><seg n="377.7.1">Augustinus heeft daaraan zulk een treffende uitdrukking gegeven als hij zegt dat de kleurenpracht der bloemen schijnt te betekenen dat zij wensen opgemerkt te worden,</seg> <seg n="377.7.2">omdat zij zelf niet kunnen kennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f417" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="377.8"><seg n="377.8.1">Hier werkt en spreekt alles zijn wonder spel.</seg></s> <s n="377.9"><seg n="377.9.1">De blik van een oog en de stand van een verre ster heeft misschien meer invloed dan de tastelijke kracht van een hand en het gewicht van een aards lichaam.</seg></s> <s n="377.10"><seg n="377.10.1">Met deze zieledienst raakt Plotinus aan het vervaagde polytheïsme van zijn tijd,</seg> <seg n="377.10.2">aan welks vastere vormen hij niet te veel aandacht schenkt.</seg></s> <s n="377.11"><seg n="377.11.1">- Hoger op van het magische liggen voor hem het speculatieve en het mystische.</seg></s></p>
<p><s n="378.1"><seg n="378.1.1">Professor Aalders<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n53" rend="superscript">53</ref> heeft in zijn mooi boek over <hi rend="italic">Mystiek</hi> de vraag gesteld,</seg> <seg n="378.1.2">wat dit hele proces van uitgang en teruggang,</seg> <seg n="378.1.3">of zoals ik het noemde,</seg> <pb n="177" ed="VW"/><seg n="378.1.4">van scheppen en schouwen,</seg> <seg n="378.1.5">nu is.</seg></s> <s n="378.2"><seg n="378.2.1">Hij vraagt:</seg> <seg n="378.2.2">"Is het psychologisch of logisch?</seg></s> <s n="378.3"><seg n="378.3.1">Historisch of metafysisch?</seg></s> <s n="378.4"><seg n="378.4.1">Draagt het een religieus of een ethisch karakter?".</seg></s> <s n="378.5"><seg n="378.5.1">En hij meent dat daarop niet gemakkelijk een antwoord is te geven;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f418" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="378.5.2">- Dat is zeker juist,</seg> <seg n="378.5.3">maar misschien kunnen hier verschillende antwoorden naast elkaar bestaan.</seg></s> <s n="378.6"><seg n="378.6.1">Wij hebben gezien dat de woorden op ieder niveau een andere betekenis krijgen.</seg></s> <s n="378.7"><seg n="378.7.1">De ideeën hebben bij Plotinus een graad,</seg> <seg n="378.7.2">de begrippen een exponent en zij kunnen daardoor zelfs in elkaar over gaan.</seg></s> <s n="378.8"><seg n="378.8.1">Maar ik onderschrijf gaarne wat Von Hügel<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n54" rend="superscript">54</ref> zegt,</seg> <seg n="378.8.2">aan wie Aalders tenslotte het woord geeft,</seg> <seg n="378.8.3">als hij dit systeem 'anti-incarnational' noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f419" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="378.9"><seg n="378.9.1">Alles is naar boven open,</seg> <seg n="378.9.2">naar beneden dicht.</seg></s> <s n="378.10"><seg n="378.10.1">Dit is ook de kritiek die Augustinus er reeds in het zevende boek van zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> op gegeven heeft.</seg></s></p>
<p><s n="379.1"><seg n="379.1.1">Bij de beoordeling van Plotinus moet men er overigens wel op letten dat zijn wereldbeschouwing ook nog wel kanten heeft waardoor zij dichter bij het gewone aardse,</seg> <seg n="379.1.2">het praktisch stoïsche en zelfs het christelijke leven komt.</seg></s> <s n="379.2"><seg n="379.2.1">Een neoplatonisme van de tweede orde,</seg> <seg n="379.2.2">dat naast het eerste staat en ermee saamgeweven is.</seg></s> <s n="379.3"><seg n="379.3.1">Niettegenstaande zijn magische en mystische sferen kent hij toch ook wel de tegenstelling van hemel en aarde,</seg> <seg n="379.3.2">het boven- en ondermaanse.</seg></s> <s n="379.4"><seg n="379.4.1">Plotinus weet van twee triaden:</seg> <seg n="379.4.2">'t Ene,</seg> <seg n="379.4.3">de Geest,</seg> <seg n="379.4.4">de Ziel,</seg> <seg n="379.4.5">en dan:</seg> <seg n="379.4.6">geest,</seg> <seg n="379.4.7">ziel en lichaam.</seg></s> <s n="379.5"><seg n="379.5.1">In de eerste blijft de zaligheid ongestoord.</seg></s> <s n="379.6"><seg n="379.6.1">Maar als wij te doen krijgen met de tweede,</seg> <seg n="379.6.2">komen we toch noodwendig in aanraking met wat ook de Griekse gedachte stoort:</seg> <seg n="379.6.3">de stof en de val,</seg> <seg n="379.6.4">het leed en de zonde.</seg></s> <s n="379.7"><seg n="379.7.1">Plotinus had met tweeërlei Griekse traditie te rekenen.</seg></s> <s n="379.8"><seg n="379.8.1">De eerste houdt de ziel voor een openbaring;</seg> <seg n="379.8.2">de andere kent vele,</seg> <seg n="379.8.3">gevallen zielen.</seg></s> <s n="379.9"><seg n="379.9.1">In het ondermaanse,</seg> <seg n="379.9.2">bij de tweede triade,</seg> <seg n="379.9.3">rekent de wijsgeer ook meer met die laatste voorstelling.</seg></s> <s n="379.10"><seg n="379.10.1">De stoïsche logosleer met haar kiemkrachten,</seg> <seg n="379.10.2">die aan de enkele zielen het leven geven,</seg> <seg n="379.10.3">en zijn eigen meer dynamische ideeënleer maakten het mogelijk beide met elkaar te verbinden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="380.1"><seg n="380.1.1">Ik heb deze weergave van Plotinus' levensleer</seg> <seg n="380.1.2">- <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>want levensleer wil het zijn</seg> <seg n="380.1.3">- wat breder gehouden en ook iets van de gevoelswaarde der dingen naar voren gebracht,</seg> <seg n="380.1.4">omdat men nu zelf in staat is zich bij de lezing van Augustinus,</seg> <seg n="380.1.5">bijv. diens <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="380.1.6">rekenschap te geven van zijn platonisme.</seg></s> <s n="380.2"><seg n="380.2.1">Een paar dorre opmerkingen over enkele begrippen waarmee de neoplatonicus werkt,</seg> <seg n="380.2.2">zouden daartoe niets hebben bijgedragen.</seg></s> <s n="380.3"><seg n="380.3.1">Nu verwondert het ons niet dat hij enthousiast was,</seg> <seg n="380.3.2">toen hij,</seg> <seg n="380.3.3">na de nachtmerrie der oosterse fantasterijen over het ontstaan der wereld en de grof-stoffelijke verlossingsleer,</seg> <seg n="380.3.4">zoals hij die in het manicheïsme had aangetroffen,</seg> <seg n="380.3.5">met de westers-sobere <pb n="178" ed="VW"/>en toch tegelijk diep-innige en wereldwijde meditaties van de schrijver <hi rend="italic">der Enneaden</hi> in aanraking kwam.</seg></s> <s n="380.4"><seg n="380.4.1">Zij waren een openbaring voor hem.</seg></s> <s n="380.5"><seg n="380.5.1">Hij spreekt,</seg> <seg n="380.5.2">in zijn dialogen tegen de Academici,</seg> <seg n="380.5.3">zelf van de geur van wierook.</seg></s> <s n="380.6"><seg n="380.6.1">"Ongelofelijk",</seg> <seg n="380.6.2">schrijft hij aan zijn vaderlijke vriend Romanianus,</seg> <seg n="380.6.3">"ongelofelijk en meer dan ge 't misschien bij mij hadt kunnen denken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f420" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="381.1"><seg n="381.1.1">Op twee dingen moet echter scherp gelet.</seg></s> <s n="381.2"><seg n="381.2.1">Het platonisme van Plotinus heeft een voortzetting beleefd in Porphyrius,</seg> <seg n="381.2.2">Jamblichus en Procius (411-485),</seg> <seg n="381.2.3">die in het polytheïsme terugbuigt en tegelijk met het paganisme eindigt.</seg></s> <s n="381.3"><seg n="381.3.1">Maar er is ook een meer ideële lijn,</seg> <seg n="381.3.2">die loopt over Augustinus naar Spinoza en Leibniz.</seg></s> <s n="381.4"><seg n="381.4.1">In die vorm is het in de westerse cultuur opgenomen.</seg></s> <s n="381.5"><seg n="381.5.1">Het stond de herlatinisering van het Westen niet in de weg,</seg> <seg n="381.5.2">maar bevorderde die.</seg></s> <s n="381.6"><seg n="381.6.1">Augustinus' neoplatonisme maakt hem niet tot een Grieks maar tot een Latijns denker.</seg></s> <s n="381.7"><seg n="381.7.1">- En in de tweede plaats mag men niet over het hoofd zien dat hij het van meet af aan waardeert in verband met het christendom.</seg></s> <s n="381.8"><seg n="381.8.1">De drie hypostasen in de kerkvader,</seg> <seg n="381.8.2">neoplatonicus,</seg> <seg n="381.8.3">christen,</seg> <seg n="381.8.4">theoloog,</seg> <seg n="381.8.5">zijn chronologisch evenmin te scheiden als die van Plotinus.</seg></s> <s n="381.9"><seg n="381.9.1">Zijn eerste kennismaking met Plotinus vatte hij,</seg> <seg n="381.9.2">volgens <hi rend="italic">Contra Academicos II,</hi> 2,</seg> <seg n="381.9.3">op als een blik in de godsdienst,</seg> <seg n="381.9.4">die hij met de moedermelk had ingezogen.</seg></s> <s n="381.10"><seg n="381.10.1">En 't eerste wat hij daarom ging doen was:</seg> <seg n="381.10.2">Paulus lezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f421" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="381.11"><seg n="381.11.1">De kerkvader heeft dit platonisme natuurlijk niet alléén uit de <hi rend="italic">Enneaden,</hi></seg> <seg n="381.11.2">maar uit de hele cultuur van zijn dagen leren kennen.</seg></s> <s n="381.12"><seg n="381.12.1">De kennismaking met Plotinus is daarbij wel een moment geweest.</seg></s> <s n="381.13"><seg n="381.13.1">Men moet ook niet vergeten dat zij samenvalt met zijn overgang van de retoriek naar de filosofie.</seg></s> <s n="381.14"><seg n="381.14.1">Pas langzamerhand rijpt zijn platonisme en het wordt breder door verdere lectuur.</seg></s> <s n="381.15"><seg n="381.15.1">Het is er volgens mijn opvatting meer in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> dan in de dialogen.</seg></s> <s n="381.16"><seg n="381.16.1">En tot in zijn allerlaatste geschriften blijft het een bekleding van zijn geest zonder welke hij zich in geschrifte niet kan roeren.</seg></s> <s n="381.17"><seg n="381.17.1">Ik wil op enkele dingen wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="382.1"><seg n="382.1.1">Allereerst weet Augustinus veel van God te zeggen.</seg></s> <s n="382.2"><seg n="382.2.1">Meer dan Paulus en meer dan Calvijn.</seg></s> <s n="382.3"><seg n="382.3.1">Men begrijpe mij goed.</seg></s> <s n="382.4"><seg n="382.4.1">De apostel en de reformator spreken niet minder over God,</seg> <seg n="382.4.2">maar wel minder over zijn wezen;</seg> <seg n="382.4.3">meer over zijn werk,</seg> <seg n="382.4.4">zijn woord,</seg> <seg n="382.4.5">zijn wet.</seg></s> <s n="382.5"><seg n="382.5.1">De kerkvader spreekt over God zelf veel meer,</seg> <seg n="382.5.2">over zijn zijn,</seg> <seg n="382.5.3">zijn schoonheid.</seg></s> <s n="382.6"><seg n="382.6.1">Dat <hi rend="italic">schone Zijn</hi> te zien is de eeuwige zaligheid,</seg> <seg n="382.6.2">die de engelen genieten.</seg></s> <s n="382.7"><seg n="382.7.1">Hij is ook de <hi rend="italic">eeuwige Waarheid,</hi></seg> <seg n="382.7.2">de reden waarom de dingen zijn zoals ze zijn.</seg></s> <s n="382.8"><seg n="382.8.1">En eindelijk het <hi rend="italic">hoogste Goed</hi> dat wij zoeken;</seg> <seg n="382.8.2">de grond van de waarde der dingen.</seg></s> <s n="382.9"><seg n="382.9.1">In al zijn werken vindt men beschouwingen over God,</seg> <seg n="382.9.2">die Hem beschrijven in het schema van de verdeling der toenmalige filosofie:</seg> <seg n="382.9.3">fysica,</seg> <seg n="382.9.4">logica,</seg> <seg n="382.9.5">ethica.</seg></s></p>
<p><s n="383.1"><seg n="383.1.1">Deze wezensbeschrijvingen van God zou hij in die aanschouwelijke vorm <pb n="179" ed="VW"/>niet kunnen hebben,</seg> <seg n="383.1.2">als hij geen platonist geweest was.</seg></s> <s n="383.2"><seg n="383.2.1">Plotinus' godsleer is voor een groot deel wereldleer.</seg></s> <s n="383.3"><seg n="383.3.1">De drie hypostasen,</seg> <seg n="383.3.2">'t Ene,</seg> <seg n="383.3.3">de Geest en de ziel,</seg> <seg n="383.3.4">zijn althans wat de beide laatsten betreft evenzeer wereldverklaring als theologie en zielkunde.</seg></s> <s n="383.4"><seg n="383.4.1">Heel veel stof,</seg> <seg n="383.4.2">die voor ons op het gebied van wetenschap en kunst ligt,</seg> <seg n="383.4.3">wordt hier als godsleer opgenomen.</seg></s> <s n="383.5"><seg n="383.5.1">Bij Thomas Aquinas,</seg> <seg n="383.5.2">die aan Aristoteles een meer zelfstandige plaats inruimt,</seg> <seg n="383.5.3">is dit reeds veel minder het geval.</seg></s> <s n="383.6"><seg n="383.6.1">Maar het volle inzicht in de betekenis van Augustinus' platonisme krijgt men pas,</seg> <seg n="383.6.2">als men zijn werken,</seg> <seg n="383.6.3">ook nog zijn <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="383.6.4">legt naast de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn.</seg></s> <s n="383.7"><seg n="383.7.1">Daar is het platonisme uitgezuiverd en blijft er van de theologische esthetiek,</seg> <seg n="383.7.2">de aanschouwelijke kenleer ten opzichte van Gods schoonheid,</seg> <seg n="383.7.3">waarheid en goedheid,</seg> <seg n="383.7.4">zo goed als niets over.</seg></s> <s n="383.8"><seg n="383.8.1">Deze hele kosmische triniteit valt weg en de Drieëenheid wordt een mysterie,</seg> <seg n="383.8.2">waarvan wij alleen de werkingen kennen.</seg></s></p>
<p><s n="384.1"><seg n="384.1.1">Datzelfde geldt van <hi rend="italic">de ziel.</hi></seg></s> <s n="384.2"><seg n="384.2.1">Ik heb er reeds op gewezen dat bij de verintellectualisering van de thuisreis der ziel,</seg> <seg n="384.2.2">zoals die plaats vindt in het neopythagoreïsme en het neoplatonisme,</seg> <seg n="384.2.3">de ziel een visueel-ruimtelijk beeld vertoont.</seg></s> <s n="384.3"><seg n="384.3.1">Zij is reizigster,</seg> <seg n="384.3.2">maar men kan ook in haar reizen.</seg></s> <s n="384.4"><seg n="384.4.1">Zonder deze platonische zielsuitbeelding had Augustinus zijn prachtige tiende boek van <hi rend="italic">de Confessiones</hi> niet kunnen schrijven,</seg> <seg n="384.4.2">waar hij het God-zoeken beschrijft,</seg> <seg n="384.4.3">eerst door de hele wereld en dan door alle ruimten en plaatsen der ziel,</seg> <seg n="384.4.4">in de holen en grotten van het geheugen,</seg> <seg n="384.4.5">tot hij naar God vraagt aan de verste echo's van de herinnering tot in de stilste diepten van het vergeten.</seg></s></p>
<p><s n="385.1"><seg n="385.1.1">Het model daarvoor vinden wij in <hi rend="italic">Enneade V,</hi> 1, 1-4 <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f422" rend="superscript">j</ref>waarmee men sommige gedeelten uit <hi rend="italic">Enneade</hi> IV, 2-4 moet vergelijken.</seg></s> <s n="385.2"><seg n="385.2.1">Daarbij valt dan weer op dat ook de zielsbeschrijving bij Augustinus niet zo aanschouwelijk had kunnen zijn,</seg> <seg n="385.2.2">als zijn voorbeelden zich niet hadden bezig gehouden met <hi rend="italic">de wereld-ziel.</hi></seg></s> <s n="385.3"><seg n="385.3.1">Deze is goddelijk en ruim en dit brengt ook in de voorstelling van de kerkvader een wijdheid en een perspectief,</seg> <seg n="385.3.2">die door psychologische waarneming alleen wel niet verkregen hadden kunnen worden.</seg></s> <s n="385.4"><seg n="385.4.1">Deze zielkunde kan daarom zo groot van afmetingen zijn,</seg> <seg n="385.4.2">omdat zij geboren is in verbinding met de kosmologie.</seg></s></p>
<p><s n="386.1"><seg n="386.1.1">Wat hier van God en de ziel gezegd werd,</seg> <seg n="386.1.2">is op enigszins andere wijze ook van toepassing op Augustinus' behandeling van de zichtbare wereld.</seg></s> <s n="386.2"><seg n="386.2.1">Ik wees er reeds op dat de platonische idee als <hi rend="italic">getal</hi> groter en fijner doordringingsvermogen krijgt,</seg> <seg n="386.2.2">zodat,</seg> <seg n="386.2.3">zoals Zeller<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n55" rend="superscript">55</ref> zegt,</seg> <seg n="386.2.4">de ideeën bij Plotinus geesten worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f423" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="386.3"><seg n="386.3.1">Ook de bijzondere dingen worden dan ideëel doorlicht en worden bewogen door een fijn ritme.</seg></s> <s n="386.4"><seg n="386.4.1">Er ontstaat een schoonheid,</seg> <seg n="386.4.2">die men met het verstand lief kan hebben,</seg> <seg n="386.4.3">een intellectuele liefde,</seg> <seg n="386.4.4">waarbij de wereld een <pb n="180" ed="VW"/>ladder wordt voor de ziel om God te bereiken.</seg></s> <s n="386.5"><seg n="386.5.1">Plotinus begint zijn beroemde verhandeling <hi rend="italic">Over de Schoonheid in Enneade I,</hi> 6 aldus:</seg> <seg n="386.5.2">"De schoonheid bestaat vooral voor de ogen,</seg> <seg n="386.5.3">maar zij is er ook voor 't gehoor,</seg> <seg n="386.5.4">in de verbinding van woorden en de muziek van allerlei aard;</seg> <seg n="386.5.5">want de melodieën en de ritmen zijn schoon."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f424" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="386.6"><seg n="386.6.1">Naar die kant heeft Augustinus een tijdlang zijn denken geoefend en ontwikkeld.</seg></s> <s n="386.7"><seg n="386.7.1">Toen hij in zijn dialogen zijn onderzoek naar God en de ziel begon,</seg> <seg n="386.7.2">ontdekte hij dat men een ladder nodig heeft voor het klimmen en dalen der gedachte.</seg></s> <s n="386.8"><seg n="386.8.1">Een <hi rend="italic">methode,</hi></seg> <seg n="386.8.2">zonder welke het onderzoek geen ware kennis oplevert.</seg></s> <s n="386.9"><seg n="386.9.1">Begenadigde zielen als die van zijn moeder wilde hij toen reeds zulk een weg niet voorschrijven.</seg></s> <s n="386.10"><seg n="386.10.1">In haar vrouwelijke intuïtie eert hij van 't begin af de voorlichting van de Heilige Geest,</seg> <seg n="386.10.2">die God in de kerk schenkt.</seg></s> <s n="386.11"><seg n="386.11.1">Maar als regel wil hij voor hogere kennis de eis van een methode stellen.</seg></s> <s n="386.12"><seg n="386.12.1">Ook daarbij is hogere instraling niet uitgesloten.</seg></s> <s n="386.13"><seg n="386.13.1">Het gebed aan 't begin is vast bestanddeel van platonisch onderzoek.</seg></s> <s n="386.14"><seg n="386.14.1">In zijn dialoog <hi rend="italic">Over de leermeester</hi> zien wij hem met zijn begaafde zoon Adeodatus die weg betreden.</seg></s> <s n="386.15"><seg n="386.15.1">Hier verbinden zich de strenge methode en het waarheidslicht dat van boven stroomt tot één geheel en Augustinus tekent ons in zijn zoon,</seg> <seg n="386.15.2">meer dan in een der andere figuren uit zijn dialogen,</seg> <seg n="386.15.3">de platoniserende christen,</seg> <seg n="386.15.4">op zoek naar de hoogste waarheid.</seg></s> <s n="386.16"><seg n="386.16.1">Telkens blijkt hij zelf ontzet van het licht,</seg> <seg n="386.16.2">dat doorbreekt in deze jeugdige geest.</seg></s></p>
<p><s n="387.1"><seg n="387.1.1">Een tijdlang heeft hij eraan gedacht deze methode uit te werken tot een compleet wijsgerig-theologisch apparaat.</seg></s> <s n="387.2"><seg n="387.2.1">Te Milaan,</seg> <seg n="387.2.2">in 387,</seg> <seg n="387.2.3">hield hij zich bezig met thans grotendeels verloren geschriften over de zgn. vrije kunsten.</seg></s> <s n="387.3"><seg n="387.3.1">Hij schreef over grammatica,</seg> <seg n="387.3.2">dialectiek,</seg> <seg n="387.3.3">geometrie.</seg></s> <s n="387.4"><seg n="387.4.1">Te Thagaste,</seg> <seg n="387.4.2">in 390,</seg> <seg n="387.4.3">voegde hij daaraan toe een studie in zes boeken <hi rend="italic">Over de muziek,</hi></seg> <seg n="387.4.4">die nog over is.</seg></s> <s n="387.5"><seg n="387.5.1">Daaruit is duidelijk op te maken hoe hij zijn bewerking van de vrije kunsten opvatte.</seg></s> <s n="387.6"><seg n="387.6.1">Later over dit boek sprekende noemt hij het met de naam die het eigenlijk moet dragen,</seg> <seg n="387.6.2">nl. <hi rend="italic">Over het ritme.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f425" rend="superscript">m</ref><s n="387.7"><seg n="387.7.1">Daarmee is deze manier dan gekenschetst als een kenleer door het getal.</seg></s> <s n="387.8"><seg n="387.8.1">Men beschouwe,</seg> <seg n="387.8.2">zegt hij,</seg> <seg n="387.8.3">de macht der getallen in lied en muziek en men zal overtuigd zijn dat het eigen leven ook maat moet hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f426" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="387.9"><seg n="387.9.1">De ziel heeft de eenheid in zich en boven zich en moet zo tot God opstijgen.</seg></s> <s n="387.10"><seg n="387.10.1">- Augustinus heeft deze wijze van onderzoek in haar meer exacte vormen spoedig laten varen. 't Was hem daarbij ook vooral te doen om jonge letterkundigen te winnen.</seg></s> <s n="387.11"><seg n="387.11.1">In ieder geval bracht zijn geestelijke loopbaan,</seg> <seg n="387.11.2">die in 391 begon,</seg> <seg n="387.11.3">hem in andere richting.</seg></s> <s n="387.12"><seg n="387.12.1">Maar in zijn stijl en algemene denkwijze is hij het <hi rend="italic">canticum graduum,</hi></seg> <seg n="387.12.2">het lied der trappen,</seg> <seg n="387.12.3">blijven zingen.</seg></s> <s n="387.13"><seg n="387.13.1">Die uitdrukking herinnert ook aan de Psalmen.</seg></s> <s n="387.14"><seg n="387.14.1">Maar de zaak zelf ligt nauw verbonden met zijn platonisme.</seg></s> <s n="387.15"><seg n="387.15.1">Deze bewogen 'élévation' <pb n="181" ed="VW"/>geeft aan zijn geschriften vaak iets meeslepends.</seg></s></p>
<p><s n="388.1"><seg n="388.1.1">De gewone vorm van zijn getrapte denkwijze is echter niet die,</seg> <seg n="388.1.2">welke ik zoëven besprak en die uitgaat van de 'artes liberales'.</seg></s> <s n="388.2"><seg n="388.2.1">Dat was nawerking van zijn retorschap.</seg></s> <s n="388.3"><seg n="388.3.1">Zijn professorenmantel heeft hij echter later aan de kapstok gehangen.</seg></s> <s n="388.4"><seg n="388.4.1">Zijn voorstelling is meer filosofisch geworden,</seg> <seg n="388.4.2">in directe aansluiting aan de hypostasenleer van Plotinus.</seg></s> <s n="388.5"><seg n="388.5.1">Het tiende boek van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> is daarvan het mooiste voorbeeld.</seg></s> <s n="388.6"><seg n="388.6.1">Van de zichtbare dingen en hun verschijningsvormen opstijgende tot de ziel die 'beter',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f427" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="388.6.2">dwz. hoger in graad op de schaal van wezens en waarden is,</seg> <seg n="388.6.3">komt hij aan de gestalten in hare ruimten.</seg></s> <s n="388.7"><seg n="388.7.1">Wat de kerkvader daar schrijft over het geheugen behoort tot de mooiste gedeelten van de wereldliteratuur.</seg></s> <s n="388.8"><seg n="388.8.1">Het verlangen naar de Geest,</seg> <seg n="388.8.2">naar God,</seg> <seg n="388.8.3">vloeit hier samen met de herinnering en dit doet sterk denken aan wat wij daarover bij Plotinus gevonden hebben.</seg></s> <s n="388.9"><seg n="388.9.1">Maar Harnack heeft gelijk als hij zegt dat Augustinus zijn leermeesters verre overtreft en hem een psychologisch genie noemt;</seg> <seg n="388.9.2">een Aristoteles van een nieuwe wetenschap die later vergeten heeft dat zij uit monotheïsme en gebed geboren is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f428" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="388.10"><seg n="388.10.1">- Door de ziel heen komt het zoeken dan tot de geest waar de vormen liggen waarnaar wij datgene,</seg> <seg n="388.10.2">wat we in 't geheugen aantroffen,</seg> <seg n="388.10.3">beoordelen.</seg></s> <s n="388.11"><seg n="388.11.1">Zo wordt God gevonden in de herinnering en toch daarboven.</seg></s> <s n="388.12"><seg n="388.12.1">- Het is opmerkelijk dat het zoeken bij de Geest eindigt en niet in de extase daarboven uitgaat.</seg></s> <s n="388.13"><seg n="388.13.1">Men zou dat,</seg> <seg n="388.13.2">gelet op de ervaringen die de schrijver in boek VII, 10 en IX, 10 had meegedeeld,</seg> <seg n="388.13.3">misschien verwacht hebben.</seg></s> <s n="388.14"><seg n="388.14.1">Hierin zal men een bevestiging hebben te zien van wat we Inge hoorden zeggen dat de Geest bij de platonici eigenlijk God is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f429" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="388.15"><seg n="388.15.1">Nog beter zegt men misschien dat het neoplatonisme voor Augustinus in 397 van boven reeds afgeknot was.</seg></s></p>
<p><s n="389.1"><seg n="389.1.1">De manier waarop de kerkvader in zijn <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> over God en de ziel en over de toonladder des geestes spreekt,</seg> <seg n="389.1.2">verlaat hem nergens geheel,</seg> <seg n="389.1.3">ook niet in zijn meest gemeentelijke boek,</seg> <seg n="389.1.4"><hi rend="italic">De civitate.</hi></seg></s> <s n="389.2"><seg n="389.2.1">Deze tonen hebben ook eeuwenlang nageklonken en wij horen ze,</seg> <seg n="389.2.2">ofschoon flauwer,</seg> <seg n="389.2.3">ook nog wel in <hi rend="italic">de Summa</hi> van Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="389.3"><seg n="389.3.1">Pas in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn</seg> <seg n="389.3.2">- ik merkte het reeds op</seg> <seg n="389.3.3">- hoort men ze niet meer.</seg></s> <s n="389.4"><seg n="389.4.1">De ruimten der ziel kennen wij alleen nog uit de aanschouwing van een gotische domkerk en de klimming en daling op de ladder des geestes is ons nog slechts bekend uit de kunst der fuga.</seg></s> <s n="389.5"><seg n="389.5.1">Zij zijn tot de stof,</seg> <seg n="389.5.2">waaruit ze genomen zijn,</seg> <seg n="389.5.3">weergekeerd.</seg></s></p>
<p><s n="390.1"><seg n="390.1.1">Er zijn nog wel andere bestanddelen van zijn denkwereld,</seg> <seg n="390.1.2">die Augustinus aan het platonisme ontleend heeft.</seg></s> <s n="390.2"><seg n="390.2.1">Bijv. de logosleer,</seg> <seg n="390.2.2">de leer van het Woord.</seg></s> <s n="390.3"><seg n="390.3.1">Maar dat betreft meer <hi rend="italic">de</hi> stof van zijn denken en is niet zo nauw verbonden met iedere beweging van zijn geest.</seg></s> <s n="390.4"><seg n="390.4.1">Dat was bij Plotinus ook reeds het geval.</seg></s> <pb n="182" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="390.5"><seg n="390.5.1">En bij de leer van het eeuwige Woord ziet de kerkvader ook van de aanvang af het verschil tussen zijn christelijk geloof en het platonisme.</seg></s></p>
<p><s n="391.1"><seg n="391.1.1">Tenslotte moet de vraag nog gesteld hoeveel betekenis wij aan deze wijsgerige denkwijze in het geheel van het werk van de kerkvader hebben toe te kennen.</seg></s> <s n="391.2"><seg n="391.2.1">En dan verdient het reeds onze volle aandacht dat alles wat Augustinus op zijn hem zo allereigenste,</seg> <seg n="391.2.2">met de geringste plooi van zijn denken samengegroeide,</seg> <seg n="391.2.3">platoniserende manier in de <hi rend="italic">Confessiones vertelt,</hi></seg> <seg n="391.2.4">naar zijn <hi rend="italic">inhoud</hi> in het platonisme ondenkbaar is.</seg></s> <s n="391.3"><seg n="391.3.1">Ziehier de levensgeschiedenis van een jonge man,</seg> <seg n="391.3.2">die vertelt van zijn aardse moeder,</seg> <seg n="391.3.3">van de voetstappen Gods in zijn levensgeschiedenis,</seg> <seg n="391.3.4">van zijn vrienden,</seg> <seg n="391.3.5">zijn leermeesters,</seg> <seg n="391.3.6">zijn bekering met opgave van tijd en plaats.</seg></s> <s n="391.4"><seg n="391.4.1">Bij Plotinus ware zoiets ondenkbaar.</seg></s> <s n="391.5"><seg n="391.5.1">Diens losheid van iedere bodem is zo sterk dat een Frans psycholoog daarin een symptoom van nerveuze melancholie gezien heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f430" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="391.6"><seg n="391.6.1">Plotinus ziet alles tegen de laatste gronden der wereld,</seg> <seg n="391.6.2">de metafysica,</seg> <seg n="391.6.3">en daardoor wordt zijn zielkunde,</seg> <seg n="391.6.4">zijn hele leer,</seg> <seg n="391.6.5">een abstractie.</seg></s> <s n="391.7"><seg n="391.7.1">Augustinus weet als mens en christen van aardse gemeenschap en geschiedenis.</seg></s> <s n="391.8"><seg n="391.8.1">De figuren die daarin meespelen hebben voor hem een eigen aanzien,</seg> <seg n="391.8.2">dat niet afleidbaar is uit het geheel der dingen.</seg></s> <s n="391.9"><seg n="391.9.1">Haar betekenis kan van de schaal der waarden niet afgelezen worden.</seg></s> <s n="391.10"><seg n="391.10.1">Die hangt af van de loop van het spel in iedere rol en die der anderen.</seg></s> <s n="391.11"><seg n="391.11.1">De loop der wereld is voor hem geen eenparige wenteling,</seg> <seg n="391.11.2">maar een drama.</seg></s> <s n="391.12"><seg n="391.12.1">De 'bedelaar op het feest'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f431" rend="superscript">s</ref> heeft geen vaste plaats voor de poort,</seg> <seg n="391.12.2">maar kan van de engelen gedragen worden in Abrahams schoot.</seg></s> <s n="391.13"><seg n="391.13.1">- Dit willekeurige,</seg> <seg n="391.13.2">onmathematische,</seg> <seg n="391.13.3">onnaturalistische kan Plotinus niet uitstaan.</seg></s> <s n="391.14"><seg n="391.14.1">In de enige geheel-polemiserende <hi rend="italic">Enneade</hi> die hij schreef,</seg> <seg n="391.14.2">bestrijdt hij de gnostieken,</seg> <seg n="391.14.3">maar in hen onwillekeurig en misschien opzettelijk en voornamelijk de katholieke kerk.</seg></s> <s n="391.15"><seg n="391.15.1">Met zeldzame juistheid wijst hij de hoofdpunten aan.</seg></s> <s n="391.16"><seg n="391.16.1">Hem is het te machtig dat een enkele ziel,</seg> <seg n="391.16.2">ook de slechtste,</seg> <seg n="391.16.3">meer waard geacht wordt dan zon,</seg> <seg n="391.16.4">maan en sterren.</seg></s> <s n="391.17"><seg n="391.17.1">En dat om de zaligheid van de enkeling de prachtige eeuwigheid en noodwendigheid van het geheel der dingen in verwarring wordt gebracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f432" rend="superscript">t</ref>- Niettegenstaande het platonisme dat daarin is,</seg> <seg n="391.17.2">zou hij de <hi rend="italic">Confessiones</hi> niet met stichting hebben kunnen lezen.</seg></s></p>
<p><s n="392.1"><seg n="392.1.1">Wanneer dit het geval is met Augustinus' meest platoniserende boek,</seg> <seg n="392.1.2">dan geldt het zeker nog veel meer voor de latere en 't allermeest voor <hi rend="italic">De civitate.</hi></seg></s> <s n="392.2"><seg n="392.2.1">Ik behoef dat niet meer in bijzonderheden aan te wijzen.</seg></s> <s n="392.3"><seg n="392.3.1">Alle voorafgaande hoofdstukken zijn daarvan de toelichting.</seg></s> <s n="392.4"><seg n="392.4.1">Wanneer het mogelijk zal zijn bij een jaartal als dat,</seg> <seg n="392.4.2">waarnaast de plundering van Rome door Alarik staat <pb n="183" ed="VW"/>vermeld,</seg> <seg n="392.4.3">een commentaar te schrijven,</seg> <seg n="392.4.4">zó als Augustinus dat deed in zijn grote apologie;</seg> <seg n="392.4.5">als men de macht zal kunnen hebben de ondergang van een cultuur als een overwinning van Christus te duiden,</seg> <seg n="392.4.6">dan moet men dieper belezen zijn in de bijbel dan in Plato.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="393.1"><seg n="393.1.1">Literatuur<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n56" rend="superscript">56</ref></seg></s></head>
<p><s n="394.1"><seg n="394.1.1">(Deze opgave sluit aan bij stof en indeling van het boek.)</seg></s></p>
<div type="marginal" n="16">
<head rend="after-blank"><s n="395.1"><seg n="395.1.1"><hi rend="italic">Leven</hi></seg></s></head>
<p><s n="396.1"><seg n="396.1.1">Augustinus,</seg> <seg n="396.1.2"><hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s></p>
<p><s n="397.1"><seg n="397.1.1">Possidius,</seg> <seg n="397.1.2"><hi rend="italic">Vita sancti Auerelii Augustini,</hi></seg> <seg n="397.1.3"><hi rend="italic">Hipponensis episcopi.</hi></seg></s> <s n="397.2"><seg n="397.2.1">In deel 1 van de <hi rend="italic">Editio Matirina.</hi></seg></s> <s n="397.3"><seg n="397.3.1">Eén hoofdstuk is gewijd aan Augustinus' leven vóór de doop;</seg> <seg n="397.3.2">tweeëndertig aan zijn christelijk leven.</seg></s> <s n="397.4"><seg n="397.4.1">Toegevoegd is een lijst van de werken.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="398.1"><seg n="398.1.1">Possidius,</seg> <seg n="398.1.2"><hi rend="italic">Augustins Leben,</hi></seg> <seg n="398.1.3">ingeleid en vertaald door A. von Harnack,</seg> <seg n="398.1.4">Berlijn 1930.</seg></s></p>
<p><s n="399.1"><seg n="399.1.1">Possidius,</seg> <seg n="399.1.2"><hi rend="italic">Das Leben des hl.</hi></seg></s> <s n="399.2"><seg n="399.2.1"><hi rend="italic">Augustin.</hi></seg></s> <s n="399.3"><seg n="399.3.1">Jubileum-Ausgabe,</seg> <seg n="399.3.2">Berlijn.</seg></s></p>
<p><s n="400.1"><seg n="400.1.1">Tillemont,</seg> <seg n="400.1.2"><hi rend="italic">Mémoires pour servir </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> l'histoire ecclésiastique des six premiers siècles,</hi></seg> <seg n="400.1.3">16 dln.,</seg> <seg n="400.1.4">Parijs 1693-1712.</seg></s></p>
<p><s n="401.1"><seg n="401.1.1">Grondslag van wetenschappelijk onderzoek.</seg></s></p>
<p><s n="402.1"><seg n="402.1.1">Maurinen,</seg> <seg n="402.1.2"><hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini,</hi></seg> <seg n="402.1.3"><hi rend="italic">Hipponensis episcopi,</hi></seg> <seg n="402.1.4"><hi rend="italic">ex ejus potissimum scriptis concinnata.</hi></seg></s> <s n="402.2"><seg n="402.2.1">In deel I van hun <hi rend="italic">Editio.</hi></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="403.1"><seg n="403.1.1">In aansluiting aan 't vorige;</seg> <seg n="403.1.2">chronologisch,</seg> <seg n="403.1.3">aan de hand van zijn boeken,</seg> <seg n="403.1.4">preken en brieven.</seg></s></p>
<p><s n="404.1"><seg n="404.1.1">Nieuwere onderzoekingen gaan nog steeds hiervan uit.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="405.1"><seg n="405.1.1">C. Bindemann,</seg> <seg n="405.1.2"><hi rend="italic">Der heilige Augustinus,</hi></seg> <seg n="405.1.3"><hi rend="italic">dl.</hi> 1 Berlijn 1844,</seg> <seg n="405.1.4">dl. 2 Leipzig 1855,</seg> <seg n="405.1.5">dl. 3 Greifswald 1869.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="406.1"><seg n="406.1.1">Leven en analyse van de werken.</seg></s> <s n="406.2"><seg n="406.2.1">In de toon van Neander,</seg> <seg n="406.2.2">innig en vroom.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="407.1"><seg n="407.1.1">Fr. Böhringer,</seg> <seg n="407.1.2"><hi rend="italic">Aurelius Augustinus,</hi></seg> <seg n="407.1.3"><hi rend="italic">Bischof von Hippo,</hi></seg> <seg n="407.1.4">3 dln.,</seg> <seg n="407.1.5">Berlijn 1877-1878.</seg></s> <s n="407.2"><seg n="407.2.1">Vooral van belang voor Augustinus' dogmatiek.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="408.1"><seg n="408.1.1">F. Poujoulat,</seg> <seg n="408.1.2"><hi rend="italic">Histoire de saint Augustin.</hi></seg></s> <s n="408.2"><seg n="408.2.1"><hi rend="italic">Sa vie,</hi></seg> <seg n="408.2.2"><hi rend="italic">ses oeuvres,</hi></seg> <seg n="408.2.3"><hi rend="italic">son siècle,</hi></seg> <seg n="408.2.4">3 dln.,</seg> <seg n="408.2.5">Parijs 1845-1846.</seg></s> <s n="408.3"><seg n="408.3.1">Bekroond door de Académie francaise.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="409.1"><seg n="409.1.1">L. Bertrand,</seg> <seg n="409.1.2"><hi rend="italic">Saint Augustin,</hi></seg> <seg n="409.1.3">Parijs 1913.</seg></s></p>
<p><s n="410.1"><seg n="410.1.1">Reeds meer dan honderd maal herdrukt.</seg></s> <s n="410.2"><seg n="410.2.1">"De schrijver heeft geen enkel detail uit de werken van Augustinus en uit zijn oudste levensbeschrijving over het hoofd gezien" (H.T. Karsten).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f433" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="410.3"><seg n="410.3.1">Romantische sfeer.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="411.1"><seg n="411.1.1">L. Bertrand,</seg> <seg n="411.1.2"><hi rend="italic">Sint Augustinus.</hi></seg></s> <s n="411.2"><seg n="411.2.1">Vertaling door Fr.</seg></s> <s n="411.3"><seg n="411.3.1">J. Wahlen.</seg></s> <s n="411.4"><seg n="411.4.1">Met houtsneden,</seg> <seg n="411.4.2">Rotterdam 1930 2 Prachtige uitgave.</seg></s> <s n="411.5"><seg n="411.5.1">De foto's zijn 't werk van de <hi rend="italic">Witte Paters,</hi></seg> <seg n="411.5.2">missionarissen in Noord-Afrika.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="412.1"><seg n="412.1.1">G. Hertling,</seg> <seg n="412.1.2"><hi rend="italic">Augustin,</hi></seg> <seg n="412.1.3">uit de serie <hi rend="italic">Weltgeschichte in Karakterbildern,</hi></seg> <seg n="412.1.4">München 1904.</seg></s></p>
<p><s n="413.1"><seg n="413.1.1">Bekend geïllustreerd werk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="414.1"><seg n="414.1.1">G. Bardy,</seg> <seg n="414.1.2"><hi rend="italic">Saint Augustin,</hi></seg> <seg n="414.1.3"><hi rend="italic">l' homme et l' oeuvre,</hi></seg> <seg n="414.1.4">Parijs 1948 7.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="17">
<head><pb n="184" ed="VW"/><s n="415.1"><seg n="415.1.1"><hi rend="italic">Werken</hi></seg></s></head>
<p><s n="416.1"><seg n="416.1.1"><hi rend="italic">Editio Maurina,</hi></seg> <seg n="416.1.2">Parijs 1679-1700.</seg></s></p>
<p><s n="417.1"><seg n="417.1.1">'t Meest geciteerd naar de <hi rend="italic">Patrologia latina</hi> 32-47 van Migne,</seg> <seg n="417.1.2">in XI delen.</seg></s> <s n="417.2"><seg n="417.2.1">I. Leven en Confessiones.</seg></s> <s n="417.3"><seg n="417.3.1">II. Brieven.</seg></s> <s n="417.4"><seg n="417.4.1">III.</seg></s> <s n="417.5"><seg n="417.5.1">Exegetische werken,</seg> <seg n="417.5.2">De doctrina christiana etc. IV.</seg></s> <s n="417.6"><seg n="417.6.1">Over de Psalmen.</seg></s> <s n="417.7"><seg n="417.7.1">V. Preken.</seg></s> <s n="417.8"><seg n="417.8.1">VI. Zedekundige werken en 'Kwesties'.</seg></s> <s n="417.9"><seg n="417.9.1">VII.</seg></s> <s n="417.10"><seg n="417.10.1">De civitate.</seg></s> <s n="417.11"><seg n="417.11.1">VIII.</seg></s> <s n="417.12"><seg n="417.12.1">Tegen de ketters,</seg> <seg n="417.12.2">De Trinitate.</seg></s> <s n="417.13"><seg n="417.13.1">IX. Tegen de donatisten.</seg></s> <s n="417.14"><seg n="417.14.1">X. Tegen de pelagianen.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="418.1"><seg n="418.1.1"><hi rend="italic">Editio academiae imperialis Viennae.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f434" rend="superscript">b</ref></seg></s></quote>
<p><s n="419.1"><seg n="419.1.1">Nog onvoltooid.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="420.1"><seg n="420.1.1">De oudste <choice><sic>in ons land. te Utrecht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in ons land,</corr></choice></seg><choice><sic>in ons land. te Utrecht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="420.1.2"><choice><sic>in ons land. te Utrecht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">te Utrecht</corr></choice>,</seg> <seg n="420.1.3">aanwezige is een Baselse uitgave.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f435" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="421.1"><seg n="421.1.1"><hi rend="italic">De civitate Dei,</hi></seg> <seg n="421.1.2">B. Dombart ed.,</seg> <seg n="421.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="421.1.4">Leipzig 1918,</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="422.1"><seg n="422.1.1">Een 'wiegedruk' van <hi rend="italic">De civitate,</hi></seg> <seg n="422.1.2"><choice><sic>Venctië</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Venetië</corr></choice> 1475,</seg> <seg n="422.1.3">bevindt zich in de bibliotheek van het Aloysius-college te 's-Gravenhage.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="423.1"><seg n="423.1.1"><hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="423.1.2">P. Knöll ed.,</seg> <seg n="423.1.3">Leipzig 1898;</seg> <seg n="423.1.4">herzien door M. Skutella,</seg> <seg n="423.1.5">Leipzig 1934,</seg> <seg n="423.1.6">In de Inleiding een overzicht van de literatuur tot 1931.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="424.1"><seg n="424.1.1"><hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="424.1.2">K. von Raumer ed.,</seg> <seg n="424.1.3"><choice><sic>GÜtersloh</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Gütersloh</corr></choice> 1876.</seg></s> <s n="424.2"><seg n="424.2.1">Met aantekeningen.</seg></s></p>
<p><s n="425.1"><seg n="425.1.1"><hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="425.1.2">P. de Labriolle ed.,</seg> <seg n="425.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="425.1.4">Parijs 1926.</seg></s> <s n="425.2"><seg n="425.2.1">Tekst met Franse vertaling.</seg></s></p>
<p><s n="426.1"><seg n="426.1.1"><hi rend="italic">Augustinus' Confessiones.</hi></seg></s> <s n="426.2"><seg n="426.2.1">Latijnsche tekst met vertaling en inleiding van dr. A. Sizoo,</seg> <seg n="426.2.2">Delft 1948<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<lg><l n="427.1"><seg n="427.1.1"><hi rend="italic">De catechizandis rudibuis.</hi> G. Krüger ed.,</seg> <seg n="427.1.2">Tübingen 1934<hi rend="superscript">3</hi>.</seg></l><l n="427.2"><seg n="427.2.1"><hi rend="italic">Enchiridion. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice> Scheel ed.,</seg> <seg n="427.2.2">Tübingen 1930<hi rend="superscript">2</hi></seg></l><l n="427.3"><seg n="427.3.1"><hi rend="italic">De docirina christiana,</hi></seg> <seg n="427.3.2">H. J. Vogels ed.,</seg> <seg n="427.3.3">Bonn 1930.</seg></l></lg>
<p><s n="428.1"><seg n="428.1.1"><hi rend="italic">Oeuvres de saint Augustin.</hi></seg></s> <s n="428.2"><seg n="428.2.1">In deel 1 (Parijs 1936) een algemene introductie door F. Cayré en F,</seg> <seg n="428.2.2">van Steenberghen;</seg> <seg n="428.2.3">tekst met Franse vertaling (Bibliothèque augustienne).</seg></s></p>
<p><s n="429.1"><seg n="429.1.1">Slechts enkele deeltjes zijn nog verschenen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="18">
<head rend="after-blank"><s n="430.1"><seg n="430.1.1"><hi rend="italic">Vertalingen</hi></seg></s></head>
<lg><l n="431.1"><seg n="431.1.1">Johannes Fenacolius,</seg> <seg n="431.1.2"><hi rend="italic">Van de stads Gods,</hi></seg> <seg n="431.1.3">Delft 1621.</seg></l><l n="431.2"><seg n="431.2.1">In nieuwere spelling verschenen te Lemmer 1876 -1878.</seg></l><l n="431.3"><seg n="431.3.1">Arnauld d'Andilly,</seg> <seg n="431.3.2"><hi rend="italic">Les Confesions de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="431.3.3"><hi rend="italic">1649.</hi></seg></l></lg>
<p><s n="432.1"><seg n="432.1.1">Beroemde vertaling,</seg> <seg n="432.1.2">waarop de schrijver tot lid van de Académie francaise benoemd werd.</seg></s></p>
<p><s n="433.1"><seg n="433.1.1">Behoort tot de zgn. 'grandes libres'.</seg></s> <s n="433.2"><seg n="433.2.1">De ziel van Port-Royal komt hier tot uiting.</seg></s></p>
<p><s n="434.1"><seg n="434.1.1">G. Hertling,</seg> <seg n="434.1.2"><hi rend="italic">Die Bekenntnisse des heiligen Augustinus.</hi></seg></s> <s n="434.2"><seg n="434.2.1">Buch 1-X,</seg> <seg n="434.2.2">Freiburg 1922.</seg></s></p>
<p><s n="435.1"><seg n="435.1.1">Vele vertalingen hebben slechts 10 boeken,</seg> <seg n="435.1.2">wat eigenlijk een verminking betekent.</seg></s></p>
<p><s n="436.1"><seg n="436.1.1">A. Sizoo.</seg></s> <s n="436.2"><seg n="436.2.1"><hi rend="italic">Augustinus' Belijdenissen,</hi></seg> <seg n="436.2.2">Delft 1949<hi rend="superscript">6</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="437.1"><seg n="437.1.1">J. Fernhout,</seg> <seg n="437.1.2"><hi rend="italic">Belijdenissen.</hi></seg></s> <s n="437.2"><seg n="437.2.1">Haarlem 1929.</seg></s> <pb n="185" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="437.3"><seg n="437.3.1">G.W. Oberman,</seg> <seg n="437.3.2"><hi rend="italic">Augustinus' worstelingen.</hi></seg></s> <s n="437.4"><seg n="437.4.1">1931.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="438.1"><seg n="438.1.1">G. Wijdeveld,</seg> <seg n="438.1.2"><hi rend="italic">Over den waren godsdienst,</hi></seg> <seg n="438.1.3">Amsterdam-Antwerpen 1937.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="439.1"><seg n="439.1.1">A. Sizoo en G. C. Berkouwer,</seg> <seg n="439.1.2"><hi rend="italic">Augustinus over het Credo.</hi></seg></s> <s n="439.2"><seg n="439.2.1">Het Enchiridion en andere geschriften over het apostolisch symbool,</seg> <seg n="439.2.2">Kampen zj. (1941).</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="440.1"><seg n="440.1.1">A. Sizoo,</seg> <seg n="440.1.2"><hi rend="italic">Uren met Augustinus,</hi></seg> <seg n="440.1.3">Baarn 1943<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="441.1"><seg n="441.1.1"><hi rend="italic">Augustinus over den staat.</hi></seg></s> <s n="441.2"><seg n="441.2.1">Gedachten van Augustinus verzameld,</seg> <seg n="441.2.2">vertaald en ingeleid door A. Sizoo,</seg> <seg n="441.2.3">Kampen 1947.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="442.1"><seg n="442.1.1"><hi rend="italic">Augustinus:</hi></seg> <seg n="442.1.2"><hi rend="italic">'De staat Gods'</hi> Bewerkt door J. Wytzes,</seg> <seg n="442.1.3">Kampen 1947.</seg></s> <s n="442.2"><seg n="442.2.1">Bloemlezing.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="443.1"><seg n="443.1.1">C. Mohrmann,</seg> <seg n="443.1.2"><hi rend="italic">Sint Augustinus' Preken voor het volk,</hi></seg> <seg n="443.1.3">handelende over de H.S. en het eigen van den tijd,</seg> <seg n="443.1.4">Utrecht-Brussel 1948.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="444.1"><seg n="444.1.1">Er bestaan ook vertalingen van de hele Augustinus in andere talen.</seg></s> <s n="444.2"><seg n="444.2.1">Van enkele hier niet genoemde werkjes ook in 't Nederlands.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="19">
<head rend="after-blank"><s n="445.1"><seg n="445.1.1"><hi rend="italic">Ontwikkeling en episcopaat</hi></seg></s></head>
<p><s n="446.1"><seg n="446.1.1">H.-A,</seg> <seg n="446.1.2">Navilie,</seg> <seg n="446.1.3"><hi rend="italic">Saint-Augustin.</hi></seg></s> <s n="446.2"><seg n="446.2.1">Etude <choice><sic>sur Ie développement</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sur le développement</corr></choice> de sa pensée jusqu'<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> l'époque de son ordination,</seg> <seg n="446.2.2">Genève 1872.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="447.1"><seg n="447.1.1">G. Boissier,</seg> <seg n="447.1.2"><hi rend="italic">La conversion de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="447.1.3"><hi rend="italic">in Revue des deux mondes</hi> 85 (1888),</seg> <seg n="447.1.4">p. 43-69.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="448.1"><seg n="448.1.1">G. Boissier,</seg> <seg n="448.1.2">La fin du paganisme.</seg></s> <s n="448.2"><seg n="448.2.1">Etude sur les dernières luttes religieuses en Occident au quatrième <choice><sic>sièclc</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">siècle</corr></choice>,</seg> <seg n="448.2.2">2 dln.,</seg> <seg n="448.2.3">Parijs Zj.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="449.1"><seg n="449.1.1">F. Loofs,</seg> <seg n="449.1.2">art. <hi rend="italic">Augustinus,</hi></seg> <seg n="449.1.3"><hi rend="italic">in Realencyklopädie für protestantische Theologie und </hi><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Kirche,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="449.1.4"><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">dl. 2,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="449.1.5"><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Leipzig 1897,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="449.1.6"><choice><sic>Kirche. dl. 2. Leipzig 1897. p.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">p.</hi></corr></choice><hi rend="superscript">3</hi> 257-285.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="450.1"><seg n="450.1.1">W. Thimme,</seg> <seg n="450.1.2"><hi rend="italic">Augustins geistige Entwicklung in den ersten Jahren nach seiner 'Bekehrung',</hi></seg> <seg n="450.1.3"><hi rend="italic">386-391,</hi></seg> <seg n="450.1.4"><hi rend="italic">in Neue Studien zur Geschichte der Theologie und der Kirche,</hi></seg> <seg n="450.1.5"><hi rend="italic">dl.</hi> 1,</seg> <seg n="450.1.6">nr. 3,</seg> <seg n="450.1.7">Berlijn 1908. reprint Aalen 1973.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="451.1"><seg n="451.1.1">W. J. Aalders,</seg> <seg n="451.1.2"><hi rend="italic">Augustinus' bekeering,</hi></seg> <seg n="451.1.3"><hi rend="italic">in Stemmen des Tijds</hi> 4 (1915) nrs.</seg></s> <s n="451.2"><seg n="451.2.1">5 en 6.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="452.1"><seg n="452.1.1">P. Alfaric,</seg> <seg n="452.1.2"><hi rend="italic">L' Evolution intellectuelle de saint Auigustin,</hi></seg> <seg n="452.1.3"><hi rend="italic">dl. 1,</hi></seg> <seg n="452.1.4"><hi rend="italic">Du manichéisme au néo-platonisme,</hi></seg> <seg n="452.1.5">Parijs 1918.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="453.1"><seg n="453.1.1">C. Boyer.</seg></s> <s n="453.2"><seg n="453.2.1"><hi rend="italic">Christianisme et néo-platonisme dans la formation de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="453.2.2">Parijs 1920,</seg> <seg n="453.2.3">Rome 1953</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="454.1"><seg n="454.1.1">Aalders en Boyer wijzen op het christelijke in Augustinus' bekering.</seg></s> <s n="454.2"><seg n="454.2.1">De anderen op 't neoplatonisme.</seg></s> <s n="454.3"><seg n="454.3.1">Boissier is bemiddelend.</seg></s></p>
<p><s n="455.1"><seg n="455.1.1">A. Harnack,</seg> <seg n="455.1.2"><hi rend="italic">Augustins Konfessionen,</hi></seg> <seg n="455.1.3"><hi rend="italic">in Reden und Aufsätze,</hi></seg> <seg n="455.1.4"><hi rend="italic">dl.</hi> 1,</seg> <seg n="455.1.5">Giessen 1904,</seg> <seg n="455.1.6">p. 49-79.</seg></s></p>
<p><s n="456.1"><seg n="456.1.1">R. Eucken,</seg> <seg n="456.1.2"><hi rend="italic">Die Lebensanschauungen der grossen Denker.</hi></seg></s> <s n="456.2"><seg n="456.2.1">Eine Entwicklungsgeschichte des Lebensproblems der Menschheit von Plato bis zur Gegenwart,</seg> <seg n="456.2.2">Leipzig 1904 5,</seg> <seg n="456.2.3">p. 207-241 <hi rend="italic">(Augustin).</hi></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="457.1"><seg n="457.1.1">E. Portalié,</seg> <seg n="457.1.2">art. <hi rend="italic">Saint Augustin,</hi></seg> <seg n="457.1.3"><hi rend="italic">in Dictionnaire de theologie catholique,</hi></seg> <seg n="457.1.4"><hi rend="italic">dl.</hi> 1.</seg></s> <s n="457.2"><seg n="457.2.1">Parijs 1903. p. 2268-2472.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="458.1"><seg n="458.1.1">De beide eersten zijn karakteristieken.</seg></s> <s n="458.2"><seg n="458.2.1">Het laatste is een samenvattend artikel van buitengewone kwaliteit.</seg></s> <s n="458.3"><seg n="458.3.1">Ook het bovengenoemde van Loofs,</seg> <seg n="458.3.2">maar hoofdzakelijk voor Augustinus' eerste tijd.</seg></s></p>
<p><s n="459.1"><seg n="459.1.1">F. Muller,</seg> <seg n="459.1.2"><hi rend="italic">De Confessiones van Augustinus,</hi></seg> <seg n="459.1.3">Groningen 1921.</seg></s> <pb n="186" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="459.2"><seg n="459.2.1">W. Thimme,</seg> <seg n="459.2.2"><hi rend="italic">Augustins Selbstbildnis in den Konfessionen.</hi></seg></s> <s n="459.3"><seg n="459.3.1">Eine religionspsychologische Studie,</seg> <seg n="459.3.2"><hi rend="italic">in Beiheft zur Zeitschrift für Religionspsychologie,</hi></seg> <seg n="459.3.3">dl. 2,</seg> <seg n="459.3.4">Gütersloh 1929.</seg></s> <s n="459.4"><seg n="459.4.1">(Modern psychologisch.)</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="460.1"><seg n="460.1.1">E. Gilson,</seg> <seg n="460.1.2"><hi rend="italic">Introduction </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> l'étude de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="460.1.3">Parijs 1929.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="461.1"><seg n="461.1.1">K. Holl,</seg> <seg n="461.1.2"><hi rend="italic">Augustins innere Entwicklung,</hi></seg> <seg n="461.1.3">Berlijn 1922.</seg></s> <s n="461.2"><seg n="461.2.1">Weer opgenomen in <hi rend="italic">Gesammelte Aufsätze,</hi></seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="461.2.2">dl. 3,</seg> <seg n="461.2.3">Tübingen 1928,</seg> <seg n="461.2.4">p. 54-116.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="462.1"><seg n="462.1.1">R. Guardini,</seg> <seg n="462.1.2"><hi rend="italic">Die Bekehrung des Aurelius Augustinus.</hi></seg></s> <s n="462.2"><seg n="462.2.1">Der innere Vorgang in seinen Bekenntnissen,</seg> <seg n="462.2.2">München 1959<hi rend="superscript">3</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="463.1"><seg n="463.1.1"><hi rend="italic">J. Nörregaard,</hi></seg> <seg n="463.1.2"><hi rend="italic">Augustinus' weg tot het christendom.</hi></seg></s> <s n="463.2"><seg n="463.2.1">Uit het Deensch vertaal door Henriette M.H..Ledeboer,</seg> <seg n="463.2.2">Zeist zj.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="464.1"><seg n="464.1.1">A. Sizoo,</seg> <seg n="464.1.2"><hi rend="italic">Toelichting op Augustinus' Belijdenissen,</hi></seg> <seg n="464.1.3">Delft zj. (1947).</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="465.1"><seg n="465.1.1">P. Courcelle,</seg> <seg n="465.1.2"><hi rend="italic">Recherches sur les Conffessions de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="465.1.3">Parijs 1950, 1968 2.</seg></s> <s n="465.2"><seg n="465.2.1">Met opgave van de nieuwste literatuur.</seg></s></p>
<p><s n="466.1"><seg n="466.1.1">Uit de bovenstaande lijst blijkt voldoende de grote belangstelling voor de <hi rend="italic">Lehrjahre.</hi></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="467.1"><seg n="467.1.1">F.X. Eggensdorfer,</seg> <seg n="467.1.2"><hi rend="italic">Der hl.</hi></seg></s> <s n="467.2"><seg n="467.2.1"><hi rend="italic">Augustinus als Pädagoge und seine Bedeutung für die Geschichte der Bildung,</hi></seg> <seg n="467.2.2">Freiburg 1907.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="468.1"><seg n="468.1.1">H. Eibl,</seg> <seg n="468.1.2"><hi rend="italic">Augustin und die Patristik,</hi></seg> <seg n="468.1.3">München 1923</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="469.1"><seg n="469.1.1">R. Reitzenstein,</seg> <seg n="469.1.2"><hi rend="italic">Augustin als antiker und mittelalterlicher Mensch,</hi></seg> <seg n="469.1.3"><hi rend="italic">in Vorträge der Bibliothek Warburg,</hi></seg> <seg n="469.1.4">2 (1922/23) dl. 1,</seg> <seg n="469.1.5">p. 28-65.</seg></s> <s n="469.2"><seg n="469.2.1">Herdrukt in R. Reitzenstein,</seg> <seg n="469.2.2"><hi rend="italic">Antike und Christentum.</hi></seg></s> <s n="469.3"><seg n="469.3.1"><hi rend="italic">Vier</hi> religionsgeschichtliche Aufsätze,</seg> <seg n="469.3.2">Darmstadt 1963,</seg> <seg n="469.3.3">p. 38-75.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="470.1"><seg n="470.1.1">P. Merlin,</seg> <seg n="470.1.2"><hi rend="italic">Saint Augustin et la vie monastique,</hi></seg> <seg n="470.1.3">Albi 1933.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="471.1"><seg n="471.1.1">J. Zellinger,</seg> <seg n="471.1.2"><hi rend="italic">Augustin und die Volksfrömmigkeit,</hi></seg> <seg n="471.1.3">München 1933.</seg></s></p>
<p><s n="472.1"><seg n="472.1.1">M. E. Kennan,</seg> <seg n="472.1.2"><hi rend="italic">The</hi> life <hi rend="italic">and times of St. Augustine as revealed in his letters,</hi></seg> <seg n="472.1.3">Washington 1935.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="473.1"><seg n="473.1.1">E. Hendrikx,</seg> <seg n="473.1.2"><hi rend="italic">Augustins Verhältnis zur Mystik.</hi></seg></s> <s n="473.2"><seg n="473.2.1">Eine patristische Untersuchung,</seg> <seg n="473.2.2">Würzburg 1936.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="474.1"><seg n="474.1.1">M. Pontet,</seg> <seg n="474.1.2"><hi rend="italic">L' Exégèse de S. Augustin prédicateur,</hi></seg> <seg n="474.1.3">Parijs 1946.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="475.1"><seg n="475.1.1">F. van der Meer,</seg> <seg n="475.1.2"><choice><sic>Augustinus de zielzorgen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Augustinus de zielzorger</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="475.2"><seg n="475.2.1">Een studie over de praktijk van een kerkvader,</seg> <seg n="475.2.2">2 dln.,</seg> <seg n="475.2.3">Utrecht-Antwerpen 1957<hi rend="superscript">3</hi>.</seg></s></p>
<p><s n="476.1"><seg n="476.1.1"><hi rend="italic">Rome</hi></seg></s></p>
<p><s n="477.1"><seg n="477.1.1">E. Gibbon,</seg> <seg n="477.1.2"><hi rend="italic">The decline and fall of the Roman Empire,</hi></seg> <seg n="477.1.3">6 din.,</seg> <seg n="477.1.4">Londen 1776-1788.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="478.1"><seg n="478.1.1">A. Beugnot,</seg> <seg n="478.1.2"><hi rend="italic">Histoire de la destruction au paganisme en Occident,</hi></seg> <seg n="478.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="478.1.4">Parijs 1835.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="479.1"><seg n="479.1.1">V. Schultze,</seg> <seg n="479.1.2"><hi rend="italic">Geschichte des Untergangs des griechisch-römischen Heidentums,</hi></seg> <seg n="479.1.3"><hi rend="italic">2</hi></seg></s></p>
<lg><l n="480.1"><seg n="480.1.1">1887-1892.</seg></l><l n="480.2"><seg n="480.2.1">Boissier,</seg> <seg n="480.2.2"><hi rend="italic">La fin du paganisme.</hi></seg></l></lg>
<p><s n="481.1"><seg n="481.1.1">J.J. Hartmann,</seg> <seg n="481.1.2"><hi rend="italic">De avondzon des heidendoms.</hi></seg></s> <s n="481.2"><seg n="481.2.1"><hi rend="italic">Het leven en werken van den wijze van Chaeronea,</hi></seg> <seg n="481.2.2">2 dln.,</seg> <seg n="481.2.3">Leiden 1912<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="482.1"><seg n="482.1.1">J. Geffcken,</seg> <seg n="482.1.2"><hi rend="italic">Der Ausgang des griechisch-römischen Heidentums,</hi></seg> <seg n="482.1.3">Heidelberg 1920.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="483.1"><seg n="483.1.1">H.-I. Marrou,</seg> <seg n="483.1.2"><hi rend="italic">Saint Augustin et la fin de la culture antique,</hi></seg> <seg n="483.1.3">Parijs 1938.</seg></s> <s n="483.2"><seg n="483.2.1">Als aanvulling op dit werk verscheen van M. een <hi rend="italic">'Retractatio',</hi></seg> <seg n="483.2.2">Parijs 1949.</seg></s> <pb n="187" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="483.3"><seg n="483.3.1">Th. Mommsen,</seg> <seg n="483.3.2"><hi rend="italic">Römische </hi><choice><sic>Geschichte. dl. 6 en 7 (Band V). München</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Geschichte,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Geschichte. dl. 6 en 7 (Band V). München</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="483.3.3"><choice><sic>Geschichte. dl. 6 en 7 (Band V). München</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">dl. 6 en 7 (Band V),</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Geschichte. dl. 6 en 7 (Band V). München</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="483.3.4"><choice><sic>Geschichte. dl. 6 en 7 (Band V). München</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">München</hi></corr></choice> 1976.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="484.1"><seg n="484.1.1">J. Marquart,</seg> <seg n="484.1.2">Röm<hi rend="italic">ische Staatsverwaltung,</hi></seg> <seg n="484.1.3">3 din.,</seg> <seg n="484.1.4">Leipzig 1881-1885,</seg> <seg n="484.1.5">Darmstadt 19573.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="485.1"><seg n="485.1.1">S. Dill,</seg> <seg n="485.1.2"><hi rend="italic">Roman society in the last century of the Western Empire,</hi></seg> <seg n="485.1.3">Londen 1898.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="486.1"><seg n="486.1.1">Th. Zielinski,</seg> <seg n="486.1.2"><hi rend="italic">Cicero im Wandel der Jahrhunderte,</hi></seg> <seg n="486.1.3">Leipzig 1912 3.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="20">
<head rend="after-blank"><s n="487.1"><seg n="487.1.1"><hi rend="italic">Africa</hi></seg></s></head>
<quote type="block"><s n="488.1"><seg n="488.1.1"><hi rend="italic">S.-M. Girardin,</hi></seg> <seg n="488.1.2"><hi rend="italic">Etudes d'histioire comparée sur l'Afrique sous Saint Augustin</hi>,</seg> <seg n="488.1.3">in</seg></s></quote>
<p><s n="489.1"><seg n="489.1.1"><hi rend="italic">Revue des deux mondes (1</hi>842),</seg> <seg n="489.1.2">dl. 3,</seg> <seg n="489.1.3">p. 500-515 en dl. 4,</seg> <seg n="489.1.4">p. 465-481.</seg></s></p>
<p><s n="490.1"><seg n="490.1.1">Ch. Tissot,</seg> <seg n="490.1.2"><hi rend="italic">Exploration scientifique de la Tunisie.</hi></seg></s> <s n="490.2"><seg n="490.2.1">Géographie comparée de la province romaine d'Afrique.</seg></s> <s n="490.3"><seg n="490.3.1">2 dln.. Parijs 1884-1888</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="491.1"><seg n="491.1.1">Mgr.</seg></s> <s n="491.2"><seg n="491.2.1">Toulotte,</seg> <seg n="491.2.2"><hi rend="italic">Géographie de l'Afrique chrétienne,</hi></seg> <seg n="491.2.3">4 dln.,</seg> <seg n="491.2.4">Rennes-Parijs 1892-1894.</seg></s> <s n="491.3"><seg n="491.3.1">DI. 1:</seg> <seg n="491.3.2"><hi rend="italic">Proconsielaire.</hi></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="492.1"><seg n="492.1.1">J. Toutain.</seg></s> <s n="492.2"><seg n="492.2.1"><hi rend="italic">Les cités romaines de la Tunisie.</hi></seg></s> <s n="492.3"><seg n="492.3.1">Essai sur <choice><sic>I'histoire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'histoire</corr></choice> de la colonisation dans l'Afrique du Nord,</seg> <seg n="492.3.2">Parijs 1896.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="493.1"><seg n="493.1.1">G. Boissier,</seg> <seg n="493.1.2"><hi rend="italic">L'Afrique romaine.</hi></seg></s> <s n="493.2"><seg n="493.2.1">Promenades archéologiques en Algérie et en Tunisie,</seg> <seg n="493.2.2">2 dln.. Parijs 1891.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="494.1"><seg n="494.1.1">A A. Audollent.</seg></s> <s n="494.2"><seg n="494.2.1"><hi rend="italic">Carthage romaine.</hi></seg></s> <s n="494.3"><seg n="494.3.1">146 avant Jésus-Christ</seg> <seg n="494.3.2">- 698 après Jésus-Christ,</seg> <seg n="494.3.3">Parijs 1901</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="495.1"><seg n="495.1.1">S. Gsell,</seg> <seg n="495.1.2"><hi rend="italic">Les monuments antiques de l' </hi><choice><sic>AIgérie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Algérie</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi></seg> <seg n="495.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="495.1.4">Parijs 1901.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="496.1"><seg n="496.1.1">S. Gsell,</seg> <seg n="496.1.2"><hi rend="italic">Atlas archéologiqiie de l' Algérie,</hi></seg> <seg n="496.1.3">Parijs 1902-1911.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="497.1"><seg n="497.1.1">S. Gsell.</seg></s> <s n="497.2"><seg n="497.2.1"><hi rend="italic">Inscriptions latines de l' Algérie,</hi></seg> <seg n="497.2.2"><choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">dl.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> 1,</hi></seg> <seg n="497.2.3"><hi rend="italic">Inscriptions de la Proconsulaire,</hi></seg> <seg n="497.2.4">Parijs 1922.</seg></s> <s n="497.3"><seg n="497.3.1">De Franse opgravingen in het vroegere Latijnse Africa zijn ongeëvenaard in grondigheid.</seg></s> <s n="497.4"><seg n="497.4.1">Als ontdekker van christelijke oudheden is vooral R.P. Delattre te noemen.</seg></s> <s n="497.5"><seg n="497.5.1">Hij is 'l'homme de Carthage' (Audollent).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f436" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="498.1"><seg n="498.1.1">L. Duchesne,</seg> <seg n="498.1.2"><hi rend="italic">Histoire ancienne de l'église,</hi></seg> <seg n="498.1.3">3 dln.,</seg> <seg n="498.1.4">Parijs 1906-1910</seg></s></p>
<lg><l n="499.1"><seg n="499.1.1">H. Leclercq,</seg> <seg n="499.1.2"><hi rend="italic">L' Afrique chrétienne,</hi></seg> <seg n="499.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="499.1.4">Parijs 1904<hi rend="superscript">2</hi> 2.</seg></l><l n="499.2"><seg n="499.2.1">G.</seg></l><l n="499.3"><seg n="499.3.1">G. Metzger,</seg> <seg n="499.3.2"><hi rend="italic">Die africanische Kirche,</hi></seg> <seg n="499.3.3">Tübingen 1934</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="500.1"><seg n="500.1.1">F.D. Moorrees.</seg></s> <s n="500.2"><seg n="500.2.1"><hi rend="italic">De organisatie van de christelijke kerk van Noord-Afrika in het licht van de brieven van Augustinus,</hi></seg> <seg n="500.2.2">Groningen-Den Haag 1927.</seg></s></p>
<p><s n="501.1"><seg n="501.1.1">Ch. A. Julien,</seg> <seg n="501.1.2"><hi rend="italic">Histoire de l'Afrique au Nord.</hi></seg></s> <s n="501.2"><seg n="501.2.1">Tunisie-Algérie-Maroc,</seg> <seg n="501.2.2">Parijs 1956<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p><s n="502.1"><seg n="502.1.1">M.M. Getty,</seg> <seg n="502.1.2"><hi rend="italic">The life of the North Africans as revealed in the Sermons of St. Augustine,</hi></seg> <seg n="502.1.3">Washington 1930.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="503.1"><seg n="503.1.1">C. Mohrmann,</seg> <seg n="503.1.2"><hi rend="italic">De structuur van het oudchristelijk Latijn,</hi></seg> <seg n="503.1.3">Nijmegen-Utrecht 1938.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="21">
<head rend="after-blank"><s n="504.1"><seg n="504.1.1"><hi rend="italic">Manicheïsme en donatisme</hi></seg></s></head>
<p><s n="505.1"><seg n="505.1.1">L. Duchesne,</seg> <seg n="505.1.2"><hi rend="italic">Le dossier au Donatisme,</hi></seg> <seg n="505.1.3"><hi rend="italic">in Mélanges de l' Ecole francaise de Rome 10</hi> (1890),</seg> <seg n="505.1.4">p. 589-650.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="506.1"><seg n="506.1.1">H. von Soden,</seg> <seg n="506.1.2"><hi rend="italic">Urkunden zur Entstehungsgeschichte des Donatismus,</hi></seg> <seg n="506.1.3">Berlijn 1950<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s> <pb n="188" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="506.2"><seg n="506.2.1">T. Hahn,</seg> <seg n="506.2.2"><hi rend="italic">Tyconius-Studien</hi>.</seg></s> <s n="506.3"><seg n="506.3.1">Ein Beitrag zur Kirchen- und Dogmengeschichte des 4.</seg></s> <s n="506.4"><seg n="506.4.1">Jahrhunderts,</seg> <seg n="506.4.2">in:</seg> <seg n="506.4.3"><hi rend="italic">Studien der Theologie und der Kirche</hi> 6 (1900) nr. reprint Aalen 1971.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="507.1"><seg n="507.1.1"><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">O.</corr></choice> Sceek,</seg> <seg n="507.1.2"><hi rend="italic">Quellen u</hi>nd <hi rend="italic">Urkunden über die Anfänge des Donatismus,</hi></seg> <seg n="507.1.3"><hi rend="italic">in </hi><choice><sic>Zeitschrift. für</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Zeitschrift für</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Kirchengeschichte 10</hi> (1889),</seg> <seg n="507.1.4">p. 505 vv.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="508.1"><seg n="508.1.1">P. Monceaux,</seg> <seg n="508.1.2"><hi rend="italic">Histoire litteraire de</hi> l'Afrique <hi rend="italic">chrétienne depus les origines jusq'a l'invasion arabe,</hi></seg> <seg n="508.1.3">dl. 4-7,</seg> <seg n="508.1.4">Parijs 1912-1923.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="509.1"><seg n="509.1.1">P. Monceaux,</seg> <seg n="509.1.2"><hi rend="italic">L' épigraphie donatiste,</hi></seg> <seg n="509.1.3"><hi rend="italic">in Revue de Philologie</hi> 33 (1909).</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="510.1"><seg n="510.1.1">G.G. Willis,</seg> <seg n="510.1.2"><hi rend="italic">Saint Augustine and the donatist controverse,</hi></seg> <seg n="510.1.3">Londen 1950.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="511.1"><seg n="511.1.1">1 K. <choice><sic>Kessler. art. Mani</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Kessler,</corr></choice></seg><choice><sic>Kessler. art. Mani</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="511.1.2"><choice><sic>Kessler. art. Mani</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">art. Mani</corr></choice><hi rend="italic">,</hi></seg> <seg n="511.1.3"><hi rend="italic">Manichäer,</hi></seg> <seg n="511.1.4"><hi rend="italic">in Realencyklopädie</hi> für <hi rend="italic">protestantische Theologie und </hi><choice><sic>Kirche. dl. 12. Leipzig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Kirche,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Kirche. dl. 12. Leipzig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="511.1.5"><choice><sic>Kirche. dl. 12. Leipzig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">dl. 12,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>Kirche. dl. 12. Leipzig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="511.1.6"><choice><sic>Kirche. dl. 12. Leipzig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Leipzig</hi></corr></choice> 1903<hi rend="superscript">3</hi>,</seg> <seg n="511.1.7">p. 193-228.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="512.1"><seg n="512.1.1">F. Cumont,</seg> <seg n="512.1.2"><hi rend="italic">Recherches </hi><choice><sic>sur Ie manichéisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">sur le manichéisme</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="512.2"><seg n="512.2.1">3 dln.,</seg> <seg n="512.2.2">Brussel 1909-1912.</seg></s></p>
<lg><l n="513.1"><seg n="513.1.1">P. Alfaric,</seg> <seg n="513.1.2"><hi rend="italic">Les écritures manichéennes,</hi></seg> <seg n="513.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="513.1.4">Parijs 1918-1919.</seg></l><l n="513.2"><seg n="513.2.1">H.-C. Puech,</seg> <seg n="513.2.2"><hi rend="italic">Le Manichéisme.</hi> Son fondateur-sa doctrine,</seg> <seg n="513.2.3">Parijs 1949.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="514.1"><seg n="514.1.1">J. Lindeboom.</seg></s> <s n="514.2"><seg n="514.2.1"><hi rend="italic">Stiefkinderen van het christendom,</hi></seg> <seg n="514.2.2">'s-Gravenhage 1929 Zie verder bij Leclercq,</seg> <seg n="514.2.3">Audollent,</seg> <seg n="514.2.4">Bertrand en in iedere kerk</seg> <seg n="514.2.5">- en dogmengeschiedenis.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="22">
<head rend="after-blank"><s n="515.1"><seg n="515.1.1"><hi rend="italic">Kerk en staat</hi></seg></s></head>
<p><s n="516.1"><seg n="516.1.1">A. von Harnack,</seg> <seg n="516.1.2"><hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte,</hi></seg> <seg n="516.1.3">3 dln.,</seg> <seg n="516.1.4">Tübingen 1931-1932<hi rend="superscript">5</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="517.1"><seg n="517.1.1">H. Reuter,</seg> <seg n="517.1.2"><hi rend="italic">Augustinische Studien.</hi></seg></s> <s n="517.2"><seg n="517.2.1">Gotha 1887,</seg> <seg n="517.2.2">reprint Aalen 1967.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="518.1"><seg n="518.1.1">Th. Specht,</seg> <seg n="518.1.2"><hi rend="italic">Die Lehre von der Kirche nach dem h. Augustin,</hi></seg> <seg n="518.1.3">Paderborn 1892.</seg></s></p>
<p><s n="519.1"><seg n="519.1.1">P. Batiffol,</seg> <seg n="519.1.2"><hi rend="italic">Le catholicisme de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="519.1.3">Parijs 1929<hi rend="superscript">4</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="520.1"><seg n="520.1.1">D. Fr.</seg></s> <s n="520.2"><seg n="520.2.1">X. P. Duynstee,</seg> <seg n="520.2.2"><hi rend="italic">St. Aurelius Au</hi>gustinus <hi rend="italic">over kerk en staat,</hi></seg> <seg n="520.2.3"><hi rend="italic">Tilburg</hi> zj. (1930)</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="521.1"><seg n="521.1.1">D. Zähringer,</seg> <seg n="521.1.2"><hi rend="italic">Das kirchliche Priestertum nach dem hL Augustinus,</hi></seg> <seg n="521.1.3">Paderborn 1931.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="522.1"><seg n="522.1.1">F. Hofmann,</seg> <seg n="522.1.2"><hi rend="italic">Der Kirchenbegriff des hL Augustinus in seinen Grundlagen und in seiner Entwicklung,</hi></seg> <seg n="522.1.3">München 1933.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="523.1"><seg n="523.1.1">J. Mausbach,</seg> <seg n="523.1.2"><hi rend="italic">Die Ethik des heiligen Augustinus,</hi></seg> <seg n="523.1.3">2 dln.,</seg> <seg n="523.1.4">Freiburg im Breisgau 1929<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="524.1"><seg n="524.1.1">E. Troeltsch,</seg> <seg n="524.1.2"><hi rend="italic">Augustin,</hi></seg> <seg n="524.1.3"><hi rend="italic">die christliche Antike und das Mittelalter,</hi></seg> <seg n="524.1.4">im Anschluss an die Schrift 'De civitate Dei',</seg> <seg n="524.1.5">München 1915.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="525.1"><seg n="525.1.1">K. Mirbt,</seg> <seg n="525.1.2"><hi rend="italic">Die Stellung Augustins in der Publizistik des gregorianischen Kirchenstreites,</hi></seg> <seg n="525.1.3"><hi rend="italic">Leipzig</hi> 1888.</seg></s></quote>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="526.1"><seg n="526.1.1">F. Kolde,</seg> <seg n="526.1.2"><hi rend="italic">Das Staatsideal des Mittelalters,</hi></seg> <seg n="526.1.3"><hi rend="italic">dl. 1,</hi></seg> <seg n="526.1.4"><hi rend="italic">Seine Grundlegung durch Augustin,</hi></seg> <seg n="526.1.5"><hi rend="italic">in Wissenschafiliche Beilage zum Jahresbericht der ersten Stâdtischen Realschule zu Berlin.</hi></seg></s> <s n="526.2"><seg n="526.2.1"><hi rend="italic">1902.</hi></seg></s></quote>
<p rend="after-blank"><s n="527.1"><seg n="527.1.1">B. Seidel,</seg> <seg n="527.1.2"><hi rend="italic">Die Lehre vom Staat beim hl.</hi></seg></s> <s n="527.2"><seg n="527.2.1"><hi rend="italic">Augustinus,</hi></seg> <seg n="527.2.2">Breslau 1910.</seg></s></p>
<p><s n="528.1"><seg n="528.1.1">P. Monceaux,</seg> <seg n="528.1.2"><hi rend="italic">Saint Augustin et la guerre,</hi></seg> <seg n="528.1.3"><hi rend="italic">in L'-Eglise et le droit de guerre,</hi></seg> <seg n="528.1.4">Parijs 1916<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="529.1"><seg n="529.1.1">H. Fuchs,</seg> <seg n="529.1.2"><hi rend="italic">Augustin und der antike Friedensgedanke,</hi></seg> <seg n="529.1.3">Berlijn 1926, 1965<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="530.1"><seg n="530.1.1"><hi rend="italic">De civitate</hi></seg></s></head>
<p><s n="531.1"><seg n="531.1.1">J.H. Reinkens,</seg> <seg n="531.1.2"><hi rend="italic">Die Geschichtsphilosophie des heiligen Augustinus,</hi></seg> <seg n="531.1.3">Schaffhausen 1866.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="532.1"><seg n="532.1.1">C. Frick,</seg> <seg n="532.1.2"><hi rend="italic">Die Quellen Augustinus im XVIII Buche seiner Schrift De civitate Dei,</hi></seg> <seg n="532.1.3">Progr.</seg></s> <s n="532.2"><seg n="532.2.1">Höxter 1886.</seg></s> <pb n="189" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="532.3"><seg n="532.3.1">G.J. Seyrich.</seg></s> <s n="532.4"><seg n="532.4.1"><hi rend="italic">Die Geschichtsphilosophie</hi> Augustins <hi rend="italic">nach seiner Schrift De civitate Dei.</hi> (diss.)</seg></s> <s n="532.5"><seg n="532.5.1">Chemnitz 1891.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="533.1"><seg n="533.1.1">S. Angus,</seg> <seg n="533.1.2"><hi rend="italic">The sources of the first ten books of Augustine's De civitate Dei.</hi></seg></s> <s n="533.2"><seg n="533.2.1">Princeton 1906.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="534.1"><seg n="534.1.1">H. Scholz,</seg> <seg n="534.1.2"><hi rend="italic">Glaube und Unglaube in der Weltgeschichte.</hi></seg></s> <s n="534.2"><seg n="534.2.1">Ein Kommentar zu Augustins De civitate Dei.</seg></s> <s n="534.3"><seg n="534.3.1">Mit einem Exkurs:</seg> <seg n="534.3.2">Fruitio Dei,</seg> <seg n="534.3.3">ein Beitrag zur Geschichte der Theologie und der Mystik.</seg></s> <s n="534.4"><seg n="534.4.1">Leipzig 1911.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="535.1"><seg n="535.1.1">H.T. Karsten,</seg> <seg n="535.1.2">Augustinus over het Godsrijk.</seg></s> <s n="535.2"><seg n="535.2.1">Beschrijving van den inhoud der twee en twintig boeken met inleiding en aanteekeningen,</seg> <seg n="535.2.2">Haarlem 1914.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="536.1"><seg n="536.1.1">N. Figgis.</seg></s> <s n="536.2"><seg n="536.2.1"><hi rend="italic">The political aspects of St. Au</hi>gustine's 'City <hi rend="italic">of God'.</hi></seg></s> <s n="536.3"><seg n="536.3.1">Londen 1921.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="537.1"><seg n="537.1.1">H. Hermelink,</seg> <seg n="537.1.2"><hi rend="italic">Die civitas terrena bei Augustin.</hi></seg></s> <s n="537.2"><seg n="537.2.1">Festgabe Adolf Harnack zum 70.</seg></s> <s n="537.3"><seg n="537.3.1">Geburtstag.</seg></s> <s n="537.4"><seg n="537.4.1">Tübingen 1921.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="538.1"><seg n="538.1.1">V. Stegemann,</seg> <seg n="538.1.2"><hi rend="italic">Augustins Gottesstaat.</hi></seg></s> <s n="538.2"><seg n="538.2.1">Tübingen 1928.</seg></s></p>
<p><s n="539.1"><seg n="539.1.1">N.H. Baynes,</seg> <seg n="539.1.2"><hi rend="italic">The political ideas of St. Augustine's De civitate Dei,</hi></seg> <seg n="539.1.3">Londen 1936.</seg></s></p>
<p><s n="540.1"><seg n="540.1.1">H. Berkhof,</seg> <seg n="540.1.2"><hi rend="italic">De kerk en de keizer</hi>.</seg></s> <s n="540.2"><seg n="540.2.1">Een studie over het ontstaan van de Byzantinistische en de theocratische staatsgedachte in de vierde eeuw.</seg></s> <s n="540.3"><seg n="540.3.1">Amsterdam 1946.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="541.1"><seg n="541.1.1">R.H. Barrow,</seg> <seg n="541.1.2"><hi rend="italic">Introduction to St. Au</hi>gustine.</seg></s> <s n="541.2"><seg n="541.2.1"><hi rend="italic">The citiy of God.</hi></seg></s> <s n="541.3"><seg n="541.3.1">Being selections from 'De civitate Dei',</seg> <seg n="541.3.2">including most of the XIXth book,</seg> <seg n="541.3.3">Londen 1949.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="542.1"><seg n="542.1.1">J. H. S. Burleigh.</seg></s> <s n="542.2"><seg n="542.2.1"><hi rend="italic">The city of God.</hi></seg></s> <s n="542.3"><seg n="542.3.1">A study of St. Augustine's philosophy,</seg> <seg n="542.3.2">Londen 1950.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="543.1"><seg n="543.1.1">Th. Philips,</seg> <seg n="543.1.2"><hi rend="italic">Das Weltbild des heiligen Au</hi>gustinus.</seg></s> <s n="543.2"><seg n="543.2.1">Stuttgart 1949.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="544.1"><seg n="544.1.1">"Het grote werk van Augustinus.</seg></s> <s n="544.2"><seg n="544.2.1"><hi rend="italic">De civitate Dei,</hi></seg> <seg n="544.2.2">is tot heden toe slechts zeer onvoldoende onderzocht" (Harnack).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f437" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="24">
<head rend="after-blank"><s n="545.1"><seg n="545.1.1"><hi rend="italic">Filosofie</hi></seg></s></head>
<p><s n="546.1"><seg n="546.1.1">J.-F. Nourrisson,</seg> <seg n="546.1.2"><hi rend="italic">La philosophie de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="546.1.3">2 din.,</seg> <seg n="546.1.4">Parijs 1866<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="547.1"><seg n="547.1.1">W. Heinzelmann,</seg> <seg n="547.1.2">U<hi rend="italic">ber Augustins Lehre vom Wesen und Ursprung der menschlichen Seele,</hi></seg> <seg n="547.1.3">Jena 1968.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="548.1"><seg n="548.1.1">K. Werner,</seg> <seg n="548.1.2"><hi rend="italic">Die augustinische Psychologie in ihrer mittelalterlichen Einkleidung u</hi>nd <hi rend="italic">Gestaltung</hi><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><s n="548.2"><seg n="548.2.1">Wenen 1882.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="549.1"><seg n="549.1.1">K. Werner,</seg> <seg n="549.1.2"><hi rend="italic">Der Augustinismus in der Scholastik des späteren </hi><choice><sic>Mittelallers</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Mittelalters</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="549.2"><seg n="549.2.1">Wenen 1888,</seg> <seg n="549.2.2">New York 1960.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="550.1"><seg n="550.1.1">W. Kahl,</seg> <seg n="550.1.2"><hi rend="italic">Die Lehre vom Primat des Willens bei Augustinus,</hi></seg> <seg n="550.1.3">Duns <hi rend="italic">Skotus und Descartes,</hi></seg> <seg n="550.1.4">Straatsburg 1886.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="551.1"><seg n="551.1.1">M. Grabmann,</seg> <seg n="551.1.2"><hi rend="italic">Die Grundgedanken des heiligen</hi> Augustinus <hi rend="italic">über Seele und Gott in ihrer Gegenwartsbedeutung,</hi></seg> <seg n="551.1.3">Keulen 1929<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="552.1"><seg n="552.1.1">M. Grabmann,</seg> <seg n="552.1.2"><hi rend="italic">Der göttliche</hi> Grund <hi rend="italic">menschlicher </hi><choice><sic>Wahrheitserkenninis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Wahrheitserkenntnis</hi></corr></choice><hi rend="italic"> nach Augustinus und Thomas von Aquin.</hi></seg></s> <s n="552.2"><seg n="552.2.1">Forschungen über die augustinische Illuminationstheorie und ihre Beurteilung durch den hl.</seg></s> <s n="552.3"><seg n="552.3.1">Thomas von Aquin,</seg> <seg n="552.3.2">Münster im Westfalen 1924.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="553.1"><seg n="553.1.1">Th. L. Haitjema,</seg> <seg n="553.1.2"><hi rend="italic">Augustinus' wetenschapsidee.</hi></seg></s> <s n="553.2"><seg n="553.2.1">Bijdrage tot de kennis van de opkomst der idee eener christelijke wetenschap in de antieke wereld.</seg></s> <s n="553.3"><seg n="553.3.1">Utrecht 1917.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="554.1"><seg n="554.1.1">R. Jolivet,</seg> <seg n="554.1.2"><hi rend="italic">Saint </hi><choice><sic>Augustin el Ie néo-platonisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Augustin et le néo-platonisme</hi></corr></choice><hi rend="italic"> chrétien.</hi></seg></s> <s n="554.2"><seg n="554.2.1">Parijs 1932.</seg></s></p>
<p><pb n="190" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="555.1"><seg n="555.1.1">E. Dinkler,</seg> <seg n="555.1.2"><hi rend="italic">Die Anthropologie Augustins.</hi></seg></s> <s n="555.2"><seg n="555.2.1">Stuttgart 1934.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="556.1"><seg n="556.1.1">F. Cayré,</seg> <seg n="556.1.2"><hi rend="italic">Initiation </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> la philosophie de saint Augustin,</hi></seg> <seg n="556.1.3">Parijs 1947.</seg></s> <s n="556.2"><seg n="556.2.1">Eerste deel van het werk:</seg> <seg n="556.2.2"><hi rend="italic">Philosophie de saint Augustin.</hi></seg></s></p>
<p><s n="557.1"><seg n="557.1.1">Verder Überweg,</seg> <seg n="557.1.2">Windelband,</seg> <seg n="557.1.3">Zeller.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.f438" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="558.1"><seg n="558.1.1">A. Davidson,</seg> <seg n="558.1.2"><hi rend="italic">The stoic creed,</hi></seg> <seg n="558.1.3">Edinburgh 1907.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="559.1"><seg n="559.1.1">W.R. <choice><sic>lnge</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Inge</corr></choice>.</seg></s> <s n="559.2"><seg n="559.2.1"><hi rend="italic">The philosophy of Plotinus.</hi></seg></s> <s n="559.3"><seg n="559.3.1">The Gifford lectures at St. Andrews,</seg> <seg n="559.3.2">1917-1918, 2 dln.,</seg> <seg n="559.3.3">Londen 1918.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="560.1"><seg n="560.1.1"><hi rend="italic">Plotin.</hi></seg></s> <s n="560.2"><seg n="560.2.1"><hi rend="italic">Ennéades.</hi></seg></s> <s n="560.3"><seg n="560.3.1">Texte établi et traduit par Emile Bréhier,</seg> <seg n="560.3.2">6 din..</seg></s> <s n="560.4"><seg n="560.4.1">Parijs 1954-1956<hi rend="superscript">2</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="25">
<head><s n="561.1"><seg n="561.1.1"><hi rend="italic">Bundels</hi></seg></s></head>
<p><s n="562.1"><seg n="562.1.1">In 1930 verschenen verschillende bundels en herdenkingsnummers van tijdschriften in binnen-en buitenland.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="26">
<head><pb n="191" ed="VW"/><s n="563.1"><seg n="563.1.1">Register van zaken</seg></s></head>
<lg><l n="564.1"><seg n="564.1.1">Aansporing. 132</seg></l><l n="564.2"><seg n="564.2.1">Africitas,</seg> <seg n="564.2.2">99 vv.,</seg> <seg n="564.2.3">145</seg></l><l n="564.3"><seg n="564.3.1">Afstamming,</seg> <seg n="564.3.2">156</seg></l><l n="564.4"><seg n="564.4.1">Anagogische zin. 78</seg></l><l n="564.5"><seg n="564.5.1">Antithese,</seg> <seg n="564.5.2">70 v.,</seg> <seg n="564.5.3">83, 85, 90 v.</seg></l><l n="564.6"><seg n="564.6.1">Apologie,</seg> <seg n="564.6.2">78</seg></l><l n="564.7"><seg n="564.7.1">Apostolische successie,</seg> <seg n="564.7.2">145 v.</seg></l><l n="564.8"><seg n="564.8.1">Armenzorg,</seg> <seg n="564.8.2">42 v.</seg></l><l n="564.9"><seg n="564.9.1">Ascese,</seg> <seg n="564.9.2">115</seg></l><l n="564.10"><seg n="564.10.1">Autoriteit,</seg> <seg n="564.10.2">129</seg></l></lg>
<lg><l n="565.1"><seg n="565.1.1">Barbaren,</seg> <seg n="565.1.2">60 v.,</seg> <seg n="565.1.3">64 v.,</seg> <seg n="565.1.4">101 v.</seg></l><l n="565.2"><seg n="565.2.1">Bekering,</seg> <seg n="565.2.2">1 14 v.,</seg> <seg n="565.2.3">126 v.,</seg> <seg n="565.2.4">132</seg></l><l n="565.3"><seg n="565.3.1">Belijdenis,</seg> <seg n="565.3.2">51 vv.</seg></l><l n="565.4"><seg n="565.4.1">Bergrede,</seg> <seg n="565.4.2">85</seg></l><l n="565.5"><seg n="565.5.1">Betekenis van Augustinus,</seg> <seg n="565.5.2">48 vv.</seg></l><l n="565.6"><seg n="565.6.1">Bisschop,</seg> <seg n="565.6.2">55. 79, 82, 115, 119. 154</seg></l><l n="565.7"><seg n="565.7.1">Bijbelse geschiedenis,</seg> <seg n="565.7.2">45 v.,</seg> <seg n="565.7.3">90, 15 1, 160</seg></l><l n="565.8"><seg n="565.8.1">Bijbelstudie,</seg> <seg n="565.8.2">40</seg></l></lg>
<lg><l n="566.1"><seg n="566.1.1">Calvinisme,</seg> <seg n="566.1.2">115</seg></l><l n="566.2"><seg n="566.2.1">Causaliteit,</seg> <seg n="566.2.2">175 v.</seg></l><l n="566.3"><seg n="566.3.1">Character indelebilis,</seg> <seg n="566.3.2">147</seg></l><l n="566.4"><seg n="566.4.1">Christianisering van Africa,</seg> <seg n="566.4.2">103, 137</seg></l><l n="566.5"><seg n="566.5.1">Circumcellio,</seg> <seg n="566.5.2">139, 144</seg></l><l n="566.6"><seg n="566.6.1">Conferentie (van 411). 140 146</seg></l></lg>
<bibl type="bible"><s n="567.1"><seg n="567.1.1">Debat.</seg></s> <s n="567.2"><seg n="567.2.1">71, 127</seg></s></bibl>
<lg><l n="568.1"><seg n="568.1.1">Demonie. 92v.</seg></l><l n="568.2"><seg n="568.2.1">Dialogen. 108v.</seg></l><l n="568.3"><seg n="568.3.1">Dogmatiek. 161</seg></l><l n="568.4"><seg n="568.4.1">Dramatiek. 182</seg></l></lg>
<bibl type="bible"><s n="569.1"><seg n="569.1.1">Drieëenheid.</seg></s> <s n="569.2"><seg n="569.2.1">57, 84, 95, 179</seg></s></bibl>
<lg><l n="570.1"><seg n="570.1.1">Esthetische theologie,</seg> <seg n="570.1.2">178</seg></l><l n="570.2"><seg n="570.2.1">Ethische staatkunde. 80</seg></l><l n="570.3"><seg n="570.3.1">Exacte vakken. 76v.</seg></l><l n="570.4"><seg n="570.4.1">Extase. 170</seg></l></lg>
<lg><l n="571.1"><seg n="571.1.1">Filosofen. 120</seg></l><l n="571.2"><seg n="571.2.1">Folklore. 75</seg></l><l n="571.3"><seg n="571.3.1">Formalisme. 141</seg></l></lg>
<lg><l n="572.1"><seg n="572.1.1">Geloofsbelijdenis. 128</seg></l><l n="572.2"><seg n="572.2.1">Geloofsleer. 45v.</seg></l><l n="572.3"><seg n="572.3.1">Getallenleer. 172</seg></l><l n="572.4"><seg n="572.4.1">Gezag. 129-133</seg></l><l n="572.5"><seg n="572.5.1">God en de ziel. 56, 77, 84, 129</seg></l></lg>
<bibl type="bible" rend="after-blank"><s n="573.1"><seg n="573.1.1">Godsrijk.</seg></s> <s n="573.2"><seg n="573.2.1">84, 149</seg></s></bibl>
<lg><l n="574.1"><seg n="574.1.1">Godsvrede. 70</seg></l><l n="574.2"><seg n="574.2.1">Griekse wetenschap. 167v.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="575.1"><seg n="575.1.1">Harmonie.</seg></s> <s n="575.2"><seg n="575.2.1">163</seg></s></p>
<bibl type="bible"><s n="576.1"><seg n="576.1.1">Heiligheid.</seg></s> <s n="576.2"><seg n="576.2.1">107, 109v, 114, 117v.,</seg> <seg n="576.2.2">121</seg></s></bibl>
<bibl type="bible"><s n="577.1"><seg n="577.1.1">Heilsgeschiedenis.</seg></s> <s n="577.2"><seg n="577.2.1">133, 149</seg></s></bibl>
<lg><l n="578.1"><seg n="578.1.1">Hellenisering. 65v.,</seg> <seg n="578.1.2">103</seg></l><l n="578.2"><seg n="578.2.1">Henoticon. 141</seg></l><l n="578.3"><seg n="578.3.1">Herdoop. 138</seg></l><l n="578.4"><seg n="578.4.1">Historie. 149</seg></l><l n="578.5"><seg n="578.5.1">Historische openbaring. 39, 129, 132, 149, 154, 161</seg></l></lg>
<bibl type="bible"><s n="579.1"><seg n="579.1.1">Hoogmoed.</seg></s> <s n="579.2"><seg n="579.2.1">52, 116v.</seg></s></bibl>
<lg><l n="580.1"><seg n="580.1.1">Humanisme. 73vv.,</seg> <seg n="580.1.2">77, 89</seg></l><l n="580.2"><seg n="580.2.1">Humaniteit. 63</seg></l></lg>
<lg><l n="581.1"><seg n="581.1.1">Innerlijkheid,</seg> <seg n="581.1.2">169.</seg></l><l n="581.2"><seg n="581.2.1">Inquisitie. 138</seg></l><l n="581.3"><seg n="581.3.1">Islam. 101v.</seg></l><l n="581.4"><seg n="581.4.1">Itala. 103</seg></l></lg>
<lg><l n="582.1"><seg n="582.1.1">Karakter,</seg> <seg n="582.1.2">43</seg></l><l n="582.2"><seg n="582.2.1">Katholiciteit,</seg> <seg n="582.2.2">136 vv.,</seg> <seg n="582.2.3">141. 144, 147 v.</seg></l><l n="582.3"><seg n="582.3.1">Keizertijd. 75</seg></l><l n="582.4"><seg n="582.4.1">Kerk. 81v.,</seg> <seg n="582.4.2">118v.,</seg> <seg n="582.4.3">130</seg></l><l n="582.5"><seg n="582.5.1">Kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="582.5.2">149, 151</seg></l><l n="582.6"><seg n="582.6.1">Kerkvader,</seg> <seg n="582.6.2">55</seg></l><l n="582.7"><seg n="582.7.1">Klooster,</seg> <seg n="582.7.2">39, 42</seg></l><l n="582.8"><seg n="582.8.1">Kringloop,</seg> <seg n="582.8.2">150</seg></l></lg>
<lg><l n="583.1"><seg n="583.1.1">Laatste dingen,</seg> <seg n="583.1.2">122 v.</seg></l><l n="583.2"><seg n="583.2.1">Latinisering,</seg> <seg n="583.2.2">99</seg></l><l n="583.3"><seg n="583.3.1">Folklore,</seg> <seg n="583.3.2">75</seg></l><l n="583.4"><seg n="583.4.1">Latijn,</seg> <seg n="583.4.2">55</seg></l><l n="583.5"><seg n="583.5.1">Leerdwang,</seg> <seg n="583.5.2">142</seg></l><l n="583.6"><seg n="583.6.1">Levensleer,</seg> <seg n="583.6.2">177</seg></l><l n="583.7"><seg n="583.7.1">Logosleer,</seg> <seg n="583.7.2">177, 181</seg></l><l n="583.8"><seg n="583.8.1">Lijdzaamheid,</seg> <seg n="583.8.2">101 v.</seg></l></lg>
<lg><l n="584.1"><seg n="584.1.1">Magie,</seg> <seg n="584.1.2">177</seg></l><l n="584.2"><seg n="584.2.1">Martelaren,</seg> <seg n="584.2.2">1 1 7 v.,</seg> <seg n="584.2.3">136, 140</seg></l><l n="584.3"><seg n="584.3.1">Materialisme,</seg> <seg n="584.3.2">169</seg></l><l n="584.4"><seg n="584.4.1">Methode,</seg> <seg n="584.4.2">180</seg></l><l n="584.5"><seg n="584.5.1">Middeleeuwen,</seg> <seg n="584.5.2">66, 75, 88. 90, 149, 161</seg></l><l n="584.6"><seg n="584.6.1">Moraal. 124v.</seg></l><l n="584.7"><seg n="584.7.1">Mysteriën. 127v.</seg></l><l n="584.8"><seg n="584.8.1">Mystiek. 156</seg></l><l n="584.9"><seg n="584.9.1">Naturalisme. 171</seg></l><l n="584.10"><seg n="584.10.1">Naturalisme. 171</seg></l><l n="584.11"><seg n="584.11.1">Naturellenvraagstuk. 102</seg></l></lg>
<bibl type="bible"><s n="585.1"><seg n="585.1.1">Natuurgodsdienst.</seg></s> <s n="585.2"><seg n="585.2.1">80, 115</seg></s></bibl>
<bibl type="bible"><s n="586.1"><seg n="586.1.1">Neoplatonisme.</seg></s> <s n="586.2"><seg n="586.2.1">37, 52 v.. 115, 124, 126 v.,</seg> <seg n="586.2.2">174</seg></s></bibl>
<p><s n="587.1"><seg n="587.1.1">Neopythagoreïsme,</seg> <seg n="587.1.2">171 v.</seg></s></p>
<lg><l n="588.1"><seg n="588.1.1">Oorlog,</seg> <seg n="588.1.2">95 v.</seg></l><l n="588.2"><seg n="588.2.1">Oosterse godsdiensten,</seg> <seg n="588.2.2">74</seg></l><l n="588.3"><seg n="588.3.1">Openbaring,</seg> <seg n="588.3.2">173</seg></l><l n="588.4"><seg n="588.4.1">Oudheid,</seg> <seg n="588.4.2">49, 69, 82 vv.,</seg> <seg n="588.4.3">90. 96, 152 v.</seg></l><l n="588.5"><seg n="588.5.1">Oud Testament. 35. 94, 152</seg></l></lg>
<lg><l n="589.1"><seg n="589.1.1">Paganisme,</seg> <seg n="589.1.2">72, 91</seg></l><l n="589.2"><seg n="589.2.1">Pastoraal,</seg> <seg n="589.2.2">140, 147</seg></l><l n="589.3"><seg n="589.3.1">Patriottisme,</seg> <seg n="589.3.2">58</seg></l><l n="589.4"><seg n="589.4.1">Pauselijke stoel,</seg> <seg n="589.4.2">144</seg></l><l n="589.5"><seg n="589.5.1">Platonisme,</seg> <seg n="589.5.2">66. 126, 165 v.</seg></l><l n="589.6"><seg n="589.6.1">Predestinatie,</seg> <seg n="589.6.2">96, 115, 117 v.,</seg> <seg n="589.6.3">124, 133 v.,</seg> <seg n="589.6.4">157</seg></l><l n="589.7"><seg n="589.7.1">Prediking,</seg> <seg n="589.7.2">43 vv.</seg></l><l n="589.8"><seg n="589.8.1">Priesterschap,</seg> <seg n="589.8.2">147</seg></l><l n="589.9"><seg n="589.9.1">Psychologie,</seg> <seg n="589.9.2">181</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="590.1"><seg n="590.1.1">Rationalisme,</seg> <seg n="590.1.2">123 v.</seg></s></p>
<bibl type="bible"><s n="591.1"><seg n="591.1.1">Renaissance.</seg></s> <s n="591.2"><seg n="591.2.1">73, 92</seg></s></bibl>
<bibl type="bible"><s n="592.1"><seg n="592.1.1">Republiek.</seg></s> <s n="592.2"><seg n="592.2.1">75, 90</seg></s></bibl>
<lg><l n="593.1"><seg n="593.1.1">Retoren. 71</seg></l><l n="593.2"><seg n="593.2.1">Retoriek. 76 v.</seg></l><l n="593.3"><seg n="593.3.1">Ritme,</seg> <seg n="593.3.2">172 v.. 180</seg></l><l n="593.4"><seg n="593.4.1">Rome. 61 v.. 67 vv.. 73, 82 v.. 86 v.. 94. 96</seg></l><l n="593.5"><seg n="593.5.1">Roversbende. 79. 81, 86 v.. 89. 156</seg></l><l n="593.6"><seg n="593.6.1">Rijk,</seg> <seg n="593.6.2">57</seg></l></lg>
<lg><l n="594.1"><seg n="594.1.1">Sacramenten,</seg> <seg n="594.1.2">39. 118, 125, 128, 134</seg></l><l n="594.2"><seg n="594.2.1">Schepping,</seg> <seg n="594.2.2">53. 56, 93, 174</seg></l><l n="594.3"><seg n="594.3.1">Scholastiek,</seg> <seg n="594.3.2">161</seg></l><l n="594.4"><seg n="594.4.1">School,</seg> <seg n="594.4.2">75 v.,</seg> <seg n="594.4.3">99 v.</seg></l><l n="594.5"><seg n="594.5.1">Schouwen,</seg> <seg n="594.5.2">174</seg></l><l n="594.6"><seg n="594.6.1">Schriftstudie,</seg> <seg n="594.6.2">39</seg></l><l n="594.7"><seg n="594.7.1">Senaat,</seg> <seg n="594.7.2">67</seg></l><l n="594.8"><seg n="594.8.1">Sociale ethiek,</seg> <seg n="594.8.2">155 v.</seg></l><l n="594.9"><seg n="594.9.1">Sofisten,</seg> <seg n="594.9.2">71</seg></l><l n="594.10"><seg n="594.10.1">Staat. 84 vv.,</seg> <seg n="594.10.2">92-96</seg></l><l n="594.11"><seg n="594.11.1">Stoa,</seg> <seg n="594.11.2">65, 117@ 130 v.. 148, 166-169</seg></l><l n="594.12"><seg n="594.12.1">Stoïsche trots,</seg> <seg n="594.12.2">170</seg></l></lg>
<lg><l n="595.1"><seg n="595.1.1">Traditoren,</seg> <seg n="595.1.2">135, 140</seg></l><l n="595.2"><seg n="595.2.1">Trappenlied. 180</seg></l><l n="595.3"><seg n="595.3.1">Triaden,</seg> <seg n="595.3.2">177</seg></l><l n="595.4"><seg n="595.4.1">Trinitarische theologie. 133 v.</seg></l><l n="595.5"><seg n="595.5.1">Tweeling-figuur,</seg> <seg n="595.5.2">158</seg></l><l n="595.6"><seg n="595.6.1">Twee rijken. 156. 162 v.</seg></l><l n="595.7"><seg n="595.7.1">Tijdperken,</seg> <seg n="595.7.2">45 <pb n="192" ed="VW"/>Voorzienigheid,</seg> <seg n="595.7.3">175</seg></l></lg>
<lg><l n="596.1"><seg n="596.1.1">Vrede. 95</seg></l><l n="596.2"><seg n="596.2.1">Vrije kunsten. 180</seg></l></lg>
<bibl type="bible" rend="after-blank"><s n="597.1"><seg n="597.1.1">Waarheid.</seg></s> <s n="597.2"><seg n="597.2.1">117, 121v.,</seg> <seg n="597.2.2">129</seg></s></bibl>
<p><s n="598.1"><seg n="598.1.1">Wetenschap,</seg> <seg n="598.1.2">129 vv.</seg></s></p>
<lg><l n="599.1"><seg n="599.1.1">Zedeleer,</seg> <seg n="599.1.2">82, 85 v.,</seg> <seg n="599.1.3">94, 161</seg></l><l n="599.2"><seg n="599.2.1">Zelfmoord. 170</seg></l><l n="599.3"><seg n="599.3.1">Ziel,</seg> <seg n="599.3.2">56 v.,</seg> <seg n="599.3.3">173. 179</seg></l></lg>
</div>
<div type="notes">
<pb n="34" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>In deze en de volgende alinea's volgt N. de gang van het betoog in Augustinus' <hi rend="italic">Confessiones.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Deze kwalificatie komt niet letterlijk zo voor in <hi rend="italic">Conf. III,</hi> 4, waar Augustinus zijn kennismaking met de <hi rend="italic">Hortensius beschrijft. MPL.</hi> 32, 685 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 48 vv. Vgl. <choice><sic>Confl. VIII</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Conf. VIII</hi></corr></choice>, 7. De uitdrukking is afkomstig uit de autobiografie van Jung-Stilling, waar hij verhaalt over zijn ontmoeting met J. G. Herder. Zie J. H. Jung-Stilling, <hi rend="italic">Lebensgeschichte,</hi> G. A. Benrath ed., Darmstadt 1976, p. 271.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="35" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Conf. V,8. MPL.32,712v. CSEL.33,100vv.</p></note>
<pb n="36" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Conf. III, 11. MPL. 32,691v. CSEL.33,60vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Conf. Vl, 6. MPL.32,724. CSEL.33,122v.</p></note>
<pb n="37" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf</hi>. VIII, 12. <hi rend="italic">MPL,</hi> 32,761 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 193 vv.</p></note>
<pb n="38" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, <hi rend="italic">10. MPL.</hi> 32, 774. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 217.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 10. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 774 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 217 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 1<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 776. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 219.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>In 387-388 schreef Augustinus twee boeken over de ziel, nl. <hi rend="italic">De immortalitate animae (MPL.</hi> 32, 1021-1034) en <hi rend="italic">De quantitate animae (MPL.</hi> 32, 1035-1080). in 388 begon hij aan zijn De <hi rend="italic">libero arbitrio (MPL.</hi> 32, 1221-13<hi rend="italic">10. CChrSL.</hi> 29, 205-321).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>In 388-389 schreef Augustinus <hi rend="italic">De moribus ecclesiae</hi> catholicae et <hi rend="italic">de</hi> moribus <hi rend="italic">manichaeorum (MPL.</hi> 32, 1310-1378).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Prosper van Aquitanië, <hi rend="italic">Carmine de ingratis 1,</hi> vs. 91-92. <hi rend="italic">MPL.</hi> 51, 102: Dux Aurelius, ingeniumque Augustinus erat.</p></note>
<pb n="39" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Ca. 389 schreef Augustinus <hi rend="italic">De genesi contra manichaeos (MPL.</hi> 34, 173-220).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Ca. 390 schreef Augustinus <hi rend="italic">De vera religione (MPL.</hi> 34, 121-172. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">MPL.</hi> 34.121 v.</p></note>
<pb n="40" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Tussen 392-396 schreef Augustinus <hi rend="italic">De sermone Domini in monte (MPL.</hi> 34, 1229-1308. <hi rend="italic">CChrSL. 35).</hi> Ca. 394 schreef Augustinus resp. <hi rend="italic">Expositio quarundam propositionum ex epistola ad Romanos, Epistolae ad Romanos inchoata expositio en Epistolae ad Galatas expositionis liber unus</hi> (MPL. 35,2063-2148. <hi rend="italic">CSEL. 84).</hi></p></note>
<pb n="41" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 78<hi rend="italic">1. CSEL.</hi> 33, 228: Conscientia mea spe misericordiae tuae securior quam innocentia sua. N. gebruikte dit woord van Augustinus als motto voor zijn <hi rend="italic">GPers.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Contra litteras Petiliani III, 10. MPL.</hi> 43, 353. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 52, 172.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CXXIV, 2. <hi rend="italic">MPL. 33,473. CSEL. 44,2.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CLI, 13. <hi rend="italic">MPL. 33,652. CSEL.</hi> 44,392.</p></note>
<pb n="42" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Possidius, <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini 22. MPL.</hi> 32, 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Sermo CCCLV,</hi> 1. <hi rend="italic">MPL.</hi> 39,1570.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">In 400 schreef Augustinus De opere monachorum (MPL.40,547-582.CSEL. 41,529-596).</hi></p></note>
<pb n="43" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">De doctrine christiana (MPL.</hi> 34, 15-122. <hi rend="italic">CSEL</hi>. 80). Zie m.n. IV, 12, 17 en 18.</p></note>
<pb n="44" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> XXIX, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 33, 117. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 341, 118 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">De doctrina christiana</hi> IV, 24. <hi rend="italic">MPL.</hi> 34, 115. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 80, 161.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. Nebe, <hi rend="italic">Zur Geschichte der Predigt.</hi> Charakterbilder der bedeutendsten Kanzelredner, dl. 1, Wiesbaden 1879, p. 249.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Eén van de hoofdlijnen uit <hi rend="italic">De doctrina christiana IV.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De catechizandis rudibus 2. MPL.</hi> 40, 31<hi rend="italic">1. CChrSL.</hi> 46, 122: Totum enim quod intelligo, volo ut qui me audit intelligat; et sentio me non ita loqui, ut hoe efficiam: maxime quia ille</p></note>
<pb n="45" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>C. Bindemann, <hi rend="italic">Der heilige Augustinus,</hi> dl. 2, Leipzig 1855, p. 179.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">De catechizandis rudibus 1</hi> en 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 40, 309 vv. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 121 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">De catechizandis rudibus 13. MPL.</hi> 40, 325. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 143.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">De catechizandis rudibus 3. MPL.</hi> 40, 313 v. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 124 vv.</p></note>
<pb n="46" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">De catechizandis</hi> rudibus <hi rend="italic">18-2 1. MPL.</hi> 40, 332 vv. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46. 153 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">De catechizandis</hi> rudibus <hi rend="italic">22. MPL.</hi> 40, 338 v. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 163 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">De civitate Dei (MPL.41. CSEL.40 I en </hi><choice><sic>40 lI</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">40 II</hi></corr></choice><hi rend="italic">).</hi></p></note>
<pb n="47" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">De</hi> Trinitate <hi rend="italic">(MPL.</hi> 42, 819-1098. <hi rend="italic">CChrSL. 50).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CLXXIV. MPL. 33, 758. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 44, 650.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Enchiridion ad</hi> Laurentium <hi rend="italic">de fide et spe</hi> et <hi rend="italic">caritate (MPL.</hi> 40, 231-290. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46,21-114).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XXII, 30. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41. 804. <choice><sic>CSEL. 40 11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">CSEL. 40 II</hi></corr></choice>, 670: Ingens opus.</p></note>
<pb n="48" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f42" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. Boissier, <hi rend="italic">La fin du paganisme.</hi> 1,40 Étude sur les dernières luttes religieus en Occident au quatrième siècle, dl. 2, Parijs zj.7, p. 308 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f43" type="foot" place="foot" n="b"><p>H. Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne,</hi> dl. 2, Parijs 1904<hi rend="superscript">2</hi> p. 1.</p></note>
<pb n="49" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f44" type="foot" place="foot" n="c"><p>Possidius, <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini 30. MPL.</hi> 32, 60 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f45" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De dono perseverantiae 20. MPL.</hi> 45, 1026.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f46" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. Harnack, <hi rend="italic">Augustins Konfessionen, in Reden und Aufsätze, dl,</hi> 1, Giessen 1904, p. 49-79. Cit. op p. 52. Zie voor het door Augustinus gebruikte beeld <hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 9 (zie p. 125, noot 1).</p></note>
<pb n="50" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f47" type="foot" place="foot" n="f"><p>Het gaat hier om het verhaal dat een van de hoofdpersonen uit Longfellows <hi rend="italic">The golden legend</hi> leest over de monnik Felix, die tijdens de lezing van <hi rend="italic">De civitate Dei</hi> in extase geraakt en vervolgens bij de terugkeer in zijn klooster 100 jaar afwezig blijkt te zijn geweest. <hi rend="italic">The poetical works of Henry Wadsworth Longfellow,</hi> Londen 1865, p. 150 v,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f48" type="foot" place="foot" n="g"><p>Harnack, Augustins Konfessionen, p. 62.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f49" type="foot" place="foot" n="h"><p>R. Eucken, <hi rend="italic">Die Lebensanschauungen der grossen Denker.</hi> Eine Entwicklungsgeschichte des Lebensproblems der Menschheit von Plato bis zur Gegenwart, Leipzig 1904<hi rend="superscript">5</hi>, p. 208.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f50" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="51" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f51" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie A. von Harnack o.a. in zijn <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 3, p. 106 noot. Bij H. Reuter, <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi> Gotha 1887, komt een dergelijke uitspraak over Augustinus niet voor.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f52" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini, Hipponensis episcopi, ex ejus potissimum scriptis concinnata IV, 12. MPL.</hi> 32,263.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f53" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 780. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f54" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Conf. I,</hi> 9. MPL, <hi rend="italic">32,667. CSEL.</hi> 33, 12 v.</p></note>
<pb n="52" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f55" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Conf. II,4. MPL.32,679. CSEL.33,36.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f56" type="foot" place="foot" n="o"><p>Conf.IV,4. MPL.32,697. CSEL.33,68.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f57" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie p. 13 (noot d).</p></note>
<pb n="53" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f58" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 696. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 69: Superstitiosas fabellas.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f59" type="foot" place="foot" n="r"><p>K. Heussi, <hi rend="italic">Kompendium der Kirchengeschichte,</hi> Tübingen 1919<hi rend="superscript">4</hi>, par, 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f60" type="foot" place="foot" n="s"><p>J.-F. Nourrisson, <hi rend="italic">La philosophie de saint Augustin, dl. 1,</hi> Parijs 1866<hi rend="superscript">2</hi>, p. 19.</p></note>
<pb n="54" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f61" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Conf. III, 11. MPL.</hi> 32,691 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33,66vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f62" type="foot" place="foot" n="u"><p>De uitdrukking is van J. W. <hi rend="italic">Goethe, Aus meinem Leben.</hi> Wahrheit und Dichtung, dl. 3, boek 14. Goethe beschrijft daar een bijeenkomst te Koblenz, waar hij, gezeten tussen J.B. Basedow en J.K. Lavater, dezen met enkele andere aanwezigen hoort discussiëren over godsdienstige zaken. Hij karakteriseerde zijn situatie met de volgende woorden:"Prophete rechts, Prophete links, Das Weltkind in der Mitten."</p></note>
<pb n="55" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f63" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Vita sancti Augustini</hi> V, 8. <hi rend="italic">MPL</hi>. 32, 324. Daar wordt verwezen naar <hi rend="italic">Contra litteras Petiliani</hi> III, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 43, 348 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 52, 162 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f64" type="foot" place="foot" n="w"><p>L. Bertrand, <hi rend="italic">Saint Augustin,</hi> Parijs 1913, p. 13: 'Une des créatures les plus humaines.'</p></note>
<pb n="56" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f65" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Eucken, Lebensanschauungen,</hi> p. 208: 'Einer titanischen, von verzehrendem Glücksdurst erfüllten Subjektivität.' Zie voor een vergelijking tussen Augustinus en Faust Harnack. <hi rend="italic">Augustins Konfessionen,</hi> p. 63 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f66" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Soliloquia I, 2. MPL.</hi> 32, 872.</p></note>
<pb n="57" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f67" type="foot" place="foot" n="z"><p>C. Bindemann, <hi rend="italic">Der heilige Augustinus,</hi> dl. 3, Greifswald 1869, p. 836.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f68" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">De civitate Dei contra paganos XIV,28. MPL.41,436. </hi><choice><sic>CSEL.4011</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">CSEL.40 II</hi></corr></choice><hi rend="italic">,47.</hi></p></note>
<pb n="58" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f69" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">E. Gibbon, The decline and fall of the Roman Empire, dl, Londen en Toronto (Everyman's</hi> library nr. 434) zj., p. 147.</p></note>
<pb n="59" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f70" type="foot" place="foot" n="b"><p>Th. Mommsen, <hi rend="italic">Römische Geschichte,</hi> dl. 6, München 1976, p. 17-64 (V, 7-56). De titel van het hoofdstuk luidt: <hi rend="italic">Die Nordgrenze Italiens.</hi></p></note>
<pb n="60" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f71" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 7, p, 65 (V, 357).</p></note>
<pb n="61" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f72" type="foot" place="foot" n="d"><p>Paulus Orosius, <hi rend="italic">Historiarum adversus paganos</hi> VII, 4<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 31, 1168. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 5, 554.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f73" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">J. Burckhardt, Die Zeit Constantins des Grossen, in Jacob Burckhardt-Gesamtausgabe, dl. 2,</hi> Berlijn en Leipzig 1929, p. 116.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f74" type="foot" place="foot" n="f"><p>Gibbon, <hi rend="italic">Decline and fall,</hi> dl. 3, p. 195.</p></note>
<pb n="62" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f75" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 3, p. 216 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f76" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie p. 49, noot e.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f77" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar Gibbon, <hi rend="italic">Decline and fall,</hi> dl. 3, p. 252, noot 1. De uitspraak is van Isodorus van Sevilla, <hi rend="italic">Historia de regibus Gothorum, Wandalorum et Suevorum 16. MPL.</hi> 83, 1063: Cum Romanis gessi bellum, non cum apostolis Dei.</p></note>
<pb n="63" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f78" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">De excidio urbis Romae 2. MPL.40,718. CChrSL.46,252.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f79" type="foot" place="foot" n="k"><p>A. Beugnot, <hi rend="italic">Histoire de la destruction du paganisme en Occident,</hi> dl. 2, Parijs 1835, p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f80" type="foot" place="foot" n="l"><p>Civ. Dei XVIII, 54. MPL.41,618vv. <choice><sic>CSEL.4011</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">CSEL.40 II</corr></choice>,359vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f81" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Boissier, La fin du paganisme, dl. 2, p.424.</hi></p></note>
<pb n="64" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f82" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Orosius, Historiarum adversus paganos</hi> V, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 31, 92 <hi rend="italic">1. CSEL. 5,</hi> 280.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f83" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="65" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f84" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Orosius, Historiarum adversus paganos VII, 39 en 41. MPL. 31,1163 vv. en 1168. CSEL.5,</hi> 544 vv. en 554.</p></note>
<pb n="66" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f85" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A. Harnack, Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten,</hi> dl. 2, Leipzig 1915<hi rend="superscript">3</hi>, p. 329.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f86" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Mommsen, Römische Geschichte,</hi> dl. 7, p. 336 (V, 644).</p></note>
<pb n="67" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f87" type="foot" place="foot" n="c"><p>Burckhardt, <hi rend="italic">Die Zeil Constantins des Grossen,</hi> p. 211.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f88" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 20.</p></note>
<pb n="68" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f89" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Harnack, Die Mission und Ausbreitung dl.2, p.329.</hi></p></note>
<pb n="69" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f90" type="foot" place="foot" n="f"><p>Cit. naar Beugnot, <hi rend="italic">Histoire de la destruction, dl.</hi> 1, Parijs 1835, p. 323. Themistius, Erootikos, <hi rend="italic">Orationes</hi> XIII, 177-178.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f91" type="foot" place="foot" n="g"><p>A.w., dl. 1, p. 417 vv. Weliswaar begon de strijd rond het beeld en altaar van Victoria in 382 onder Gratianus, maar de fase die N. hier beschrijft vond plaats in 384, een jaar na de dood van Gratianus, onder Valentinianus II. De Latijnse tekst van de <hi rend="italic">Relatio in MPL. 16,</hi> 1007-1012 en in J. Wytzes, <hi rend="italic">Der letzte Kampf des Heidentums in Rom,</hi> Leiden 1977, p. 200-213 (met Duitse vertaling en uitvoerig commentaar).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f92" type="foot" place="foot" n="h"><p>Beugnot, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 42<hi rend="italic">1.</hi> Relatio 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f93" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 420. <hi rend="italic">Relatio</hi> 7 (nummering naar Wytzes).</p></note>
<pb n="70" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f94" type="foot" place="foot" n="j"><p>Cit. naar Beugnot, p. 233. Ammianus Marcellinus XXX, 9, 5: Inter religionis diversitates medius stetit.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f95" type="foot" place="foot" n="k"><p>Boissier, <hi rend="italic">La fin du paganisme,</hi> dl. 2, p. 256 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f96" type="foot" place="foot" n="l"><p>Naar Beugnot, <hi rend="italic">Histoire de la destruction, dl.</hi> 1, p. 425 v. N. geeft hier een weergave van de inhoud van de eerste van de twee brieven, die Ambrosius n.a.v. de <hi rend="italic">Relatio</hi> van Symmachus richtte tot Valentinianus II, nl. <hi rend="italic">Epistola XVII. MPL.</hi> 16, 1002-1006. Wytzes, <hi rend="italic">Der letzte Kampf,</hi> p. 214-225 (met vertaling en toelichting).</p></note>
<pb n="71" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f97" type="foot" place="foot" n="m"><p>Cit. naar Beugnot, a.w., p.430. Ambrosius schreef deze woorden niet naar aanleiding van de weigering van de priesterlijke mantel door Gratianus, maar in zijn tweede brief aan Valentinianus tegen de <hi rend="italic">Relatio</hi> van Symmachus. <hi rend="italic">Epistola</hi> XVIII, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 16, 1014. Wytzes, a.w., p. 226. Volve, quaeso, atque excute sectam gentilium!</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f98" type="foot" place="foot" n="n"><p>Hieronymus, <hi rend="italic">Contra Joannem Hierosolymitanum ad Pammachium 8. MPL.</hi> 23, 377.</p></note>
<pb n="72" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f99" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Naar Civ. Dei</hi> VI, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41. 180. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 277.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f100" type="foot" place="foot" n="p"><p>Codex Theodosianus XVI,10,2: Cesset superstitio, sacrificiorum aboleatur insania. Wet van keizer Constans uit 341.</p></note>
<pb n="73" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f101" type="foot" place="foot" n="q"><p>Cit. naar Beugnot, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 2, p. 215: Novitatis laetitia non vetustatis error.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f102" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">W. S. Teuffels Geschichte der römischen Literatur,</hi> dl. 3, Leipzig-Berlijn 1913<hi rend="superscript">6</hi>, p. 356.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f103" type="foot" place="foot" n="b"><p>Augustinus noemt Claudianus in <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> V, 26 'a Christi nomine alienus'. MPL. 41, 172. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 264.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f104" type="foot" place="foot" n="c"><p>Orosius, <hi rend="italic">Historiarum adversus paganos</hi> VIl. 35. <hi rend="italic">MPL.</hi> 31, 1154. <hi rend="italic">CSEL. 5,</hi> 53 1: Paganus pervicacissimus.</p></note>
<pb n="74" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f105" type="foot" place="foot" n="d"><p>Harnack, <hi rend="italic">Die Mission und Ausbreitung,</hi> dl. 2, p. 337 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f106" type="foot" place="foot" n="e"><p>S. Dill, <hi rend="italic">Roman society in the last century of the Western Empire,</hi> Londen 1898, p. 62.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f107" type="foot" place="foot" n="f"><p>F. Cumont, <hi rend="italic">Les religions orientales dans le paganisme romaine.</hi> Conférences faites au Collège de France en 1905, Parijs 1929<hi rend="superscript">4</hi> 4, p. 186 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f108" type="foot" place="foot" n="g"><p>Harnack, <hi rend="italic">Die Mission und Ausbreitung,</hi> dl. 2, p. 338.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f109" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Dill, Roman society,</hi> p. 62.</p></note>
<pb n="75" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f110" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie <choice><sic>Burekhardt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Burckhardt</corr></choice>, <hi rend="italic">Die Zeit Constantins des Grossen,.p.</hi> 208. Het is een uitspraak van Dio Chrysostomus, oratio XXI, 11.</p></note>
<pb n="76" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f111" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Conf. 1, 13. MPL.</hi> 32,670 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 18 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f112" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Leclercq, L'Afrique chrétienne,</hi> dl. 2, p. 12 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f113" type="foot" place="foot" n="l"><p>Boissier, <hi rend="italic">La fin du paganisme, dl.</hi> 1, p. 143-218.</p></note>
<pb n="77" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f114" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. Descartes' uitspraak: geen 'historias', maar 'sententias'. Zie dl. 1, p. 262 v. en dl. 2, p 142 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f115" type="foot" place="foot" n="n"><p>Cit. naar Beugnot, <hi rend="italic">Histoire de la destruction,</hi> dl. 2, p. 173. <hi rend="italic">Sermo de tempore CXLIX. MPL</hi> 39, 2035: Mala nobilitas.</p></note>
<pb n="78" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f116" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Civ. Dei I,</hi> 32, 33. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 45. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 55 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f117" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> II, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 49. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 62. Augustinus haalt hier ook de oude volksuitdrukking: Pluvia defit, causa sunt Christiani, aan.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f118" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. J. W. Goethe, <hi rend="italic">Aus meinem Leben.</hi> Wahrheit und Dichtung, dl. 2, boek 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f119" type="foot" place="foot" n="r"><p>H. Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube in der Weltgeschichte.</hi> Ein Kommentar zu Augustins De civitate Dei. Mit einem Exkurs: Fruitio Dei, ein Beitrag zur Geschichte der Theologie und der Mystik, Leipzig 1911, p. 195: "Der sensus anagogicus, der schon der erste Herausgeber und Kommentator des Werkes, Thomas Valois, o. pr., Argent. 1486, an dem Verfasser der libri de civitate Dei gerühmt hat. .</p></note>
<pb n="79" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f120" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.w., p.</hi> 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f121" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f122" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 117. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 171: Adflictum est potius quam mutatum.</p></note>
<pb n="80" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f123" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f124" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Sermo</hi> CV, 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 38, 624: Dictum est de me; 0 si taceat de Roma: quasi ego insultator sim.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f125" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> II, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 5<hi rend="italic">1. CSEL. 40</hi> I, 66.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f126" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Civ.</hi> Dei II, <hi rend="italic">7. MPL.</hi> 41, 52. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 67.</p></note>
<pb n="81" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f127" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Civ. Dei II, 20. MPL.</hi> 41, 65. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 87.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f128" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> II, 21. <hi rend="italic">MPL. 41,68. CSEL.</hi> 40 I,91 v. Cicero, <hi rend="italic">De re publica V,</hi> 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f129" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> II, 28, <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 76 v. <hi rend="italic">CSEL. 40 I</hi>I, 106.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f130" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Civ. Dei II,</hi> 29. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 77 <hi rend="italic">v. CSEL.</hi> 40 I, 106 vv.: <choice><sic>lncomparabiliter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Incomparabiliter</corr></choice> superna est civitas clarior, ubi victoria veritas, ubi dignitas sanctitas, ubi pax felicitas, ubi vita aeternitas (p. 108).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f131" type="foot" place="foot" n="d"><p>Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube, p.</hi> 10.</p></note>
<pb n="82" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f132" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf. I, 4. MPL. 32,662. CSEL. 33,4.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f133" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Epistola XCI. MPL.</hi> 33, 314. <hi rend="italic">CSEL. 33</hi> II, 428. De brief van Nectarius aan Augustinus is opgenomen als <hi rend="italic">Epistola XC.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f134" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> III, 14. <hi rend="italic">MPL. 41,90. CSEL.</hi> 40 I, 127 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f135" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Civ. Dei III,</hi> 28. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 108. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 156.</p></note>
<pb n="83" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f136" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Civ. Dei III</hi>, <hi rend="italic">14. MPL.</hi> 41, 89 v. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 127.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f137" type="foot" place="foot" n="j"><p>De broers Tiberius en Gaius Gracchus streefden beiden als volkstribuun een landhervorming na tegen de senaat in. Dat streven kostte het leven aan Tiberius in 133, aan Gaius in 121 voor Christus. Zie <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> III, 24-26. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 104 v. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 150 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f138" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Beugnot, Histoire de la destruction, dl.</hi> I, p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f139" type="foot" place="foot" n="l"><p>Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube,</hi> p. 9, waar hij <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> vergelijkt met Fichtes <hi rend="italic">Reden an die deutsche Nation.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f140" type="foot" place="foot" n="m"><p>De klassieke formulering voor de verhouding tussen Oud en Nieuw Testament in <hi rend="italic">Quaes</hi>t<hi rend="italic">ionum in Heptateuchum</hi> II, 73. <hi rend="italic">MPL.</hi> 34, 623. <hi rend="italic">CSEL. 28</hi> II, 141: Quamquam et in vetere novum lateat et in novo vetus pateat. Zie ook deel 2, p. 321, noot 29. In <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> handelt Augustinus over de verhouding tussen de beide Testamenten in IV, 33; V, 18 en XVI, 26.</p></note>
<pb n="84" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f141" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zinspeling op Hebr. 11 : 13 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f142" type="foot" place="foot" n="o"><p>Ambrosius, <hi rend="italic">Epistola</hi> XVIII, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 16, 1015: Non annorum canities est laudata (laudanda), sed morum.</p></note>
<pb n="85" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f143" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie noot <hi rend="italic">d.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f144" type="foot" place="foot" n="b"><p>Hieronymus, <hi rend="italic">Epistola CVII, 1. MPL.</hi> 22, 868. Brief gericht aan Laeta.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f145" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f146" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">In Epistola</hi> CXXXVI, 2 geeft Marcellinus kennis aan Augustinus van dit bezwaar van Volusianus. MPL. 33, 515. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 44, 95. Volusianus schreef ook zelf een brief aan Augustinus, maar daarin stelde hij een ander onderwerp aan de orde <hi rend="italic">(Epistola</hi> CXXXV).</p></note>
<pb n="86" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f147" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CXXXVIII, 1 van Augustinus aan Marcellinus. MPL. 33, 525. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 44, 126.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f148" type="foot" place="foot" n="f"><p>Epistola CXXXVIII,15,16 en m.n.17. MPL.33,531vv. CSEL.44,141vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f149" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> V, 17. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 161. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 245: Asylum illud Romuleum, quo multitudinem ... quorumlibet delictorum congregavit inpunitas.</p></note>
<pb n="87" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f150" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> I, praefatio. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 13. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 3 v. : Non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f151" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 115. <hi rend="italic">CSEL. 40 I</hi>, 166 v. De anekdote wordt door Augustinus aangehaald uit Cicero, <hi rend="italic">De re publica III</hi>, 24.</p></note>
<pb n="88" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f152" type="foot" place="foot" n="j"><p>J. Mausbach, <hi rend="italic">Die Ethik des heiligen Augustinus,</hi> 2 dln., Freiburg 1929<hi rend="superscript">2</hi>, dl. 1, p. 331. F. Gregorovius, <hi rend="italic">Geschichte der Stadt Rom im Mittelalter.</hi> Vom V. bis XVI. Jahrhundert, 8 dln., Stuttgart 1869-1874<hi rend="superscript">2</hi>, dl. 1, p. 158.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f153" type="foot" place="foot" n="k"><p>Reuter, A<hi rend="italic">ugustinische Studien,</hi> p. 136 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f154" type="foot" place="foot" n="l"><p>Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube.</hi> p. 102.</p></note>
<pb n="89" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f155" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 114. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 401,166.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f156" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 5. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 115. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 167.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f157" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Civ. Dei lV,5. MPL.41,115v. CSEL.401,167v.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f158" type="foot" place="foot" n="p"><p>Civ. Dei lV,6. MPL.41,116v. CSEL.401,169v.</p></note>
<pb n="90" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f159" type="foot" place="foot" n="q"><p>Civ. Dei IV,7. MPL.41,117. CSEL.40I,171: Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f160" type="foot" place="foot" n="r"><p>Ibid.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f161" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Civ. Dei XVIII,2. *MPL.41,560v. CSEL.40 II,268vv.</p></note>
<pb n="91" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f162" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XVIII, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 560 v. <choice><sic>CSEL. 40 11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">CSEL. 40 II</hi></corr></choice>, 268.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f163" type="foot" place="foot" n="u"><p>Zie p. 90, noot <hi rend="italic">q.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f164" type="foot" place="foot" n="v"><p>Cit. naar Beugnot, <hi rend="italic">Histoire de la destruction,</hi> dl. 2, p. 109. Beugnot wijst hier op de veelzeggende titel van het hoofdstuk waarin Tillemont handelt over de plundering van <hi rend="italic">Rome:</hi>Triomphe de Jésus Christ <choice><sic>dans Ie saccagement</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dans le saccagement</corr></choice> <hi rend="italic">de Rome.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f165" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">J. Mausbach, Wesen und Stufung des Lebens nach dem hl. Augustinus, in Aurelius Augustinus.</hi> Die Festschrift der Görres-Gesellschaft zum 1500. Todestage des heiligen Augustinus, M. Grabmann en J. Mausbach eds., Keulen 1930, p. 169-196.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f166" type="foot" place="foot" n="x"><p>De opvatting van Mausbach, die N. hier weergeeft, ontleent hij niet aan het in de voorafgaande noot genoemde artikel, maar aan M.s <hi rend="italic">Die Ethik des heiligen Augustinus,</hi> dl. 2, p. 259 v.</p></note>
<pb n="92" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f167" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Civ. Dei IV,</hi><choice><sic>l0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10"><hi rend="italic">10</hi></corr></choice><hi rend="italic">. MPL.41,121. CSEL.40 I,176.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f168" type="foot" place="foot" n="z"><p>F. Schiller, <hi rend="italic">Die Götter Griechenlands,</hi> strofe 14: "Fühllos selbst für ihres Künstlers Ehre, Gleich dem toten Schlag der Pendeluhr, Dient sie knechtlich dem Gesetz der Schwere, Die entgötterte Natur."</p></note>
<pb n="93" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f169" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie m.n. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 21 en 23. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41. 127 vv. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 188 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f170" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 29. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 135 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I. 200 v.</p></note>
<pb n="94" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f171" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Cumont, Les religions orientales,</hi> p. 186.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f172" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 23. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 13 <hi rend="italic">1. CSEL. 40 I</hi>, 194. Vgl. IV, 25 en V, praefatio en caput 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f173" type="foot" place="foot" n="e"><p>Ambrosius, <hi rend="italic">Epistola</hi> XVIII, 30. <hi rend="italic">MPL.</hi> 16,1021 v. Wytzes, <hi rend="italic">Der letzte Kampf,</hi> p. 246: Sic deam esse et victoriam crediderunt, quae utique munus est, non potestas; donatur, non dominatur, legionum gratia, non religionum potentia.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f174" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> VI, 8. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 186. <hi rend="italic">CSEL. 40 I</hi>, 287: Opus Dei est terra, non mater.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f175" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 33. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 139 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 206 v.</p></note>
<pb n="95" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f176" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> V, m.n. 1, 11, 15 en 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f177" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Civ. Dei V, 13. MPL.</hi> 41, 158. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 239: Minus turpes.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f178" type="foot" place="foot" n="j"><p>De uitdrukking 'splendida vitia' komt als zodanig niet voor bij Augustinus. Vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 25. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 656. <hi rend="italic">CSEL. 40 II</hi>, 420.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f179" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Civ. Dei V, 15. MPL.</hi> 41, 160. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 242 v. Augustinus citeert hier Matth. 6 : 2.</p></note>
<pb n="96" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f180" type="foot" place="foot" n="l"><p><choice><sic>1. Samenvatting van Civ. Dei V, 17.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Samenvatting van Civ. Dei V, 17.</corr></choice> <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 160 v. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 244 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f181" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Civ. Dei V, 17. MPL.</hi> 41, 16 <hi rend="italic">1. CSEL. 40</hi> I, 245: Praesertim quia remissio peccatorum, quae cives ad aeternam colligit patriam, habet aliquid, cui per umbram quandam simile fuitasylum illud Romuleum, quo muititudinem, qua illa civitas conderetur, quorumlibet delictorum congregavit inpunitas.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f182" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> V, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 166. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 253.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f183" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie p. 69, noot f.</p></note>
<pb n="97" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f184" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zinspeling op Shakespeares toneelstuk <hi rend="italic">Othello</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f185" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Mommsen, Römische Geschichte,</hi> dl. 7, München 1976, p. 317 (V, 623).</p></note>
<pb n="98" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f186" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 44, noot <hi rend="italic">a.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f187" type="foot" place="foot" n="e"><p>Tegenover p. 92 van de tweede druk van <hi rend="italic">Augustinus</hi> was een kaartje afgedrukt van het diocees Africa. Dit landkaartje is hier opgenomen.</p></note>
<pb n="99" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f188" type="foot" place="foot" n="f"><p>Mommsen, <hi rend="italic">Römische</hi> Geschichte, dl. 7, p. 336 (V, 643).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f189" type="foot" place="foot" n="g"><p>Cit. naar Mommsen, a.w., p. 348 (V, 656).</p></note>
<pb n="100" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f190" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 347 (V, 655).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f191" type="foot" place="foot" n="i"><p>S.-M. Girardin, <hi rend="italic">Etudes d'histoire comparée sur l'Afrique,</hi> dl. 3, <hi rend="italic">L' Afrique sous saint Augustin, in Revue des deux mondes (1</hi>842), dl. 3, p. 500-515. Cit. op p. 501.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f192" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. Audollent, <hi rend="italic">Carthage romaine.</hi> 146 avant Jésus-Christ - 698 après Jésus-Christ, Parijs 1901, p. 681.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f193" type="foot" place="foot" n="k"><p>Leclercq, <hi rend="italic">L' Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 100.</p></note>
<pb n="101" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f194" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Contra litteras Petiliani III,</hi> 16 (19). <hi rend="italic">MPL.</hi> 43, 356. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 52, 176. 'Tertullus' is een zinspeling op de aanklager van Paulus uit Hand. 24 : 1 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f195" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Contra Julianum haeresis pelagianae defensorem</hi> III, 17. <hi rend="italic">MPL.</hi> 44, 719.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f196" type="foot" place="foot" n="n"><p>Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. XXXIX: "Enfin, saint Augustin donnera la formule et comme l'épigraphe du caractère africain dans ces deux mots: Patiendo superare."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f197" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie p. 61, noot e.</p></note>
<pb n="102" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f198" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Mommsen, Römische Geschichte,</hi> dl. 7, p. 349 (V, 657).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f199" type="foot" place="foot" n="q"><p>F. D. Moorrees, <hi rend="italic">De organisatie van de christelijke kerk van Noord-Afrika in het licht van de brieven van Augustinus,</hi> Groningen-Den Haag 1927, p. 121.</p></note>
<pb n="103" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f200" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Harnack, Die Mission und Ausbreitung, dl. 2, p.290.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f201" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Leclercq, L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f202" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie p. 68, noot e.</p></note>
<pb n="104" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f203" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*De doctrine christiana II, 14.* MPL. 34,45. CSEL.</hi> 80,48.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f204" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Apologeticum (MPL.: Apologeticus adversus gentes pro christianis) 39. MPL. I,532. CSEL.</hi> 69, 92.</p></note>
<pb n="105" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f205" type="foot" place="foot" n="w"><p>Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 165.</p></note>
<pb n="106" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f206" type="foot" place="foot" n="x"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 227 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f207" type="foot" place="foot" n="y"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f208" type="foot" place="foot" n="z"><p>Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 229.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f209" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 195.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f210" type="foot" place="foot" n="b"><p>Cit. naar a.w., p. 197. Cyprianus, <hi rend="italic">De mortalitate 12. MPL.</hi> 4, 590. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 3A, 23.</p></note>
<pb n="107" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f211" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Zie Epistola XCIII,</hi> 11, waar wel Petrus en Paulus, maar niet Judas bij name worden genoemd: Baptismus autem, quem dedit Petrus, non erat Petri sed Christi et, quem dedit Paulus, non erat Pauli sed Christi et quem dederunt, qui tempore apostolorum non caste sed per invidiam Christum adnuntiabant, non erat eorum, sed Christi. MPL. 33. 344. <hi rend="italic">CSEL. 34,</hi> 490.</p></note>
<pb n="109" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f212" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Drie en één.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f213" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Ambrosius.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f214" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Wees goedgunstig. Drieëenheid, voor wie tot U bidden.* Ambrosius, slotregel van <hi rend="italic">Hymnus 2. MPL.</hi> 16, 1473.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f215" type="foot" place="foot" n="d"><p>In het voorafgaande volgt N. in grote lijnen <hi rend="italic">De beata vita. MPL.</hi> 32, 959-979. CSEL. 63, 89-116.</p></note>
<pb n="110" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f216" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 766. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 202,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f217" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie <hi rend="italic">Conf.</hi> V, 13 en VI, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 717 en 719 v. <hi rend="italic">CSEL. 33, I</hi> 10 en 115 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f218" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, <hi rend="italic">1. MPL. 32,719. CSEL. 33,113.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f219" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie p. 57, noot <hi rend="italic">a.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f220" type="foot" place="foot" n="i"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 108, noot 4.</p></note>
<pb n="111" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f221" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Apologeticum 18. MPL. 1, 435. CSEL.</hi> 69, 46: Fiunt, non nascuntur Christiani.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f222" type="foot" place="foot" n="k"><p>Cit. naar Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne. dl.</hi> 1, p. 144.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f223" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.w.</hi> p. 148.</p></note>
<pb n="112" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f224" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f225" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 150.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f226" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Apologeticum 39. MPL. 1,</hi> 531 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 69, 91 v. In de eerste druk van zijn <hi rend="italic">Augustinus</hi> verwijst N. naar <hi rend="italic">Tertullianus. Verdediging der christenen.</hi> Vertaald en toegelicht door P. C. IJsseling, Nijkerk 1909 (Amsterdam 1947<hi rend="superscript">2</hi>). N. citeert hier letterlijk IJsselings<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus.n37" rend="superscript">37</ref> vertaling, p. 150 v. Zo ook in de volgende aanhalingen.</p></note>
<pb n="113" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f227" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Apologeticum 39. MPL. 1, 540. CSEL.</hi> 69,95. IJsseling. p. 156.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f228" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Apologeticum 39. MPL. 1, 541. CSEL.</hi> 69, 95. IJsseling, p. 157.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f229" type="foot" place="foot" n="r"><p>De uitdrukkingen, die N. hier gebruikt, komen niet letterlijk zo voor in het <hi rend="italic">Apologeticum.</hi> Vgl. m.n. de capita 39, 40, 41 en 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f230" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Apologeticum 50. MPL. 1, 604. CSEL.</hi> 69, 12 1. IJsseling, p. 196.</p></note>
<pb n="114" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f231" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 6. <hi rend="italic">MPL. 32,755. CSEL.</hi> 33, 181 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f232" type="foot" place="foot" n="u"><p>Conf. VIII, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,755 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 182 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f233" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI II, 8-12. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 745 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 185 vv.</p></note>
<pb n="115" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f234" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 647. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II, 407: Quam ob rem otium sanctum quaerit caritas veritatis: negotium iustum suscipit necessitas caritas.</p></note>
<pb n="116" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f235" type="foot" place="foot" n="x"><p>Reuter. <hi rend="italic">Augustinische Studien.</hi> p. 150.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f236" type="foot" place="foot" n="y"><p>N. parafraseert hier niet het door hem genoemde <hi rend="italic">De moribus</hi> (zie noot <hi rend="italic">z), maar De vera religione</hi> 9 en <hi rend="italic">10. MPL.</hi> 34, 130. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77, 14 v.</p></note>
<pb n="117" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f237" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">De moribus ecclesiae catholicae et de moribus manichaeorum I, 30. MPL.</hi> 32. 1336.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f238" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. parafraseert hier <hi rend="italic">De vera religione 1-5. MPL.</hi> 34, 121 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77, 1 vv.</p></note>
<pb n="118" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f239" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Reuter, Augustinische Studien, p.72.</hi></p></note>
<pb n="119" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f240" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie p. 115, noot w.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f241" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De vera religione 28. MPL.</hi> 34, 145. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77, 37. In het concept voor <hi rend="italic">Augustinus</hi> (zie noot 1) vat N. het slot van dit caput als volgt samen: Haec enim lex est divinae providentiae, ut nemo superioribus adiuvetur ad cognoscendamet percipiendam gratiam dei, qui non ad eandem puro affectu inferiores adiuverit. Hierdoor ontstaat er een ars ineffabilis medicinae.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f242" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">De vera religione 17. MPL.</hi> 34, 136. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77, 23 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f243" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 18. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,745 v. <hi rend="italic">CSEL. 33,163.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f244" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, 5. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 723. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 122: Gremio sanctae humilitatis.</p></note>
<pb n="120" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f245" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. p. 147, noot <hi rend="italic">o.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f246" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 706. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 88: Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe tardius ingenium, cum a te longe non recederunt, ut in nido ecclesiae tuae tuti <choice><sic>plurnescerunt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">plumescerunt</corr></choice> et alas caritas alimento sanae fidei nutrirent?</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f247" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 20 en 2<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 746 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 165 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f248" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 647 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II,406 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f249" type="foot" place="foot" n="l"><p><choice><sic>1. Civ. Dei XX, 9. MPL. 41, 673.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Civ. Dei XX, 9. MPL. 41, 673.</corr></choice> <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> II, 451.</p></note>
<pb n="121" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f250" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Boissier, La fin du paganisme, dl.2, p.334v.</hi></p></note>
<pb n="122" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f251" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Enarrationes in Psalmos XL,3. MPL.36.456. CChrSL.38,450; Civ.Dei V 1.9. MPL.41,</hi>189. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 293.</p></note>
<pb n="123" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f252" type="foot" place="foot" n="c"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 48, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f253" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Contra epistolam quam vocant fundamenti 5. MPL.</hi> 42, 176. <hi rend="italic">CSEL. 25</hi> I, 197.</p></note>
<pb n="124" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f254" type="foot" place="foot" n="e"><p>J. Nörregaard, <hi rend="italic">Augustinus' weg tot het christendom.</hi> Uit het Deensch vertaald door Henriette M. H. Ledeboer, Zeist zj., p. 61</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f255" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">De vera religione 9. MPL. 34,130. CSEL.</hi> 77, 14: Non earum quibus offenduntur, sed earum quibus delectantur volunt esse auctorem deum.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f256" type="foot" place="foot" n="g"><p>Reuter, <hi rend="italic">Augustinische Studien, p.</hi> 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f257" type="foot" place="foot" n="h"><p>Harnack, <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 3, p. 235 noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f258" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Contra secundam Juliani responsionem III, 114. MPL.</hi> 45, 1305: Quam nullo distaret fides vestra a Manichaeorum profanitate.</p></note>
<pb n="125" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f259" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie p. 99, noot g.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f260" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Conf. III,</hi> 7-9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 688 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 53 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f261" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,741 v. <hi rend="italic">CSEL. 33,156.</hi></p></note>
<pb n="126" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f262" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> V, 13. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 717. <hi rend="italic">CSEL. 33,</hi> 110</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f263" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> V, 6. <hi rend="italic">MPL. 32,710. CSEL.</hi> 33,96 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f264" type="foot" place="foot" n="o"><p>Nourrisson, <hi rend="italic">La philosophie de saint Augustin, d</hi>l. 1, p. 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f265" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Contra Academicos</hi> II, 2. <hi rend="italic">MPL. 32,921. CSEL.</hi> 63,26.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f266" type="foot" place="foot" n="q"><p>W. Thimme, <hi rend="italic">Augustins geistige Entwicklung in den ersten Jahren nach seiner 'Bekehrung', 386-391,</hi> Berlijn 1908. Deze studie verscheen als nr. 3 in het eerste deel van <hi rend="italic">Neue Studien zur Geschichte der Theologie und der Kirche,</hi> N. Bonwetsch en R. Seeberg eds. Zie m.n. p. 24: "Der Ausdruck 'Bekehrung' (vgl. de aanhalingstekens in de titel) Augustins sollte man lieber nicht mehr gebrauchen."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f267" type="foot" place="foot" n="r"><p><choice><sic>Hamack</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Harnack</corr></choice>, DG., dl. 3, p. 34 noot: Augustinus ante Augustinum.</p></note>
<pb n="127" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f268" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 2-5. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 749 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 171 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f269" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie p. 120, noot k.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f270" type="foot" place="foot" n="u"><p>Waarschijnlijk doelt N. op Harnack, DG., dl. 3, p. 99: Harnack spreekt daar over een 'hierarchisch-sacramentales Grundelement' in Augustinus' 'Ecclesiastik'.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f271" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">De ordine</hi> II, 9. <hi rend="italic">MPL. 32,1008. CSEL.</hi> 63, 166.</p></note>
<pb n="128" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f272" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Epistolae ad Galatas 19. MPL.</hi> 35, 2117. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 84, 77: Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellecturn.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f273" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">De fide et symbolo. MPL.</hi> 40, 181-196. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 41, 1-32. Zie <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini III,</hi> 8. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f274" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 746. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 165.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f275" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f276" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> III, 4. <hi rend="italic">MPL. 32,686. CSEL.</hi> 33,49 v.</p></note>
<pb n="129" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f277" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Contra Academicos III, 20. MPL.</hi> 32, 957. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 63, 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f278" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">De vera religione 7. MPL.</hi> 34, 128. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77, 12: Huius religionis sectandae caput est historia et prophetia dispensationis temporalis divinae providentiae pro salute generis humani in aeternam vitam reformandi atque reparandi.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f279" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 122, noot b.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f280" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Soliloquia I, 2. MPL.</hi> 32, 872: A. Deum et animam scire cupio. R. Nihilne plus ? A. Nihil omnino. R. Descartes, <hi rend="italic">Meditationes </hi><choice><sic>deprima</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">de prima</hi></corr></choice><hi rend="italic"> philosophia, A.-T.,</hi> dl. 7, p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f281" type="foot" place="foot" n="f"><p>Thimme, <hi rend="italic">Augustins geistige Entwicklung,</hi> p. 226.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f282" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zinspeling op de <hi rend="italic">Olympica</hi> van Descartes (A. -T., <hi rend="italic">dl.-</hi> 10, p. 179-188), waarin verhaald wordt van de nacht in november 1619 (of 1620), waarin Descartes de 'mirabilis scientiae fundamenta' vond. Zie ook <hi rend="italic">A.-T.,</hi> dl. 12, p. 49 vv.</p></note>
<pb n="130" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f283" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Contra Academicos</hi> III. 20. <hi rend="italic">MPL. 32,957. CSEL.</hi> 63,80.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f284" type="foot" place="foot" n="i"><p>Niet in <hi rend="italic">Civ. Dei,</hi> maar in <hi rend="italic">Retractationes I, 12. MPL.</hi> 32, 603 (hier caput 13). <hi rend="italic">CSEL.</hi> 36. 58: Nam res ipsa, quae nunc <choice><sic>Christiana religie nuncupatur</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Christiana religio nuncupatur</corr></choice>, erat et apud antiquos nec defuit ab initio generis humani, quosque Christus veniret in carne, unde vera religio, quae iam erat, coepit appellari Christiana.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f285" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 32. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 314. <hi rend="italic">CSEL. 40 I</hi>. 507.</p></note>
<pb n="131" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f286" type="foot" place="foot" n="k"><p>Thimme, <hi rend="italic">Augustins geistige Entwicklung,</hi> p. 195.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f287" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. Dyroff, <hi rend="italic">Über Form und Begriffsinhalt der augustinische Schrift De ordine, in</hi> Aurelius <hi rend="italic">Augustinus,</hi> M. Grabmann en J. Mausbach eds., p. 15-62. Zie m.n. p. 47 vv., waar Cicero en Varro als de 'zwei unmittelbare Hauptquellen' van <hi rend="italic">De ordine</hi> worden aangewezen.</p></note>
<pb n="132" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f288" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">De ordine II, 10. MPL. 32,1008. CSEL.</hi> 63,167.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f289" type="foot" place="foot" n="n"><p>H.-A.Naville, Saint-Augustin. Etude sur le développement de sa pensée jusqu'<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> l'époque de son ordination, Genève 1872, p. 102 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f290" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="133" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f291" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. p. 153, noot q.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f292" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Civ. Dei XIX,5. *MPL.41,631v. CSEL.40 II, 380v.</p></note>
<pb n="134" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f293" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> V, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 166. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 253.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f294" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">De diversis quaestionibus ad Simplicianum. MPL.</hi> 40, 101-148,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f295" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie p. 124, noot g.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f296" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Scholz, Glaube und Unglaube,</hi> p. 54 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f297" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f298" type="foot" place="foot" n="w"><p>Thimme, <hi rend="italic">Augustins geistige Entwicklung,</hi> p. 248.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f299" type="foot" place="foot" n="x"><p>M. Grabmann, <hi rend="italic">Augustins Lehre von Glauben und Wissen und ihr Einfluss auf das mittelalterliche Denken, in Aurelius Augustinus, M. Grabmann</hi> en J. Mausbach eds., p, 87-110. N. heeft p. 88 op het oog, waar Grabmann F. A. Staudenmaier, <hi rend="italic">Johannes Skotus Eriugena,</hi> Frankfort 1834, p. 281, aanhaalt.</p></note>
<pb n="135" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f300" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Leclercq, L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 320 vv.</p></note>
<pb n="136" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f301" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 1, p. 327.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f302" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 1, p. 324 v,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f303" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Amobius, Adversus nationes. MPL. 5. CSEL.</hi> 4. Zie Lelercq, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 1, p. 328 v.</p></note>
<pb n="137" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f304" type="foot" place="foot" n="e"><p>Optatus van Mileve, <hi rend="italic">De schismate donatistarum adversus Parmenianum. MPL. II,</hi> 883-1104.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f305" type="foot" place="foot" n="f"><p>Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 345 vv., 372. J. Mesnage, <hi rend="italic">Le christianisme en Afrique, dl. 1, Origines, développements, extension,</hi> Algiers-Parijs 1914,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f306" type="foot" place="foot" n="g"><p>Moorrees, <hi rend="italic">De organisatie van de christelijke kerk van Noord-Afrika,</hi> p. 92 vv., m.n. p. 97. P. Monceaux, <hi rend="italic">Histoire littéraire de l'Afrique chrétienne</hi> depuis les origines jusqu'<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> l'invasion arabe, 7 dln., Parijs 1901-1923, Brussel 1963.</p></note>
<pb n="138" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f307" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">De schismata donatistarum</hi> I, 15. <hi rend="italic">MPL. II,</hi> 916.</p></note>
<pb n="139" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f308" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Leclercq, L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, <choice><sic>p. 35 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">p. 351</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f309" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Enarrationes in Psalmos</hi> CXXXII, 6, <hi rend="italic">MPL.</hi> 37, 1732. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 40, 1930.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f310" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">W. S. Teuffels Geschichte der römischen Literatur,</hi> dl. 3, p. 280.</p></note>
<pb n="140" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f311" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie bijv. Epistola LXXVI, 4. MPL.33,265. CSEL.34 II,328: Si traditio <choice><sic>codicumscelerata</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">codicum scelerata</corr></choice> est, ... quanto sceleratius est sacrilegium schismatis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f312" type="foot" place="foot" n="m"><p>, Zie bijv. <hi rend="italic">Enarrationes in Psalmos</hi> XXXIV, sermo 2, 13. <hi rend="italic">MPL.</hi> 36, 340. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 38, 320: <choice><sic>ltaque</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Itaque</corr></choice> martyres non facit poena, sed causa.</p></note>
<pb n="141" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f313" type="foot" place="foot" n="n"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Breviculus collationis cum donatistis.</hi> Collatio tertii diei 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 43, 641. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 53, 77 v. N. citeert hier zelf de in de volgende noot aangehaalde <hi rend="italic">Sermo:</hi> Nec causa causa praejudicat, nec persona personae.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f314" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Sermo</hi> CLXIV, 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 38,901.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f315" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini</hi> VII, 7, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 472. Augustinus schreef aan deze man, Donatus geheten, <hi rend="italic">Epistola CLXXIII. MPL.</hi> 33, 753 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 44, 640 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f316" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Enarratio in Psalmos</hi> XXXVI, sermo 3, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 36, 394. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 38, 380.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f317" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> LXXVI, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 33, 266. <choice><sic>CSEL. 34 11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">CSEL. 34 II</hi></corr></choice>, 328.</p></note>
<pb n="142" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f318" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CLXXXV, 30. <hi rend="italic">MPL.</hi> 33, 806. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 57, 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f319" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CLXXXV, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 33, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 57, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f320" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CLXXXV, 2<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 33, 802. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 57, 19: Multis enim profuit ... prius timore vel dolore cogi, ut postea possint doceri.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f321" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> XCIII, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 33, 322. <choice><sic>CSEL. 34 11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">CSEL. 34 II</hi></corr></choice>, 448.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f322" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> LXXXVIII, 8. <hi rend="italic">MPL. 33,307. CSEL.</hi> 34 II, 415.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f323" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini 10. MPL.</hi> 32, 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f324" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> LXXXVIII, 9. <hi rend="italic">MPL. 33,308. CSEL.</hi> 34 II, 416.</p></note>
<pb n="143" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f325" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Epistola XCIII. MPL. 33.321-347. CSEL. 34</hi> II. 445-496.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f326" type="foot" place="foot" n="a"><p>Harnack. DG.. dl. 3. p. 141. noot 2. K. Müller. <hi rend="italic">Kirchengeschichte, dl.</hi> 1. Freiburg 1892, p. 247.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f327" type="foot" place="foot" n="b"><p>Niet bij Bertrand. N. doelt op <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini</hi> VI, 7, <hi rend="italic">S. MPL.</hi> 32, 385 v. Deze passage vatte hij in zijn uittreksel van de <hi rend="italic">Vita</hi> als volgt samen: Macrobius was kort tevoren <hi rend="italic">solemni pompa</hi> in Hippo ingehaald. Aanvoerders der Circumcelliones gingen met <hi rend="italic">Deo laudes</hi> voorop. Dat was hun strijdkreet. Macrobius was geërgerd en liet dit door een tolk Punisch zeggen. De betrokkenen gingen voor 't einde van de bijeenkomst daarop onder tekenen van woede heen. Enige katholieken waren erbij. Macrobius' clerici schrobden de plaats, waar ze gestaan hadden, met zout water af. Vgl. Bertrand, <hi rend="italic">Saint Augustin,</hi> p. 385, waar hij zegt dat de donatisten de katholieken beschouwen als 'pestiférés'.</p></note>
<pb n="144" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f328" type="foot" place="foot" n="c"><p>Bertrand, <hi rend="italic">Saint Augustin,</hi> p. 390 vv. Zie ook <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini</hi> VII, 13, 1-3. Augustinus schreef er zelf over in zijn <hi rend="italic">Gesta cum Emerito donatistarum episcopo. MPL. 43,</hi> 697-706. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 53, 179-196.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f329" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini VIII,</hi> 1. <hi rend="italic">2. MPL.</hi> 32, 514. Augustinus schreef erover in zijn <hi rend="italic">Contra Gaudentium donatistarum episcopum I,</hi> 1. <hi rend="italic">MPL.43,707. CSEL.</hi> 53, 201. De bisschop was Gaudentius van Thamugadi.</p></note>
<pb n="145" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f330" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie m.n. <hi rend="italic">Sermo</hi> LXXVI, waarin over Petrus wordt gesproken als 'Ecclesiae unicae typus' en `figura'. <hi rend="italic">MPL.</hi> 38, 479 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f331" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">De praescriptionibus adversus haereticos 36. MPL.</hi> 2, 59: Si autem <choice><sic>ltaliae</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Italiae</corr></choice> adjaces, habes Romam, unde nobis quoque auctoritas praesto est.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f332" type="foot" place="foot" n="g"><p>Gregorius Magnus, <hi rend="italic">Epistolae</hi> VIII, 33. <hi rend="italic">MPL.</hi> 77, 935.</p></note>
<pb n="146" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f333" type="foot" place="foot" n="h"><p>Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne, dl.</hi> 1, p. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f334" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XX, 10, waar Augustinus 1 Petr. 2 : 9 aanhaalt. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 676. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II, 455.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f335" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <hi rend="italic">Sermo</hi> LXXVI, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 38, 480 v. Daar wordt gesproken over Petrus als 'figura' van de 'firmi et infirmi', die de kerk beide bevat.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f336" type="foot" place="foot" n="k"><p>Cit. naar <hi rend="italic">vita sancti Aurelii Augustini</hi> VI, 12, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,422: Sic semper eligere, et mutare consuesti.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f337" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 130, noot j.</p></note>
<pb n="147" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f338" type="foot" place="foot" n="m"><p>Reuter, <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi> p. 264. Vgl. p. 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f339" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">In Joannis Evangelium,</hi> tractatus XLV, 12. <hi rend="italic">MPL.</hi> 35, 1725.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f340" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*Enchiridion* 56. MPL.40,258v. CChrSL.46,79.</hi></p></note>
<pb n="149" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f341" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Civ.</hi> Dei XI, <hi rend="italic">1.</hi> MPL. 41, 317. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 51 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f342" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Civ.Dei XI,1. MPL.41,315vv. CSEL.401,510v.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f343" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie voor de termen vanitas-veritas o.a. <hi rend="italic">Civ. Dei II,</hi> 18; V, 11.</p></note>
<pb n="150" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f344" type="foot" place="foot" n="d"><p>Conf.III,4. MPL.32,685. CSEL.33,48: Cuiusdam Ciceronis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f345" type="foot" place="foot" n="e"><p>Civ.Dei II,27. MPL.41,76. CSEL.401,104: Philosophaster. Civ.Dei III,30. MPL.41,109. <hi rend="italic">CSEL. 40 II</hi>, 158: Ille disertus artifex rei publicae regendae.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f346" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie p. 90, noot s.</p></note>
<pb n="151" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f347" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XII, 14. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 360 vv. (hier caput 13). <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 587 vv.</p></note>
<pb n="152" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f348" type="foot" place="foot" n="h"><p>Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube,</hi> p. 173.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f349" type="foot" place="foot" n="i"><p>Reuter, <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi> p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f350" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*Civ. Dei</hi> XVI, 2.* <hi rend="italic">MPL. 41,479, CSEL.</hi> 40 II,127.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f351" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*Civ. Dei</hi> XVII, 16.* <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 550. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II, 25 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f352" type="foot" place="foot" n="l"><p>Reuter, <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi> p. 94. Zie <hi rend="italic">Epistola CII, 12. MPL.</hi> 33, 374. <hi rend="italic">CSEL. 34 II</hi>, 554 v.</p></note>
<pb n="153" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f353" type="foot" place="foot" n="m"><p>Reuter, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f354" type="foot" place="foot" n="n"><p>Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube,</hi> p. 139 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f355" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie p. 51, noot j.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f356" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie p. 84, noot o.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f357" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*Civ. Dei</hi> XII, 14.* <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 362 (hier caput 13). <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 589: Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f358" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Reuter, Augustinische Studien,</hi> p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f359" type="foot" place="foot" n="s"><p>Bindemann, <hi rend="italic">Der heilige Augustinus,</hi> dl. 3, p. 843.</p></note>
<pb n="154" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f360" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f361" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 841.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f362" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zie o.a. <hi rend="italic">Civ. Dei II,</hi> l; VI, praefatio; VII, praefatio.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f363" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Boissier, La fin du paganisme, dl. 2, p.331.</hi></p></note>
<pb n="155" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f364" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Scholz, Glaube und Unglaube,</hi> p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f365" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Civ.Dei XIX,5.* MPL.41,631. CSEL.40 II,380.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f366" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Civ.Dei XIX,5. MPL.41,631. CSEL.40 II,380.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f367" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Scholz, Glaube und Unglaube,</hi> p. 48.</p></note>
<pb n="156" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f368" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">* Civ. Dei</hi> XII, 23. <hi rend="italic">* MPL.</hi> 41, 373. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 607 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f369" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XII, 28. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 376 (hier caput 27). <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> I, 613 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f370" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. Nourrisson, <hi rend="italic">La philosophie de saint Augustin,</hi> dl. 2, p. 314.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f371" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XV, 1 <hi rend="italic">- MPL.</hi> 41, 437. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II, 58.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f372" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie p. 146, noot <hi rend="italic">k.</hi></p></note>
<pb n="157" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f373" type="foot" place="foot" n="g"><p>Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube, p.</hi> 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f374" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf. I, 4. MPL.</hi> 32, 662. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 4: In vetustatem perducens superbos et nesciunt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f375" type="foot" place="foot" n="i"><p>De uitdrukkingen canticum novum en canticum graduum komen beide herhaaldelijk bij Augustinus voor. N. heeft hier m.n. <hi rend="italic">Enchiridion 56. MPL.</hi> 40, 258. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 79: Post captivitatem vetustatis cantans canticum novum, en <hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 764. <hi rend="italic">CSEL. 33,</hi>198: Canticum graduum, op het oog.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f376" type="foot" place="foot" n="j"><p>Boissier, <hi rend="italic">La fin du paganisme,</hi> dl. 2, <choice><sic>p. 33 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">p. 331</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f377" type="foot" place="foot" n="k"><p>Harnack betitelt Julianus van Eclanum als een 'naturfreudiges Weitkind' in zijn <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 3, p. 169.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f378" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 124, noot i.</p></note>
<pb n="158" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f379" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie p. 91, noot x.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f380" type="foot" place="foot" n="n"><p>Civ.Dei XV,5. MPL.41,441v. <choice><sic>CSEL.40 lI</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">CSEL.40 II</corr></choice>,64v.</p></note>
<pb n="159" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f381" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Zie p.95, noot j en Mausbach, Die Ethik des heiligen Augustinus, dl.2, p.25 9vv. Op p.259</hi> stelt Mausbach vast dat de uitdrukking 'splendida vitia' niet bij Augustinus voorkomt.</p></note>
<pb n="160" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f382" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. p. 153, noot q.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f383" type="foot" place="foot" n="q"><p>Scholz, Glaube und Unglaube, p.141: "An dem Reichtum des Offenbarung gemessen, bleibt die Geschichte das Fragment der Fragmente."</p></note>
<pb n="161" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f384" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Civ.Dei XV, I. MPL. 41,437. CSEL. 40 II, 58.</hi></p></note>
<pb n="162" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f385" type="foot" place="foot" n="s"><p>De uitdrukking, die N. hier gebruikt, komt niet letterlijk zo voor in Calvijns Institutie. Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> III, 9, 4: Est enim instar stationis, in qua nos Dominus collocavit, tamdiu nobis conservanda quoad ille revocarit.</p></note>
<pb n="163" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f386" type="foot" place="foot" n="t"><p>Civ.Dei XIV,28. MPL.41,436. CSEL.40 II,56v. De cursiveringen betreffen bijbelcitaten.</p></note>
<pb n="164" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f387" type="foot" place="foot" n="a"><p>B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicq ed., pensée 295.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f388" type="foot" place="foot" n="b"><p>Waarschijnlijk bedoelt N. <hi rend="italic">Enneade I,</hi> 6, 8. De <hi rend="italic">Enneaden</hi> van Plotinus zijn uitgegeven en vertaald door E. Bréhier in <hi rend="italic">Plotin. Ennéades,</hi> 6 dln., Parijs 1954-1956<hi rend="superscript">2</hi> . Bréhier vertaalt de zin, waar N. op doelt, in dl. 1, p. 104 als volgt: "Notre patrie est le lieu d'où nous venons, et notre père est <choice><sic>lá-bas</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">là-bas</corr></choice>."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f389" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="165" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f390" type="foot" place="foot" n="d"><p>Nourrisson, <hi rend="italic">La philosophie de saint Augustin, dl.</hi> 1, p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f391" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f392" type="foot" place="foot" n="f"><p>H.T. Karsten, <hi rend="italic">Augustinus over het Godsrijk.</hi> Beschrijving van den inhoud der twee en twintig boeken met inleiding en aanteekeningen, Haarlem 1914, p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f393" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">De beata vita 4. MPL. 32,961. CSEL.</hi> 63, 92. <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 29, 67. <hi rend="italic">MPL.</hi> geeft de lezing: Lectis autem Platonis paucissimis libris, en zegt in een voetnoot: Quinque mss.: Lectis autem Plotini. De beide moderne tekstuitgaven daarentegen, <hi rend="italic">CSEL. en CChrSL.,</hi> geven de lezing: Plotini.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f394" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Contra Academicos</hi> III, 18. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 956. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 63, 79: in Plotino, qui Platonicus philosophus ita eius similis iudicatus est.</p></note>
<pb n="166" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f395" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Civ. Dei VIII,</hi> 12. MPL.41,237. <hi rend="italic">CSEL.401,374.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f396" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Civ. Dei VIII, 10. MPL.41,235. CSEL.401,371.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f397" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IX, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 258. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 41 1. <hi rend="italic">Cicero, De finibus bonorum et malorum</hi> III, 41.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f398" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Contra Academicos III</hi>, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 956. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 63, 79; <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 1. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 624. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II, 367.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f399" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IX, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 258 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 401,410 vv.</p></note>
<pb n="167" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f400" type="foot" place="foot" n="n"><p>Bréhier, dl. 1, p. XXXIV.</p></note>
<pb n="169" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f401" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zo tekent J. J. Hartmann in zijn <hi rend="italic">De avondzon des heidendoms. Het leven en werken van den wijze van Chaeronea,</hi> 2 dln., Leiden 1912, Plutarchus., Zie o.a. dl. 1, p. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f402" type="foot" place="foot" n="p"><p>W. Windelband, <hi rend="italic">Lehrbuch der Geschichte der Philosophie,</hi> Tübingen 1912<hi rend="superscript">6</hi>, p. 176.</p></note>
<pb n="170" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f403" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Entretien avec M. de Saci sur Epictète et Montaigne, in Pensées et opuscules.</hi> L. Brunschvicq cd., p. 146-162.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f404" type="foot" place="foot" n="r"><p>Porphyrius, <hi rend="italic">Peri Plootinou biou kai tès taxeoos toon biblioon autou 10.</hi> Deze beschrijving van het leven en de werken van Plotinus door Porphyrius is met Franse vertaling opgenomen in Bréhier, dl. 1, p. 1-3 1. Cit. op p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f405" type="foot" place="foot" n="s"><p>Porphyrius, <hi rend="italic">Peri Plootinou biou,</hi> 23. Bréhier. dl. 1, p. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f406" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Cicero, Tusculanae disputationes V, 117</hi>; Portus enim praesto est.</p></note>
<pb n="171" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f407" type="foot" place="foot" n="u"><p>W. R. Inge, <hi rend="italic">The philosophy of Plotinus.</hi> The Gifford lectures at St. Andrews, 1917-1918, dl. 1, Londen 1918, p. 87.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f408" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. Inge, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 2, p. 5 v.</p></note>
<pb n="173" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f409" type="foot" place="foot" n="w"><p>De uitdrukking 'trappen van het hart' niet gevonden in <hi rend="italic">Conf.</hi> Wel: Gradatim, o.a. in <hi rend="italic">Conf.</hi> X, 8. In <hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 2. <hi rend="italic">MPL,</hi> 32, 764. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 198: Canticum graduum.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f410" type="foot" place="foot" n="x"><p><choice><sic>lnge</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Inge</corr></choice>, <hi rend="italic">The philosophy of Plotinus, dl.</hi> 1, p. 47.</p></note>
<pb n="174" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f411" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 2, p. 82 v. Vgl. p. 203 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f412" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Enneade V, 5,6.* Bréhier, dl. 5, p.98.</p></note>
<pb n="175" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f413" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Vgl. Enneade III,</hi> 6, 14. Bréhier, dl. 3. p. 115. Zie ook <hi rend="italic">Enneade I,</hi> 8, 14. waarnaar Inge, <hi rend="italic">The philosophy of Plotinus, dl.</hi> 1, p. 131 verwijst. Zie ook <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 2, p. 96, noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f414" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vindplaats van de uitdrukking onbekend.</p></note>
<pb n="176" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f415" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f416" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Enneade</hi> IV, 4,33. Bréhier, dl. 4, p. 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f417" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="177" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f418" type="foot" place="foot" n="f"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen en waarde</hi>, Groningen-Den Haag 1928, p. 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f419" type="foot" place="foot" n="g"><p>A.w., p. 114. Cit. naar Fr. von Hügel, <hi rend="italic">The mystical element</hi> of religion as <hi rend="italic">studied</hi> in <hi rend="italic">Saint Catherine of Genoa and her friends, dl.</hi> 1, Londen-New York 1909 2, p. 25.</p></note>
<pb n="178" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f420" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Contra Academicos II,2. MPL.32,921. CSEL.63,26.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f421" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Contra Academicos II,2. MPL.32,921v. CSEL.63,27.</hi></p></note>
<pb n="179" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f422" type="foot" place="foot" n="j"><p>Bréhier, dl. 4, p. 15-20.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f423" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">E.</hi><choice><sic>Zelier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Zeller</hi></corr></choice><hi rend="italic">, Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung, dl.3 II,</hi> Leipzig 1923<hi rend="superscript">5</hi>, p. 583.</p></note>
<pb n="180" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f424" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Enneade I,</hi> 6, 1. Bréhier, dl. 1, p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f425" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> CI, 3. <hi rend="italic">MPL. 33,369. CSEL.</hi> 43 II, 542.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f426" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="181" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f427" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 783. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33. 234: Iam tu melior es, tibi dico, anima.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f428" type="foot" place="foot" n="p"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 104 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f429" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie p. 174, noot ij.</p></note>
<pb n="182" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f430" type="foot" place="foot" n="r"><p>Cit. naar Bréhier, dl. 1, p. VII. De uitspraak is van P. Janet, die aangehaald wordt door L. Dupuis in zijn artikel <hi rend="italic">L' Ennui morbide, Revue philosophique</hi> 47 (1922) I, 437 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f431" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zie p. 175, noot <hi rend="italic">a.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f432" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Enneade</hi> II, 9, 5. <choice><sic>Brébier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Bréhier</corr></choice>, dl. 2, p. 116. Het caput II, 9 heeft als opschrift <hi rend="italic">Tegen de gnostieken.</hi></p></note>
<pb n="183" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f433" type="foot" place="foot" n="a"><p>Karsten, <hi rend="italic">Augustinus over het Godsrijk,</hi> p. 85, noot 1.</p></note>
<pb n="184" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f434" type="foot" place="foot" n="b"><p>N. doelt hier op het <hi rend="italic">CSEL.,</hi> editum consilio et impensis Academiae Litterarum Caesareae Vindobonensis. Na de Eerste Wereldoorlog werd het 'Caesareae' weggelaten. Na de Tweede Wereldoorlog werd het uitgegeven 'consilio et impensis Academiae Scientiarum Austriacae'.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f435" type="foot" place="foot" n="c"><p>De eerste min of meer volledige uitgave van Augustinus' werken was die van Jean Amerbach. 9 dln., Basel 1489-1506. Deze uitgave is te Utrecht aanwezig.</p></note>
<pb n="187" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f436" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Audollent, Carthage romain,</hi> p. 24.</p></note>
<pb n="189" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f437" type="foot" place="foot" n="e"><p>Harnack, DG., dl. 3, p. 61 noot.</p></note>
<pb n="190" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.f438" type="foot" place="foot" n="f"><p>F. Überweg, <hi rend="italic">Grundriss der Geschichte der Philosophie des Alterthums</hi>, 4 dln., Berlijn 1901-1903<hi rend="superscript">9</hi>. W. Windelband, <hi rend="italic">Lehrbuch der Geschichte der Philosophie,</hi> Tübingen 1912<hi rend="superscript">6</hi>. E. <choice><sic>Zelier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Zeller</corr></choice>, <hi rend="italic">Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung,</hi> 3 dln., Leipzig 1920-1923. Waarschijnlijk verwijst N. naar deze werken niet zozeer met het oog op de filosofie van Augustinus zelf, maar met het oog op diens filosofische achtergrond. Bij Zeller wordt Augustinus niet eens behandeld.</p></note>
<pb n="192" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde zijn boekje <hi rend="italic">Augustinus</hi> in de Volksuniversiteitsbibliotheek, een reeks populair-wetenschappelijke geschriften, die onder redactie stond van de gelijknamige vereniging. De eerste druk verscheen in 1933 te Haarlem. De tweede druk in 1952, eveneens te Haarlem, als nr. 37 in de tweede reeks van de Volksuniversiteitsbibliotheek.</p><p>In deze uitgave wordt de tekst en de paginering van de tweede druk gevolgd. Zie voor de verschillen in tekst tussen de eerste en de tweede druk de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in dit deel. Het in het boekje opgenomen <hi rend="italic">Register van personen</hi> is verwerkt in het algemene personenregister over dit deel. Het op p. 190-192 opgenomen <hi rend="italic">Register van zaken</hi> is van de hand van N. zelf. De oorspronkelijke illustratie is niet overgenomen (zie noot 6).</p><p>Het concept, dat ten grondslag lag aan N.' boekje, is in manuscript bewaard gebleven.</p><p>Veel biografische gegevens, die N. meedeelt over Augustinus. zijn niet expliciet verantwoord. Ze zijn veelal ontleend aan de <hi rend="italic">Confessiones</hi> of aan de <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini</hi> van Possidius en van de Maurinen <hi rend="italic">(MPL.</hi> 32. 33-578).</p><p>Bij de annotatie van het boekje heeft de redactie voor wat de redactionele noten betreft zoveel mogelijk geprobeerd een korte plaatsbepaling te geven van de schrijvers van de secundaire literatuur. Voor wat betreft de bronverwijzingen zijn van de aanhalingen uit christelijke Latijnse schrijvers allereerst de vindplaatsen in MPL., vervolgens die in <hi rend="italic">CSEL</hi>(voor zover daar <hi rend="italic">niet</hi> in verschenen wordt <hi rend="italic">CChrSL.</hi> gebruikt) opgegeven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De Maurinen, Maurini of Mauristen waren de leden van de Benedictijnse congregatie van St. Maurus, die in 1628 door paus Urbanus VIII werd bevestigd. De congregatie streefde naar hervorming van het kloosterleven door strenge centralisatie. De Maurinen werden beroemd door hun bronnenuitgaven, waaronder die van het werk van Augustinus. De congregatie ging in 1790 ten onder ten gevolge van de Franse revolutie.</p><p>Vele delen uit <hi rend="italic">Migne, Patrologia latina</hi> zijn gebaseerd op de uitgaven van de Maurinen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Possidius (gest. na 437) was een leerling van Augustinus te Hippo. In 397 werd hij bisschop te Calama. Met Augustinus bestreed hij de donatisten, het heidendom en de pelagianen. Zijn <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini (MPL.</hi> 32. 33-66) handelt vooral over het leven van Augustinus na de door deze zelf in zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> beschreven periode.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. Nebe ( 1826-1895). Duits luthers theoloog, vanaf 1853 predikant en hoogleraar te Herborn, vanaf 1870 predikant te Rossleben.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n5" type="end" place="end" n="5"><p>C. Bindemann (?-?) Duits luthers theoloog, hoogleraar te Greifswald. Zie voor N.' typering van zijn <hi rend="italic">Der heilige Augustinus</hi> p. 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Botticelli (ca. 1445-1510). Italiaans Renaissanceschilder, die vooral werkzaam was te <choice><sic>Florenee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Florence</corr></choice>. In de oorspronkelijke uitgaven van N.' <hi rend="italic">Augustinus</hi> was voorin een reproductie opgenomen van <hi rend="italic">B.' schilderij St. Augustinus (schrijvend)</hi> in zijn cel, aanwezig in het Uffizi te Florence. Hier zinspeelt N. op een ander schilderij van B., <hi rend="italic">Het visioen van St. Augustinus.</hi> eveneens in het Uffizi te Florence. Het schilderij stelt Augustinus voor die, wandelend over het strand, nadenkt over het mysterie van de Triniteit en daar een kind - in werkelijkheid het Christuskind - ontmoet dat probeert de zee met een lepel leeg te scheppen. Wanneer Augustinus het kind vertelt dat dat onmogelijk is. antwoordt het, dat het nog dwazer is van hem om te proberen het mysterie van de Triniteit te peilen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie deel 1, p. 51, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n8" type="end" place="end" n="8"><p>H. Leclercq (1869-1945), Frans archeoloog en kerkhistoricus. Nadat hij aanvankelijk officier was geweest, trad L. in 1895 toe tot de Benedictijner orde in het klooster van Solesmes.</p><p><pb n="193" ed="VW"/>Hij vertrok met de kloostergemeenschap, toen deze in 1896 uit Frankrijk werd uitgewezen, naar het Engelse Farnborough. Later vestigde L. zich te Londen en verliet de orde. Hij maakte zich met name verdienstelijk door zijn uitgave (samen met F. Cabrol) van de <hi rend="italic">Dictionnaire d'archéologie chrétienne et de liturgie,</hi> waarin hij de meeste artikelen schreef.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n9" type="end" place="end" n="9"><p>H. W. Longfellow (1807-1882), Amerikaans dichter en hoogleraar moderne talen aan Harvard University van 1836-1854. Vooral door zijn vertalingen droeg hij veel bij aan de overdracht van de Europese cultuur naar Amerika. Als burgerlijk-romantisch dichter was hij in zijn eigen tijd zeer geliefd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie deel 1, p. 74, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n11" type="end" place="end" n="11"><p>A, Harnack (1851-1930), zoon van Th. Harnack, Duits luthers dogmenhistoricus, o.a. hoogleraar te Berlijn (1888-1921). Beinvloed door Ritschl streefde hij een verzoening na van christendom en cultuur door een kritische scheiding van christelijk dogma en 'Evangelie'. Historisch onderbouwde hij dit streven door in zijn grote werk <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte</hi> (3 dln., 1886-1889) het dogma te begrijpen als het werk van de Griekse geest op de bodem van het Evangelie. Het derde deel bevat een uitvoerige monografie van Augustinus in het kader van "der Erweiterung und Umprägung des Dogmas zu einer Lehre von der Sünde, der Gnade und der Gnadenmitteln auf dem Grunde der Kirche".</p><p>H. Reuter (1817-1889), Duits luthers kerkhistoricus, o.a. hoogleraar in Breslau en Göttingen. Zijn in 1887 gepubliceerde <hi rend="italic">Augustinische Studien</hi> betekenden het begin van het nieuwere Augustinus-onderzoek. R. analyseerde in deze bundel opstellen de innerlijke problemen in het latere werk van Augustinus en liet zien hoe de verschillende beoordelingen van Augustinus daarop terug te voeren zijn. Hij hield zich m.n. met Augustinus' genade- en kerkleer bezig.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n12" type="end" place="end" n="12"><p>K. Heussi (1877-1961), Duits luthers kerkhistoricus, vanaf 1924 hoogleraar te Jena. Zijn <hi rend="italic">Kompendium der Kirchengeschichte</hi> (Tübingen 1907-1909, 1971 13) was en is een van de meest gebruikte handboeken op het gebied van de kerkgeschiedenis. Bijzondere belangstelling had H. voor het terrein van de theorie van de geschiedenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J.-F. Nourrisson ( 1825-1899). Frans filosoof. o.a. hoogleraar te Parijs. Hij was een typische vertegenwoordiger van de Franse spiritualistische filosofische traditie van de negentiende eeuw, In de eerste druk van <hi rend="italic">Augustinus</hi> typeerde N. Nourrissons <hi rend="italic">La philosophie de saint Augustin</hi> als een 'veel gebruikt werk; wat spiritualistisch' (zie p. 691).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n14" type="end" place="end" n="14"><p>L. Bertrand (1886-1941), Frans romanschrijver en cultuurhistoricus. Na zijn overplaatsing als leraar naar Algiers werd B. verheerlijker van het Latijnse ras en bepleitte nauwer contact tussen Noord-Afrika en Frankrijk. In zijn boek over Augustinus (1913), dat meer dan 100 drukken haalde, werd Augustinus als het ware de schutspatroon van het Franse kolonialisme in Noord-Afrika. Zie voor N.' typering van het werk p. 28 en 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n15" type="end" place="end" n="15"><p>E.Gibbon(1737-1794), Engels historicus. In zijn hoofdwerk <hi rend="italic">History of the decline and fall of the Roman Empire</hi> (6 dln., 1776-1788), een originele synthese van bronnen en secundaire literatuur, liet G. zich in tegenstelling tot Tillemont (zie noot 29) niet leiden door de principes van het geloof, maar door die van de rede. Het werk lokte veel verzet uit van kerkelijke zijde, omdat hij de omvang van de vervolgingen relativeerde en omdat hij de ondergang van het Romeinse rijk mede weet aan de ontbindende werking van het christelijk geloofsfanatisme. Wanneer G. tenslotte West-Europa spiegelt aan het ondergaande Romeinse rijk, spreekt hij zijn vertrouwen uit dat Europa voor een soortgelijke ondergang behoed is dankzij de ontwikkeling van de rede.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Th. Mommsen ( 1817-1903), Duits jurist en historicus, vanaf 1861 hoogleraar te Berlijn. In politicis liberaal streed hij voor de nationale eenwording van Duitsland. Zijn <hi rend="italic">Römische Geschichte</hi> (3 dln., 1854-1856, later uitgebreid) is vanuit een politiek-pedagogisch gezichtspunt geschreven: de geschiedenis van de Romeinse republiek stond voor M. model voor de geschiedenis van een nationale ontwikkeling en eenwording. Hij was ook een groot kenner van het Romeinse recht: zijn stelling was dat de Romeinen altijd formeel hun instellingen in <pb n="194" ed="VW"/>stand hielden, ook al ontstonden er nieuwe inhouden en nieuwe vormen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n17" type="end" place="end" n="17"><p>(Paulus) Orosius (eind 4e eeuw-na 417), geboren in Spanje. van waaruit hij voor de Vandalen vluchtte naar Africa, waar hij in contact kwam met Augustinus. Op verzoek van deze schreef 0. in aansluiting aan <hi rend="italic">De civitate Dei zijn Historiae adversum paganos (MPL. 3</hi>1, 663-1174. <hi rend="italic">CSEL. 5,</hi> l- 564), waarin hij laat zien dat de rampen. die de wereld in de Oudheid overkwamen, erger waren dan die sedert de opkomst van het christendom. God had, ook al strafte hij haar wel eens om haar zonde, Rome steeds geholpen om der christenen wille. Naar Dan. 7 deelde 0. de geschiedenis in 4 rijken in; deze conceptie had grote invloed op de middeleeuwen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n18" type="end" place="end" n="18"><p>J. Burckhardt (1818-1897), Zwitsers (cultuur)historicus, vanaf 1858 hoogleraar te Basel. <hi rend="italic">Der Zeit Constantins des Grossen (</hi> 1853) was zijn eerste grote werk. De zege van het christendom was volgens B. niet alleen te danken aan interne ontwikkelingen binnen het heidendom (bijv. de onsterfelijkheidsreligie), maar ook aan de kracht van het christendom zelf, m.n. haar ascetisch ideaal. Hij achtte het christendom hoog, omdat zij na de val van het Romeinse rijk zorg droeg voor de culturele continuïteit. B. werd verder vooral bekend door <hi rend="italic">zijn Die Kulturgeschichte der Renaissance in Italien</hi> (1860) en de postuum verschenen <hi rend="italic">Weligeschichtliche Betrachtungen (1905).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n19" type="end" place="end" n="19"><p>A.-A. Beugnot ( 1797-1865), Frans historicus en liberaal politicus. Zijn reputatie als historicus had hij niet zozeer te danken aan het verouderde <hi rend="italic">Histoire de la destruction (</hi>1835), als wel aan zijn latere bronnenpublikaties op het gebied van de middeleeuwse geschiedenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Salvianus van Marseille (ca. 400 te Trier(?)-468/470) schreef in 440 <hi rend="italic">De gubernatione Dei (MPL.</hi> 53, 25-158. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 8, 1-200). waarin hij bewees dat de wereld door de goddelijke voorzienigheid wordt geregeerd en dat de invallen van de barbaren rechtvaardige straffen van God voor de goddeloosheid van de Romeinen waren. Hij contrasteerde daarbij de vroomheid en zedelijkheid van de ariaanse barbaren met de goddeloosheid en <choice><sic>onzedelijkbeid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">onzedelijkheid</corr></choice> van de in naam orthodoxe Romeinen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n21" type="end" place="end" n="21"><p>S. Dill (1844-1924), Engels classicus. vanaf 1890 professor Grieks te Belfast. In zijn drie werken over de Romeinse samenleving, <hi rend="italic">Roman society in the last century of the Western Empire (</hi>1<hi rend="italic">898), Roman society from Nero to Marcus Aurelius (</hi>1904), en <hi rend="italic">Roman societ</hi>y <hi rend="italic">in Gaul in the Merovingian age</hi> (postuum 1926) was hij niet zozeer geïnteresseerd in een historisch overzicht over deze tijdperken, maar veeleer in het leven van deze samenlevingen, die in ontbinding of in een geestelijke crisis verkeerden.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n22" type="end" place="end" n="22"><p>W. S. Teuffel (1820-1877). Duits filoloog, vanaf 1849 hoogleraar te Tübingen. Zijn hand<hi rend="italic">boek Geschichte der römischen Literatur,</hi> Leipzig 1870, werd diverse malen bewerkt heruitgegeven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n23" type="end" place="end" n="23"><p>F. V. M. Cumont (1868-1947), Belgisch godsdiensthistoricus, van 1892-1910 hoogleraar te Gent. Hij werd bekend door zijn publikatie van bronnen met betrekking tot de Mithra-cultus en door opgravingen in het Midden-Oosten. 'Zijn bekend boek', waarover N. hier spreekt. is <hi rend="italic">Les religions orientales dans le paganisme romain.</hi> Door zijn werk droeg C. veel bij tot de kennis van de invloed van de oosterse religies in het Middellandse-Zeegebied.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n24" type="end" place="end" n="24"><p>H. Scholz ( 1884-1956). Duits filosoof, o.a. hoogleraar te Kiel (1919) en Münster (1929). Zijn eerste werken. zoals <hi rend="italic">Glaube und Unglaube in der Weltgeschichte,</hi> waren van godsdienstfilosofische aard. In dit werk stelde S., dat het Augustinus in zijn onderscheiding van civitas Dei en civitas terrena niet ging om de (empirische) verhouding van staat en kerk. De <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> is geen kerkrechtelijk boek. Maar ook is het geen geschiedfilosofisch boek. want de geschiedfilosofische conceptie van de tegenstelling tussen de twee Staten dient het eigenlijke doel van het boek. nl. de apologie, het bewijs van de universele waarheid van het christendom. In zijn latere werken hield S. zich meer bezig met (mathematische) logica.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Flavius Stilicho (ca. 360-408), Westromeins militair en politicus van Vandaalse afkomst, werd na de dood van Theodosius I (395) voogd over diens zoons Arcadius (Oostromeins keizer) en Honorius (Westromeins keizer) en zo feitelijk heerser over het Romeinse rijk.</p><p><pb n="195" ed="VW"/>Toen Alarik in 408 onderhandelingen met S. aanknoopte. werd dat als verraad uitgelegd en S. op last van Honorius ter dood gebracht. Daarop vielen de Goten onder Alarik Italië binnen, wat uitliep op de plundering van Rome in 410.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Augustinus' correspondent was Ceionius Rufius Antonius Agryphius Volusianus (ca. 392-ca. 437). proconsul van Africa, die stamde uit de beroemde Romeinse familie Ceionius. die een belangrijke rol speelde tijdens de keizertijd. De oom van Volusianus (dus niet zijn vader) was Publilius Ceionius Caccina Albinus, die bevriend was met Symmachus, en evenals deze heiden en pontifex. Volusianus. die later prefect te Rome werd, werd tegen het eind van zijn leven christen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n27" type="end" place="end" n="27"><p>J. Mausbach (1861-1931), Duits katholiek moraaltheoloog. vanaf 1892 hoogleraar te Münster. In de tijd waarin zijn <hi rend="italic">Die Ethik des heiligen Augustinus</hi> (1909) verscheen, zocht M. naar een synthese tussen ascese en cultuur, tussen een wijding van de persoon aan God en een gewetensvol gebruik van de goederen der wereld. Een belangrijk moment in dit zoeken vormde de studie van de levens- en wereldbeschouwing van Augustinus, waarbij hij Augustinus' visie op ascese en cultuur wilde situeren in de contekst van heel zijn werk. Daarbij richtte zich M.s aandacht vooral op Augustinus' religieuze kenleer. Hij onderscheidde daarin aan de ene kant een van boven 'ingestraald' weten, de sapientia, waardoor de geest de eeuwige wetten van het ware, het goede en het schone ontdekt en deze als noodzakelijke begripssamenhangen onderkent.</p><p>Aan de andere kant onderscheidde M. de begrippen zelf, die ontstaan in de arbeid van de denkende mens zelf en die zo de essenties van de mathematische, fysische en historische verschijnselen vindt. Deze laatste kennis is meer 'populair' dan de eerste, geopenbaarde kennis, maar ze is daarom -juist om haar evidente karakter - er niet minder zeker om.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n28" type="end" place="end" n="28"><p>F. Gregorovius (1821-1891), Duits historicus. Hij schreef zijn <hi rend="italic">Geschichte der Stadt Rom im </hi><choice><sic>Mittelaller</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Mittelalter</hi></corr></choice> (8 dln., 1859-1872, 1963 3) tijdens zijn meer dan 20 jaar lange verblijf in Rome. Het boek kwam wegens zijn antikatholieke tendens op de index terecht.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Sebastian Le Nain de Tillemont (1657-1698), Frans katholiek kerkhistoricus. T. werd opgevoed in Port-Royal en verbleef er ook later enige tijd. Hij neigde tot het jansenisme, maar nam niet actief deel aan de strijd die ontbrandde rond Jansenius' <hi rend="italic">Augustinus. Zijn</hi> belangrijkste werk is <hi rend="italic">Mémoires pour servir </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> l' histoire ecclésiastique des six premiers siècles</hi> ( 16 dln.. 1693-1712).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n30" type="end" place="end" n="30"><p>D. Fr. X. P. Duynstee (1873-1941), Nederlands Augustijn. Hij was bouwpastoor van de O.L.V. van Goede Raad-kerk te Utrecht, promotor van de Stille Omgang te Amsterdam en directeur van het Eucharistisch Bureau aldaar. Behalve over Augustinus schreef D. ook diverse studies over M. Luther.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Marcus Terentius Varro (116-27 v. Chr.), Latijns ambtenaar, dichter en schrijver. Hoewel veel van zijn werken verloren zijn gegaan, vormt hij toch door het gebruik dat latere schrijvers van hem maakten (waaronder Augustinus) indirect een van de belangrijkste informatiebronnen voor de kennis van het oude Rome. Tot zijn belangrijkste boeken behoren <hi rend="italic">Antiquitates rerum humanarum et divinarum, De lingua latina en De re rustica.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Saint-Marc Girardin ( 1801-1873), Frans schrijver en liberaal politicus, vanaf 1834 hoogleraar te Parijs in de Franse poëzie. Behalve werken over de Franse literatuur en reisbeschrijvingen schreef hij talrijke artikelen, o.a. in de <hi rend="italic">Revue des deux mondes.</hi> Hij was een tamelijk oppervlakkig auteur.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n33" type="end" place="end" n="33"><p>A. Audollent ( 1864-1943), Frans historicus, vanaf 1905 hoogleraar te Clermont-Ferrand. Zijn vroegere studies, zoals <hi rend="italic">Carthage romain,</hi> handelden over Africa. In zijn latere werk beschreef A. de geschiedenis van Clermont in de Romeinse tijd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n34" type="end" place="end" n="34"><p>F. D. Moorrees (1895-1971), Zuidafrikaans theoloog. predikant in de Nederduitse Gereformeerde Kerk. Hij promoveerde in 1927 te Groningen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Commodianus, oudchristelijk dichter. Van hem zijn alleen zijn <hi rend="italic">Instructiones en Carmen apologeticum (MPL.</hi> 5, 202-262. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 15) bekend. Het is niet duidelijk waar en wanneer <pb n="196" ed="VW"/>C. leefde. Een van de gissingen is dat hij uit Africa kwam. Uit zijn geschriften blijkt dat hij o.a. Tertullianus en Cyprianus gelezen had.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Matho(s) was een Libiër, die na de Eerste Punische Oorlog (264-241. waarin Rome Carthago uit Sicilië verdreef) door de opstandige huurlegers van Carthago tot hun veldheer werd gekozen. De strijd met <choice><sic>Cartbago</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Carthago</corr></choice> duurde van 241-238. In 238 werd M. gevangengenomen en gedood door hem in triomf door Carthago te slepen.</p><p>Faraxen was een Mauretaanse opstandelingenleider tijdens keizer Gallienus. Hij werd gedood rond 255. Tacfarinas was een Numidiër, die na zijn desertie uit het Romeinse leger een guerrillaoorlog voerde tegen de Romeinen. Hij sneuvelde in 24 na Chr. In de eerste druk (zie <hi rend="italic">Tekstwijzigingen)</hi> noemt N. ook nog de Algerijnse emir Abd al-Kader (1807-1883), die een van de voornaamste verzetsleiders was tegen de Franse kolonisatie van Algerije, die in 1830 begon. Zijn verzet werd in 1847 gebroken.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n37" type="end" place="end" n="37"><p>P. C. IJsseling (1871-1958), hervormd predikant te Brakel (1897), Makkum (1901) en Loenen a.d.Vecht ( 1911-1939); van 1920-1936 tegelijk godsdienstleraar te Utrecht. Hij werd bekend door enkele kerkhistorische publikaties. Noordmans en IJ. kenden elkaar persoonlijk uit de tijd dat IJ. predikant te Makkum en N. predikant te Idsegahuizen was. Uit de tijd daarna zijn een aantal brieven van IJ. aan N. bewaard gebleven (de laatste gedateerd 22-4-'51).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n38" type="end" place="end" n="38"><p>J. Nörregaard (1887-1953), Deens kerkhistoricus. In 1920 promoveerde hij op <hi rend="italic">Augustins religiose Gennembrud,</hi> dat in het Nederlands vertaald werd onder de titel Augustinus<hi rend="italic">' weg tot het christendom.</hi> In 1923 werd hij hoogleraar kerkgeschiedenis te Kopenhagen. N. beschouwde in tegenstelling tot vele andere auteurs de <hi rend="italic">Confessiones</hi> als een betrouwbare bron voor onze kennis van Augustinus' bekering. Zie voor zijn visie ook het door hem geschreven <hi rend="italic">art. Augustin, in RGG 2.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n39" type="end" place="end" n="39"><p>W. Thimme (1879-1966), Duits luthers theoloog, predikant te Iburg en gastdocent aan de lutherse theologische faculteit te Münster. T. hield zich zijn leven lang met Augustinus bezig; van zijn hand verschenen o.a. vertalingen van de <hi rend="italic">Conf.</hi> en van de <hi rend="italic">Civ. Dei.</hi> Zie voor zijn opvatting over de <hi rend="italic">Conf.</hi> p. 126 (noot q).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n40" type="end" place="end" n="40"><p>A. Dyroff (1866-1943), Duits katholiek filosoof, vanaf 1903 hoogleraar te Bonn op de leerstoel voor katholieke filosofie. Hij vertegenwoordigde een door de christelijk-spiritualistische traditie gestempeld kritisch realisme. D. publiceerde veel studies op filosofiehistorisch gebied.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n41" type="end" place="end" n="41"><p>H.-A. Naville (1845-1930), Zwitsers filosoof. vanaf 1876 hoogleraar te <choice><sic>Neuchátel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Neuchâtel</corr></choice>, vanaf 1892 te Genève. Zijn door N. genoemde boek over Augustinus' ontwikkeling was een jeugdwerkje; zijn latere publikaties zijn filosofisch van karakter en handelen onder meer over de logica.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n42" type="end" place="end" n="42"><p>M. Grabmann (1875-1949), Duits katholiek theoloog, o.a. hoogleraar te München van 1919-1939. Zijn verdienste ligt in zijn intensieve bronnenstudie van de middeleeuwse theologie en filosofie. Van bijzondere betekenis is G.s <hi rend="italic">Die Geschichte der scholastischen Methode</hi> (2 dln., 1909-1911), waarin hij het ontstaan en de ontwikkeling van die methode vanaf de eerste eeuwen naging.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n43" type="end" place="end" n="43"><p>J. Mesnage. Geen nadere gegevens bekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n44" type="end" place="end" n="44"><p>P. Monceaux ( 1859-1941), Frans historicus en archeoloog, vanaf 1907 hoogleraar te Parijs. Zijn onderzoek betrof vooral christelijk Noord-Afrika. In de beschrijving van haar geschiedenis verwerkte hij het materiaal, dat archeologische onderzoekingen had opgeleverd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Bagauden is de naam voor de Gallische boeren die in 283/284 in opstand kwamen tegen de Romeinen. Onder leiding van Aelianus en Amandus trokken zij plunderend door het land. In 286 werd de opstand door Maximianus onderdrukt, maar tot in de vijfde eeuw toe leefde de beweging herhaaldelijk weer op.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n46" type="end" place="end" n="46"><p>K. Müller (1852-1940), Duits luthers kerkhistoricus, o.a. hoogleraar te Tübingen (19031922).<pb n="197" ed="VW"/> Hij schreef zijn <hi rend="italic">Kirchengeschichte</hi> (2 dln., 1892-1919) onder invloed van Harnack. Hij ziet daarin de kerkgeschiedenis als een deel van de algemene geschiedenis, zodat zij geen specifiek theologische geschiedschrijving vereist. De historische methode die M. gebruikt is sterk positivistisch van karakter.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Keizer Justinianus I, die regeerde van 527-565, probeerde de door het concilie van Chalcedon (451) veroordeelde monofysieten gunstig te stemmen door in 544 de zgn. drie kapittels ( = persoon en werk van Theodorus van Mopsuestia, de geschriften van Theodoretus van Cyrus en de brief van Ibas van Edessa aan Maris) te veroordelen. Dat leidde tot de Driekapittelstrijd (544-553), waarin met name Africa zich hevig verzette tegen de keizerlijke veroordeling. Toen paus Vigilius zich conformeerde aan de keizerlijke politiek, verbraken grote delen van het Westen de relatie met Rome. Een van de leiders van het verzet in Africa tegen Justinianus I en Vigilius was Reparatus, de bisschop van Carthago. Zijn houding leidde tot zijn verbanning naar Pontus, waar hij in 563 stierf.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Tyconius (gest. ca. 400) was een donatist uit Africa, die evenwel in zijn geschriften zozeer het katholieke kerkbegrip naderde, dat hij in 387 door de donatisten geëxcommuniceerd werd. Hij weigerde echter zich daarop bij de katholieke kerk aan te sluiten, omdat hij aan deze het kenteken der vervolging miste. Hij schreef o.a. een hermeneutiek <hi rend="italic">Liber regularum</hi> en een verloren gegaan commentaar op de Openbaring van Johannes, dat gedeeltelijk gereconstrueerd is <hi rend="italic">(Fragmenta commentarii in Apocalipsim, MPL. Suppl. 1,</hi> p. 621-652). Daarin stelt T. de rijken van God en duivel tegenover elkaar en verwerpt het chiliasme. Zie over de afhankelijkheid van Augustinus t.o.v. Tyconius Scholz, <hi rend="italic">Glaube und Unglaube,</hi> p. 78w. en 114 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n49" type="end" place="end" n="49"><p>H. T. Karsten (1839-1915), vanaf 1882 hoogleraar in de Latijnse taal- en letterkunde te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n50" type="end" place="end" n="50"><p>E. Bréhier ( 1876-1952), Frans filosoof, vanaf 1919 hoogleraar te Parijs. Hij bewoog zich eerst vooral op het gebied der antieke wijsbegeerte (o.a. uitgave van Plotinus' <hi rend="italic">Enneaden).</hi> Later breidde hij zijn belangstelling uit over het gehele veld der filosofiegeschiedenis; ook publiceerde hij over actuele filosofische vragen als de verhouding tussen christendom en filosofie. B. was een vertegenwoordiger van het Franse christelijk-metafysische denken van de twintigste eeuw, dat de spiritualistische traditie uit de negentiende eeuw voortzette.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n51" type="end" place="end" n="51"><p>W. R. <choice><sic>lnge</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Inge</corr></choice> (1860-1954), Engels anglicaans theoloog, o.a. hoogleraar te Cambridge; hij werd vooral bekend als deken van de St.Pauls kathedraal te Londen. I. is een van de vertegenwoordigers van de tegen het eind van de negentiende eeuw opkomende, sterk door Plato (en Augustinus) beïnvloede theologie, die zich afzette tegen het positivisme; ook werd door deze beweging het analogie-begrip weer opgenomen en kritisch geconfronteerd met het reformatorisch-diastatisch denken. I. was met zijn sterke trek tot mystiek meer nog door Plotinus dan door Plato gestempeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n52" type="end" place="end" n="52"><p>M. Heidegger (1889-1976), Duits filosoof, een van de grondleggers van de existentiefiloso-Fie. Zijn hoofdwerk was <hi rend="italic">Sein und Zeit,</hi> Tübingen 1967 11. Zie voor N.' typering uit dit werk m.n. p. 382-387.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n53" type="end" place="end" n="53"><p>Zie deel 1, p. 422, noot 3 en uitvoeriger deel 2, p. 34, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n54" type="end" place="end" n="54"><p>F. von Hügel (1852-1925), katholiek leketheoloog. H, woonde vanaf 1867 in Engeland. Hij was een vertegenwoordiger van de modernistische beweging in het katholicisme rond 1900 en had persoonlijke contacten met leiders van die beweging als Tyrrell en Loisy. In zijn theologie legde hij grote nadruk op de betekenis van de incarnatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n55" type="end" place="end" n="55"><p>Ed. Zeller (1814-1908), Duits luthers theoloog en filosoof. In 1849 werd hij, omdat hij de ideeën van de Tübinger Schule rond F.C. Baur aanhing, gedwongen in Marburg te gaan doceren in de filosofische in plaats van in de theologische faculteit. Van 1872-1895 was hij hoogleraar filosofie te Berlijn. Hoewel hij evenals Baur sterk was beïnvloed door de geschiedfilosofische constructies van Hegel, gaf bij in de opeenvolgende drukken van zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung</hi> (5 dln., 1844-1852)steeds meer aandacht aan historische exactheid en filologische nauwgezetheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus.n56" type="end" place="end" n="56"><p>De redactie heeft deze literatuuropgave van N. aangepast aan de in deze uitgave gebruikelijke wijze van aanhalen van titels. Hier is de tekst gevolgd van de tweede druk, die aanzienlijk verschilt van de eerste. De wijzigingen (behalve die in volgorde) zijn verantwoord op p. 690 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="4" xml:id="noordmans3.augustinus-1934" decls="#bibl-noordmans3.augustinus-1934">
<pb n="199" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">'Augustinus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-1934.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">door P.</hi> J. <hi rend="italic">Koets</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wellicht de zwaarste taak,</seg> <seg n="3.1.2">die een man van wetenschap zichzelf opleggen kan,</seg> <seg n="3.1.3">is het schrijven van een goed populair-wetenschappelijk boek over een onderdeel van zijn eigen vak.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">'Populair' dient een dergelijk werk te wezen,</seg> <seg n="3.2.2">dwz. zo geschreven en op een dusdanige wijze opgebouwd,</seg> <seg n="3.2.3">dat niet alleen de mannen van 't vak het ter hand nemen,</seg> <seg n="3.2.4">maar dat ook een ruimere kring van belangstellenden er naar grijpen kan,</seg> <seg n="3.2.5">maar tevens ook 'wetenschappelijk',</seg> <seg n="3.2.6">dus op de hoogte van zijn tijd,</seg> <seg n="3.2.7">wetenschappelijk 'bij' en verantwoord.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Nu is het niet zo moeilijk om aan één van beide eisen te voldoen;</seg> <seg n="3.3.2">wie over een welversneden pen de beschikking heeft en over enige journalistieke aanleg kan vaak smakelijk en boeiend over enigerlei onderwerp schrijven;</seg> <seg n="3.3.3">met behulp van wat tweedehandse geleerdheid en voor een goed vakman bestaat omgekeerd de mogelijkheid om over zijn eigen vak een gedegen werk te schrijven,</seg> <seg n="3.3.4">dat aan de hoogste wetenschappelijke eisen voldoet,</seg> <seg n="3.3.5">maar voor ieder,</seg> <seg n="3.3.6">die niet deskundig is,</seg> <seg n="3.3.7">een gesloten boek blijft en blijven moet.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Helaas is nu de combinatie van gaven,</seg> <seg n="3.4.2">die 't mogelijk maakt om wél boeiend en eenvoudig te schrijven,</seg> <seg n="3.4.3">maar tegelijk ook te putten uit eigen inzicht,</seg> <seg n="3.4.4">te werken met zelfverworven gegevens,</seg> <seg n="3.4.5">uitermate zeldzaam en bijgevolg zijn ook de werkelijk goede populair-wetenschappelijke werken schaars.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dit nu is vooral te betreuren op het gebied der historie,</seg> <seg n="3.5.2">aangezien daarbij 't onderwerp,</seg> <seg n="3.5.3">de stof,</seg> <seg n="3.5.4">rekenen mag op een belangstelling,</seg> <seg n="3.5.5">die veel algemener is dan bij menige andere tak van wetenschap,</seg> <seg n="3.5.6">zoals de populariteit van schrijvers als Emil Ludwig<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-1934.n2" rend="superscript">2</ref><choice><sic> 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"/></choice> bewijst.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Gelukkig zijn er wel onder de historici van de laatste eeuw geweest,</seg> <seg n="3.6.2">die de <choice><sic>bovenbedoeide</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">bovenbedoelde</corr></choice> eigenschappen in de hoogste mate bezaten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zó is bijv. Mommsens <hi rend="italic">Römische Geschichte</hi> een werk dat ook nu nog,</seg> <seg n="3.7.2"><choice><sic>80jaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">80 jaar</corr></choice> na zijn verschijnen,</seg> <seg n="3.7.3">ieder lezer boeit en meesleept,</seg> <seg n="3.7.4">prikkelt en ontroert èn daarbij de man van 't vak bewondering afdwingt door de meesterlijke wijze,</seg> <seg n="3.7.5">waarop de problemen worden gesteld,</seg> <seg n="3.7.6">de breedheid van blik,</seg> <seg n="3.7.7">die de gehele Romeinse wereld overziet,</seg> <seg n="3.7.8">de ongeëvenaarde beheersing van het materiaal.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Als Nederlanders mogen wij in dit verband ook zeker met eerbiedige bewondering de naam noemen van onze grote historicus Robert Fruin.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Iedere poging om op bevattelijke wijze een wetenschappelijke behandeling te geven van een historisch vraagstuk verdient de waardering niet enkel van de vakman,</seg> <seg n="5.1.2">maar van ieder,</seg> <seg n="5.1.3">die belangstelt in onze Nederlandse cultuur,</seg> <seg n="5.1.4">aangezien een werk als bijv. Fruins <hi rend="italic">Tien jaren</hi> een verrijking betekent voor de vakliteratuur en de letterkunde beide.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Alleen ... aan de bovengenoemde <pb n="200" ed="VW"/>eisen zal moeten worden voldaan en daaraan behoort iedere poging te worden getoetst.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het onderwerp van ds. Noordmans' boekje mag in de lezerskring van dit blad zeker op belangstelling rekenen:</seg> <seg n="6.1.2">de figuur van de bisschop van Hippo,</seg> <seg n="6.1.3">kerkvader in de ware zin des woords,</seg> <seg n="6.1.4">prediker,</seg> <seg n="6.1.5">catecheet,</seg> <seg n="6.1.6">wijsgeer,</seg> <seg n="6.1.7">schrijver,</seg> <seg n="6.1.8">organisator,</seg> <seg n="6.1.9">beheerst zijn tijd en omgeving,</seg> <seg n="6.1.10">maar heeft ook voor de twintigste eeuw van zijn betekenis nauwelijks iets ingeboet.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Is dus de schrijver in zijn keuze van onderwerp al zeer gelukkig geweest,</seg> <seg n="7.1.2">tot mijn leedwezen meen ik te moeten vaststellen dat dit bij de uitwerking in veel mindere mate het geval is.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het is hier de plaats niet om een uitvoerige bespreking te wijden aan de wetenschappelijke verdiensten of tekortkomingen van dit boekje en in menig opzicht voel ik mij daartoe ook geheel onbevoegd,</seg> <seg n="8.1.2">maar enkele opmerkingen moeten mij toch van 't hart.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is m.i. door dit hele boekje heen merkbaar dat een theoloog-filosoof aan 't woord is,</seg> <seg n="8.2.2">geen historicus en geen kenner van de antieke cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit is daarom een zwaarwegend bezwaar,</seg> <seg n="9.1.2">omdat de schrijver juist ook van Augustinus' tijd en omgeving een uitvoerige schets geven wil.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men ontkomt dan niet aan de indruk dat hier gewerkt wordt met gegevens die ontleend zijn aan andere schrijvers over deze tijd,</seg> <seg n="9.2.2">niet verworven door eigen studie van het historisch materiaal,</seg> <seg n="9.2.3">dat ons voor deze tijd ter beschikking staat.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Telkens en telkens zet men vraagtekens,</seg> <seg n="9.3.2">telkens weer stuit men op opmerkingen en interpretaties,</seg> <seg n="9.3.3">die willekeurig zijn,</seg> <seg n="9.3.4">soms volkomen onjuist,</seg> <seg n="9.3.5">niet enkel waar het details betreft (bijv. waar Sallustius tot een landgenoot van Augustinus wordt gemaakt),</seg> <seg n="9.3.6">maar ook op belangrijke punten (p. 55 de opmerking over de aard van het Latijn;</seg> <seg n="9.3.7">p. 64 over de ballingschap,</seg> <seg n="9.3.8">waarbij een veel oudere opvatting als iets nieuws,</seg> <seg n="9.3.9">specifiek-christelijk wordt beschouwd;</seg> <seg n="9.3.10">p. 73 waar m.i. een volmaakt-onjuiste beschouwing over het Humanisme staat,</seg> <seg n="9.3.11">enz.).</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Soms wrijft men zich bepaald zijn ogen uit bijv. waar Heliogabalus gezien wordt als een laatste figuur in het pantheon van Oud-Latium (p. 66).</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit lijken mij alles uitvloeisels van het feit dat hier een niet-historicus aan het woord is en wie zich dan ook bezighoudt met de studie der Oudheid zal vaak een gevoel van wrevel niet kunnen onderdrukken bij het lezen van veel dat getuigt van onvoldoende beheersing van de stof.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Een ernstiger grief nog heb ik tegen de vorm van dit boek dat naar mijn mening allerminst populair is.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Er zijn hoofdstukken,</seg> <seg n="11.2.2">met name het laatste,</seg> <seg n="11.2.3">waar het onderwerp naar zijn aard dit belet;</seg> <seg n="11.2.4">over platonisme en neoplatonisme is het nu eenmaal onmogelijk voor ieder bevattelijk te schrijven en zeker wanneer het in zo'n beknopt bestek geschiedt als hier.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar ook afgezien van dit hoofdstuk is de stijl veelal zwaar en vermoeiend;</seg> <seg n="11.3.2">al zijn er ook vele pittig geschreven bladzijden,</seg> <seg n="11.3.3">over het algemeen wordt de lezer niet <pb n="201" ed="VW"/>geboeid.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Keer op keer stuit men op zinnen die men telkens herlezen moet zonder dan nog de overtuiging te hebben de bedoeling van de schrijver te begrijpen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Neen,</seg> <seg n="11.5.2">een populair boek hebben we hier niet.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hinderlijk zijn de talrijke germanismen:</seg> <seg n="11.6.2">Varusslag,</seg> <seg n="11.6.3">grootmacht,</seg> <seg n="11.6.4"><choice><sic>briefdrager. een verhouding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">briefdrager,</corr></choice></seg><choice><sic>briefdrager. een verhouding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="11.6.5"><choice><sic>briefdrager. een verhouding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">een verhouding</corr></choice> die soms in woorden luid wordt,</seg> <seg n="11.6.6">enz. enz.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik houd dit boekje in zijn tegenwoordige vorm dus voor mislukt,</seg> <seg n="12.1.2">al zal niemand,</seg> <seg n="12.1.3">die meer van ds. Noordmans las,</seg> <seg n="12.1.4">verbaasd zijn dat er incidenteel heel veel is dat men met instemming leest,</seg> <seg n="12.1.5">als bijv. de mooie opmerking over de inhoud van woorden als glorie en victoire (p. 93).</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Toch wil ik niet eindigen zonder de aandacht te vestigen op een grote verdienste.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Onder Augustinus' zeer talrijke geschriften zijn er maar twee,</seg> <seg n="13.2.2">die nog steeds gelezen worden:</seg> <seg n="13.2.3">zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> en zijn hoofdwerk <hi rend="italic">De staat Gods,</hi></seg> <seg n="13.2.4">dit laatste slechts door zeer enkelen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Men kan veilig zeggen dat bijna alle mensen van onze tijd,</seg> <seg n="13.3.2">voor wie de naam Augustinus nog enige betekenis heeft,</seg> <seg n="13.3.3">daarbij onmiddellijk denken aan zijn <hi rend="italic">Belijdenissen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het hartstochtelijk-bewogen verhaal van zijn levensgang heeft niet alleen zijn eigen tijdgenoten,</seg> <seg n="14.1.2">maar ook latere generaties ten sterkste geboeid en belangstelling gevonden zowel bij hen,</seg> <seg n="14.1.3">die zich aan Augustinus geestverwant voelden,</seg> <seg n="14.1.4">als bij degenen,</seg> <seg n="14.1.5">die verre stonden van het christendom.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar,</seg> <seg n="14.2.2">hoe begrijpelijk ook,</seg> <seg n="14.2.3">deze belangstelling loopt gevaar zich geheel te concentreren op het proces der bekering en dan te verflauwen;</seg> <seg n="14.2.4">het is dan,</seg> <seg n="14.2.5">zoals ds. Noordmans het juist en geestig uitdrukt,</seg> <seg n="14.2.6">te doen 'minder om de christen dan wel om de mens' (p. 50).</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En nu is het een verdienste van het hier besproken boekje dat Augustinus niet uitsluitend als mens,</seg> <seg n="15.1.2">maar ook,</seg> <seg n="15.1.3">ja in de allereerste plaats als christen wordt beschouwd,</seg> <seg n="15.1.4">dat de <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> niet alle aandacht voor zich opeisen,</seg> <seg n="15.1.5">maar het grote werk <hi rend="italic">De staat Gods</hi> in het middelpunt staat.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daardoor blijkt dan duidelijk hoe actueel deze geweldige denker is,</seg> <seg n="15.2.2">hoe door hem problemen aan de orde gesteld werden die ook onze tijd beheersen,</seg> <seg n="15.2.3">het vraagstuk bijv. betreffende de verhouding van Kerk en Staat,</seg> <seg n="15.2.4">in onze dagen van een tragische actualiteit.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Men leze de bladzijde,</seg> <seg n="15.3.2">die ds. Noordmans in vertaling weergeeft,</seg> <seg n="15.3.3">waar de staat vergeleken wordt met een roversbende (p. 87),</seg> <seg n="15.3.4">en ondanks de zeer vele bezwaren die ik,</seg> <seg n="15.3.5">zo naar vorm als inhoud,</seg> <seg n="15.3.6">tegen dit boek heb,</seg> <seg n="15.3.7">meen ik dat het wijzen op de betekenis van Augustinus als christelijk denker ook voor ons iets is waarvoor wij de schrijver dankbaar moeten wezen.</seg></s></p>
<div type="chapter" n="1">
<head><pb n="202" ed="VW"/><s n="16.1"><seg n="16.1.1"><choice><sic>AUGUSTINUS 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">Augustinus</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-1934.n3" rend="superscript">3</ref> (reactie op Koets)</seg></s></head>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In het nummer van 16 augustus 1934 van dit blad kwam een bespreking voor van mijn <hi rend="italic">Augustinus</hi> van de hand van dr. P. J. Koets.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Nu is het in 't algemeen geen gebruik,</seg> <seg n="17.2.2">en ook het mijne niet,</seg> <seg n="17.2.3">om op recensies in te gaan.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ze behoren tot <hi rend="italic">de fata</hi> van het boek,</seg> <seg n="17.3.2">die de schrijver heeft te eerbiedigen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Er bestaan echter uitzonderingen en van die omstandigheid meen ik</seg> <seg n="17.4.2">- om redenen,</seg> <seg n="17.4.3">die ik zo meteen wil opgeven</seg> <seg n="17.4.4">- gebruik te moeten maken.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Dat ik dat nu pas doe,</seg> <seg n="17.5.2">ligt aan een samenloop van omstandigheden,</seg> <seg n="17.5.3">die hier niet vermeld behoeven te worden.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">En nu de reden,</seg> <seg n="18.1.2">waarom ik er niet toe komen kan om geheel af te zien van enige repliek.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ik ben overtuigd dat Augustinus' hoofdwerk <hi rend="italic">De staat Gods een</hi> zending had te vervullen aan de christelijke wereld.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat deze betekenis van het boek zo groot is dat daarmee,</seg> <seg n="18.3.2">naast de bijbel,</seg> <seg n="18.3.3">nauwelijks iets anders vergeleken kan worden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">En eindelijk dat die zending nog niet is afgelopen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Dat integendeel de christenheid weer opnieuw het oor te luisteren heeft te leggen naar wat de grote kerkvader te zeggen heeft over de verhouding tussen de beide rijken,</seg> <seg n="18.5.2">het hemelse en het aardse.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De verhouding van <hi rend="italic">kerk en staat,</hi></seg> <seg n="19.1.2">de symbolen van de beide grootmachten,</seg> <seg n="19.1.3">die de geschiedenis bewegen,</seg> <seg n="19.1.4">is zozeer aan de orde dat het hoog tijd is zich te herinneren dat er in de christelijke letterkunde een boek bestaat van de hand van de grootste theoloog der christelijke kerk,</seg> <seg n="19.1.5">waarin de hele bijbelse geschiedenis en de hele verdere historie onder dit gezichtspunt worden bezien.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik meen verder dat dit alles voor Nederlands-Indië wel zeer bijzonder het geval is.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Immers</seg> <seg n="20.2.2">- nu afgezien van de hedendaagse acute spanning tussen kerk en staat</seg> <seg n="20.2.3">- bevindt de kerk zich hier in een stadium dat nog zoveel dichter ligt bij dat waaruit Augustinus zijn boek gaf.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het gaat er in menig opzicht nog aan vooraf.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De macht van het heidendom is er concreter.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Magischer dan in Europa en wat in het boek van de kerkvader de Europeaan antiek aandoet,</seg> <seg n="20.5.2">zou het de Indiër niet altijd behoeven te doen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Zo had ik mijn boekje over Augustinus een zending toegedacht,</seg> <seg n="21.1.2">in zeer bescheiden mate dienstbaar aan de grote opdracht,</seg> <seg n="21.1.3">die de bisschop van Hippo had meegegeven aan zijn reuzenwerk,</seg> <seg n="21.1.4">dat de politieke en geestelijke geschiedenis van Europa zo sterk heeft beïnvloed.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer men dat wil doen,</seg> <seg n="22.1.2">moet men de <hi rend="italic">kerkvader</hi> Augustinus naar voren brengen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De schrijver,</seg> <seg n="22.2.2">die bijna aan het eind staat van de geschiedenis van het Romeinse keizerrijk,</seg> <seg n="22.2.3">waarin het christendom na een strijd van vier eeuwen zijn beslag had gekregen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hij maakt de rekening op van heidendom en christendom,</seg> <seg n="22.3.2">van mensenwerk en Gods werk.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Praktisch manifesteert zich dat in zijn boek vaak in een vergelijking van Rome en de Kerk.</seg></s></p>
<p><pb n="203" ed="VW"/><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Deze zakelijke belangstelling in het werk van de kerkvader kwam in de negentiende eeuw heel sterk in de schaduw te staan van een romantische nieuwsgierigheid naar de bijzonderheden van zijn leven en van zijn bekering en soms nog meer naar die van de tijd vóór zijn bekering.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> (Confessiones) trokken een</seg> <seg n="23.2.2">- wat ik zou willen noemen '- ziekelijke aandacht.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dat stond in verband met de Romantiek.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Deze tijd is voorbij en wij kunnen ons de weelde niet meer veroorloven de argumenten,</seg> <seg n="23.4.2">die in het tuighuis van Augustinus' hoofdwerk opgestapeld liggen,</seg> <seg n="23.4.3">'voor oud roest' te laten liggen om ons druk met zijn persoonlijke zaken en zonden bezig te houden.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Door deze overwegingen heb ik de opzet van mijn boekje laten bepalen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De fout van de bespreking van dr. Koets is dat hij daarmee niet voldoende rekening heeft gehouden.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hij erkent wel dat ik dat gedaan heb,</seg> <seg n="24.3.2">maar hij doet dat pas aan het slot,</seg> <seg n="24.3.3">bij wijze van concessie,</seg> <seg n="24.3.4">van troostprijs,</seg> <seg n="24.3.5">nadat hij eerst het boek uit geheel ander vakpunt heeft beschouwd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hij beoordeelt mijn boek uit een literair-historisch oogpunt,</seg> <seg n="24.4.2">alsof het er mij om te doen was geweest Augustinus te plaatsen in de lijst van zijn tijd.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Zijn bezwaar is dan dat ik over d i e tijd geschreven heb met onvoldoende kennis van zaken,</seg> <seg n="24.5.2">met gebruikmaking van tweedehandse bronnen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Dat hier een theoloog en fïlosoof Augustinus behandelde en niet een historicus.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Hij legt daarbij aan mijn boekje maatstaven aan,</seg> <seg n="24.7.2">ontleend aan de werken van Mommsen en Fruin.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Nu kan ik in het algemeen niets anders dan dankbaar zijn voor het toepassen van zulk een bijna absolute kritiek.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Maar toch moet ik er hier,</seg> <seg n="25.2.2">in het belang van de zending van mijn boek,</seg> <seg n="25.2.3">tegen opkomen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Want daardoor wordt een andere absolute kritiek in de schaduw gesteld,</seg> <seg n="25.3.2">een kritiek,</seg> <seg n="25.3.3">die ik juist in het volle licht wilde plaatsen:</seg> <seg n="25.3.4">de kritiek van de kerkvader op het heidendom;</seg> <seg n="25.3.5">van de oude kerk op de moderne tijd;</seg> <seg n="25.3.6">van de Heilige Schrift op de gevallen wereld;</seg> <seg n="25.3.7">van Christus op het rijk des Bozen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij hebben nu voorlopig genoeg <hi rend="italic">Monographien zier Weltgeschichte.</hi></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Daarmee komen wij niet uit de crisis.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Van Augustinus ontbreekt weliswaar een standaardwerk,</seg> <seg n="26.3.2">dat deze grote Europeaan (dr. Koets zal zeggen:</seg> <seg n="26.3.3">hij was een Afrikaan) levensgroot in de moderne literatuur uitbeeldt.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar we hebben toch boeken als dat van Bertrand,</seg> <seg n="26.4.2">dat zijn weg in meer dan honderd drukken door de wereld heeft gevonden.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ik heb uitdrukkelijk gezegd dat ik er niet aan dacht zoiets te proberen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Ik schreef als theoloog,</seg> <seg n="26.6.2">maar trachtte mijn theologie,</seg> <seg n="26.6.3">of liever die van Augustinus,</seg> <seg n="26.6.4">zo algemeen mogelijk te houden,</seg> <seg n="26.6.5">zodat er meer dingen door geraakt werden dan die welke gewoonlijk in een preek voorkomen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dat dit zijn bezwaren en gevaren meebrengt,</seg> <seg n="27.1.2">daarvan was ik mij wel bewust.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ik moest een min of meer aanschouwelijke voorstelling geven van Rome,</seg> <seg n="27.2.2">van de Oudheid,</seg> <seg n="27.2.3">van het Humanisme,</seg> <seg n="27.2.4">van de Staat,</seg> <seg n="27.2.5">zoals de kerkvader die aantrof,</seg> <seg n="27.2.6">in heel kort bestek.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Deze dingen komen voor in de werken <pb n="204" ed="VW"/>van Augustinus en Plotinus,</seg> <seg n="27.3.2">die ik niet uit de tweede,</seg> <seg n="27.3.3">maar uit de eerste hand ken.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Voor de historische aankleding was ik natuurlijk op boeken als van Mommsen,</seg> <seg n="27.4.2">Burckhardt,</seg> <seg n="27.4.3">Gibbon,</seg> <seg n="27.4.4">Boissier,</seg> <seg n="27.4.5">Dill e.a. aangewezen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De hoofdzaak blijft echter onder alles door de theologische kritiek,</seg> <seg n="27.5.2">die aan Augustinus zelf ontleend is.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Op deze wijze ontstaat een gemengd genre,</seg> <seg n="28.1.2">dat naar de theologische zijde sterker zal zijn dan naar de historische.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Daaraan een eenzijdig literair-historische maatstaf aan te leggen,</seg> <seg n="28.2.2">lijkt mij onjuist.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Maar ook dan nog voel ik mij,</seg> <seg n="28.3.2">na de kritiek van dr. Koets,</seg> <seg n="28.3.3">niet zo dood als hij misschien nodig vindt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Opmerkingen over de aard van een taal,</seg> <seg n="29.1.2">over het ontstaan van een Europese geestesrichting als het Humanisme,</seg> <seg n="29.1.3">over het karakter van de keizerwaanzin zijn nog niet afgedaan,</seg> <seg n="29.1.4">als men ze met een blauw-potloodstreep voor fout noteert.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Als ik schrijf dat in Caracalla en Heliogabalus Romes oude grootheid zich uitraast,</seg> <seg n="29.2.2">dan vat dr. Koets,</seg> <seg n="29.2.3">die volgens zijn zeggen zich hierbij de ogen uitwrijft,</seg> <seg n="29.2.4">dit vermoedelijk zo op dat ik hun een oud-patricische afkomst zou toeschrijven.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Dat hun stamboom niet naar Rome voert is mij echter wel bekend.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Daarmee is echter nog niet gezegd dat hun waanzin met Romes demonische grootheid niets te maken had.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De laatste vragen uit de historie liggen binnen de grenzen der theologie.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">En het is juist Augustinus geweest die ze in de tegenstelling van heidendom en christendom heeft betrokken.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Daarom kan ik de literair-historische kritiek op mijn boekje niet geheel aanvaarden.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ik hoop nog gelegenheid te zullen vinden enkele historisch-theologische lijnen daaruit of liever uit Augustinus' hoofdwerk in dit blad te onderstrepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-1934.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="204" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-1934.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De eerste druk van N.' Augustinus (Haarlem 1933) werd kritisch besproken door P.J. Koets <hi rend="italic">in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 1</hi> (1934) nr. 33, p. 333v.onder de titel <hi rend="italic">'Augustinus'. Het Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië,</hi> verscheen vanaf 1934. In de eerste jaargang wordt N. vermeld bij de vaste medewerkers. In dit blad was opgenomen het <hi rend="italic">Indisch Protestantsch Kerkblad. Rechtzinnig maandblad,</hi> opgericht in 1930, waarin N. met ingang van de derde jaargang als medewerker staat vermeld. P. J. Koets (1901) werkte vanaf 1929 in Indonesië o.a. als leraar. Na zijn terugkeer in Nederland (1950) was hij hoofdredacteur van Het Parool (1951-1961) en daarna wethouder van onderwijs te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-1934.n2" type="end" place="end" n="2"><p>E. Ludwig (1881-1948), Duits, vanaf 1932 Zwitsers schrijver, die in de jaren twintig wereldberoemd werd door zijn biografieën van Goethe (1920) en Napoleon (1924). Deze werken berustten niet op eigen bronnenstudie en kenmerkten zich door een psychologiserende en actualiserende benadering.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-1934.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N. reageerde op de bespreking door Koets in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad</hi> 2 (1935) nr. 21, p. 305 v. onder de titel <hi rend="italic">Augustinus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-1934.n4" type="end" place="end" n="4"><p>N. vond daartoe inderdaad de gelegenheid. In dezelfde jaargang van het <hi rend="italic">Algemeen </hi><pb n="205" ed="VW"/><hi rend="italic">Protestantsch Kerkblad</hi> verschenen in deze geest resp, <hi rend="italic">Rust of bezigheid</hi> (nr. 24, p. 362). <hi rend="italic">Grenzen</hi> (nr. 34, p. 508-509) en <hi rend="italic">De ware grens van de staat</hi> (nr. 41. p. 612). Zie VW., dl. 7.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="5" xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing" decls="#bibl-noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing">
<pb n="206" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Confessiones van Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik hier,</seg> <seg n="2.1.2">onder de rook van de Academie,</seg> <seg n="2.1.3">iets ga zeggen over een boek van Augustinus,</seg> <seg n="2.1.4">dan heeft dat wel iets van uilen naar Athene dragen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Niet zozeer omdat het in</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">'t midden van een theologische faculteit is in 't algemeen,</seg> <seg n="3.1.2">maar in 't bijzonder deze faculteit,</seg> <seg n="3.1.3">die onder haar hoogleraren professor Aalders telt en naast zich de leerstoel van professor Haitjema <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n2" rend="superscript">2</ref>ziet gebouwd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Beiden toch zijn bekende kenners van Augustinus.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is dan ook met passende bescheidenheid dat ik wil geven wat ik heb.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Overigens betreft het hier een boek waarvan iedere 'moeders zoon' in Europa het recht moet hebben het in handen te nemen</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het neemt een zo belangrijke plaats in in de christelijke gedachte van ons werelddeel dat iedere theoloog,</seg> <seg n="5.1.2">bijna zeg ik ook iedere leek,</seg> <seg n="5.1.3">er zich mee bezig moet houden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er zijn passages in die iedere catechisant in een hoogstaande vertaling onder ogen zou moeten krijgen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En geen enkele student in de theologie zou m.i. de academie mogen verlaten die de <hi rend="italic">Confessiones</hi> niet driemaal in het oorspronkelijke gelezen had.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Met de vertaling in het Nederlands van het boek is het nog niet te best gesteld.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Bekend is de laatste tijd geworden die van Erens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Deze lijkt mij echter verre beneden het ideaal van een goede vertaling te staan.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wie ex ungue leonem wil leren kennen moet eens in het laatste hoofdstuk van het zesde boek de overzetting controleren van de uitdrukking 'de finibus bonorum et malorum',</seg> <seg n="6.4.2">een eigenaardige Latijnse taalwending,</seg> <seg n="6.4.3">titel ook van een geschrift van Cicero,</seg> <seg n="6.4.4">welgeschikt om een leerling van een der hogere klassen van het gymnasium erin te laten lopen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar Erens had daar niet mogen vertalen:</seg> <seg n="6.5.2">'Over het uiteinde der goede en der slechte mensen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Een ander voorbeeld,</seg> <seg n="6.6.2">iets minder erg,</seg> <seg n="6.6.3">lees ik in boek X,</seg> <seg n="6.6.4">caput 6.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Het is het bekende gedeelte waar Augustinus de schepselen ondervraagt naar God.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat vragen bestaat,</seg> <seg n="6.8.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="6.8.3">in de intentio,</seg> <seg n="6.8.4">de aandacht,</seg> <seg n="6.8.5">de richting van de blik en het antwoord is de vorm,</seg> <seg n="6.8.6">de verschijning.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">De woorden intentio en species worden hier gebruikt.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Wie zijn blik op een schepsel buiten zich richt,</seg> <seg n="6.10.2">die stelt een vraag,</seg> <seg n="6.10.3">en het verschijnen van een vorm buiten ons is het antwoord.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wat filosofisch een 'Anschauung' eet,</seg> <seg n="6.11.2">wordt hier in twee delen,</seg> <seg n="6.11.3">een subjectief en een objectief,</seg> <seg n="6.11.4">uiteengelegd.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">En het geweldige van Augustinus' tekst is dat hij in het <hi rend="italic">stille</hi> werk van een voorstelling een <choice><sic>Iuid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">luid</hi></corr></choice> getuigenis voor de Schepper <pb n="207" ed="VW"/>hoort.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Erens doet dit geheel teniet als hij vertaalt:</seg> <seg n="6.13.2">"Mijn vraag was de gang van mijn gedachte,</seg> <seg n="6.13.3">en hun antwoord was hun schoonheid.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">"Interrogatio mea intentio mea et responsio eorum species eorum" moet vertaald:</seg> <seg n="6.14.2">"Mijn kijken is een vraag en hun verschijning is het antwoord."</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">- De beste vertaling zal misschien te zoeken zijn in de kring der jansenisten,</seg> <seg n="6.15.2">waarvan sommigen hun leven aan de bestudering van Augustinus hebben gewijd.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Bekend is die van Arnauld,</seg> <seg n="6.16.2">die behoort tot de zgn. 'grandes libres',</seg> <seg n="6.16.3">de grote vrije vertalingen,</seg> <seg n="6.16.4">gegeven e mente auctoris met volkomen congenialiteit.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Wie kan moet <hi rend="italic">de Confessiones</hi> in het Latijn lezen.</seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">Ciceroniaans Latijn is het niet.</seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">Maar dit idioom heeft ook nog andere snaren dan door de wijze van Tusculum zijn aangeslagen.</seg></s> <s n="6.20"><seg n="6.20.1">Het Latijn heeft in de christelijke periode nieuwe kwaliteiten ontwikkeld die niet enkel verbastering mogen heten.</seg></s> <s n="6.21"><seg n="6.21.1">Het is een verblijdend verschijnsel dat daaraan bij het onderwijs meer aandacht geschonken wordt dan vroeger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.22"><seg n="6.22.1">Er komt in dit Latijn meer spanning in de woorden.</seg></s> <s n="6.23"><seg n="6.23.1">Gerechtigheid en dapperheid die aan de oude Latijnse rede hun signatuur geven,</seg> <seg n="6.23.2">verlenen aan de taal een ander gehalte dan majesteit en barmhartigheid,</seg> <seg n="6.23.3">die in confessie en kerklied uitdrukking zoeken.</seg></s> <s n="6.24"><seg n="6.24.1">In het kerklatijn zit in de vorm meer rijzing onder de woorden en innerlijke druk op de wanden.</seg></s> <s n="6.25"><seg n="6.25.1">Het Latijn van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> is daarvan het beste bewijs.</seg></s> <s n="6.26"><seg n="6.26.1">Daar zit,</seg> <seg n="6.26.2">in ieder woord,</seg> <seg n="6.26.3">de geest vlak onder de letter.</seg></s> <s n="6.27"><seg n="6.27.1">Ik heb zelf weinig neiging hier te spreken van letter en geest.</seg></s> <s n="6.28"><seg n="6.28.1">Men heeft eigenlijk de oorspronkelijke tekst nodig om de bewogen rede weer te geven.</seg></s> <s n="6.29"><seg n="6.29.1">De biecht is geperst in het Latijnse woord en de taal kan niet meer bevatten dan erin geaspireerd is.</seg></s> <s n="6.30"><seg n="6.30.1">De woorden zijn als de grote korrels van een offer,</seg> <seg n="6.30.2">Gode aangeboden uit de eerstelingen van de oogst.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Op de latiniteit kom ik straks nog terug in verband met de inhoud.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik geloof dat het goed is daarop de nadruk te leggen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De vragen die bij de lezing van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> opkomen in verband met het neoplatonisme,</seg> <seg n="7.3.2">die veelbesproken kwesties zouden ons ertoe kunnen brengen,</seg> <seg n="7.3.3">en ze doen dat heel vaak,</seg> <seg n="7.3.4">om Augustinus te zien in verband met het hellenisme.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dit is onjuist.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1"><hi rend="italic">De Confessiones</hi> behoren niet half tot de Griekse letterkunde.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ze behoren bij ons in de Latijnse beschaving.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ze zijn geschreven in een geestelijk verdiept en christelijk verwarmd Latijn.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De afgemeten taal is persoonlijk geworden in de richting van de moderne talen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor ik tot de inhoud van het boek overga,</seg> <seg n="8.1.2">wil ik even een paar jaartallen geven.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Augustinus werd geboren in 354 op 13 november te Thagaste uit een heidense vader en een christelijke moeder.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Niet zonder opoffering liet zijn vader hem studeren te Carthago nadat hij de lagere school in zijn <choice><sic>gehoorteplaats</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">geboorteplaats</corr></choice> en een iets betere te Madaura bezocht had.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Op negentienjarige <pb n="208" ed="VW"/>leeftijd brengt het academische lesrooster de jonge student in aanraking met een thans verloren geschrift van Cicero,</seg> <seg n="8.4.2">de <hi rend="italic">Hortensius,</hi></seg> <seg n="8.4.3">waardoor hij gegrepen wordt en zijn leven de richting krijgt van een waarheidszoeker,</seg> <seg n="8.4.4">straks een Godszoeker.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Kort daarop voegt hij zich bij de manicheeërs.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Afgestudeerd keert hij naar Thagaste terug.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De dood van een vriend drijft hem naar Carthago terug waar hij zich als leraar in de retorica een onderhoud vindt.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Monnica die hem in Thagaste een tijdlang huis en tafel heeft ontzegd,</seg> <seg n="8.8.2">reist hem achterna.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">In ongeveer 383 trekt Augustinus naar Rome in hetzelfde ambt.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">In 384 te Milaan.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Monnica volgt hem steeds.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">In Milaan komt Augustinus,</seg> <seg n="8.12.2">die reeds te Carthago met het manicheïsme gebroken had en sceptisch was geworden,</seg> <seg n="8.12.3">onder invloed van het neoplatonisme en Ambrosius.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">387 gedoopt.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Voor de doop te Cassiciacum,</seg> <seg n="8.14.2">dan naar Africa.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Moeder sterft.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">391 presbyter,</seg> <seg n="8.16.2">395 bisschop.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1"><hi rend="italic">Confessiones 400</hi> .<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">Augustinus sterft in 430.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik kom thans terug op de inhoud van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> in verband met de latiniteit.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik wees er reeds op dat de vraag in hoeverre Augustinus neoplatonicus gebleven is,</seg> <seg n="9.2.2">aanleiding geeft naar de kant van het hellenisme te kijken.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Neoplatonisme is de rijpste vrucht van de Griekse geest en wanneer men de grens tussen zijn christendom en het heidendom hoofdzakelijk naar deze zijde heeft te zoeken,</seg> <seg n="9.3.2">dan hoort hij daarmee feitelijk in het hellenisme thuis.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dit geldt niet slechts van wat Augustinus schreef te Cassiciacum,</seg> <seg n="9.4.2">maar zelfs van de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ongetwijfeld geeft het boek daartoe zelf aanleiding.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het houdt zich bezig met Augustinus' Sturm- und Drangperiode,</seg> <seg n="9.6.2">zijn eigen onvoltooid verleden tijd,</seg> <seg n="9.6.3">waarin hij in vriendenkring de filosofie beoefende.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wij horen van manicheïsme,</seg> <seg n="9.7.2">scepticisme,</seg> <seg n="9.7.3">neoplatonisme.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Griekse geestesprodukten.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Deze zijn uitvoerig beschreven en bestreden.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Maar we mogen geen ogenblik vergeten dat aan het begin Marcus Tullius staat met zijn <hi rend="italic">Hortensius</hi> en aan het eind Ambrosius,</seg> <seg n="9.10.2">Romeins patriciër en oud-burgemeester en bisschop van Milaan.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">En dat zij het zijn die de beslissende stoten aan Augustinus' geestelijk leven hebben gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Merkwaardig verscholen staat aan het begin van de weg Cicero.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Augustinus zegt dat hij door het lezen van een boek van een zekere Cicero de stoot tot een eeuwige beweging gekregen heeft:</seg> <seg n="10.2.2">de <hi rend="italic">Hortensius.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Kan iemand meer obscuur voorkomen in een levensbeschrijving?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zielinski,</seg> <seg n="10.4.2">die Cicero's zegetocht door de eeuwen heen beschreven heeft,</seg> <seg n="10.4.3">vindt het te erg en maakt ervan:</seg> <seg n="10.4.4">'Een zeker boek van Cicero<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f5" rend="superscript">e</ref> wat er niet staat.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar dit boek zal wel gebruikt zijn als een inleiding op de filosofie en had een vaste plaats op het rooster.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- Ambrosius,</seg> <seg n="10.6.2">de Latijnse figuur aan het einde,</seg> <seg n="10.6.3">is beter zichtbaar in de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Maar toch is het contact tussen Augustinus en hem niet <pb n="209" ed="VW"/>wat men verwacht zou hebben.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het is alsof de oud-burgemeester en bisschop,</seg> <seg n="10.8.2">de man van de Romeinse organisatie en juridische ethiek,</seg> <seg n="10.8.3">de Godszoeker ontweken heeft.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zo staan juist deze beide Romeinen,</seg> <seg n="10.9.2">die Augustinus' leven hebben bepaald,</seg> <seg n="10.9.3">in zijn eigen boek wat in de schaduw.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Toch loopt er een duidelijke lijn,</seg> <seg n="10.10.2">een Latijnse,</seg> <seg n="10.10.3">van Cicero naar Ambrosius en in die lijn staat Augustinus.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">We mogen het christendom van Augustinus niet hoofdzakelijk afgrenzen tegen het hellenisme.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ik wil dat even in het kort aanwijzen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Voor mij is de vraag hoe wij de Latijnse kwaliteit van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> kunnen leren verstaan en die kunnen zien als een christelijke verdieping van de westerse geest.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is een feit dat ook Plato telkens invloed heeft op het christelijk denken in West-Europa,</seg> <seg n="11.3.2">maar het zijn meer uitzendingen door de hogere regionen,</seg> <seg n="11.3.3">door de geestelijke ether.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De geleidelijke ontwikkelingsgang van de geestelijke ontwikkeling wordt meer onderhouden door die invloeden,</seg> <seg n="11.4.2">die vallen in het kader van de latiniteit.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Cicero is,</seg> <seg n="12.1.2">zoals zovele grote mannen,</seg> <seg n="12.1.3">een 200 jaren in de schaduw gekomen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Quintilianus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n5" rend="superscript">5</ref> heeft hem als stijlmeester in ere gebracht.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarna is zijn stijl model geworden op de scholen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Naast zijn <hi rend="italic">Orationes</hi> komen nu echter als leerboeken ook de filosofische schriften van Cicero op de scholen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Deze geschriften hebben een onmetelijke invloed gehad op de geestelijke ontwikkeling in Europa,</seg> <seg n="12.5.2">ook binnen de kerk.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De retorica,</seg> <seg n="12.6.2">waarin het schoolonderwijs culmineerde,</seg> <seg n="12.6.3">had in de latere eeuwen van het Romeinse rijk geen waardig politiek doel meer.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Ze kan niet meer een dienst doen als in de beroemde rede van Antonius bij het lijk van Caesar,</seg> <seg n="12.7.2">maar ze wordt vernederd tot woordenkramerij op school of vleierij van hooggeplaatste personen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Alleen in de kerk,</seg> <seg n="12.8.2">in prediking en geschriften vindt de retorica nieuwe objecten en wordt het Latijn omgebogen in heel andere richting.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Hier vindt het een waardig doel en kunnen we ook in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> van Augustinus een heerlijke nabloei van Latijnse welsprekendheid en taalvirtuositeit bewonderen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar op de inhoud komt het toch vooral aan. ik volg dus de lijn van Cicero af nog eens.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Men hoort Augustinus in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> de inhoud onderscheiden van de taal op deze wijze:</seg> <seg n="13.2.2">"Niet een werktuig ter scherping van de tong had ik in het boek <hi rend="italic">Hortensius</hi> gevonden;</seg> <seg n="13.2.3">niet door de uitwendige vorm,</seg> <seg n="13.2.4">maar door de inhoud had mij het boek gegrepen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit is de duidelijke formulering van wat de Latijnse christenheid aan Cicero te danken heeft.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ik wil daarmee de oppositie tussen de ciceroniaanse filosofie en een boek als de <hi rend="italic">Confessiones</hi> niet verkleinen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Eer is het er mij om te doen om de tegenstelling tot klare uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Die tegenstelling is bijna absoluut.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Drie punten:</seg> <seg n="13.7.2">1) Ik denk aan een uiting van Cicero dat het decorum meebrengt dat <pb n="210" ed="VW"/>hij zijn eigen fouten niet behandelen kan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Daartegenover hier een boek,</seg> <seg n="13.8.2">waarvan de titel <hi rend="italic">Biecht</hi> het geheel dekt en er ook werkelijk het wezen van is.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">2) Cicero staat op het bekende standpunt dat nog niemand ooit voor de deugd de goden gedankt heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">De genadeleer van Augustinus is de absolute tegenpool daarvan.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">3) Ik noem nog een derde hoofdpunt.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Cicero kent tweeërlei standpunt voor een mens,</seg> <seg n="13.12.2">het nationale en het persoonlijke.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">In het eerste,</seg> <seg n="13.13.2">in de cultus,</seg> <seg n="13.13.3">geldt de regel dat men de voorvaderen gelooft zonder gronden.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Maar in het persoonlijke,</seg> <seg n="13.14.2">in de filosofie,</seg> <seg n="13.14.3">kiest men zelf zijn standpunt.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f9" rend="superscript">i</ref><s n="13.15"><seg n="13.15.1">Cicero is in dat opzicht de volmaakte Romein geweest,</seg> <seg n="13.15.2">die zich geen stelsel laat opleggen,</seg> <seg n="13.15.3">maar praktisch,</seg> <seg n="13.15.4">pragmatisch zijn vragen beslist of,</seg> <seg n="13.15.5">als ze te diep gaan,</seg> <seg n="13.15.6">ze open laat.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Augustinus is van hieruit zijn geestelijke ontwikkeling begonnen.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Hij kwam uit de filosofie.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">De heidense cultus bestond voor hem als christen niet meer.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">En toch heeft hij op het eind van die persoonlijke lijn het gezag leren huldigen:</seg> <seg n="13.19.2">de autoriteit der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Zo staan het beginpunt en het eindpunt van de <hi rend="italic">Confessiones lijnrecht</hi> tegen elkaar over.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1"><hi rend="italic">Hortensius tegenover Confessiones,</hi></seg> <seg n="14.2.2">Cicero tegenover Augustinus.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat is de afstand die overspannen is geworden en moest worden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De brug.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wij zien en beleven het mede.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De tegenstelling wordt dan ten volle erkend.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar wat ik meen is dat ze bestaat binnen het raam van de Latijnse geest.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Formeel kunnen wij dat op elk van de genoemde punten reeds aanwijzen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Voorop stel ik dat de <hi rend="italic">Hortensius,</hi></seg> <seg n="14.9.2">die Augustinus de stoot gaf voor een eeuwige beweging,</seg> <seg n="14.9.3">in formeel opzicht voor hem norm gebleven is.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">De Romein zoekt in de filosofie persoonlijk <hi rend="italic">geluk,</hi></seg> <seg n="14.10.2">rust voor zijn ziel,</seg> <seg n="14.10.3">troost.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Dit is wel ook algemeen hellenistisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f10" rend="superscript">j</ref> maar zeer bijzonder Romeins.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Het gaat niet zozeer om de waarheid in de meningen,</seg> <seg n="14.12.2">maar om de persoon.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">De rationes,</seg> <seg n="14.13.2">zo zal Augustinus het zeggen,</seg> <seg n="14.13.3">staan tussen de waarheid en het ego in.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">'Niet die rationes',</seg> <seg n="14.14.2">roept hij uit,</seg> <seg n="14.14.3">'maar ego,</seg> <seg n="14.14.4">ego.'</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">En de veritas is God zelf,</seg> <seg n="14.15.2">niet de rationes,</seg> <seg n="14.15.3">maar God is het,</seg> <seg n="14.15.4">die het ego zoekt.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Het is om rust te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ook de sociale vorm van het waarheid zoeken van de <hi rend="italic">Hortensius blijft</hi> Augustinus voor de geest zweven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wat de <hi rend="italic">Hortensius</hi> hem heeft laten zien,</seg> <seg n="15.2.2">een kring van mensen als Cicero en zijn rivaal Hortensius,</seg> <seg n="15.2.3">waarnaar heel hoffelijk de samenspraak is genoemd,</seg> <seg n="15.2.4">en die één zijn in de filosofie,</seg> <seg n="15.2.5">lokt hem levenslang.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het is het <hi rend="italic">dissentire sine odio,</hi></seg> <seg n="15.3.2">zoals hij het noemt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="15.3.3">dat hij en in <pb n="211" ed="VW"/>Cassiciacum en later nog als bisschop heeft trachten te verwezenlijken.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij heeft een klooster gesticht.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar ik kom terug op de drie tegenstellingen waarin de spanning bij de latiniteit ligt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">1) Cicero wiens decorum hem schuldbelijdenis verbiedt en Augustinus die de meester der confessie is.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ik zei dat de tegenstellingen bestaan binnen het raam der latiniteit.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik denk op het punt van decorum en biecht aan een merkwaardige plaats uit <hi rend="italic">De finibus</hi> van Cicero.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik maak u vooraf opmerkzaam op <hi rend="italic">de formele</hi> overeenkomst met de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">"Zoals ons het toekomende goed in vreugdevolle spanning houdt,</seg> <seg n="18.1.2">zo houden wij het verledene in blijde herinnering.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dwazen zijn het die zich door het gedenken van het boze laten pijnigen;</seg> <seg n="18.2.2">voor de wijzen wordt het verleden goed,</seg> <seg n="18.2.3">door dankbare herinnering teruggeroepen,</seg> <seg n="18.2.4">tot een bron van steeds nieuw geluk.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Want het ligt onder onze macht het onaangename onder de mantel der vergetelheid te doen sluimeren,</seg> <seg n="18.3.2">evenzo echter ook het aangename tot steeds zoet genieten in ons leven te houden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">In de mond van Cicero hebben deze woorden van Epicurus een zin die ze tussen hun oorspronkelijke betekenis en de <hi rend="italic">Confessiones</hi> in plaatst.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De eclecticus Cicero kan ze gebruiken,</seg> <seg n="19.2.2">maar voor hem geven ze niet de lichte levenskunst weer van hun eerste auteur Epicurus.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">In zijn ernstige mond geven ze de vorm die Augustinus straks met heel andere inhoud zal vullen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Voor vergetelheid komt vergeving.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar het zoet genieten van het verleden en de vreugdevolle spanning op het toekomende goed beschrijven de <hi rend="italic">Confessiones</hi> van het begin tot het eind.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">2) Thans noem ik u de tweede tegenstelling.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Voor Cicero is het vanzelfsprekend dat niemand de goden dankt voor zijn deugd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Augustinus is de theoloog van Gods genade.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Is hier een Latijnse grondslag waarop de tegenstelling uitgespannen kan worden?</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Cicero heeft dat toch uit het hellenisme?</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Hier behoeven we niet lang te aarzelen.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Verdienste of genade,</seg> <seg n="20.7.2">dat is de grote vraag in de westerse christenheid.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Pelagius-Augustinus.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Het is een Latijnse kwestie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">3) Het derde dat ik noemde is de persoonlijke,</seg> <seg n="21.1.2">vrije waarheidskeus in de filosofie en het gezagsstandpunt,</seg> <seg n="21.1.3">de onderwerping aan de kerk.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Is hier een Latijnse grondslag?</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar dit is juist de veer voor de hele dramatische bewogenheid der <hi rend="italic">Confessiones!</hi></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het waarheid zoeken begint bij Augustinus zelf onder invloed van één Romein,</seg> <seg n="21.4.2">Cicero;</seg> <seg n="21.4.3">het aanvaarden van gezag leert hij onder invloed van een andere typische Romein,</seg> <seg n="21.4.4">Ambrosius.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Voor de Griek blijft het dogma iets onpersoonlijks.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Voor de Romein wordt het,</seg> <seg n="21.6.2">als het er is,</seg> <seg n="21.6.3">een zaak van persoonlijke gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1"><hi rend="italic">Maar ook daarin blijft nog over van het persoonlijke.</hi></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">De kerk is de <hi rend="italic">moeder.</hi></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">De belijdenis <pb n="212" ed="VW"/>zelf geldt persoonlijk de <hi rend="italic">Vader</hi> der Geesten.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De verhouding van cultus en filosofie bij Cicero keert op hoger plan terug als kerk en mystiek.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Het is merkwaardig dat niet Virgilius,</seg> <seg n="21.11.2">als later bij Dante,</seg> <seg n="21.11.3">Augustinus' leidsman is geweest,</seg> <seg n="21.11.4">maar Cicero.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Virgilius is de man van de cultus,</seg> <seg n="21.12.2">de heidense heilige der middeleeuwse kerk.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Cicero vertegenwoordigt het persoonlijke.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zo heb ik dan de tegenstellingen in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> willen laten zien als Latijnse kwesties.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Des te belangrijker en dringender wordt de vraag als we op eigen westerse bodem blijven,</seg> <seg n="22.2.2">hoe de <hi rend="italic">Confessiones</hi> geworden zijn wat ze zijn.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De vraag is dus of christendom plus latiniteit voldoende verklaring geven òf dat vreemde,</seg> <seg n="22.3.2">direct hellenistische invloeden overwegend zijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Of het hoge en heerlijke in het boek ons vreemd moet blijven òf dat het ons geestelijk raakt.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wanneer we het corpus van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> beschouwen,</seg> <seg n="23.1.2">dan geven die de indruk dat dit toch het geval is,</seg> <seg n="23.1.3">dat vreemde.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Na de biecht van de infantia,</seg> <seg n="23.2.2">de pueritia in boek I en van de adolescentie in boek II worden de boeken III-VII,</seg> <seg n="23.2.3">de grote middenmoot van het boek,</seg> <seg n="23.2.4">ingenomen door de belijdenis van zijn aanraking met het manicheïsme en het neoplatonisme.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ze hebben zich ingeschoven tussen de Romein Cicero,</seg> <seg n="23.3.2">de heiden,</seg> <seg n="23.3.3">en de andere typische Romein,</seg> <seg n="23.3.4">Ambrosius,</seg> <seg n="23.3.5">de christen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ze hebben beslag op Augustinus gelegd in de jaren dat de persoonlijkheid gevormd wordt,</seg> <seg n="23.4.2">van het negentiende tot het drieëndertigste jaar.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Zij vormen de keerzijde van de biecht.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De negatieve zijde van de eigenlijke belijdenis.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Ze vertegenwoordigen de zonden van zijn geest,</seg> <seg n="23.7.2">in onderscheiding van de fouten van zijn leven.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Ze heffen elkaar tot op zekere hoogte op.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het manicheïsme wil een metafysica geven aan de wereldbeschouwing en de strijd tussen goed en kwaad laten zien als een voortzetten van de strijd tussen licht en duisternis in de natuur.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Op die manier er een zekere noodzakelijkheid aan verlenen;</seg> <seg n="24.2.2">zo een gesloten wereldbeeld geven,</seg> <seg n="24.2.3">waarin het boze,</seg> <seg n="24.2.4">het kwaad begrepen was.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De richting kwam ook tegemoet aan degenen die hun moeite hadden met de letterlijke betekenis van het Oude Testament.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Vrijheid van onderzoek,</seg> <seg n="24.4.2">het onafhankelijke waarheid zoeken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f14" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="24.4.3">leef hier gewaarborgd tegen de autoriteit der kerk.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het is vooral het ongeestelijke,</seg> <seg n="24.5.2">het stoffelijke-massale,</seg> <seg n="24.5.3">het dikhuidige en dikhartige,</seg> <seg n="24.5.4">dat hij hierin later als zonde voelt.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">God,</seg> <seg n="24.6.2">zedelijkheid,</seg> <seg n="24.6.3">zaligheid,</seg> <seg n="24.6.4">het is alles meetbaar,</seg> <seg n="24.6.5">zichtbaar,</seg> <seg n="24.6.6">tastbaar,</seg> <seg n="24.6.7">hard.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Deze wereld is tenslotte hard om op te rusten.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Men wentelt zich om als een zieke op zijn bed,</seg> <seg n="24.8.2">op alle kanten,</seg> <seg n="24.8.3">maar vindt geen rust.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het neoplatonisme,</seg> <seg n="25.1.2">waarover vooral het zevende boek handelt,</seg> <seg n="25.1.3">staat er vlak tegenover.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daarin is alles licht,</seg> <seg n="25.2.2">zwevend,</seg> <seg n="25.2.3">stijgend,</seg> <seg n="25.2.4">verheffend,</seg> <seg n="25.2.5">fijn,</seg> <seg n="25.2.6">innerlijk,</seg> <seg n="25.2.7">geestelijk.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het leert krachten en geen lichamen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het verlost Augustinus van de vreselijke obsessie van het manicheïsme.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Maar mogen deze beide hellenistische machten elkaar ook neutraliseren in Augustinus' leven,</seg> <pb n="213" ed="VW"/><seg n="25.5.2">ze brengen hem niet waar hij zijn moet.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Ze voeren zijn geestelijke ontwikkeling niet ten einde.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De ideeën in de wereld van het neoplatonisme zijn cirrus-wolken.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Augustinus kan er niet bij.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De afschuwelijke nachtmerrie van de tastelijke God wordt erdoor verbroken,</seg> <seg n="25.9.2">maar verder brengen ze hem niet.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wanneer in het beroemde tiende hoofdstuk van het zevende boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f15" rend="superscript">o</ref> Augustinus de grote mystieke ure in zijn leven beschrijft,</seg> <seg n="26.1.2">dadelijk na zijn erkenning van wat de neoplatonische boeken hem hebben gegeven,</seg> <seg n="26.1.3">dan lees ik daarin geen neoplatonische extase.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het is een eigen beleving,</seg> <seg n="26.2.2">een (wanneer men wil,</seg> <seg n="26.2.3">in het verband van onze gedachtengang) Latijns-christelijke extase,</seg> <seg n="26.2.4">waarin in nuce het hele levenswerk besloten ligt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dat de kerkvader dadelijk na zijn bekering daaruit niet alles haalt wat er in ligt,</seg> <seg n="26.3.2">is niet te verwonderen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar zeker is dat hij hier geschouwd heeft wat hij later,</seg> <seg n="26.4.2">voor zover het mogelijk is voor een menselijke pen,</seg> <seg n="26.4.3">beschreven heeft in het tiende boek,</seg> <seg n="26.4.4">de inkeer van de schepselen tot zichzelf en van zichzelf tot God.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Het is de inkeer tot de Vader-Schepper.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Wat in deze mystieke beleving in een <hi rend="italic">eeuwigheids-flits</hi> wordt gezien,</seg> <seg n="26.6.2">dat belijdt de dichter in boek X,</seg> <seg n="26.6.3">als hij gaat biechten niet meer wat hij was,</seg> <seg n="26.6.4">maar wat hij is in het jaar 400.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">- In boek X zie ik een literarische uitwerking van het mystieke caput 10 van het zevende boek.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Het kan ook niet anders.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Wanneer het een echt mystieke ure is,</seg> <seg n="26.9.2">en wie twijfelt er aan?</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">De bisschop van Hippo zelf twijfelt er althans in 400 niet aan.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">'Eerder had ik getwijfeld aan mijn eigen leven',</seg> <seg n="26.11.2">zo verklaart hij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Maar als het dan een echte mystieke beslissende grote ure in het leven is,</seg> <seg n="26.12.2">dan moet het het geboorteuur van de bisschop van Hippo geweest zijn.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Echte mystiek is geen liefhebberij,</seg> <seg n="26.13.2">maar in zijn grote momenten een aan de oppervlakte komen van de diepste samenhangen van het mensen- en wereldlot,</seg> <seg n="26.13.3">zoals het bepaald is door God.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">- Hier moet het eigenste tussen God en Augustinus zich geopenbaard hebben.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Een stuk wereldgeschiedenis in nuce,</seg> <seg n="26.15.2">dat het lot der Europese christenheid in zich hield als het nachtgezicht van Paulus te Troas (Hand. 16 : 8 vv.).</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Het kan geen neoplatonische sport zijn geweest.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zo zie ik dan in Augustinus de genius van West-Europa zich baan maken naar Christus.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De gang der latiniteit tot Christus.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het is in de persoon van Augustinus de weg van Cicero naar Ambrosius.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Van het persoonlijke zoeken naar het gezag van de kerk.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Wat in de Latijnse structuur niet past heeft Augustinus afgestoten.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De afscheiding van het manicheïsme is heel duidelijk.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Met het neoplatonisme is het een ander geval.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Er is en wordt veel over geschreven.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Maar meer dan een tijd geleden wordt thans van vele zijden aan het eigen-christelijke van de kerkvader ook in zijn eerste periode recht gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wanneer ik hier spreek van de genius van een werelddeel en van latiniteit,</seg> <pb n="214" ed="VW"/><seg n="29.1.2">dan wordt daardoor aan de persoonlijke oorspronkelijkheid van Augustinus natuurlijk geen afbreuk gedaan.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Integendeel deze wordt erdoor verklaard.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Wanneer zoals hier een mens een toekomst van vele eeuwen vertegenwoordigt,</seg> <seg n="29.3.2">wat Augustinus omnium consensu doet,</seg> <seg n="29.3.3">dan zit daar meer achter dan het klein-persoonlijke.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Reuter,</seg> <seg n="29.4.2">in zijn <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi></seg> <seg n="29.4.3">'t laatste hoofdstuk,</seg> <seg n="29.4.4">zet beide naast elkaar,</seg> <seg n="29.4.5">het latiniserende en het persoonlijker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Ik zou ze liever in elkaar plaatsen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">De <hi rend="italic">Confessiones</hi> zijn het meest persoonlijke boek dat hij schreef.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Het heeft tegelijk het meest algemeen gewerkt.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Mijn mening is dus dat,</seg> <seg n="30.1.2">niettegenstaande het feit dat het eigenlijke lichaam van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> wordt ingenomen door een Auseinandersetzung met twee hellenistische machten,</seg> <seg n="30.1.3">dat toch het boek niet zou mogen heten <hi rend="italic">Neoplatonisme tegen manicheïsme,</hi></seg> <seg n="30.1.4">maar dat het in het kort getiteld zou mogen worden als:</seg> <seg n="30.1.5"><hi rend="italic">Van Cicero naar Ambrosius of Van Romein tot christen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Men kan dit demonstreren aan de lijn die,</seg> <seg n="31.1.2">door vijf eeuwen heen,</seg> <seg n="31.1.3">van Cicero naar Ambrosius loopt en waarin meer geleidelijk de invloed van het Evangelie op de latiniteit kan worden aangewezen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Augustinus' levensgang is daarvan een korte herhaling.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">In de ontwikkeling van het individu kan men ook hier die van de stam aflezen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Met een paar voorbeelden wil ik dit trachten te verduidelijken.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">In zijn manicheïsche periode deelt Augustinus de ergernis aan sommige verhalen uit het Oude Testament.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Hij meet die daden van bijbelheiligen,</seg> <seg n="31.6.2">zoals wij dat ook nog vaak doen,</seg> <seg n="31.6.3">met een openbare,</seg> <seg n="31.6.4">publiek vastgestelde maat,</seg> <seg n="31.6.5">alsof het een stuk linnengoed was.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Alsof de gerechtigheid een tastelijke stof was.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Juist hier in dit bezwaar komt zo goed uit dat het manicheïsme van alle eeuwen is.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Gerechtigheid is een geestelijk ding en dat is hier de worsteling van de kerkvader,</seg> <seg n="31.9.2">die bij Luther nog eens tot een allesbeheersende crisis leidt.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Het gaat om de rechtvaardigheid des geloofs.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Goed dan,</seg> <seg n="31.11.2">Augustinus meet die gerechtigheid der bijbelheiligen,</seg> <seg n="31.11.3">zoals hij het noemt,</seg> <seg n="31.11.4">met een openbaar wetsartikel,</seg> <seg n="31.11.5">dat door ieder in handen genomen kan worden,</seg> <seg n="31.11.6">maar daardoor niet de maatstaf is van Hem die in het verborgene ziet en in het openbaar vergeldt.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Dan leert Augustinus zien wat hij noemt met een eigenaardige uitdrukking,</seg> <seg n="31.12.2">de articulus occulti temporis,</seg> <seg n="31.12.3">het verborgen tijdsgewricht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Hier kunnen wij het manicheïsme gaan navoelen bij de tegenstelling van de meetbare en de verborgen gerechtigheid,</seg> <seg n="31.13.2">beter dan die van het tastelijke en het geestelijke godsbegrip.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Een eigenaardig licht valt op deze plaats vanuit een boek van Ambrosius:</seg> <seg n="32.1.2"><hi rend="italic">De geestelijke plichtenleer</hi> (De officiis ministrorum).</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daarin wordt de plichtenleer van Cicero christelijk overgebracht.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De antieke dapperheid wordt martelaarsmoed.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De sociale gerechtigheid komt achter te staan bij de wijsheid <pb n="215" ed="VW"/>in de zin van Godskennis.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dit is van grote invloed op het stuk van de strijd der plichten.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">In zulke gevallen wil <hi rend="italic">Cicero</hi> dat men zich wendt tot ervaren mannen:</seg> <seg n="32.6.2">'Vertrouwensmannen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Ambrosius sluit zich hierbij aan en wijst op de Levieten in Israël die geen sociale positie hadden en daarom het best konden beoordelen,</seg> <seg n="32.7.2">wat de gewichtigste plicht was,</seg> <seg n="32.7.3">welke overeenkomt met de omstandigheden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Weer hebben we de articulus occulti temporis.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Zielinski wijst erop hoe zich hier uit de ciceroniaanse humane moraal de gewetensleiding der priesters ontwikkelt.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Hij is daar slecht over te spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Wanneer ik echter de gedachte in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> aantref,</seg> <seg n="32.11.2">zeker overgenomen van Ambrosius,</seg> <seg n="32.11.3">dan wil ik er eerst op wijzen,</seg> <seg n="32.11.4">want daarom was het mij te doen,</seg> <seg n="32.11.5">dat wat bij Augustinus in de <hi rend="italic">Confessiones</hi> in tegenstelling met het manicheïsme naar voren gebracht wordt,</seg> <seg n="32.11.6">bij Ambrosius heel rustig aan de hand van Cicero's plichtenleer ontwikkeld wordt.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Het is een bewijs van mijn stelling dat we Augustinus' <hi rend="italic">Biecht</hi> niet mogen noemen:</seg> <seg n="32.12.2"><hi rend="italic">Neoplatonisme tegen manicheïsme,</hi></seg> <seg n="32.12.3"><hi rend="italic">maar Van Cicero tot Ambrosius of Van Romein tot christen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De plaats van de articulus occulti temporis leert ons echter nog iets anders.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Bij Ambrosius schijnt de plaats wel regelrecht te wijzen op de biechtpraktijk der roomse kerk.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Bij Augustinus echter heeft ze een veel dieper betekenis.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Ze werpt een verrassend licht op de <hi rend="italic">geestelijke gerechtigheid.</hi></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Met Ambrosius verschuift de sociale zin der gerechtigheid bij Cicero naar de kant van de wijsheid,</seg> <seg n="33.5.2">die gelijk staat met kennis en vreze Gods.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Maar bij Augustinus komen we niet uit bij de priester,</seg> <seg n="33.6.2">maar bij God zelf.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Geestelijke gerechtigheid is iustitia Dei,</seg> <seg n="33.7.2">de geloofsgerechtigheid,</seg> <seg n="33.7.3">de verborgene,</seg> <seg n="33.7.4">die geen priester kent,</seg> <seg n="33.7.5">maar God alleen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Deze woorden wijzen op Luther heen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">De articulus occulti temporis,</seg> <seg n="33.9.2">het verborgen tijdsgewricht is tenslotte het kruis van Christus.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Zo is het telkens in de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">En zo kunnen we toegeven dat manicheïsme en neoplatonisme niet tevergeefs een stuk van het volumen van het boek vullen;</seg> <seg n="33.11.2">dat Augustinus dieper door de eeuw gaat met zijn geest dan de apologeten en ook dan Ambrosius;</seg> <seg n="33.11.3">dat hij ook meer heeft af te rekenen met het hellenisme dan de anderen,</seg> <seg n="33.11.4">maar dat het toch bij hem ook gaat van Romein tot christen;</seg> <seg n="33.11.5">en juist in Augustinus het Westen zich losmaakt van het Oosten.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ik noem nog een voorbeeld.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik denk daarbij aan een mooie plaats uit Cicero's <hi rend="italic">De natura deorum,</hi></seg> <seg n="34.2.2">die als volgt luidt:</seg> <seg n="34.2.3">"Voortreffelijk zegt Aristoteles:</seg> <seg n="34.2.4">Wanneer er wezens waren die altijd onder de aarde hadden gewoond,</seg> <seg n="34.2.5">in goede woningen,</seg> <seg n="34.2.6">versierd met tekeningen en schilderijen en die dingen die men bij de welgestelden vindt,</seg> <seg n="34.2.7">maar die toch nooit boven de aarde hadden <pb n="216" ed="VW"/>gekeken,</seg> <seg n="34.2.8">en die dan van horen zeggen hadden dat er een goddelijk wezen en goddelijke kracht was</seg> <seg n="34.2.9">- en als die wezens dan eens uit die verholen woningen uit de geopende kaken der aarde konden komen,</seg> <seg n="34.2.10">waar wij zijn,</seg> <seg n="34.2.11">en als ze dan ineens de aarde,</seg> <seg n="34.2.12">de zee en de hemel zagen,</seg> <seg n="34.2.13">de grootte der wolken en de kracht der winden leerden kennen en de zon,</seg> <seg n="34.2.14">hoe groot en hoe schoon die is,</seg> <seg n="34.2.15">en als ze dan 's nachts de sterrenhemel zagen enz.,</seg> <seg n="34.2.16">- dan zouden ze direct zien dat dit de werken der goden zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Minucius Felix<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n6" rend="superscript">6</ref> heeft hiervan in zijn <hi rend="italic">Octavius</hi> gebruik gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Maar lees nu eens bij Augustinus het vraag- en antwoordenspel tussen hem en de schepping;</seg> <seg n="35.1.2">zijn stille vraag,</seg> <seg n="35.1.3">zijn intentio èn hun stil antwoord,</seg> <seg n="35.1.4">hun species waarmee ze roepen:</seg> <seg n="35.1.5">'Fecit nos'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Men moet zich geweld aandoen bij de lezing van dit gedeelte van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> evenals bij zo menig ander gedeelte.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Anders legt men het boek niet meer uit handen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Hier is nu de apotheose van de plaats uit Cicero:</seg> <seg n="36.1.2">"Dan zouden ze direct zien dat het de werken der goden zijn."</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Ik wees op Minucius Felix die de plaats ook heeft uitgewerkt.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Deze locus beweegt zich dus reeds voort in de lijn van de Latijnse apologeten.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Maar we geloven onze oren niet als we het bij Augustinus terug vinden.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wat is deze latinist geopenbaard dat hij zulke toetsen heeft kunnen aanslaan?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Zo pas zagen we hem uit de kerkelijke commentaren op een plaats uit Cicero over de strijd der plichten die diepe leer van de articulus occulti temporis ontwikkelen,</seg> <seg n="37.1.2">waarin de iustitia Dei,</seg> <seg n="37.1.3">de gerechtigheid van het kruis naar voren komt uit een gedachtenreeks,</seg> <seg n="37.1.4">die in andere richting,</seg> <seg n="37.1.5">die van de 'geestelijk directie der zielen',</seg> <seg n="37.1.6">van Ambrosius naar de Jezuïeten is doorgetrokken,</seg> <seg n="37.1.7">waarover we Pascal in de <hi rend="italic">Provinciales</hi> horen toornen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f24" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="37.1.8">terwijl Augustinus regelrecht op Luther heenwijst.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Hier,</seg> <seg n="38.1.2">bij het vraag- en antwoordenspel in het tiende boek,</seg> <seg n="38.1.3">waarin een lijn Cicero-Minucius Felix wordt verlengd,</seg> <seg n="38.1.4">- een Latijnse beschouwing,</seg> <seg n="38.1.5">die in het Westen zal doorlopen in het zogenaamde kosmologisch bewijs voor het bestaan van God of in de praktijken van het occultisme en de magie van de Renaissance -,</seg> <seg n="38.1.6">hier zien we bij Augustinus door dat wondere tiende boek de wereld van de geest zich openen in die heerlijke hoofdstukken over het geheugen,</seg> <seg n="38.1.7">waar God in de holen en spelonken der herinnering wordt gezocht.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Daar komen de vragen en antwoorden steeds dieper en verder weg;</seg> <seg n="38.2.2">steeds fijner en subtieler wordt de dialectiek;</seg> <seg n="38.2.3">steeds verder wijkt de geest terug voor de blik des verstands.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">We zoeken tenslotte met Augustinus in de herinnering van het vergetene en in de herinnering van het vergeten zelf,</seg> <seg n="38.3.2">o wonder van de menselijke geest.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">En steeds komen de antwoorden van hoger <pb n="217" ed="VW"/>af en van verder terug en we kunnen niet ophouden,</seg> <seg n="38.4.2">want we zijn als de vrouw die de penning verloren heeft en het huis met bezemen keert.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">God <hi rend="italic">moet</hi> er toch zijn.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Het gaat ons als in Shelley's <hi rend="italic">Prometheus Unbound,</hi></seg> <seg n="38.6.2">waar Asia en Panthea de geesten volgen,</seg> <seg n="38.6.3">die ze in de atmosfeer herkennen aan het steeds herhaald geroep:</seg> <seg n="38.6.4"><choice><sic>'Follow. follow'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'Follow,</corr></choice></seg><choice><sic>'Follow. follow'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="38.6.5"><choice><sic>'Follow. follow'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">follow'</corr></choice>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="38.6.6">of die zingen:</seg></s></p>
<lg><l n="39.1"><seg n="39.1.1">"To the deep,</seg> <seg n="39.1.2">to the deep,</seg></l><l n="39.2"><seg n="39.2.1">Down,</seg> <seg n="39.2.2">down!</seg></l><l n="39.3"><seg n="39.3.1">Through the shade of sleep,</seg></l><l n="39.4"><seg n="39.4.1">Through the cloudy strife</seg></l><l n="39.5"><seg n="39.5.1">Of Death and of Life;</seg></l><l n="39.6"><seg n="39.6.1">Through the veil and the bar</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="39.7"><seg n="39.7.1">of things which seem and are</seg></l><l n="39.8"><seg n="39.8.1">Even to the steps of the remotest throne</seg></l><l n="39.9"><seg n="39.9.1">Down,</seg> <seg n="39.9.2">down!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f27" rend="superscript">a</ref></seg></l></lg>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Waar staat die 'remotest throne',</seg> <seg n="40.1.2">die we zoeken?</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">'Volgen,</seg> <seg n="40.2.2">volgen',</seg> <seg n="40.2.3">horen we steeds weer.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De antwoorden blijven onvoldoende.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Waar moet het antwoord vandaan komen?</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Waar woont God in het geheugen?</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wij volgen en volgen steeds verder.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Totdat we tenslotte daar komen,</seg> <seg n="40.7.2">waar Augustinus een antwoord hoorde in zijn grote mystieke ure in 386</seg> <seg n="40.7.3">- het is thans reeds 400 en waar hij het antwoord hoorde:</seg> <seg n="40.7.4">'Ik ben de spijs der sterken'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">En waar hij zag met een oog boven zijn ziel.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f29" rend="superscript">c</ref><s n="40.9"><seg n="40.9.1">Reeds toen vroeg hij verbaasd:</seg> <seg n="40.9.2">"Is de waarheid dan niets,</seg> <seg n="40.9.3">dat zij noch door de eindige,</seg> <seg n="40.9.4">noch door de oneindige ruimten is verspreid?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Hier,</seg> <seg n="40.10.2">14 jaar later,</seg> <seg n="40.10.3">vindt het visioen zijn literaire uitwerking.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">We komen met Augustinus daar,</seg> <seg n="40.11.2">waar de laatste stemmen,</seg> <seg n="40.11.3">de species der dingen,</seg> <seg n="40.11.4">ook de fijnste als de herinnering van het vergeten zelf,</seg> <seg n="40.11.5">zwijgen.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">God is er,</seg> <seg n="40.12.2">want hij heeft Hem gevonden.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Hij is in zijn geheugen.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Maar het is dwaas naar een plaats te vragen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">'Nusquam locus.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">God is gevonden,</seg> <seg n="40.16.2">'supra me,</seg> <seg n="40.16.3">in te'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">En voor het oog,</seg> <seg n="40.17.2">voor het intellect ook komt de wil,</seg> <seg n="40.17.3">de persoon,</seg> <seg n="40.17.4">de verborgen mens in de plaats.</seg></s> <s n="40.18"><seg n="40.18.1">God antwoordt zelf als alle species zwijgen.</seg></s> <s n="40.19"><seg n="40.19.1">De intentio is nu op Hemzelf gericht en aanschouwt zijn schoonheid.</seg></s></p>
<p><pb n="218" ed="VW"/><s n="41.1"><seg n="41.1.1">"Sero te amavi,</seg> <seg n="41.1.2">pulchritudo tam antiqua et tam nova,</seg> <seg n="41.1.3">sero te amavi."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Wie heeft deze latinist deze klanken geleerd?</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Zijn het de neoplatonici?</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Er is maar één naam die het raadsel verklaart:</seg> <seg n="41.4.2">Christus.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">"Laat heb ik U bemind.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">En zie Gij waart binnen en ik was buiten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Maar ook hier geldt weer dat deze weg van Cicero naar Ambrosius,</seg> <seg n="42.1.2">van het vrije onderzoek,</seg> <seg n="42.1.3">de <hi rend="italic">airesis,</hi></seg> <seg n="42.1.4">naar de kerk,</seg> <seg n="42.1.5">van de filosofie naar het Evangelie,</seg> <seg n="42.1.6">veel dieper door de tijdstroom is gegaan dan die andere langere dunnere lijn langs de apologeten,</seg> <seg n="42.1.7">die van Cicero af loopt.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">En in zoverre mag het neoplatonisme nooit terzijde gesteld worden.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">In het tiende boek maakt Augustinus zich echter ervan los in zijn scheppingsleer en wilsfilosofie.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Grondiger en volkomener dan het de andere westerse kerkvaders gelukken kon,</seg> <seg n="43.1.2">die door Cicero het hellenisme in hun bloed kregen ingefilterd op een afgeleide manier,</seg> <seg n="43.1.3">zonder er tegenover te komen te staan,</seg> <seg n="43.1.4">aangezicht tot aangezicht.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">In Augustinus heeft het Westen zich losgemaakt van het Oosten en is Cicero weer Romein geworden toen hij tegelijk christen werd.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Toen heeft hij ook eigen lot en bestemming teruggevonden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">3. Ik moet nog op een derde punt wijzen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f36" rend="superscript">j</ref> juist in verband met de scheppingsgedachte waarover ik sprak,</seg> <seg n="44.1.2">omdat hier gemakkelijk verwarring kan ontstaan.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het is schepping en genade,</seg> <seg n="44.2.2">of natuur en genade.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het hellenisme,</seg> <seg n="44.3.2">de stoïcijnen vooral,</seg> <seg n="44.3.3">hebben natuur en God dicht bij elkaar gebracht.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zelfs Calvijn kan men in de <hi rend="italic">Institutie</hi> nog horen zeggen dat men de natuur,</seg> <seg n="44.4.2">mits pie,</seg> <seg n="44.4.3">vromelijk gezegd,</seg> <seg n="44.4.4">God mag noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Naar de natuur moet men leven,</seg> <seg n="44.5.2">zegt de stoïcijn.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Rede en natuur vallen hierbij bijna samen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">God is er in en in die goddelijke orde is de mens ingesteld.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Cicero zegt het:</seg> <seg n="45.1.2">dat de mens in een 'praeclare quadam condicione',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f38" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="45.1.3">een zekere voortreffelijke conditie geschapen is.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Daarmee is de empirische mens bedoeld.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Voor het christelijke ciceronianisme betekent dit het dogma van <hi rend="italic">een scheppingsgenade.</hi></seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Deze leer brengt het primaat van het intellect mee en de leer van de wilsvrijheid zoals die ook door de apologeten geleerd worden.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De deugd is het hoogste goed voor Cicero en sommige van zijn christelijke volgers,</seg> <seg n="45.5.2">de bewust en vrij gewerkte deugd.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Het loon van die deugd wordt alleen in het hiernamaals verschoven.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Het wordt minder eigen innerlijke bevrediging dan wel beloning door God.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Maar zelfs Cicero twijfelt wel eens.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Hij zegt in een van de <hi rend="italic">Tusculanae:</hi></seg> <seg n="46.2.2">"Maar als nu eens de deugd,</seg> <seg n="46.2.3">onder allerlei onzekere omstandigheden,</seg> <seg n="46.2.4">de dienstmaagd van het geluk is en geen kracht genoeg bezit om zichzelf te beschermen,</seg> <seg n="46.2.5">dan vrees ik dat we niet ons vertrouwen op de deugd moeten <pb n="219" ed="VW"/>stellen met betrekking tot de hoop op een gelukkig leven,</seg> <seg n="46.2.6">maar dat we er om zullen moeten bidden.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Tenminste</seg> <seg n="46.3.2">- zo luidt zijn ontroerende klacht tenminste wanneer ik aan mijzelf denk in die omstandigheden waarin de fortuin mij niet al te zachtzinnig beproefd heeft,</seg> <seg n="46.3.3">dan begin ik soms dat gevoelen te wantrouwen en denk ik bevreesd aan de zwakheid en boosheid van 't menselijk geslacht ...</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Maar</seg> <seg n="46.4.2">- zo bezint hij zich dan</seg> <seg n="46.4.3">- dan berisp ik mijzelf weer."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Harde meesters,</seg> <seg n="46.5.2">de stoïcijnen!</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De christelijke apologeten zijn wel bezig zich uit hun greep los te worstelen.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">De gezindheid in de deugd krijgt meer betekenis.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Ook het grote affect van de toorn Gods verstoort de kalme ataraxia van de deugdbetrachting.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Maar toch blijkt dat de kalme commentatie van Cicero met christelijke glossen het Westen niet uit de ban van zijn heidense latiniteit bevrijdt.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Het pelagianisme is daarvan het bewijs.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Harnack wil die richting juist als motto meegeven de uitspraak van Cicero:</seg> <seg n="47.6.2">'Voor de deugd heeft nog nooit iemand de goden gedankt.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Hiertegenover blijkt weer het geweldige van Augustinus' bekering en zijn betekenis voor Europa.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Niet onder de hellenisten zal het intellectualisme van Socrates verbroken worden,</seg> <seg n="47.8.2">maar onder de latijnen.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Hier bestaat van huis uit de spanning tussen het theoretische en het positieve.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Bij de apologeten merkt men wel dat deze spanning bestaat,</seg> <seg n="47.10.2">maar ze wordt niet voldragen.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">In het pelagianisme kan het Evangelie niet tot zijn recht komen en blijft Paulus onverstaanbaar.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">Augustinus schept pas plaats voor Christus en de heidenapostel.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Daarmee worden allerlei vragen in een nieuw licht gesteld:</seg> <seg n="48.1.2">de theologische en filosofische vragen van de schepping,</seg> <seg n="48.1.3">intellect,</seg> <seg n="48.1.4">natuurwet,</seg> <seg n="48.1.5">wilsvrijheid.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">We kunnen die hier niet behandelen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar even wil ik toch op het eerste,</seg> <seg n="48.3.2">de schepping,</seg> <seg n="48.3.3">wijzen.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Men kan de schepping in de theologie ook op onvoorzichtige wijze naar voren brengen.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Men kan er evengoed pelagiaan of heiden mee zijn als augustiniaan en christen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Ik heb telkens gewezen op het element van schepping bij Augustinus:</seg> <seg n="49.1.2">in zijn grote mystieke ure en in het tiende boek.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">God wordt gevonden <hi rend="italic">in te,</hi></seg> <seg n="49.2.2"><hi rend="italic">supra me ... en fecit nos.</hi></seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Maar we moeten ons goed rekenschap geven van het onderscheid tussen scheppingsgenade,</seg> <seg n="49.3.2">en zoals we die ontdekken ook bij Cicero en het pelagianisme,</seg> <seg n="49.3.3">en de echte genade bij Augustinus.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De genade,</seg> <seg n="49.4.2">zoals Augustinus die kent,</seg> <seg n="49.4.3">dat is eigenlijk pas de schepping.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Schepping is een christelijk begrip.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">De Vader in de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="49.6.2">de Vader van onze Here Jezus Christus,</seg> <seg n="49.6.3">die is de Schepper.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">In Augustinus' mystiek is,</seg> <seg n="49.7.2">zoals professor Aalders het uitdrukte,</seg> <seg n="49.7.3">'de harmonie niet natuurlijk,</seg> <seg n="49.7.4">maar verworven;</seg> <seg n="49.7.5">niet ontdekt,</seg> <seg n="49.7.6">maar geschonken.'</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f41" rend="superscript">o</ref><s n="49.8"><seg n="49.8.1">In de genade,</seg> <seg n="49.8.2">zoals Augustinus die kent,</seg> <seg n="49.8.3">komen <pb n="220" ed="VW"/>de ribben der wereld wel voor,</seg> <seg n="49.8.4">schepping,</seg> <seg n="49.8.5">wil,</seg> <seg n="49.8.6">geschiedenis,</seg> <seg n="49.8.7">voorzienigheid.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Er is geen reden om,</seg> <seg n="49.9.2">zoals bij de neoplatonische extase,</seg> <seg n="49.9.3">te vrezen voor verweking van de menselijke hersenen met zijn hele inhoud en van wat daar tegenover staat,</seg> <seg n="49.9.4">de wereld en de geschiedenis met al wat er in is.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Maar deze wereld- en denkribben gaan van de genade,</seg> <seg n="49.10.2">van het kruis uit.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Dat is echte genade en echte schepping.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Daarom blijft het gevaarlijk als men de schepping tegenover de genade stelt als gegeven object,</seg> <seg n="50.1.2">als pièce de résistance;</seg> <seg n="50.1.3">als de wereld niet,</seg> <seg n="50.1.4">zoals bij Augustinus,</seg> <seg n="50.1.5">restloos in de genade wordt ingevoegd.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Augustinus en Pelagius staan absoluut tegen elkaar over.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De laatste komt van de schepping tot de genade en de eerste van de genade tot de schepping.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">De eindpunten van beide lijnen zijn heel verschillend.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Ook wie ze theologisch niet dadelijk aanvoelt,</seg> <seg n="50.5.2">kan er zich van overtuigen.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Wie zich wel eens verdiept heeft in de <hi rend="italic">Essais</hi> van Montaigne,</seg> <seg n="51.1.2">weet wat het eindpunt is,</seg> <seg n="51.1.3">als we Cicero zonder Christus doortrekken.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Daar vindt men de door Pascal zozeer verafschuwde streling van de eigen natuur,</seg> <seg n="51.2.2">het met oneindige subtiliteit ontleden van wat men als mens is en bezit,</seg> <seg n="51.2.3"><hi rend="italic">het 'haïssable moi',</hi></seg> <seg n="51.2.4">zoals Pascal het uitdrukt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het is altijd ik,</seg> <seg n="51.3.2">ik,</seg> <seg n="51.3.3">gepaard met scepticisme.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Dit is goed Latijns om ik,</seg> <seg n="51.4.2">ik te zeggen.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Augustinus zegt het ook:</seg> <seg n="51.5.2">ego,</seg> <seg n="51.5.3">ego,</seg> <seg n="51.5.4">als hij spreekt over zijn strijd voor zijn bekering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Maar dan is het om de verantwoordelijkheid op zich te nemen,</seg> <seg n="51.6.2">niet theoretisch te blijven,</seg> <seg n="51.6.3">maar persoonlijk te zijn.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Dat is goed Latijns.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Maar als men het op die wijze doet,</seg> <seg n="51.8.2">komen we niet bij Montaigne uit,</seg> <seg n="51.8.3">maar bij Luther.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Hiermee ben ik eigenlijk aan het einde gekomen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Op drie punten:</seg> <seg n="52.2.2">1. de geestelijke gerechtigheid = articulus occulti temporis,</seg> <seg n="52.2.3">2. de schoonheid Gods,</seg> <seg n="52.2.4">3. de genade,</seg> <seg n="52.2.5">komt de vraag:</seg> <seg n="52.2.6">wat is het geheim?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="206" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>F. Erens. <hi rend="italic">Aurelius Augustinus' Belijdenissen in XIII boeken,</hi> Amsterdam 1919<hi rend="superscript">3</hi> p. 130. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 732. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 139.</p></note>
<pb n="207" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Erens. P. 228. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32. 783. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 232.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Terzijde: Ook door de lexica.</p></note>
<pb n="208" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*Conf. III,</hi> 4. Erens, p. 45.* Zie p. 34, noot <hi rend="italic">b.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Th. Zielinski, <hi rend="italic">Cicero im Wandel der Jahrhunderte,</hi> Leipzig 1912<hi rend="superscript">3</hi>, p. 116: 'An eine gewisse Schrift Ciceros'. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33,48:in librum cuiusdam Ciceronis.</p></note>
<pb n="209" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf. III,4. MPL.32,685. CSEL.33,49.</hi></p></note>
<pb n="210" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">De natura deorum</hi> III, 86: Virtutem autem nemo umquam acceptam deo rettulit.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Bijv. <hi rend="italic">De natura deorum III,</hi> 6: A te enim philosopho rationem accipere debeo religionis, maioribus autem nostris etiam nulla ratione reddita credere.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Terzijde: Plutarchus dominee. Plutarchus is ook hellenist. Latinist. N. ontleende zijn visie op Plutarchus aan J. J. Hartmann, <hi rend="italic">De avondzon des heidendoms. Het leven en werken van den wijze van Chaeronea,</hi> 2 dln., Leiden 1912<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 8. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 699. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 75.</p></note>
<pb n="211" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><choice><sic>4M.	'De finibus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">'De finibus</corr></choice> <hi rend="italic">bonorum et malorum I,</hi> 57.*</p></note>
<pb n="212" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Terzijde: De <hi rend="italic">hairesis.</hi></p></note>
<pb n="213" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Terzijde: Boek VII, hoofdstuk 10 lezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 10. <hi rend="italic">MPL. 32,742. CSEL.</hi> 33, 158.</p></note>
<pb n="214" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>H. Reuter, <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi> Gotha 1887, p. 498 v.: "Diese <hi rend="italic">latinisierten</hi> Gedanken sind das eine Element seiner Lehre geworden, das andere aber das durchaus Eigentümliche, durch seine originelle <hi rend="italic">Produktionskraft</hi> Erarbeitete. Indem beides zusammenkam.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Conf. III, 9 midden. Erens, p. 55.* <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 69<hi rend="italic">1. CSEL.</hi> 33, 59. Zie ook III, 7.</p></note>
<pb n="215" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">De officiis I,</hi> 147: Doctos homines vel etiam usu peritos.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><choice><sic>tl. De officiis ministrorum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">De officiis ministrorum</corr></choice> <hi rend="italic">I, 50. MPL. 16, 108 vv.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Zielinski, Cicero im Wandel der Jahrhunderte, p.</hi> 112.</p></note>
<pb n="216" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Cicero, <hi rend="italic">De natura deorum</hi> II, 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Conf. X,6. MPL.32,783. CSEL.33,232v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>B. Pascal, <hi rend="italic">Les Provinciales,</hi> L. Cognet ed., Parijs 1965.</p></note>
<pb n="217" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Vgl. <hi rend="italic">Conf.</hi> X, 18. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 79<hi rend="italic">1. CSEL.</hi> 33, 247.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">The complete poetical works of Percy Bysshe Shelley,</hi> Th. Hutchinson ed., Londen 1960, p. 230 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>A.w., p. 235.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Conf. Vll, 10. MPL, 32,742. CSEL.</hi> 33,157.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, <hi rend="italic">10. MPL. 32,742. CSEL.</hi> 33,158.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Terzijde: Lezen boek X, hoofdstuk 26. Erens, p. 252.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 26. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="218" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*Conf.</hi> X, 27.* <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Terzijde: Na 1. articulus en 2. intentio-species.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Inst. I,</hi> 5, 5: Fateor quidem pie hoc posse dici ... naturam esse Dei.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">De legibus I,</hi> 22: Hominem, praeclara quadam condicione generatum esse a supremo deo.</p></note>
<pb n="219" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Tusculanae disputationes</hi> V, 2-4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>A. von Harnack, DG., dl. 3, p. 170, noot 1: "Den Satz des Cicero: 'virtutem nemo unquam acceptam deo retulit', kann man als Motto über den Pelagianismus setzen."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen, waarde,</hi> Groningen-Den Haag 1928, p. 189.</p></note>
<pb n="220" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicq ed., pensée 455: Le <hi rend="italic">moi</hi> est haïssable.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>De woorden: komt de vraag: wat is het geheim?, zijn in het manuscript met potlood door N toegevoegd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn referaat over <hi rend="italic">De Confessiones van Augustinus</hi> te Groningen. Nadere gegevens ontbreken.</p><p>Behalve de tekst van dit referaat is er nog een onvolledig manuscript bewaard gebleven, dat eveneens handelt over de <hi rend="italic">Confessiones.</hi> Het wordt hierna opgenomen onder de titel <hi rend="italic">De Confessiones.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Th. L. Haitjema (1888-1972), hervormd confessioneel theoloog, van 1923-1959 hoogleraar te Groningen. H. promoveerde in 1917 op <hi rend="italic">Augustinus' wetenschapsidee.</hi> Bijdrage tot de kennis van de opkomst der idee eener christelijke wetenschap in de antieke wereld, Utrecht 1917. Tegen de achtergrond van Augustinus en Calvijn streefde H. in het spoor van Groen van Prinsterer en Hoedemaker naar herstel van de organische christelijke cultuur rondom een Christusbelijdende volkskerk. Deze 'organische' gedachtenlijn verbond hij met een door Kierkegaard en Barth geïnspireerd geloofs-criticisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n3" type="end" place="end" n="3"><p>F. Erens (1857-1935), Nederlands schrijver, die deel uitmaakte van de Beweging van Tachtig. De eerste druk van zijn vertaling van Augustinus' <hi rend="italic">Confessiones</hi> verscheen in 1903 te <pb n="221" ed="VW"/>Amsterdam. Zijn visie op Augustinus gaf E. in zijn opstel <hi rend="italic">De Confessiones als litteraire daad,</hi> opgenomen in F. Erens, <hi rend="italic">Suggesties.</hi> Critieken, invallen en verbeeldingen, P. van Valkenhoff ed., Maastricht zj. (1940). Het opstel dateert uit 1931.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n4" type="end" place="end" n="4"><p>In deze lezing dateert N. de <hi rend="italic">Confessiones</hi> steeds rond 400 in plaats van in 397, zoals hij gebruikelijk doet. Tegenwoordig dateert men dit geschrift ca. 397-401.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Marcus Fabius Quintilianus (ca. 35-96), Romeins leraar in de retorica. Zijn opvattingen legde hij neer in het twaalfdelige werk <hi rend="italic">Institutio oratoria (=</hi> De vorming tot redenaar). Voor hem belichaamden Cicero's werken het ideaal van de goede prozastijl.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-van-augustinus-lezing.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Marcus Minucius Felix (rond 200), advocaat te Rome, die op latere leeftijd christen werd. Hij is de schrijver van een van de oudste Latijnse christelijke geschriften, de dialoog <hi rend="italic">Octavius,</hi> waarin hij een apologie geeft van het christendom. Daarin knoopt hij vooral aan bij Cicero's <hi rend="italic">De natura deorum.</hi> Het werk werd overgeleverd als achtste boek van Arnobius' <hi rend="italic">Adversus nationes.</hi> De tekst in <hi rend="italic">MPL.</hi> 3, 239-376. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 2, 1-71.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="6" xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing" decls="#bibl-noordmans3.de-confessiones-lezing">
<pb n="222" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Confessiones<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Vorm en inhoud</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer men Augustinus uit de <hi rend="italic">Confessiones</hi> wil laten zien,</seg> <seg n="3.1.2">staat men voor een moeilijke taak.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Vorm en inhoud van het boek zijn,</seg> <seg n="3.2.2">evenals bij alle grote schrijvers,</seg> <seg n="3.2.3">één.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De geest van Augustinus zit in ieder woord,</seg> <seg n="3.3.2">men is geneigd te zeggen:</seg> <seg n="3.3.3">vlak onder de letters.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik heb weinig neiging hier de paulinische spreuk van toepassing te verklaren:</seg> <seg n="3.4.2">'De letter doodt,</seg> <seg n="3.4.3">de geest maakt levend' (2 Kor. 3 : 6).</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Men zou liefst in de eigen woorden van de kerkvader,</seg> <seg n="3.5.2">in de Latijnse tekst,</seg> <seg n="3.5.3">zijn bewogen rede weergeven.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De biecht is als geperst in het Latijnse woord en de taal kan niet meer bevatten dan er ingelegd is.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De woorden zijn als de grote korrels van een lofoffer,</seg> <seg n="3.7.2">Gode aangeboden uit de eerstelingen van de oogst.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Alle vertaling is hier hachelijk.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> zijn dan ook betrekkelijk weinig vertalingen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een tweede moeilijkheid is de grote rijkdom.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wie begint met een weergave komt in verleiding te veel naar voren te brengen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Overal staan passages die men niet voorbij kan komen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Bladzijden die men niet kan overslaan.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Figuren die men zou willen tekenen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Aperçu's die men even zou willen weergeven.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Beperking is nodig.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Ik zal dan ook niet van het eerste tot het tiende boek de belijdenissen met u doorgaan;</seg> <seg n="4.8.2">van de biecht van het kind in de wieg tot die van de bisschop te Hippo.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Ik zal hier en daar een grote leidende gedachte trachten te grijpen en te laten zien hoe zwaar van eeuwigheidsgehalte ze zijn of liever,</seg> <seg n="4.9.2">hoe vol ze zijn van Christus.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Moge God ons daarbij genadig zijn en leiden door zijn Geest,</seg> <seg n="5.1.2">die de pen van de schrijver heeft bestuurd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Want het is een geïnspireerd boek.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">1 <hi rend="italic">- De biecht</hi> A</seg> <seg n="6.1.2"><hi rend="italic">- Voor de mensen;</hi></seg> <seg n="6.1.3"><hi rend="italic">begeleid door hun 'hymnus et fletus'</hi></seg></s></head>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De titel <hi rend="italic">Confessiones</hi> is al dadelijk niet een woord boven het boek,</seg> <seg n="7.1.2">maar is uit zijn hart gesneden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ze is waar en zegt alles wat Augustinus wil doen als hij schrijft.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij wil belijden voor God.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De mensen mogen het horen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het zal hun goed doen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ook met het oog op hen schrijft de belijder.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar hij spreekt toch niet voor deze tribune.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Niet voor de omstanders.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Althans niet voor dat soort,</seg> <seg n="7.9.2">dat nieuwsgierig is om anderer leven te leren kennen,</seg> <seg n="7.9.3">maar traag om het eigene te beteren.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Waarom zouden ze hem vragen te horen wie hij is,</seg> <seg n="7.10.2">die niet van God willen horen wie zijzelf zijn?</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Hoe zouden ze ook weten of de biecht waar is?</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Voor hen echter,</seg> <seg n="7.12.2">wier oren door de liefde voor Hem geopend zijn,</seg> <pb n="223" ed="VW"/><seg n="7.12.3">wil hij wel belijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een bedenking heeft hij echter ook ten opzichte van hen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De biecht van zijn vroeger leven,</seg> <seg n="8.2.2">van zijn zondig leven in boek I-IX,</seg> <seg n="8.2.3">ja,</seg> <seg n="8.2.4">die verblijdt degenen die van goeden wille zijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zij hebben geen vermaak in het verkeerde daarin,</seg> <seg n="8.3.2">maar hierin dat dat voorbij is.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar dat geldt niet van de belijdenis van wat Augustinus thans is.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En hij erkent dagelijks God te belijden,</seg> <seg n="8.5.2">meer verzekerd door de hoop op Gods barmhartigheid dan door eigen onschuld.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Waarom zal hij ook dat belijden?</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Daar geldt niet de blijdschap over het voorbij zijn van het verkeerde!</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar ook zo wil hij belijden voor de broederlijke harten.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Zij mogen hem gelukwensen als ze horen hoever hij nader komt tot God door diens gave en voor hem bidden als ze horen hoe hij achterblijft door eigen traagheid.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De broeder die zich verheugt als hij hem kan goedkeuring geven;</seg> <seg n="8.10.2">die met hem bedroefd is als het afkeuring moet zijn,</seg> <seg n="8.10.3">omdat hij,</seg> <seg n="8.10.4">hetzij in goedkeuring,</seg> <seg n="8.10.5">hetzij in afkeuring,</seg> <seg n="8.10.6">hem liefheeft.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Het goede in zijn leven,</seg> <seg n="8.11.2">dat zijn Gods bevelen en zijn gaven;</seg> <seg n="8.11.3">het kwade zijn zijn eigen fouten en Gods gerichten.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Laten ze adem scheppen in de eerste en zuchten in de tweede,</seg> <seg n="8.12.2">als ze zijn biecht horen,</seg> <seg n="8.12.3">en laten lofzang en geween (hymnus et fletus) opstijgen voor Gods aangezicht uit de harten der broeders,</seg> <seg n="8.12.4">Gods wierookpannen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Zo wil Augustinus ook voor de mensen biechten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar dat komt pas in de tweede plaats.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij biecht eigenlijk in Gods oor.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is een oorbiecht.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">'Uw oren zijn tegen mijn hart.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Dat is een herhaaldelijk voorkomende uitdrukking.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De belijdenis wordt gedaan met woorden van het hart en met het roepen der gedachte,</seg> <seg n="9.7.2">die Gods oor kent.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Men kan zeggen dat ze in stilte geschiedt en toch niet in stilte.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Zwijgend wat het geluid betreft,</seg> <seg n="9.9.2">met geroep wat de aandoening betreft.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Wat zou het hem baten als hij iets wilde verzwijgen?</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">God zou wel voor hem verborgen zijn;</seg> <seg n="9.11.2">hij niet voor God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zo biecht hij in zijn hart in tegenwoordigheid Gods;</seg> <seg n="10.1.2">met zijn pen echter voor vele getuigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head n="B."><label rend="italic">B.</label> <s n="11.1"><seg n="11.1.1"><hi rend="italic">Voor God,- ook 'hymnus et fletus'.</hi></seg></s></head>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze houding is de ware christelijke gesteldheid.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij valt weer in tweeën.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zoals de hoorder van zijn biecht,</seg> <seg n="13.1.2">die hem liefheeft,</seg> <seg n="13.1.3">haar vergezelt met zijn lofzang en zijn geween (hymnus et fletus),</seg> <seg n="13.1.4">zo heeft ook de biecht zelf deze beide.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De beurtzang der gemeente is slechts een hoorbare echo op de hymnus et fletus die voor God oprijzen in de roepende stilte van de aandoening.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De lofzang rijst in stilheid op om Gods barmhartigheid;</seg> <seg n="13.3.2">het geween gaat van het begin tot het eind van het boek om zijn zonde.</seg></s></p>
<p><pb n="224" ed="VW"/><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dat is het hoofdmotief.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar daarnaast staan beide ook in andere toonaarden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">In allerlei toonaarden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ook doordringen ze elkaar en het wenen gaat over in een hymne,</seg> <seg n="14.4.2">in de hymne vallen de tranen van het snoer.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Dat is biecht.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">"Waarheen",</seg> <seg n="15.1.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="15.1.3">"zult ge opklimmen,</seg> <seg n="15.1.4">als ge het aangezicht al dadelijk boven in de hemel zet?"</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Die dat doen,</seg> <seg n="15.2.2">moeten eerst neerdalen om te wenen in de vallei der tranen,</seg> <seg n="15.2.3">dan zal Christus hen mee opvoeren in de hoogte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Augustinus kent de geesteshouding die de tranen der confessie verre doet blijven.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Toen hij uit de boeken der neoplatonici vele hoge dingen had geleerd,</seg> <seg n="16.2.2">geestelijke dingen;</seg> <seg n="16.2.3">toen zijn vroeger materialisme geweken was en de geestelijke wereld voor hem was opengegaan;</seg> <seg n="16.2.4">toen hij dus een geestelijk mens was geworden.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij heeft de wereld der ideeën,</seg> <seg n="16.3.2">der normen geschouwd.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wat dat is mag ons hier niet te zeer afleiden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dit ene wil ik hier naar voren brengen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Die kennis was te hoog.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij was zeker van de geestelijke waarden die de filosofie hem geleerd had en die de kerk ook leerde,</seg> <seg n="16.7.2">maar hij kon er niet bij.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Hij kon ze niet genieten.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">En nu stelt Augustinus de scherpe diagnose van zijn kwaal.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hij zegt:</seg> <seg n="17.2.2">"Want ik was al begonnen wijs te willen schijnen,</seg> <seg n="17.2.3">terwijl ik nog vol was van mijn straf,</seg> <seg n="17.2.4">en ik weende niet,</seg> <seg n="17.2.5">maar was in de wolken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Een vitaal element van de christelijke confessie,</seg> <seg n="17.3.2">het fiere,</seg> <seg n="17.3.3">het wenen,</seg> <seg n="17.3.4">ontbrak.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En omdat dat ontbreekt,</seg> <seg n="17.4.2">kan hij niet christelijk zijn geloof belijden.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het is geen <hi rend="italic">confessie maar presumptie.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het is stelen van de waarheid en gestolen goed gedijt niet.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Het is grijpen naar hoge dingen waar men niet bij kan.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Het is te vroeg grijpen van waarheid die men toch niet belijden kan.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het is een God hebben die men niet genieten kan.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hymnus et fletus,</seg> <seg n="18.1.2">dat is de confessie.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Lofzang en tranen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Waar het wenen ontbreekt,</seg> <seg n="18.3.2">daar is de confessie kreupel.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De hoge gedachtenvlucht,</seg> <seg n="18.4.2">de intellectuele intuïtie,</seg> <seg n="18.4.3">is geen echte lofzang.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Met het 'in excelsis' gaat het 'de profundis' gepaard.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Met het in den hoge het uit de diepte.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Augustinus weet dat de echte stijging is in het dal des geweens en dat daar het lied Hammaäloth,</seg> <seg n="18.7.2">het lied van de opgang,</seg> <seg n="18.7.3">gezongen wordt,</seg> <seg n="18.7.4">het canticum graduum.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">De tranen mist hij,</seg> <seg n="18.8.2">de bisschop van Hippo,</seg> <seg n="18.8.3">in de geschriften der neoplatonici,</seg> <seg n="18.8.4">die hem van zijn materialisme hebben bevrijd.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zij missen het aangezicht der christelijke vroomheid,</seg> <seg n="18.9.2">de tranen der confessie,</seg> <seg n="18.9.3">en de offeranden <pb n="225" ed="VW"/>Gods,</seg> <seg n="18.9.4">de verbroken geest,</seg> <seg n="18.9.5">het verslagen hart.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Augustinus heeft ze gekend,</seg> <seg n="18.10.2">de tranen,</seg> <seg n="18.10.3">voor zijn bekering,</seg> <seg n="18.10.4">in zijn bekering en na zijn bekering.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Vóór zijn bekering als hij worstelt met het probleem van het kwaad,</seg> <seg n="18.11.2">als hij roept om het hoogste goed.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Als Gods oren luisteren zonder dat hij het weet.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Als hij in stilte luide roept en de stille verbrijzelingen van zijn hart als sterke stemmen uitgaan naar de barmhartigheid Gods<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">In zijn bekering als de doorbraak komt,</seg> <seg n="18.14.2">als een diepe overdenking en schouwing uit de geheime grond van zijn leven al zijn ellende voor het oog van zijn hart plaatst en een stormwind opsteekt in zijn ziel die een regen van tranen met zich voert en hij zich van zijn boezemvriend Alypius verwijdert,</seg> <seg n="18.14.3">als Jezus van zijn discipelen in Gethsemané,</seg> <seg n="18.14.4">omdat voor het wenen de eenzaamheid hem voegzamer voorkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Ná zijn bekering als hij op zijn sterfbed niemand meer bij zich toelaat en de zeven boetpsalmen op zijn wens geschreven staan op de wanden van zijn kamer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De fletus,</seg> <seg n="19.1.2">het wenen,</seg> <seg n="19.1.3">behoort tot het wezen der confessie.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">"Dat de zondaars zich bekeren tot God,</seg> <seg n="19.2.2">dan zullen ze zien dat Gij in hun harten zijt,</seg> <seg n="19.2.3">in het hart dergenen die U belijdenis doen en zich aan uw borst werpen en wenen in uw schoot na hun <hi rend="italic">moeilijke</hi> levenswegen;</seg> <seg n="19.2.4">en Gij,</seg> <seg n="19.2.5">De <hi rend="italic">gemakkelijke,</hi></seg> <seg n="19.2.6">droogt hun tranen en ze wenen te meer en verheugen zich onder hun schreien,</seg> <seg n="19.2.7">omdat Gij hen vertroost."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De plaats waar geen belijdenis is,</seg> <seg n="20.1.2">is voor Augustinus de hel.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Als hij zich herinnert hoe hij worstelde met het probleem van het kwaad,</seg> <seg n="20.2.2">dan spreekt hij het uit dat hij niet tot die hel der dwaling afdaalde,</seg> <seg n="20.2.3">waarin niemand God belijdenis doet,</seg> <seg n="20.2.4">omdat men God tot oorzaak van de zonde maakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank" n="2."><label rend="italic">2.</label> <s n="21.1"><seg n="21.1.1"><hi rend="italic">De biecht als geloofsbelijdenis.</hi></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1"><hi rend="italic">Confessie en presumptie</hi></seg></s></head>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De confessie heeft echter wijder zin dan alleen schuldbelijdenis.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ze is ook geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Niet slechts biechten van het voorbije en tegenwoordige leven,</seg> <seg n="22.3.2">maar ook van overtuiging.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Ook dan echter geldt hetzelfde van daareven.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Ook in de geloofsbelijdenis moeten hymnus en fletus,</seg> <seg n="22.5.2">lofzang en geween worden gehoord.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Waanwijsheid,</seg> <seg n="22.6.2">vaniteit is het om wetenschap,</seg> <seg n="22.6.3">ook al is ze waar,</seg> <seg n="22.6.4">uit te roepen;</seg> <seg n="22.6.5">vroomheid is het ze te belijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Wat geeft het de wereld te kunnen schatten en de waarde daarvan te kunnen wegen op een schaal,</seg> <seg n="22.7.2">als men de Heer der wereld niet gevonden heeft?</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Want God die groot is,</seg> <seg n="22.8.2">ziet het nederige aan;</seg> <seg n="22.8.3">het hoge echter herkent Hij van verre.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Wat geeft het de ellips der zon te kunnen berekenen en verdonkering van het eigen hart <pb n="226" ed="VW"/>niet ontdekt te hebben?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">En dit voorbeeld is nog slechts genomen uit de kennis der natuur.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hoeveel te scherper zal de tegenstelling zijn in de filosofie en bovenal in de theologie,</seg> <seg n="23.1.2">de kennis van God.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Hier allereerst staat de belijdenis tegenover waanwijsheid,</seg> <seg n="23.2.2">vanitas.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wat kunnen hier hoge en ware dingen geleerd worden die toch geen belijdenissen zijn (geen hymnus en geen fletus,</seg> <seg n="23.3.2">geen lofzang met geween).</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Augustinus heeft niet alleen de ijdelheid van zijn leraarsambt in de retorica zo sterk gevoeld dat hij het als christen moest opgeven,</seg> <seg n="23.4.2">maar ook de hoge gedachtenvlucht van het neoplatonisme,</seg> <seg n="23.4.3">dat hem oog voor het geestelijke geopend had,</seg> <seg n="23.4.4">mist het heilig karakter der confessie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head n="2. 1."><label>2. 1.</label> <s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">De kerk.</hi></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1"><hi rend="italic">Ceder of kruid</hi></seg></s></head>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Alhoewel het lang geduurd heeft voor hij zich liet dopen,</seg> <seg n="25.1.2">heeft hij toch levenslang oog gehad voor het bijzondere van de christelijke kerk.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daar is iets waarvan hij oog en gedachten niet kan afhouden.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">In haar geloofsbelijdenis is tegenover alle wijsheid der wereld iets heiligs en veiligs.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Daar is geloof op gezag,</seg> <seg n="25.4.2">het is waar.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">En hij leest Aristoteles over de tien categorieën,</seg> <seg n="25.5.2">een moeilijk boek,</seg> <seg n="25.5.3">en begrijpt het zonder leermeester.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar toch staan,</seg> <seg n="25.6.2">tegenover wat de kerk leert,</seg> <seg n="25.6.3">zijn gedachten,</seg> <seg n="25.6.4">die hij naar aanleiding daarvan over God maakt,</seg> <seg n="25.6.5">als zeepbellen geblazen van zijn ellende tegenover de wijde blauwe hemelen vol goddelijke zaligheid.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Wat in zijn gedachten waar was,</seg> <seg n="25.7.2">wist hij zelf niet;</seg> <seg n="25.7.3">want hij stond met de rug naar het licht en met het aangezicht naar de dingen die verlicht werden en zijn aangezicht waarmee hij de verlichte dingen zag,</seg> <seg n="25.7.4">werd niet verlicht.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Wat gaven hem zijn grauwe theorieën over God?</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">"En wat hinderde het zoveel",</seg> <seg n="25.9.2">zo biecht hij voor God,</seg> <seg n="25.9.3">"wat hinderde uwe kleinen een zoveel trager geest,</seg> <seg n="25.9.4">daar ze toch niet ver van U afdwaalden,</seg> <seg n="25.9.5">om in het nest van uw kerk veilig veren te krijgen en de vleugelen der liefde door het voedsel van het gezonde geloof te zien wassen?'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Later in de gemeente van Ambrosius te Milaan heeft hij reeds meer oog gekregen voor het wezen van de christelijke kerk.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hij ziet hoe Schrift en kerk zich door een begrijpelijke en zeer gewone manier van spreken aan allen geven om allen aan haar brede borst op te nemen,</seg> <seg n="26.2.2">veel meer tot God brengende op die wijze,</seg> <seg n="26.2.3">dan wanneer ze niet met zo hoog gezag uitstak en de menigte niet opnam in de schoot van een heilige nederigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Nog later,</seg> <seg n="27.1.2">aan de vooravond van zijn bekering,</seg> <seg n="27.1.3">komt hij tot de schrikbarende ontdekking dat de last der ijdelheid,</seg> <seg n="27.1.4">der waanwijsheid (vanitatis) hem de schouders drukt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Anderen,</seg> <seg n="27.2.2">die de schouders vrijer hebben,</seg> <seg n="27.2.3">krijgen vleugelen;</seg> <pb n="227" ed="VW"/><seg n="27.2.4">mensen die niet als hij door tien en meer jaren zoeken uitgeput <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">En als hij na zijn bekering te Cassiciacum,</seg> <seg n="28.1.2">een kleine christelijke academie,</seg> <seg n="28.1.3">een vriendenkring heeft ingericht en zijn boezemvriend de naam van Jezus buiten de gesprekken wil houden,</seg> <seg n="28.1.4">dan karakteriseert hij dat als een voorliefde voor de reuk der hoge cederen van de scholen tegenover de nederige heilzame kruiden der kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ook hier dus dezelfde houding.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De confessie als geloofsbelijdenis heeft hetzelfde karakter van gebrokenheid,</seg> <seg n="29.2.2">humiliteit,</seg> <seg n="29.2.3">nederigheid als de levensbiecht.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ze heeft plaats in de schoot der kerk,</seg> <seg n="29.3.2">zoals de biecht zich uitweent en jubelt aan de borst Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">In de kerk wordt de echte confessie geleerd:</seg> <seg n="29.4.2">de nederige kennis van de hoge God,</seg> <seg n="29.4.3">die daar gekend wordt,</seg> <seg n="29.4.4">omdat Hij zo laag is nedergekomen in het vlees.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het zijn vooral de Psalmen,</seg> <seg n="29.5.2">die deze theologie voor Augustinus hebben vertolkt.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Hij noemt ze geloofszangen,</seg> <seg n="29.6.2">klanken van vroomheid,</seg> <seg n="29.6.3">uitsluitende de opgezwollen geest.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Hij zou ze willen zingen,</seg> <seg n="29.7.2">als hij kon,</seg> <seg n="29.7.3">voor de hele wereld tegen de hoogmoed van het menselijk geslacht.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Zij zingen de theologie de profundis.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">De theologie der profeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De theologie der profeten.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De theologie der apostelen,</seg> <seg n="30.2.2">voor allen van de apostel Paulus.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De brieven van Paulus wijzen de weg aan hen,</seg> <seg n="30.3.2">die van verre niet kunnen zien,</seg> <seg n="30.3.3">om toch de weg te wandelen waarop men komt te zien en vast te houden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De Psalmen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Paulus in Oud en Nieuw Testament.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Tolken van wet en evangelie,</seg> <seg n="30.6.2">van de theologie der nederheid,</seg> <seg n="30.6.3">der liefde.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">De leerboeken der kerk,</seg> <seg n="30.7.2">waar men niet leert met hoge ogen,</seg> <seg n="30.7.3">die menen te boren tot in de eeuwigheid,</seg> <seg n="30.7.4">maar waar men ook <hi rend="italic">luistert</hi> op hope van zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Daar is de opbouwende,</seg> <seg n="30.8.2">stichtende liefde,</seg> <seg n="30.8.3">bouwende op het fundament der nederheid,</seg> <seg n="30.8.4">dat is Jezus Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head n="2. 2."><label>2. 2.</label> <s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">Christus.</hi></seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1"><hi rend="italic">Ideaal of weg</hi></seg></s></head>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De openbaring Gods in Jezus Christus.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Waar kan men elders zo onopzettelijk lezen hoe Jezus Christus de deur is waardoor de schapen binnengaan als in de <hi rend="italic">Confessiones?</hi></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1"><hi rend="italic">Men</hi> ziet Augustinus door deze deur binnengaan,</seg> <seg n="32.3.2">die hem de toeleiding is tot de Vader.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Geen ondogmatische geest behoeft hier ergernis te nemen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Er wordt weinig christologie gegeven in de <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="32.5.2">ofschoon ze zonder deze niet zijn te verstaan.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Maar wat de kerk van Christus belijdt,</seg> <seg n="32.6.2">wat de Psalmen van Hem zingen en de apostelen van Hem schrijven,</seg> <seg n="32.6.3">dat manifesteert zich hier voor ons.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Het is alles werkelijkheid,</seg> <pb n="228" ed="VW"/><seg n="32.7.2">belijdenis en leven.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Het is één wereld,</seg> <seg n="32.8.2">de wereld van Gods genade.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">God buiten Christus is een hoge idee,</seg> <seg n="32.9.2">een groot woord,</seg> <seg n="32.9.3">een vergezicht,</seg> <seg n="32.9.4">een hoog ideaal.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Christus is de weg daarheen.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Hij is de werkelijkheid Gods,</seg> <seg n="32.11.2">de nabijheid Gods,</seg> <seg n="32.11.3">de liefde Gods.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Christus is één met de belijdenis.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Zonder Hem geen belijdenis.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Geen hymne,</seg> <seg n="32.14.2">geen lofzang over Gods barmhartigheden zonder Christus;</seg> <seg n="32.14.3">geen fletus,</seg> <seg n="32.14.4">geen tranen zonder Hem.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Hij is zelf lofzang en tranen.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Hij is de goede belijdenis.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Hij vervult met zijn geest,</seg> <seg n="32.17.2">met de troost en de liefde,</seg> <seg n="32.17.3">de nederheid des geestes,</seg> <seg n="32.17.4">de kerk.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">Belijdenis,</seg> <seg n="32.18.2">kerk,</seg> <seg n="32.18.3">Christus,</seg> <seg n="32.18.4">het is alles één Evangelie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head n="2.3."><label>2.3.</label> <s n="33.1"><seg n="33.1.1"><hi rend="italic">God.</hi></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1"><hi rend="italic">Confessie of presumptie</hi></seg></s></head>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het is nu tijd te spreken over God aan Wie Augustinus belijdenis doet en Wie hij belijdt.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">We kunnen in Augustinus' Godzoeken zes trappen onderscheiden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Geboren en opgevoed in de kerk leeft hij aanvankelijk het leven van zovelen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Hij leeft buiten God.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Dan,</seg> <seg n="34.5.2">op zeventienjarige leeftijd,</seg> <seg n="34.5.3">reeds heel vroeg,</seg> <seg n="34.5.4">wordt hij Godzoeker door het lezen van Cicero's <hi rend="italic">Hortensius.</hi></seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Eigenaardig is het te lezen hoe Augustinus hem noemt <hi rend="italic">een zekere Cicero.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">In de confessie verbleekt deze beroemdheid tot een onduidelijk fenomeen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">In deze tweede periode sluit Augustinus zich aan bij de manicheeërs.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">God is voor hem een grote onduidelijke fijn stoffelijke massa.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Geestelijk kan hij van God niet denken.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Een phantasma is het,</seg> <seg n="34.11.2">zegt Augustinus zelf telkens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f27" rend="superscript">a</ref>De derde periode begint te Rome.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Hij leert de manicheeërs wantrouwen en wordt scepticus.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Hij schort zijn oordeel over God op en wanhoopt de zekerheid te zullen krijgen.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">De vierde begint te Milaan als hij de prediking van Ambrosius volgt.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Het wezen en de betekenis der christelijke kerk beginnen voor hem op te gaan.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Maar een geestelijk begrip van God heeft hij nog niet.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">5. Door het lezen van neoplatonici leert hij God zien als een geest.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Dan heeft hij wel beter inzicht,</seg> <seg n="34.18.2">maar nog geen belijdenis.</seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">6. Zijn wil wordt verbroken en hij wordt belijder en christen.</seg></s> <s n="34.20"><seg n="34.20.1">Ik zal niet over al die zes tijdperken veel zeggen.</seg></s> <s n="34.21"><seg n="34.21.1">Hoe verleidelijk het ook is Augustinus' belijdenis van zijn prille jeugd te volgen,</seg> <seg n="34.21.2">het zou ons te ver voeren.</seg></s> <s n="34.22"><seg n="34.22.1">Ook over zijn leven onder de manicheeërs te Carthago en Rome zal ik niet veel zeggen.</seg></s> <s n="34.23"><seg n="34.23.1">Hij had niet geleerd,</seg> <seg n="34.23.2">belijdt hij in boek III,</seg> <seg n="34.23.3">dat God is een geest die geen lengte en geen breedte heeft en geen massa.</seg></s> <s n="34.24"><seg n="34.24.1">Ook weet hij niet dat de wet geestelijk is.</seg></s> <s n="34.25"><seg n="34.25.1">Hij beoordeelde alle handelingen in alle tijden naar een openbaar wetsartikel en niet naar het artikel van de bijzondere omstandigheid (articulus occulti temporis).</seg></s> <s n="34.26"><seg n="34.26.1">Ook de zedelijkheid heeft eigenlijk massa en wordt uitwendig gemeten.</seg></s> <s n="34.27"><seg n="34.27.1">Zo beziet hij de bijbelheiligen met een verkeerd oog en heeft bezwaar tegen Schrift en kerk.</seg></s> <s n="34.28"><seg n="34.28.1">Hij zag niet de inwendige gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="34.28.2">die niet oordeelt van de gewoonte uit,</seg> <seg n="34.28.3">maar uit de wet Gods,</seg> <seg n="34.28.4">waaruit <pb n="229" ed="VW"/>Is lands wijs en 's lands eer gevormd zijn,</seg> <seg n="34.28.5">maar die zelf overal dezelfde blijft;</seg> <seg n="34.28.6">maar hij oordeelde vanuit de menselijke dag (ore Dei-humano die),</seg> <seg n="34.28.7">niet uit <hi rend="italic">de eeuwige</hi> mond Gods (dag-eeuwigheid).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="34.29"><seg n="34.29.1">Reeds veel later als hij met zijn vrienden Alypius en Nebridius disputeert over het hoogste goed en het diepste verderf,</seg> <seg n="34.29.2">dan neigt hij nog tot epicurisme,</seg> <seg n="34.29.3">omdat hij in zijn blindheid niet in staat is te denken het rechtvaardige licht en de schoonheid die om niet verkregen wordt,</seg> <seg n="34.29.4">die het oog des vleses niet ziet en die van binnen gezien wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="34.30"><seg n="34.30.1">Dat God een geest is,</seg> <seg n="34.30.2">dat zijn wet geestelijk is,</seg> <seg n="34.30.3">dat ziet hij niet onder de manicheeërs en hij ergert zich aan de geestelijkheid Gods en de geestelijke gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="34.30.4">zoals de kerk die leert.</seg></s> <s n="34.31"><seg n="34.31.1">Ze zijn hem een aanstoot.</seg></s> <s n="34.32"><seg n="34.32.1">Misschien menen wij hier met een antieke ergernis te doen te hebben;</seg> <seg n="34.32.2">maar zodra we letten op het tweede lid,</seg> <seg n="34.32.3">de gerechtigheid Gods,</seg> <seg n="34.32.4">dan wijkt deze waan.</seg></s> <s n="34.33"><seg n="34.33.1">Ook deze ergernis is volkomen modern.</seg></s> <s n="34.34"><seg n="34.34.1">Zo wentelt hij in zijn geest rond de stoffelijke-massale vormen,</seg> <seg n="34.34.2">die daarbij de oren van zijn hart verdoven,</seg> <seg n="34.34.3">als hij ze in zijn gedachten doet rollen;</seg> <seg n="34.34.4">die oren die hij toch eigenlijk inspande om te horen de inwendige melodie der zoete waarheid.</seg></s> <s n="34.35"><seg n="34.35.1">Maar hij kon de stem van de bruidegom daarbinnen niet horen omdat zijn aandacht naar buiten getrokken werd.</seg></s> <s n="34.36"><seg n="34.36.1">Zijn hart was te hoog en te dik om deze ware vreugde,</seg> <seg n="34.36.2">deze laatste exaltatie te horen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Hij ergert zich eraan dat de kerk te menselijk over God denkt.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Hij meent dat zij zich Hem als een mens voorstelt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">God moet groot,</seg> <seg n="35.3.2">oneindig,</seg> <seg n="35.3.3">massaal gedacht worden.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Ademen in de heldere en klare eenvoudige lucht der waarheid Gods kan hij niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Aandoenlijk is het te horen hoe hij klaagt aan het slot van het zesde boek,</seg> <seg n="35.5.2">als de jongelingschap is afgesloten,</seg> <seg n="35.5.3">"dat hij zich om en om gewenteld heeft van de rug op de zijden en van de zijden op de buik en alles is hard en Gij alleen zijt rust."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Voor wie nog mocht menen dat Augustinus' godsgedachte in deze periode stoffelijk en daarom zo hard om in te rusten</seg> <seg n="36.1.2">- geheel antiek is,</seg> <seg n="36.1.3">ook nadat ik zoëven de meetbare en onmeetbare gerechtigheid daarnaast heb aangewezen,</seg> <seg n="36.1.4">die hore na de klacht over de hardheid de belijdenis waarmee de jonge man het zevende boek opent.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">"Reeds",</seg> <seg n="37.1.2">zo begint het,</seg> <seg n="37.1.3">"was mijn slechte en onheilige jeugd voorbij en ik kwam tot mannelijke leeftijd;</seg> <seg n="37.1.4">hoe ouder in leeftijd,</seg> <seg n="37.1.5">des te schandelijker in waanwijsheid;</seg> <seg n="37.1.6">ik die geen andere substantie kon denken dan die welke met de ogen wordt gezien."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Is dat antiek?</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Wie van u de Wartburg wel eens heeft <pb n="230" ed="VW"/>beklommen,</seg> <seg n="37.3.2">kent de voorstellingen van het menselijk leven,</seg> <seg n="37.3.3">man en vrouw,</seg> <seg n="37.3.4">en herinnert zich wat van de dertig- of veertigjarigen wordt beschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Wie ze niet kent,</seg> <seg n="37.4.2">kent toch die oude voorstelling van het mensenleven met zijn:</seg> <seg n="37.4.3">veertig jaar welgedaan.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Is dat alles ook al antiek geworden?</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Augustinus' hart roept luid en heftig tegen al die phantasmata,</seg> <seg n="38.1.2">die dikke zelfgemaakte voorstellingen,</seg> <seg n="38.1.3">en soms tracht hij met een slag van zijn geest weg te slaan de schandelijke troep,</seg> <seg n="38.1.4">die hem omfladderde,</seg> <seg n="38.1.5">van voor het oog van zijn geest.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En pas verwijderd voor de oogopslag waren ze er weer en kwamen op hem af en omwolkten hem.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Alles is dik en hard en welgedaan in zijn hart en eromheen en ook zichzelf kan hij niet zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Dan gaat langzamerhand vanuit de vraag naar de verantwoordelijkheid deze wereld zich voor hem opklaren.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Nooit heeft de vrees voor het toekomend oordeel hem losgelaten.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Levenslang is hij,</seg> <seg n="39.3.2">wij hoorden het reeds,</seg> <seg n="39.3.3">nooit in die hel van dwaling afgegleden,</seg> <seg n="39.3.4">waar niemand God belijdt.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">God beslist voor de oorzaak van het kwaad houden deed hij nooit.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Maar hij heeft niet van binnen uit leren denken.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Zijn gedachten volgen de vormen die elkaar bepalen,</seg> <seg n="39.6.2">determineren.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Zo denkt hij ook als hij aan God denkt.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Hij denkt buiten,</seg> <seg n="39.8.2">niet binnen.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Hij is buiten en God is binnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Straks volgt hij Jezus die naar binnen gegaan is.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Maar nu nog niet.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Intellectueel ziet hij de vormen,</seg> <seg n="39.12.2">de beelden,</seg> <seg n="39.12.3">waar de geest doorgaat;</seg> <seg n="39.12.4">niet de kracht des geestes die ze vormt.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Hij ziet het kwaad dat op het kwaad volgt,</seg> <seg n="39.13.2">niet de vrije wil die het werkt.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">Hij wil naar binnen en wordt buiten vastgehouden.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">Hij luistert naar de inwendige melodie,</seg> <seg n="39.15.2">maar zijn eigen wentelende grove gedachten verdoven hem.</seg></s> <s n="39.16"><seg n="39.16.1">Soms slaat hij de nevels voor zijn oog weg.</seg></s> <s n="39.17"><seg n="39.17.1">Maar ze komen dadelijk terug.</seg></s> <s n="39.18"><seg n="39.18.1">Halfgeestelijk denkt hij zich God als de oneindige zee en de wereld als een spons,</seg> <seg n="39.18.2">van hem doortrokken en tegelijk omspoeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="39.19"><seg n="39.19.1">Maar ook dat is niet geestelijk.</seg></s> <s n="39.20"><seg n="39.20.1">Hoe komt het kwaad in deze wereld van noodwendigheid,</seg> <seg n="39.20.2">als God het niet doet?</seg></s> <s n="39.21"><seg n="39.21.1">Waarom het oordeel?</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo waakt het oordeel in Augustinus' geest midden in de nacht van zijn ellende en maant hem tot de levende God.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">'Ik werd ellendiger en Gij kwaamt dichterbij"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f38" rend="superscript">l</ref> zo belijdt hij.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De wereld des geestes,</seg> <seg n="40.3.2">des oordeels en der genade,</seg> <seg n="40.3.3">van schuld en barmhartigheid,</seg> <seg n="40.3.4">de wereld der confessie,</seg> <seg n="40.3.5">van hymnus et fletus,</seg> <seg n="40.3.6">van juichen en wenen,</seg> <seg n="40.3.7">van wet en evangelie,</seg> <seg n="40.3.8">van Christus en zijn kerk,</seg> <seg n="40.3.9">van geest en eeuwig leven nadert.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Midden in de belijdenis van deze worsteling om de betekenis en de oorsprong van het kwaad staat de betuiging in 't begin van het zevende boek.</seg></s></p>
<p><pb n="231" ed="VW"/><s n="42.1"><seg n="42.1.1">"Standvastig stond in mijn hart het geloof der kerk in uw Christus,</seg> <seg n="42.1.2">onze Heer en Verlosser,</seg> <seg n="42.1.3">in vele opzichten nog vormloos en wazig buiten de leer der kerk om',</seg> <seg n="42.1.4">maar toch verliet mijn geest dat geloof niet,</seg> <seg n="42.1.5">maar van dag tot dag dronk hij het meer in."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Intussen kastijdt hem alles en is hard voor hem.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Hij die midden tussen God en de dingen,</seg> <seg n="43.2.2">die aan plaats gebonden zijn,</seg> <seg n="43.2.3">in staat,</seg> <seg n="43.2.4">hij wil rusten in deze dingen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Maar hij vindt geen rust.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Ze zijn hard,</seg> <seg n="43.4.2">hoe hij zich ook wentelt.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Ze staan tegen hem op,</seg> <seg n="43.5.2">omdat hij tegen God opgestaan is en niet wil wonen in de tussensfeer tussen God en de plaatselijke dingen,</seg> <seg n="43.5.3">de sfeer des heils,</seg> <seg n="43.5.4">en bij hopen en benden lopen ze tegen hem op en zeggen:</seg> <seg n="43.5.5">welke kant wilt ge op,</seg> <seg n="43.5.6">onwaardige,</seg> <seg n="43.5.7">onreine?</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Omdat zijn ogen geestelijk gezwollen en dik zijn,</seg> <seg n="43.6.2">kan hij niet zien.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Zo wordt de hoogmoedige vernederd.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">God echter toornt niet in eeuwigheid;</seg> <seg n="43.8.2">Hij hield Augustinus onrustig door inwendige prikkels,</seg> <seg n="43.8.3">totdat God hem zeker was door innerlijke aanschouwing.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">En door de verborgen hand van de goddelijke medicijnmeester heelt zijn ontstoken oog en door de scherpe oogzalf van heilzame droefenissen neemt de beterschap van het verduisterde oog des geestes van dag tot dag toe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wat nu volgt zou men de voorbekering van Augustinus kunnen noemen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Zijn oog wordt gewend van de stof tot de geest;</seg> <seg n="44.2.2">van buiten naar binnen;</seg> <seg n="44.2.3">van de vormen tot het wezen;</seg> <seg n="44.2.4">van de verschijning naar de idee;</seg> <seg n="44.2.5">van beneden naar boven;</seg> <seg n="44.2.6">van de zichtbare dingen naar de onzichtbare;</seg> <seg n="44.2.7">van de schepselen naar de Schepper;</seg> <seg n="44.2.8">van de fantasie naar de gedachte;</seg> <seg n="44.2.9">van de wereld naar God.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Het is de bekering van zijn intellect,</seg> <seg n="45.1.2">van zijn verstand.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Straks volgt die van de wil.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het is zijn filosofische bekering;</seg> <seg n="45.3.2">straks volgt de theologische,</seg> <seg n="45.3.3">de christelijke.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Hij krijgt de neoplatonische geschriften in handen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wanneer ik beide bekeringen zo scheid,</seg> <seg n="46.1.2">dan is dat niet geheel zuiver.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">De eerste heeft geen exclusief verstandelijk karakter.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Ze is ook mystisch.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De tweede is niet uitsluitend bepaald tot de wil,</seg> <seg n="46.4.2">maar is ook intuïtief.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Maar de onderscheiding dient toch tot begrip.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Er staat in het zevende boek van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> een zeldzaam hoofdstuk,</seg> <seg n="47.1.2">caput 10,</seg> <seg n="47.1.3">waarin beschreven wordt het opengaan van zijn inwendig oog,</seg> <seg n="47.1.4">waarmee hij God als geest leert zien.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">"Door de lectuur van de genoemde geschriften aangemaand om tot zichzelf in te keren ben ik naar binnen gegaan onder uw leiding en ik heb gekund,</seg> <seg n="47.2.2">omdat Gij mijn helper geworden zijt.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Ik trad binnen en ik zag met een zeker oog van mijn geest boven mijn geest een onveranderlijk licht,</seg> <seg n="47.3.2">niet dat gewone dat voor alle vlees zichtbaar is,</seg> <seg n="47.3.3">en ook niet alleen groter dan dat en toch van dezelfde natuur.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Neen zo <pb n="232" ed="VW"/>was het niet,</seg> <seg n="47.4.2">maar anders,</seg> <seg n="47.4.3">heel anders dan dat alles.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">En het was ook niet boven mijn geest zoals de olie op het water drijft of de hemel is boven de aarde;</seg> <seg n="47.5.2">maar het was in hogere zin hoger,</seg> <seg n="47.5.3">omdat het het licht was dat mij geschapen heeft,</seg> <seg n="47.5.4">en ik lager,</seg> <seg n="47.5.5">omdat ik er door geschapen ben.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Wie waarheid kent,</seg> <seg n="47.6.2">kent het,</seg> <seg n="47.6.3">en wie het kent,</seg> <seg n="47.6.4">kent de eeuwigheid.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Gij zijt het,</seg> <seg n="47.7.2">mijn God;</seg> <seg n="47.7.3">tot U zucht ik dag en nacht.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">En toen ik U 't eerst leerde kennen,</seg> <seg n="47.8.2">hebt Gij mij aangenomen,</seg> <seg n="47.8.3">dat ik zou zien dat wat ik zag reeds bestond,</seg> <seg n="47.8.4">terwijl ik die zag nog niet was.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">En Ge straaldet in de zwakheid van mijn gezicht,</seg> <seg n="47.9.2">hevig blinkende,</seg> <seg n="47.9.3">en ik sidderde van liefde en van schrik;</seg> <seg n="47.9.4">en ik vond dat ik ver van U was in de sfeer der ongelijkheid,</seg> <seg n="47.9.5">alsof ik uit de hoge uw stem hoorde:</seg> <seg n="47.9.6">'Ik ben de spijs der sterken;</seg> <seg n="47.9.7">groei en gij zult Mij eten.'</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">En ik vernam dat Gij om de ongerechtigheid mijn ziel doet verdrogen als een spinneweb.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">En ik zei:</seg> <seg n="47.11.2">'Is de Waarheid dan niets,</seg> <seg n="47.11.3">dat ze noch door eindige nog door oneindige plaatsen ligt verspreid?'</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">En Gij riept van verre:</seg> <seg n="47.12.2">'Ik ben die Ik ben.'</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">En ik hoorde het zoals men iets hoort in het hart en eerder zou ik twijfelen aan mijn leven dan daaraan dat dat Waarheid was,</seg> <seg n="47.13.2">wat door de dingen die geschapen zijn,</seg> <seg n="47.13.3">door het begrip verstaan wordt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Ik heb dit hoofdstuk ongeveer geheel uitgeschreven.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Het beschrijft de mystieke geboorte van de geestelijke denker Augustinus.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Men kan er twee kanten mee uit.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Naar de filosofie en naar de theologie.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Het is de geboorteure van het Godsbegrip tegenover de godsvoorstelling;</seg> <seg n="48.5.2">in zoverre verlost het Augustinus van zijn intellectuele last die hem de schouderen schaaft sedert zijn verkeer met de manicheeërs,</seg> <seg n="48.5.3">waardoor hem de vleugelen niet wassen willen.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Anderzijds is het de bekering van Augustinus tot de Schepper van hemel en aarde,</seg> <seg n="48.6.2">zijn theologische en aanvankelijk christelijke bekering.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Hij ziet dat hij geen deel van God is.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Dat er geen twee substanties zijn,</seg> <seg n="48.8.2">de goede en de kwade;</seg> <seg n="48.8.3">dat God niet de determinerende oorzaak is van het kwaad.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Hij ziet God als Schepper.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Hij ziet de afstand tussen geest en geest,</seg> <seg n="48.10.2">heel anders als tussen twee dingen wier afstand en verschil in grootte men meet.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Hij ziet geestelijke afstand,</seg> <seg n="48.11.2">afhankelijkheid,</seg> <seg n="48.11.3">verschil in graad van zijn,</seg> <seg n="48.11.4">zonder verschil van plaats.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">En hij ziet eeuwigheid en tijd,</seg> <seg n="48.12.2">niet als delen van elkaar,</seg> <seg n="48.12.3">maar tegenover elkaar.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Hij ziet verantwoordelijkheid,</seg> <seg n="48.13.2">heilige geesten tegenover zondige geest.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Hij ziet de Schepper tegenover het schepsel.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">In zoverre is deze bekering zijn eerste bewuste overgang tot het christendom.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Beide gezichtspunten zijn van belang.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Ontzaglijk moet de doorbraak van het begrip des geestes in de ziel van Augustinus hebben gewerkt.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Sterk en lang en nooit uitgesleten is zijn afhankelijkheid van de neoplatonici.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Maar we mogen geen ogenblik vergeten dat de stoot gegeven wordt door de worsteling om het bestaan en de oorsprong van het kwaad.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Het zondebesef predomineert en het oordeel drijft hem voort.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De eerste conclusie die <pb n="233" ed="VW"/>hij trekt uit zijn mystieke beleving is deze dat het kwaad geen eigen substantie is,</seg> <seg n="50.3.2">maar zijn plaats heeft in de geest,</seg> <seg n="50.3.3">in de wil.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">"Ik zocht wat de ongerechtigheid was en ik vond geen substantie,</seg> <seg n="50.4.2">maar ik vond de verkeerdheid van een wil die naar de lagere dingen is getrokken,</seg> <seg n="50.4.3">van U,</seg> <seg n="50.4.4">de hoogste substantie,</seg> <seg n="50.4.5">af,</seg> <seg n="50.4.6">o God;</seg> <seg n="50.4.7">een wil,</seg> <seg n="50.4.8">die zijn innerlijkheid wegwerpt en naar buiten uitkankert."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Zo is de bekering tot de Schepper geworden een trap in de complete bekering,</seg> <seg n="51.1.2">tot de Verlosser.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1"><hi rend="italic">Schepping is een specifiek christelijk begrip.</hi></seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1"><hi rend="italic">Het</hi> kan niet zijn zonder verlossing.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Het is een moment in de verlossing.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Dat laatste,</seg> <seg n="51.5.2">verlossing,</seg> <seg n="51.5.3">stond niet in de platonische boeken.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Wel stond daar dat het Woord in de beginne was en dat het Woord bij God was en zelf ook God;</seg> <seg n="51.6.2">en dat de mensenziel niet zelf het licht is,</seg> <seg n="51.6.3">maar God licht is en dat de wereld door het licht gemaakt is.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Maar dat het Woord tot het zijne is gekomen en mensen macht geeft Gods kinderen genaamd te worden,</seg> <seg n="51.7.2">dat niet.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Wel dat het Woord uit God geboren is.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Maar dat Het vlees geworden is en onder ons heeft gewoond,</seg> <seg n="51.9.2">dat niet.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Zijn hoogheid staat er in;</seg> <seg n="51.10.2">zijn nederheid niet.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">Niet dat Hij zichzelf vernietigd heeft en vernederd tot de dood,</seg> <seg n="51.11.2">ja tot de dood des kruises,</seg> <seg n="51.11.3">opdat de vermoeiden en belasten tot Hem zouden komen,</seg> <seg n="51.11.4">omdat Hij zachtmoedig is en nederig van hart en leidt de zachtmoedigen in het recht,</seg> <seg n="51.11.5">vergevende al onze schulden.</seg></s> <s n="51.12"><seg n="51.12.1">Augustinus zegt dat hij ermee gedaan heeft als de <choice><sic>lsraëlieten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Israëlieten</corr></choice> met het goud,</seg> <seg n="51.12.2">dat ze uit Egypte meevoerden.</seg></s> <s n="51.13"><seg n="51.13.1">Het stro der Egyptenaren heeft hij niet gekauwd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Ik wil ruimte laten voor de zuiver wetenschappelijke vraag in hoeverre de bisschop van Hippo in zijn oprechte biecht voor God het beeld van zijn neoplatonische tijd onder een ander perspectief,</seg> <seg n="52.1.2">in verkorte verhoudingen,</seg> <seg n="52.1.3">heeft gezien.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ik neem aan dat deze geestelijke spijze een grotere plaats heeft ingenomen in zijn mond toen hij haar kauwde dan in zijn bloed toen hij haar verteerd had.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Maar ik geloof dat die verkorte verhoudingen de juiste zijn uit een hoger gezichtspunt dan het literair-wetenschappelijke.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Zo belijdt dan de kerkvader dat God zijn ogen voor de ijdelheid een weinig heeft gesloten;</seg> <seg n="53.1.2">hij is ontwaakt in God en heeft Hem oneindig anders gezien;</seg> <seg n="53.1.3">en dat gezicht was niet vleselijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ook nu gelooft hij dat alles in God is bepaald zoals vroeger de spons door de zee,</seg> <seg n="53.2.2">maar nu ziet hij de bepaling als door de hand der waarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Maar zijn aangezicht op deze hoge dingen gericht houden kan hij niet.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Ze zijn hem geen spijze dag en nacht,</seg> <seg n="54.2.2">maar hij bewaart ze als een geliefde herinnering en als gerechten die hij nog niet kan eten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><pb n="234" ed="VW"/><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Hij zou God,</seg> <seg n="55.1.2">wiens geestelijk wezen hem is opgegaan,</seg> <seg n="55.1.3">willen genieten,</seg> <seg n="55.1.4">maar hij heeft geen kracht,</seg> <seg n="55.1.5">totdat hij omhelsde,</seg> <seg n="55.1.6">door het geloof,</seg> <seg n="55.1.7">Jezus Christus,</seg> <seg n="55.1.8">die de spijze die hij niet sterk genoeg was om te eten vermengde met het vlees.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Dan daalt de godenspijs neer op de tafel der zwakken en dergenen die nog niet zijn en tot wie God sprak:</seg> <seg n="55.2.2">'Ik ben de spijs der sterken,</seg> <seg n="55.2.3">groei en gij zult eten.'</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">"Het Woord is vlees geworden,</seg> <seg n="55.3.2">opdat uw wijsheid ons met melk zou opvoeden.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Want",</seg> <seg n="55.4.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="55.4.3">"ik hield mijn God Jezus niet vast als een nederige en ik wist niet wat zijn zwakheid betekende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Zekerheid had hij van Gods wezen,</seg> <seg n="55.5.2">maar hij was veel te zwak om ervan te genieten.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Hij weende niet,</seg> <seg n="55.6.2">maar werd opgeblazen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Hier staat de tegenstelling van presumptie en confessie die ik reeds vroeger gaf.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Dan komt de lectuur van Paulus' brieven hem te hulp.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De heilsweg leert hij kennen.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De weg,</seg> <seg n="56.3.2">waarop zij die uit de verte niet kunnen zien toch op weg gaan om daar te komen waar men aanschouwen zal:</seg> <seg n="56.3.3">de weg des geloofs.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">"Want iets anders is het,</seg> <seg n="56.4.2">verdwaald in een dicht woud,</seg> <seg n="56.4.3">het land des vredes te zien,</seg> <seg n="56.4.4">maar de weg niet te weten en vruchteloos te trachten door ongebaande wegen het te bereiken,</seg> <seg n="56.4.5">iets anders de weg daarheen te houden,</seg> <seg n="56.4.6">bewaakt door de zorg van de hemelse heerser."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Dat werd Augustinus op wonderbaarlijke wijze duidelijk toen hij de minste der apostelen las.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank" n="3."><label rend="italic">3.</label> <s n="57.1"><seg n="57.1.1"><hi rend="italic">De biecht van zijn bekering.</hi></seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1"><hi rend="italic">Woord en daad</hi></seg></s></head>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Zo staat dan de kennis Gods in Christus voor het geestesoog van Augustinus.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Dat beeld staat vast.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Belegerd wordt hij door God zoals hij het noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Hij behoeft niet meer zekerheid omtrent God,</seg> <seg n="58.4.2">maar vastheid in God.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Hij ziet de smalle weg voor zich,</seg> <seg n="58.5.2">maar aarzelt nog om hem te gaan.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Omtrent God staat alles vast,</seg> <seg n="58.6.2">maar wegens zijn leven in de wereld stond bij hemzelf alles nog op losse schroeven.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">De parel van grote waarde had hij gevonden,</seg> <seg n="58.7.2">maar hij aarzelt om alles voor haar te verkopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dan gaat hij raad vragen bij een vaderlijke vriend,</seg> <seg n="59.1.2">Simplicianus.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Deze verhaalt hem de geschiedenis van de Romeinse retor Victorinus,</seg> <seg n="59.2.2">die christen geworden is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Het voorbeeld van deze bekeerde redenaar,</seg> <seg n="59.3.2">die zijn ambt had moeten opgeven,</seg> <seg n="59.3.3">steekt Augustinus aan.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Het treft hem als iets groots dat deze de school der welsprekendheid liever heeft willen verlaten dan Gods woord,</seg> <seg n="59.4.2">waardoor de mond der kinderen welsprekend wordt gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Maar de gewoonte van het leven in de wereld houdt hem vast.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Hij voelt <pb n="235" ed="VW"/>het als een harde slavendienst,</seg> <seg n="60.2.2">maar kan er niet mee breken.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Hij keurt zichzelf goed en af tegelijk.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Zelf doet hij het beide,</seg> <seg n="60.4.2">maar reeds meer is zijn <hi rend="italic">ik</hi> met wat hij goed kan keuren dan met wat hij moet afkeuren.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Met een schitterend uitgewerkte vergelijking beschrijft hij zichzelf als iemand die uit de morgenslaap wil opstaan en toch blijft liggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">In die geestesgesteldheid hoort hij het verhaal van enige eenvoudige soldaten uit het leger te Trier,</seg> <seg n="60.6.2">die door het lezen van het leven van de heilige Antonius bewogen werden zich uit de wereld terug te trekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Als de professor hun standvastigheid hoort,</seg> <seg n="60.7.2">is het hem of God hem van achter zijn eigen rug,</seg> <seg n="60.7.3">waar hij zich verscholen had,</seg> <seg n="60.7.4">voor zijn eigen gezicht plaatst,</seg> <seg n="60.7.5">zodat hij zichzelf ziet.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">De verteller van het verhaal gaat weg 'en ik ga tot mij',</seg> <seg n="60.8.2">zegt Augustinus.</seg></s> <s n="60.9"><seg n="60.9.1">Alle argumenten put hij uit tegen zijn geest en bezweert zijn geest hem te volgen,</seg> <seg n="60.9.2">maar zijn geest weigert en excuseert zich niet.</seg></s> <s n="60.10"><seg n="60.10.1">Een stomme bewogenheid is het enige resultaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="60.11"><seg n="60.11.1">Het zijn bekende bladzijden waarin Augustinus beschrijft wat er nu volgt,</seg> <seg n="60.11.2">als hij met Alypius in de tuin gegaan is.</seg></s> <s n="60.12"><seg n="60.12.1">Augustinus' strijd,</seg> <seg n="60.12.2">de stilte die hij zoekt,</seg> <seg n="60.12.3">zijn willen en niet kunnen;</seg> <seg n="60.12.4">zijn kunnen en niet willen.</seg></s> <s n="60.13"><seg n="60.13.1">Hoe het lichaam wel gehoorzaamt aan de ziel,</seg> <seg n="60.13.2">die toch een ander is,</seg> <seg n="60.13.3">als ze hand of voet bevelen geeft.</seg></s> <s n="60.14"><seg n="60.14.1">Hoe de geest weigert te gehoorzamen als ze zichzelf bevelen geeft.</seg></s> <s n="60.15"><seg n="60.15.1">En toch ben ik het beide malen.</seg></s> <s n="60.16"><seg n="60.16.1">Het is geen tweede natuur.</seg></s> <s n="60.17"><seg n="60.17.1">Ik ben verantwoordelijk.</seg></s> <s n="60.18"><seg n="60.18.1">Het is geen natuur van een ander,</seg> <seg n="60.18.2">maar mijn schuld en straf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Hier blijkt het hoe de intellectuele bekering van Augustinus de voorwaarde was voor zijn wilsbekering.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Was ze niet voorafgegaan,</seg> <seg n="61.2.2">hij zou zijn verantwoordelijkheid niet gekend hebben in volle scherpte;</seg> <seg n="61.2.3">het persoonlijke in het geestelijke conflict zou ontbroken hebben.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Geen andere natuur,</seg> <seg n="62.1.2">maar een krankheid van dit persoonlijke.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Hij draait zich rond in zijn keten,</seg> <seg n="62.2.2">totdat geheel verbroken is,</seg> <seg n="62.2.3">wat slechts nauwelijks meer houdt.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Hij zegt tot zichzelf:</seg> <seg n="62.3.2">Nu gebeurt het,</seg> <seg n="62.3.3">nu gebeurt het!</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Met woorden gaat hij reeds tot het besluit,</seg> <seg n="62.4.2">maar nog niet metterdaad.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Reeds doet hij het bijna en toch deed hij het niet en toch ging hij niet weer terug en weer probeert hij het en een beetje minder is hij erbij en weer een beetje minder en dan is hij er weer vlakbij en houdt vast en dan is hij er weer niet bij en laat los,</seg> <seg n="62.5.2">aarzelend om de dood te sterven en het leven te leven.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Het slechte,</seg> <seg n="62.6.2">dat hij gewoon is,</seg> <seg n="62.6.3">is sterker dan het betere,</seg> <seg n="62.6.4">dat hij niet gewoon is,</seg> <seg n="62.6.5">en naarmate de punt des tijds,</seg> <seg n="62.6.6">dat hij een ander zal worden,</seg> <seg n="62.6.7">meer nabij komt,</seg> <seg n="62.6.8">des te groter schrik boezemt het hem in.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Achter hem fluisteren oude gewoontes:</seg> <seg n="62.7.2">dan mag dit nooit weer en dat nooit weer in eeuwigheid.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">"En wat dat 'dit en dat' was,</seg> <seg n="62.8.2">dat wende uwe barmhartigheid af van de geest van uw knecht!"</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Augustinus <pb n="236" ed="VW"/>hoorde ze nog,</seg> <seg n="62.9.2">reeds minder dan half.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Niet meer van de voorkant spreken ze hem tegen,</seg> <seg n="62.10.2">maar ze fluisteren van achter,</seg> <seg n="62.10.3">trachtende hem te doen achterom zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Dan komt een ogenblik dat vergelijkbaar is met de mystieke intuïtie in boek VII, 10.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Ik citeerde de plaats reeds eerder.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">"Een diepe schouwing trok uit de verborgen grond al mijn ellende naar voren en op een hoop voor het aangezicht mijns harten en toen ontstond een sterke geestesstorm,</seg> <seg n="63.3.2">die grote tranenregens met zich voerde."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Hier wordt de wil helderziende.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">In mystieke grond dompelt de oude onder en komt de nieuwe boven.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">De wil ziet en het verstand wil.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">De gronden des levens worden ontdekt.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Ons leven staat niet op zichzelf.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Als de diepte van Augustinus' ziel geopend wordt,</seg> <seg n="64.2.2">dan gaat ook in andere diepten en hoogten iets om.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Het de profundis is nooit zonder het in excelsis.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">'Tolle lege,</seg> <seg n="64.4.2">tolle lege',</seg> <seg n="64.4.3">klinkt het Augustinus in de oren.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Neem en lees.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Hij bedenkt zich of hem een spel bekend is waarin kinderen deze woorden kunnen roepen.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Hoe nuchter is deze geest in de mystieke levensure.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">Augustinus is overtuigd dat God het hem toeroept.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Hij herinnert zich een plaats uit het leven van de heilige Antonius.</seg></s> <s n="64.10"><seg n="64.10.1">Dan leest hij een plaats uit Paulus' brieven waarin de onmatigheid wordt bestraft en het aandoen van Jezus Christus wordt bevolen.</seg></s> <s n="64.11"><seg n="64.11.1">Zijn hart wordt doorstroomd van veilig licht en al de duisternissen van de twijfel vluchten weg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<quote type="block"><s n="65.1"><seg n="65.1.1"><hi rend="italic">4. De biecht van de fruitio Dei.</hi></seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1"><hi rend="italic">Het leven als canticum graduum</hi></seg></s></quote>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Van dat ogenblik kent hij zijn God en hij geniet Hem.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">God komt in zijn hart voor de genietingen van zijn oude gewoontes en lost ze af,</seg> <seg n="66.2.2">"zoeter dan elk genot,</seg> <seg n="66.2.3">klaarder dan ieder licht,</seg> <seg n="66.2.4">innerlijker dan welk geheim ook,</seg> <seg n="66.2.5">verhevener dan alle eer".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Van dat ogenblik af gaat hij door het dal der tranen,</seg> <seg n="66.3.2">stijgend onder het zingen van het lied van de opgang,</seg> <seg n="66.3.3">onder tegenspraak in de vorm van goede raad en vereters onder de mom der liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Wie is God nu die hij gevonden heeft en geniet?</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Nadat zijn wil is gebroken en de spijze,</seg> <seg n="67.2.2">in de schoot der kerk voor hem gebroken,</seg> <seg n="67.2.3">hem wordt medegedeeld door Christus?</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">"Het is niet de vorm van een lichaam of het aangename van een gelegenheid,</seg> <seg n="67.3.2">niet de gloed van het licht,</seg> <seg n="67.3.3">de vriend der ogen,</seg> <seg n="67.3.4">niet de zoete vooizen van allerlei snarenspel,</seg> <seg n="67.3.5">geen geur van bloemen of aroma,</seg> <seg n="67.3.6">geen manna of honing,</seg> <seg n="67.3.7">geen lichamelijke omhelzing,</seg> <seg n="67.3.8">niet dat mijn God,</seg> <seg n="67.3.9">niet dat!</seg></s></p>
<p><pb n="237" ed="VW"/><s n="68.1"><seg n="68.1.1">En toch</seg> <seg n="68.1.2">- heb ik in Hem lief een zeker licht,</seg> <seg n="68.1.3">een zekere stem,</seg> <seg n="68.1.4">een zekere reuk,</seg> <seg n="68.1.5">een spijs en een omhelzing,</seg> <seg n="68.1.6">wanneer ik mijn God liefheb,</seg> <seg n="68.1.7">die licht is en stem en reuk en spijs en omhelzing van de inwendige mens;</seg> <seg n="68.1.8">daar schittert voor mijn geest wat geen plaats inneemt;</seg> <seg n="68.1.9">daar klinkt wat geen tijdmaat behoeft;</seg> <seg n="68.1.10">daar geurt wat door geen wind wordt toegewaaid;</seg> <seg n="68.1.11">daar smaakt wat de honger niet vermindert en daar klemt zich vast wat geen verzadiging doet loslaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f64" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Augustinus is niet alleen zeker over God,</seg> <seg n="69.1.2">hij geniet Hem nu ook,</seg> <seg n="69.1.3">wie kan het betwijfelen?</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="70.1"><seg n="70.1.1"><hi rend="italic">Slot.</hi></seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1"><hi rend="italic">Monnica's hymnus et fletus achtergrond der Confessiones</hi></seg></s></quote>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Ik staak hier mijn lectuur van en beschouwing van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> met u. Node doe ik dat.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Hoe kan ik het boek sluiten zonder Monnica getekend te hebben,</seg> <seg n="71.2.2">de mater dolorosa van dit evangelie?</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Haar die achter dit boek weent en juicht,</seg> <seg n="71.3.2">van het begin tot het eind?</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Wier fletus en hymnus,</seg> <seg n="71.4.2">want nu moet het deze volgorde zijn,</seg> <seg n="71.4.3">de stille begeleiding zijn van Augustinus' biecht?</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Een leven,</seg> <seg n="71.5.2">noemt Augustinus het,</seg> <seg n="71.5.3">een leven samen uit het hare en het zijne.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Ik mocht haar echter niet even als bijfiguur naast Augustinus zetten.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Er is nog een reden waarom ik het boek node sluit.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Het tiende boek heb ik pas even geopend.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">De biecht van wat hij is;</seg> <seg n="72.3.2">en niet van wat hij was.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Het boek waarin het zoeken naar God nog eens herhaald wordt,</seg> <seg n="72.4.2">nu niet in het vlees,</seg> <seg n="72.4.3">maar in de geest;</seg> <seg n="72.4.4">nu niet in zonde,</seg> <seg n="72.4.5">maar in heiligheid;</seg> <seg n="72.4.6">waarin alle schepselen mee helpen zoeken met Augustinus;</seg> <seg n="72.4.7">waar straks zijn adem,</seg> <seg n="72.4.8">zijn ziel,</seg> <seg n="72.4.9">zijn leven,</seg> <seg n="72.4.10">zijn geest,</seg> <seg n="72.4.11">zijn herinnering en zijn denken mee helpen zoeken tot God gevonden wordt boven de zoeker in zichzelf (supra me in te).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f66" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Ook hier is Monnica de stille achtergrond en staat in het midden de herinnering uit het negende boek,</seg> <seg n="73.1.2">toen ze samen stonden te Ostia aan het raam en hun gedachten om elkaar heen cirkelden naar boven,</seg> <seg n="73.1.3">boven alle dingen uit,</seg> <seg n="73.1.4">boven hun eigen zielen uit,</seg> <seg n="73.1.5">tot ze de mond stom lieten en met één volle hartslag het eeuwige leven aanraakten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-confessiones-lezing.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Wat schaadt het dat men het boek vroegtijdig sluit?</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Het is toch geen boek dat men eenmaal ter hand neemt.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Evenals de bijbel.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Tien-,</seg> <seg n="74.4.2">twintig-,</seg> <seg n="74.4.3">honderdmaal moest ieder Europees christen het lezen.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Hij moest het merg der confessie in zich opnemen om met de christelijke zuurdesem doortrokken te zijn tegen de opgeblazen geest der kennis zonder liefde,</seg> <seg n="74.5.2">der deugd zonder gerechtigheid Gods.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Hymnus et fletus,</seg> <seg n="74.6.2">lofzang en geween,</seg> <seg n="74.6.3">kyrie eleison,</seg> <seg n="74.6.4">dat is de grondtoon van ons geloof.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">En het voorwerp van lied en gebed;</seg> <seg n="74.7.2">de bron en het bekken van de tranen is de barmhartigheid Gods.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Het is Christus,</seg> <pb n="238" ed="VW"/><seg n="74.8.2">God met het vlees gemengd.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Zolang de muziek van Bach gespeeld wordt en de <hi rend="italic">Confessiones gelezen,</hi></seg> <seg n="75.1.2">zullen de mensen in Europa weten wat hymnus et fletus is.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Wat confessie is.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="223" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 780. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227 v,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 3 en 4. <hi rend="italic">MPL. 32,781. CSEL.</hi> 33,228 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>zie p. 18, noot n.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 779 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 1. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 779. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 226.</p></note>
<pb n="224" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 12. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 70 <hi rend="italic">1. CSEL.</hi> 33, 79 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 20. <hi rend="italic">MPL. 32,747. CSEL.</hi> 33,166: <choice><sic>lam enim</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Iam enim</corr></choice> coeperam velle videri sapiens plenus poena mea et non flebam, insuper autem inflabar scientia. Terzijde: De woordspeling: non flebam-inflabar, hier weer tegen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 20. <hi rend="italic">MPL. 32,747. CSEL.</hi> 33,166.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 764. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 198. Zie p. 236, noot k. Een lied Hammaäloth is het opschrift dat Psalm 120-134 draagt.</p></note>
<pb n="225" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 7. <hi rend="italic">MPL. 32,739. CSEL.</hi> 33,152.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 12. <hi rend="italic">MPL. 32,761. CSEL.</hi> 33,193.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Possidius, <hi rend="italic">Vita sancti Aurelii Augustini, Hipponensis episcopi 31. MPL.</hi> 32, 63 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> V, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 707. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 3. <hi rend="italic">MPL. 32,735. CSEL.</hi> 33,145.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> V, 5. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 709. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 94.</p></note>
<pb n="226" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Conf. V,3. MPL.32,707v. CSEL.33,91v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 704 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 85 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Conf.VI,5. MPL.32,723. CSEL.33,121v.</p></note>
<pb n="227" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 7. <hi rend="italic">MPL. 32,757. CSEL.</hi> 33,185.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 766. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 202.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Terzijde: Vader-persoon; moeder-gemeenschap.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 766. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 202.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 20. Zie ook 2<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 747. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 166.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 20. <hi rend="italic">MPL. 32,747. CSEL.</hi> 33,166.</p></note>
<pb n="228" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> III, 4. <hi rend="italic">MPL</hi>. 32, 685. <hi rend="italic">CSEL</hi>. 33, 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>O.a. in <hi rend="italic">Conf.</hi> III, 7; VII, 1 en VII, 17.</p></note>
<pb n="229" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> III, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 688. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 54. De uitdrukking 'articulus occulti temporis' komt voor in <hi rend="italic">Conf. III,</hi> 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 691. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33,59.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, 16. <hi rend="italic">MPL. 32,732. CSEL.</hi> 33, 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Conf. IV, 15. MPL.</hi> 32, 704. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 85.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf. V,</hi> 10 en 1<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 715 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 107 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, 16. <hi rend="italic">MPL. 32,732. CSEL.</hi> 33, 139 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 1. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 733. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 140.</p></note>
<pb n="230" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Terzijde: Betekenis van scheppen = orde = licht,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 1. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 733. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 14 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Het begrippenpaar: Deus-intus tegenover ego-foris, komt diverse malen voor, o.a. <hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 7 en X, 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, S. MPL. <hi rend="italic">32,736. CSEL.</hi> 33,146.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VI, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 732. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 138: Ego fiebam miserior et tu propinquior.</p></note>
<pb n="231" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Conf. VII, 5. MPL. 32,737. CSEL.</hi> 33,148.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Conf. Vll, 7 en 8. MPL.32,739v. CSEL,33,152v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Conf. VII, 9. MPL.32,740. CSEL.33,154.</p></note>
<pb n="232" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 10. MPL. <hi rend="italic">32,742. CSEL.</hi> 33. 157 v.</p></note>
<pb n="233" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Conf</hi><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"><hi rend="italic">. </hi></corr></choice><hi rend="italic">Vll,16. MPL.32,744. CSEL.33,161.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 9. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,740 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 154 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 14. <hi rend="italic">MPL. 32,744. CSEL.</hi> 33,160.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 1<hi rend="italic">5, MPL.</hi> 32, 744. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 161.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VII, 17. MPL. <hi rend="italic">32,745. CSEL.</hi> 33, 163.</p></note>
<pb n="234" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Con</hi> VII, 18. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 745. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 163.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Conf</hi> VII, 20. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 747. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 166.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Conf</hi> VII, 21. <hi rend="italic">MPL. 32,748. CSEL.</hi> 33,168.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 1. <hi rend="italic">MPL. 32,748. CSEL.</hi> 33, 169.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 1. <hi rend="italic">MPL. 32,749. CSEL.</hi> 33, 169 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 749 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 171 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 5. <hi rend="italic">MPL. 32,753. CSEL.</hi> 33, 178.</p></note>
<pb n="235" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>Conf. VIII, 5. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,753 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 178 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>Conf. <choice><sic>VIll</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">VIII</corr></choice>, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,754 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 180 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 7. MPL. 32,756 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 184 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 8<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">-</corr></choice><hi rend="italic">10. MPL.</hi> 32,757 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 185 vv.</p></note>
<pb n="236" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Conf</hi> VIII, 1 <hi rend="italic">l. MPL.</hi> 32,760 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33,191 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf</hi> VIII, 12. <hi rend="italic">MPL. 32,761. CSEL.</hi> 33, 193. Terzijde: Erens vertaalt hier 'alta consideratie' als 'eigen inzicht' van Augustinus. Ik aarzel.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 12. <hi rend="italic">MPL. 32,762, CSEL.</hi> 33, 194 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, <hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 763. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 197.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 764. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 198: Quamquam tu (=Deus) nobis in convalle plorationis ascendentibus et cantantibus canticum graduum dederas sagittas acutas et carbones vastatores adversus linguam subdolam velut consulendo contradicentem et, sicut cibum assolet, amando consumentem.</p></note>
<pb n="237" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 782 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 231 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 12. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 776. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 26. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 10. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 774. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 216 v.</p></note>
<pb n="238" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-confessiones-lezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Van het hier opgenomen manuscript over de <hi rend="italic">Confessiones</hi> van Augustinus ontbreken de eerste 5 pagina's. Omdat zo ook de titel onbekend is, stelt de redactie als zodanig voor: <hi rend="italic">De Confessiones.</hi> Nadere gegevens ontbreken.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="7" xml:id="noordmans3.augustinus-lezing" decls="#bibl-noordmans3.augustinus-lezing">
<pb n="239" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wij hebben de achtergrond gezien en getekend waarop de figuur van de grote kerkvader Augustinus moet uitkomen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Augustinus werd geboren 13 november 354 in het stadje Thagaste (souk-Ahras).</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zijn vader Patricius was ambtenaar in die plaats.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat was in de nadagen van het Romeinse rijk geen vet kluifje.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Bepaalde families moesten het zijn of ze wilden of niet en de kosten ervan dragen of ze konden of niet.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het ruïneerde hen soms.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De belastingen waren drukkend.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De Romeinse maatschappij dreigde te breken onder eigen gewicht,</seg> <seg n="3.7.2">zoals nu de onze.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Soms vluchtten Romeinse burgers onder de barbaren om aan de publieke verplichtingen te ontkomen die hen ruïneerden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Patricius had het niet te breed.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar hij wilde zijn begaafde zoon een goede opvoeding geven.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De ouders hadden vroeg het geniale in hun kind ontdekt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Van Patricius zullen wij niet veel meer horen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De moeder heette Monnica.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Bijna alle moeders zijn goed.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar enkele hebben een levenshouding bereikt,</seg> <seg n="5.4.2">die haar een meer algemene betekenis geeft.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Augustinus en Monnica,</seg> <seg n="6.1.2">dat zijn los van bloed en bodem moeder en zoon voor heel christelijk Europa.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De band is niet alleen natuurlijk,</seg> <seg n="6.2.2">maar ook geestelijk.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Augustinus is tweemaal Monnica's zoon:</seg> <seg n="6.3.2">eerst door haar bloed,</seg> <seg n="6.3.3">dan door haar tranen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De vader was heiden;</seg> <seg n="7.1.2">de moeder christin,</seg> <seg n="7.1.3">in het land van Perpetua en Felicitas en van Cyprianus.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ze wenste dat haar zoon christen zou zijn.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Aanvankelijk leek het daar weinig op. Gedoopt was hij niet.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men stelde dat vaak uit,</seg> <seg n="7.4.2">omdat de oude kerk,</seg> <seg n="7.4.3">zoals de roomse nu nog,</seg> <seg n="7.4.4">aan de Doop een bepaalde altijd werkende kracht toeschreef.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hoe later gedoopt,</seg> <seg n="7.5.2">hoe meer zonden afgewassen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Augustinus is pas op zijn drieëndertigste jaar gedoopt,</seg> <seg n="7.6.2">toen hij al professor was te Milaan in Italië,</seg> <seg n="7.6.3">in de keizerlijke residentie.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tussen Thagaste en Milaan,</seg> <seg n="8.1.2">tussen zijn eerste en drieëndertigste jaar ligt een leven van spelen en leren,</seg> <seg n="8.1.3">vallen en opstaan,</seg> <seg n="8.1.4">afdwalen en bekering,</seg> <seg n="8.1.5">zoeken en vinden,</seg> <seg n="8.1.6">dat hij ons beschreven heeft in een boek,</seg> <seg n="8.1.7">dat <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> heet.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Op deze levensweg is zijn moeder hem gevolgd,</seg> <seg n="8.2.2">naar Carthago,</seg> <seg n="8.2.3">van Carthago naar Rome,</seg> <seg n="8.2.4">van Rome naar Milaan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Er zijn meer bekende moeders van grote mannen bekend.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Moeder en zoon is in de christelijke wereld een bekende figuur.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maria en Jezus.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In de roomse kerk is dat meer bekend dan bij ons.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zo ook Monnica en Augustinus.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Deze moeder heeft geestelijke betekenis.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wij leven in een tijd dat het <pb n="240" ed="VW"/>geestelijke onder de mensen in verdrukking komt.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Ook in de verhoudingen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Bij een mens hebben velen de gedachten aan armen en benen.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Benen om mee te schoppen.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Armen om er zo veel mogelijk aantal vierkante centimeters van bruin te laten worden in de zon. 't Is niet helemaal een wonder dat de mens langzamerhand in 't gezichtspunt van bloed en ras komt,</seg> <seg n="9.11.2">zoals de honden en de paarden.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Gelukkig wie aan een geestelijk moeder kan terugdenken zoals Augustinus.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Monnica's leven wordt gekenmerkt door twee dingen,</seg> <seg n="9.13.2">die beide met ge beginnen,</seg> <seg n="9.13.3">zoals er ook twee zijn die met te beginnen:</seg> <seg n="9.13.4">tehuis en tevreden.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Die met <hi rend="italic">ge zijn geloof en gebed.</hi></seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Dat zijn ouderwetse dingen,</seg> <seg n="9.15.2">maar als ze de wereld uitgaan,</seg> <seg n="9.15.3">is het gevolg dat de wereld door tirannen moet geregeerd worden.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Wij zijn al mooi op weg daar naar toe.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Prachtig zien wij die dingen,</seg> <seg n="10.1.2">geloof en gebed,</seg> <seg n="10.1.3">bij Augustinus' moeder als achtergrond van ons christelijke Europese leven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">In ieder mens zit een heiden,</seg> <seg n="10.2.2">een ongedoopt,</seg> <seg n="10.2.3">ongelovig,</seg> <seg n="10.2.4">onheilig wezen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In Augustinus zat het ook.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar terwijl heel vaak de heiden en de christen in de mens vredig naast elkaar leven,</seg> <seg n="10.4.2">terwijl hij gedoopt wordt en toch een heiden blijft,</seg> <seg n="10.4.3">was dat bij Augustinus niet het geval.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zijn leven was een openbaar gevecht tussen de heiden en de christen,</seg> <seg n="11.1.2">totdat de christen het won en hij op drieëndertigjarige leeftijd gedoopt werd.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">En toen de heiden in zijn eigen leven overwonnen was,</seg> <seg n="11.2.2">heeft hij getracht het heidendom in het Westromeinse rijk te overwinnen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat is zijn levenswerk geweest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het grootste werk dat hij geschreven heeft,</seg> <seg n="11.4.2">gaat over de twee rijken,</seg> <seg n="11.4.3">het aardse en het hemelse,</seg> <seg n="11.4.4">het heidense en het christelijke.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Achter de Europese geschiedenis zit het geloof en het gebed van een vrouw,</seg> <seg n="11.5.2">de moeder van Augustinus,</seg> <seg n="11.5.3">Monnica.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Augustinus' ontwikkeling van zijn geboorte tot zijn drieëndertigste jaar wordt erdoor beheerst.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Het is de stille verborgen achtergrond van zijn leven.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Toen hij christen was geworden en te Milaan op Pasen van het jaar 387 was gedoopt,</seg> <seg n="12.1.2">is Monnica gestorven.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Haar werk was volbracht.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De beroemdste Europese christin stierf.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik wil even in 't kort die ontwikkelingsgang van de kerkvader tekenen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">In Thagaste bezocht Augustinus de lagere school.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Men moet zich die school voorstellen zoals hij nog lang geweest is.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Een meester in 't midden met een lange stok,</seg> <seg n="13.4.2">een gard,</seg> <seg n="13.4.3">die neerdaalt zo vaak dat nodig is of niet nodig is.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Augustinus vertelt dat men buiten de school kon horen:</seg> <seg n="13.5.2">één en één is twee,</seg> <seg n="13.5.3">dat ze samen heel luid moesten zeggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Heel primitief,</seg> <seg n="13.6.2">zeggen wij,</seg> <seg n="13.6.3">maar deze reuzengeest heeft er toch maar lezen,</seg> <seg n="13.6.4">rekenen,</seg> <seg n="13.6.5">schrijven geleerd.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Hij was geen goede leerling.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De school was tweetalig,</seg> <seg n="14.2.2">Latijn en Grieks (gymnasium);</seg> <seg n="14.2.3">vooral aan 't Grieks had hij 't land.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Hij paste,</seg> <seg n="14.3.2">zoals zoveel goede leerlingen,</seg> <seg n="14.3.3">niet in 't vervelende klassikale onderwijs.</seg></s></p>
<p><pb n="241" ed="VW"/><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Maar het leven gaat verder.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Augustinus gaat van de lagere school naar wat wij 't gymnasium noemen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hij moet van huis.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij gaat naar Madaura,</seg> <seg n="15.4.2">dat hogerop ligt,</seg> <seg n="15.4.3">verder van de kust naar het binnenland,</seg> <seg n="15.4.4">ook hoger boven de zee naar de bergen toe.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het lag aan de militaire weg van Hippo naar Theveste.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Van Madaura is zo goed als niets meer over.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wij zagen de resten,</seg> <seg n="16.2.2">het theater en een Byzantijns fort.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daar te Madaura was meer lucht,</seg> <seg n="16.3.2">meer licht,</seg> <seg n="16.3.3">meer ruimte.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De nabijheid van het hooggebergte laat zich gevoelen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De meerderheid van de bevolking was hier nog heiden.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hier heeft Augustinus in het theater gezeten dat wij zagen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar hij is er gekomen om de Griekse en Romeinse schrijvers te lezen,</seg> <seg n="16.7.2">die wij op 't gymnasium ook nog lezen.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">De Ilias en Odyssee van Homerus,</seg> <seg n="16.8.2">oude Europese poëzie,</seg> <seg n="16.8.3">en Virgilius,</seg> <seg n="16.8.4">de grote Latijnse dichter van de dagen van keizer Augustus.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">In de leerstof blijft het oude heidendom het langst leven.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">De wis- en natuurkundige vakken werden toen veel minder onderwezen.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Men leerde de kunst om goed te kunnen spreken,</seg> <seg n="16.11.2">de retoriek.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">In de grote dagen van de Republiek was dat om aan de politiek mee te doen.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">In Augustinus' tijd was dat niet meer mogelijk.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Alles was administratief geregeld.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Door een redevoering kon men niet meer invloed op de gang van zaken uitoefenen,</seg> <seg n="16.15.2">maar 't was een spel geworden:</seg> <seg n="16.15.3">retoriek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.n2" rend="superscript">2</ref> 't Gaf iets sierlijks aan de opvoeding,</seg> <seg n="16.15.4">iets geestelijks,</seg> <seg n="16.15.5">dat er nu vaak aan ontbreekt. 't Gaat nu vaak alleen om dagelijkse dingen.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Om 1 + 1 = 2 in 't groot.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">De grote vakantie werd voor Augustinus langer dan hij wenste.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Zijn vader had geen geld meer voor zijn studie.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Hij moest een jaar thuis blijven.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">Het is in die te lange vakantie,</seg> <seg n="16.20.2">die Augustinus niet altijd goed besteedde,</seg> <seg n="16.20.3">dat de band tussen moeder en zoon begonnen is nauwer te worden.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Patricius was niet slecht maar ruw;</seg> <seg n="16.21.2">hij sloeg zijn vrouw soms,</seg> <seg n="16.21.3">zoals de Africanen toen meer deden.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">En Monnica zocht troost bij haar zoon.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Nu was er een rijke vriend van zijn vader,</seg> <seg n="17.1.2">die in de zomer te Thagaste woonde,</seg> <seg n="17.1.3">in de winter te Carthago.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Deze maakte de voortzetting van de studie mogelijk.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Een mecenas.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Carthago was een wereldstad.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Een tweede Rome.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Een tijdlang heeft hij zich daar als in een maalstroom,</seg> <seg n="18.3.2">een draaikolk gevoeld,</seg> <seg n="18.3.3">de jonge student uit de provincie.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar het heeft niet lang geduurd.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Door de rooster van de universiteit,</seg> <seg n="18.5.2">waaraan hij studeerde,</seg> <seg n="18.5.3">kwam hij tot de lezing van een klein boekje van één van Romes bekende grote mannen,</seg> <seg n="18.5.4">Cicero,</seg> <seg n="18.5.5">die een 400 jaar vroeger geleefd heeft en wiens geschriften de jongens en meisjes op het gymnasium nu nog moeten lezen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Cicero heeft twee reeksen van geschriften gemaakt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hij was advocaat en politicus.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Als zodanig heeft hij pleidooien gehouden voor de rechtbank en voor de volksvertegenwoordiging.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar als hij buiten de politiek was,</seg> <seg n="19.4.2">vrijwillig of gedwongen,</seg> <seg n="19.4.3">dan schreef hij wijsgerige boeken.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Die eerste soort geschriften zijn van de politieke <hi rend="italic">spreker.</hi></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De tweede zijn van de wijsgerige <pb n="242" ed="VW"/><hi rend="italic">denker.</hi></seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Dat aparte denken,</seg> <seg n="19.7.2">daar deden de Romeinen in hun grote tijd niet veel aan.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Zij waren een praktisch en politiek volk.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De Grieken,</seg> <seg n="19.9.2">dat waren de grote denkers van de oudheid.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Op den duur,</seg> <seg n="19.10.2">toen de keizers de mensen de politiek uit de handen namen en het rijk een ambtenarenstaat werd,</seg> <seg n="19.10.3">toen zijn ze van nood ook een beetje aan het denken gegaan.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Maar ze leenden dan heel sterk hun gedachten van de Griekse schrijvers.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Dat heeft Cicero ook gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Welnu,</seg> <seg n="19.13.2">zo'n boekje om het denken aan te bevelen,</seg> <seg n="19.13.3"><hi rend="italic">Hortensius heet</hi> het,</seg> <seg n="19.13.4">kreeg Augustinus in handen.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Dat maakte een diepe indruk op hem en bracht de eerste grote crisis of bekering in zijn leven.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zijn vak was om de kunst van spreken te leren.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hij begint nu met de waarheid te zoeken.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Van de welsprekendheid keert hij zich nu naar het juiste denken.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dat is een hele omkering.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">In zoverre heeft de exacte wetenschap ook iets christelijks.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Een jonge student die midden in een grote wereldstaat,</seg> <seg n="20.6.2">waar alles erom gaat te glanzen en te schitteren,</seg> <seg n="20.6.3">zich keert tot het zoeken van waarheid.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Augustinus was christen door zijn moeder en zo bracht hem deze verandering in zijn leven ook dadelijk in de richting van het christendom.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Hij ging de bijbel lezen.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Maar het beviel hem slecht.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Vooral met het Oude Testament kon hij het slecht vinden.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Hij vond de taal zo weinig in overeenstemming met wat hij leerde en vooral aan de inhoud stootte hij zich.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Nu is er ook groot verschil tussen de kolossale zeggingsmanier van een oudtestamentisch profeet en de gladde manier van een Cicero om de dingen te zeggen.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Later,</seg> <seg n="20.13.2">toen Augustinus de smaak van de bijbel gewonnen had,</seg> <seg n="20.13.3">noemde hij Cicero een philosophaster of een diplomaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Maar als student kan hij dat verschil niet zien.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Zo komt de latere kerkvader ertoe om zich bij een sekte aan te sluiten,</seg> <seg n="20.15.2">die manicheeërs heetten.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Dat was een soort namaak van de christelijke kerk.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Het was oorspronkelijk een mengsel van heidendom,</seg> <seg n="20.17.2">jodendom en christendom,</seg> <seg n="20.17.3">zoals het mohammedanisme.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">Maar ze pasten zich sterk aan bij de christenvormen van Africa.</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">Ze schoven dan hun eigenlijke leer en leven wat achteruit en deden zich voor als verlichte christenen.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">De moeilijkheden namen ze uit het christendom weg,</seg> <seg n="20.20.2">zowel voor het verstand als voor het leven.</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">Bij hen heeft Augustinus zich negen jaar van zijn leven aangesloten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Tegen deze tijd is hij afgestudeerd.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij wordt echter geen advocaat,</seg> <seg n="21.2.2">zoals oorspronkelijk de bedoeling was,</seg> <seg n="21.2.3">maar keert naar Thagaste terug.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij wordt leraar in het kleine stadje.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar er is een pijnlijke kloof tussen hem en zijn moeder gekomen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hij is manicheeër.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zijn moeder is katholiek.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Zij is nu weduwe en een strenggelovige vrouw.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Zij is toegenomen in haar geloof.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Zij weigert Augustinus onder haar dak op te nemen.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Een pijnlijke scheiding tussen moeder en zoon.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Maar we zien:</seg> <seg n="21.11.2">bij Monnica weegt niet alleen het <pb n="243" ed="VW"/><hi rend="italic">bloed,</hi></seg> <seg n="21.11.3">maar ook de geest.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In deze bittere tijd is het dat een priester de klagende vrouw troost met de bekende woorden:</seg> <seg n="22.1.2">'Een zoon van zoveel tranen kan niet verloren gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Een poos later droomt Monnica.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ze ziet zichzelf op een drempel staan.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Een lichtende gestalte komt naar haar toe en vraagt glimlachend naar de reden van haar grote droefheid.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Als ze zegt dat het om haar zoon is,</seg> <seg n="22.5.2">antwoordt hij:</seg> <seg n="22.5.3">'Zie,</seg> <seg n="22.5.4">hij staat naast u op de drempel.'</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">En toen zag ze het ook.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Vol blijdschap vraagt ze nu Augustinus in haar huis terug.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Deze komt,</seg> <seg n="22.8.2">maar wil haar aan het verstand brengen dat zij tot hem zal overkomen.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Dit maakt echter op Monnica geen indruk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Van dat ogenblik af aan is Monnica's geloof in de bekering van haar zoon onwankelbaar.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ze heeft lang moeten wachten.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Negen jaren van bidden en wenen,</seg> <seg n="23.3.2">terwijl Augustinus in zijn dwaling volhardt of langzamerhand,</seg> <seg n="23.3.3">als hij het holle van de manicheeërs doorziet,</seg> <seg n="23.3.4">een scepticus wordt,</seg> <seg n="23.3.5">die aan alles <hi rend="italic">twijfelt.</hi></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1"><hi rend="italic">Academici.</hi></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wij zullen hem niet al die negen jaren volgen met onze gedachten,</seg> <seg n="24.1.2">maar vlug de volgende jaren doorgaan.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hij keert uit Thagaste naar Carthago terug,</seg> <seg n="24.2.2">waar hij leraar in de welsprekendheid wordt.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zijn moeder volgt hem naar die stad.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hij blijft er negen jaren.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het zijn de jaren waarvan hij vooral belijdenis heeft gedaan in zijn boek,</seg> <seg n="24.5.2">de <hi rend="italic">Belijdenissen.</hi></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Het is de zwarte plek in zijn leven,</seg> <seg n="24.6.2">waarover hij in dat boek een biecht doet.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Uiterlijk zijn ze niet zwart.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hij is een nette man in een nette betrekking.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Maar uit het oogpunt van zijn christelijke belijdenis,</seg> <seg n="25.3.2">waartoe hij later komt,</seg> <seg n="25.3.3">zijn ze donker.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hij was toen lid van een schijnkerk,</seg> <seg n="25.4.2">waarin men zonder berouw en zonder schuldvergeving met God kon leven.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Een begrippenkerk zonder ergernissen voor het verstand.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De jaren te Carthago bleven onbevredigend.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Zijn geestelijk leven in de manicheeënkerk begint hij als een dwaling te zien.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Dit is de tijd waarin het <hi rend="italic">stil</hi> is in zijn leven.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Er is gedruis genoeg in de grote wereldstad,</seg> <seg n="25.9.2">maar God is stil.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Hij hoort de stem van God niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het leven van een kerkvader moet men niet beoordelen naar het aantal kilometers dat hij met zijn auto rijdt,</seg> <seg n="26.1.2">of uitwendige voorspoed,</seg> <seg n="26.1.3">maar naar het gehalte aan eeuwigheid,</seg> <seg n="26.1.4">dat er in zijn leven openbaar wordt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Zo heeft Augustinus het zelf beoordeeld.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En dan waren dit de donkere jaren van zijn leven.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">We slaan nu een tijd over.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Augustinus heeft Africa verlaten.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Zijn moeder op het strand.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Rome.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Hij woont nu te Milaan,</seg> <seg n="27.5.2">waar hij professor is in de welsprekendheid.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het is een vaste,</seg> <seg n="27.6.2">eervolle betrekking in de keizerlijke residentie,</seg> <seg n="27.6.3">met een goed salaris.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Velen benijden hem.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Maar geestelijk is hij bankroet.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Hij benijdt een dronken bedelaar.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Innerlijk is hij hol en onbevredigd.</seg></s> <pb n="244" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="27.11"><seg n="27.11.1">Hij twijfelt of hij ooit de waarheid zal vinden.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Zijn moeder is hem gevolgd.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Het is weer moeder en zoon,</seg> <seg n="27.13.2">zoals vroeger.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">De een vol geloof,</seg> <seg n="27.14.2">de ander geestelijk leeg.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In Milaan is Ambrosius bisschop,</seg> <seg n="28.1.2">een merkwaardige figuur.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij was overheidspersoon geweest.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zijn vader was gouverneur in Gallië geweest.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Hijzelf stond aan het hoofd van een paar provincies in Noord-Italië.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Hij was een echte Romein:</seg> <seg n="28.5.2">praktisch,</seg> <seg n="28.5.3">goed administrateur,</seg> <seg n="28.5.4">correct,</seg> <seg n="28.5.5">voornaam,</seg> <seg n="28.5.6">een redenaar van naam,</seg> <seg n="28.5.7">fijn beschaafd.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Zoals het toen soms ging,</seg> <seg n="29.1.2">had het volk hem ineens met luid geroep tot bisschop van hun kerk gekozen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hij was een even goed geestelijke als hij stadhouder geweest was.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Hij dorst ook tegenover de keizer met gezag op te treden.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Aan keizer Theodosius,</seg> <seg n="29.4.2">die een bloedbad had laten aanrichten in Thessalonica,</seg> <seg n="29.4.3">weigerde hij eens de toegang tot het Heilig Avondmaal.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Monnica was spoedig met de bisschop vertrouwd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ambrosius zag het bijzondere van deze zeldzame vrouw.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Augustinus kwam niet met hem op een intieme voet.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Er was teveel verschil tussen de correcte doelbewuste Romein en de interessante onrustige waarheidszoeker.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">In dit milieu is Augustinus langzamerhand tot het christendom gekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hij werd overtuigd.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar dat bracht allerlei consequenties mee waartegen hij in verzet bleef.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hij wilde wel en wilde toch niet.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Hij tekent in zijn <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> hoe zijn oude gewoonten aan zijn jas trokken.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Als hij zijn christelijke belijdenis wilde doen,</seg> <seg n="31.6.2">dan fluisterden ze:</seg> <seg n="31.6.3">'Dan dat nooit meer!</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Stel het uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Dit uitstel wordt hem tenslotte tot een vreselijke kwelling,</seg> <seg n="31.8.2">maar hij kan er niet mee breken.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Dan komt het beroemde tafereel in zijn tuin.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Hij kreeg bezoek van een keizerlijk beambte,</seg> <seg n="32.2.2">een christen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Zijn vriend Alypius was er ook.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het gesprek kwam op Paulus' brieven,</seg> <seg n="32.4.2">die op tafel lagen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Toen sprak men over de monniken in Egypte,</seg> <seg n="32.5.2">die daar in groten getale een heilig en arm leven leidden als Jezus.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Wat had men ook aan aardse goederen.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Men moest toch alles aan belasting betalen.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">En de barbaren van over de Rijn haalden straks toch alles weg.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Zijn bezoeker vertelt van gewone soldaten in het kamp die begonnen waren een heilig leven te leiden.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Men kan zich zo'n gesprek in onze dagen weer goed indenken.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Augustinus is geheel onder de indruk.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Als de bezoeker weg is,</seg> <seg n="32.12.2">gaat hij in de tuin met Alypius,</seg> <seg n="32.12.3">zijn vriend.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">In de grootste gemoedsbeweging werpt hij zich in de tuin ter aarde.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Dan hoort hij stemmen:</seg> <seg n="32.14.2">'Neem en lees!'</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Wat het geweest is,</seg> <seg n="32.15.2">wist Augustinus zelf ook niet.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Hij vroeg later na of er zo'n kinderspel bestond en hij dat gehoord kon hebben.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Maar men wist er niet van.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">Augustinus nam het aan als een stem uit de hemel.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">Hij nam de brieven van Paulus en las.</seg></s> <s n="32.20"><seg n="32.20.1">Zijn oog valt op een tekst:</seg> <seg n="32.20.2"><hi rend="italic">'Doet aan de Heer Jezus Christus en verzorg het vlees niet tot begeerlijkheid</hi> (Rom. 13 : 14).</seg></s> <pb n="245" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.21"><seg n="32.21.1">Dit besliste over Augustinus' toekomst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Cassiciacum.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Daarop is Augustinus dan op Pasen 387 gedoopt door bisschop Ambrosius.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Monnica's gebeden waren verhoord.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1"><hi rend="italic">Moeder en zoon</hi> willen nu naar Africa terug.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Augustinus wil er met haar en enkele vrienden een teruggetrokken en heilig leven leiden van geestelijke bespiegeling.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ze reizen naar Rome en wachten te Ostia aan de Tiber op scheepsgelegenheid.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Daar heeft het beroemde gesprek plaatsgehad tussen moeder en zoon,</seg> <seg n="33.7.2">dat alle christelijke eeuwen door ieder die het las altijd weer ontroerde.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Ze leunden aan een venster.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Men zag er uit over Rome.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Maar Rome boeide hen niet.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Het is tot ondergang gedoemd.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Alle schepsels riepen:</seg> <seg n="33.12.2">'Zoek hogerop.'</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Na afloop zei Monnica:</seg> <seg n="33.13.2">'Mijn zoon er is niets meer wat mij bekoort in dit leven.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Ik weet niet wat ik hier beneden nog doe,</seg> <seg n="33.14.2">noch waarom ik er nog ben.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Alleen om u christen te zien wilde ik nog blijven.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Wat doe ik hier nog?'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Zes dagen later werd ze ziek.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Midden in de koorts werd ze wakker.</seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">'Waar was ik?',</seg> <seg n="33.19.2">riep ze.</seg></s> <s n="33.20"><seg n="33.20.1">Toen ze de ontsteltenis op de gezichten zag,</seg> <seg n="33.20.2">zei ze:</seg> <seg n="33.20.3">'Gij moet uw moeder hier begraven.'</seg></s> <s n="33.21"><seg n="33.21.1">'Neen',</seg> <seg n="33.21.2">zei Navigius,</seg> <seg n="33.21.3">Augustinus' broer,</seg> <seg n="33.21.4">'gij zult uw vaderland terugzien.'</seg></s> <s n="33.22"><seg n="33.22.1">Monnica keek Augustinus aan en zei:</seg> <seg n="33.22.2">'Begrijpt gij wat ik zeg?</seg></s> <s n="33.23"><seg n="33.23.1">Begraaf mij waar gij wilt,</seg> <seg n="33.23.2">maar gedenk mij voor het altaar waar gij ook zijt.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="33.24"><seg n="33.24.1">De laatste wortel van het heidendom,</seg> <seg n="33.24.2">het hangen aan de bodem,</seg> <seg n="33.24.3">was daar doorgesneden.</seg></s> <s n="33.25"><seg n="33.25.1">Monnica hoorde de hemel toe.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Augustinus is enige tijd later naar Africa teruggekeerd.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik heb u vanavond vooral moeder en zoon willen laten zien.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat moet men eerst weten.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">We zullen geen tijd hebben bisschop Augustinus te tekenen,</seg> <seg n="34.4.2">de kerkvader van ons werelddeel.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Een paar episoden wil ik meedelen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Het was Augustinus' plan niet om praktisch in de kerk werkzaam te zijn.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Hij wilde het stille beschouwende leven zoeken met enkele gelijkgezinde vrienden.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Hij gaf zijn goed aan de armen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Maar terwijl hij een keer te Hippo was,</seg> <seg n="34.9.2">werd hij bij verrassing tot presbyter,</seg> <seg n="34.9.3">lerend ouderling uitgeroepen (391).</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Men moest dat aannemen.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Hij kende de landstaal,</seg> <seg n="34.11.2">was bekend redenaar en zijn vroomheid en mildheid waren bekend geworden.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Hij moest de bisschop van Hippo helpen.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">In 395 werd hij medebisschop,</seg> <seg n="34.13.2">wat iets nieuws was.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Sommigen hadden bezwaar,</seg> <seg n="34.14.2">omdat hij manicheeër geweest was.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Daarom schreef hij de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">In 393 valt de spannende kerkdienst waarin Augustinus sprak om aan de onstichtelijke feestmalen in de kerken op de sterfdagen der martelaren een einde te maken.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">We zien hier de nog jonge kerkvader in zijn kracht.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Met ontzaglijke ernst wijst hij hen op het zondige van hun doen en wijst hen naar het laatste oordeel.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dan roept hij hun medelijden in,</seg> <seg n="35.4.2">omdat hij rekenschap <pb n="246" ed="VW"/>moet geven van hun zielen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Dan zet hij zich zwijgend en wenend neer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Er waren nog wel onwilligen,</seg> <seg n="35.6.2">maar de oude gewoonte was gebroken.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Twintig jaar later valt een andere beroemde preek.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Augustinus is in Caesarea,</seg> <seg n="36.2.2">heel in het westen van Mauretanië.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Daar heerste de caterva.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Augustinus preekte ertegen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Men juichte om zijn geweldige rede.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Maar zolang ze hem toejuichen vertrouwt hij het niet.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Pas als hij hen in tranen ziet weet hij 't eerst zeker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-lezing.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De betekenis die Augustinus voor de Westerse kerk heeft gehad gaat vooral uit van zijn geschriften.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij leefde op de grens van de periode waar de martelaarskerk ophoudt en de middeleeuwse priester-zendingskerk begint.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De kerk wordt een vaste instelling,</seg> <seg n="37.3.2">terwijl ze eerst een evangeliserende broederschap was.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Zij moest haar plaats in de wereld bepalen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Augustinus heeft al zijn denkarbeid daartoe aangewend om de vormen te scheppen voor het Europese kerkelijke leven in denken en doen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De kerk van Africa,</seg> <seg n="37.6.2">met haar synodes,</seg> <seg n="37.6.3">jaarlijkse vergaderingen onder leiding van de bisschop van Carthago,</seg> <seg n="37.6.4">Aurelius,</seg> <seg n="37.6.5">de vriend van Augustinus,</seg> <seg n="37.6.6">is zelf ondergegaan.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Eerst de Vandalen,</seg> <seg n="37.7.2">later de mohammedanen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Maar zij is het model geworden waarnaar later de kerk in Europa is opgebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Dit werk is niet gemakkelijk geweest.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Door de hele kerkgeschiedenis van Africa leeft een scheuring,</seg> <seg n="38.2.2">die hierin haar oorzaak vond,</seg> <seg n="38.2.3">dat de tweede periode der kerk,</seg> <seg n="38.2.4">de bisschoppelijke katholieke kerk,</seg> <seg n="38.2.5">afbrak van de eerste,</seg> <seg n="38.2.6">de martelaarskerk.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De ene partij waren de donatisten (naar Donatus),</seg> <seg n="38.3.2">de andere de katholieken.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De strijd was al lang voor Augustinus aan de gang.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Reeds Cyprianus,</seg> <seg n="38.5.2">die zelf beide is geweest,</seg> <seg n="38.5.3">martelaar en bisschop,</seg> <seg n="38.5.4">had met die tegenstelling te kampen.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Toen Augustinus bisschop werd waren de donatisten in de meerderheid.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Hijzelf had te Hippo eerst maar een kleine gemeente vergeleken met die van de donatisten.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wat was nu het verschil?</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Een martelaar is een zichtbare heilige.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De hemelse kroon wordt hem in zijn dood al op het hoofd gezet.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ik denk aan Stefanus,</seg> <seg n="39.4.2">die Jezus zag staan toen hij gestenigd werd (Hand. 7 : 55).</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Perpetua en Felicitas waren ook zo gestorven.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">En als een martelaar niet gedood werd,</seg> <seg n="39.6.2">dan keerde hij met een zeker gezag in het leven terug.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Mensen die boete wilden doen voor hun zonden om weer in de kerk te worden opgenomen,</seg> <seg n="39.7.2">riepen hun bemiddeling in buiten de bisschop (Cyprianus) om.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Zo'n hemels gezag had een gewone bisschop niet.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Hij was aangesteld,</seg> <seg n="39.9.2">zoals Ambrosius en Augustinus.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">En de gemeenteleden waren in de tweede periode van de kerk ook niet allen mensen die door eigen keus christen waren geworden.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Velen waren natuurlijk christen door geboorte.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Hun lidmaatschap viel onder de regering van christelijke keizers.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">De vervolgingen waren <pb n="247" ed="VW"/>uit.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">En de wereld stroomde in de kerk.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">In de latere tijd van Augustinus' leven werden de heidense tempels gesloten en alleen de kerken bleven open.</seg></s> <s n="39.16"><seg n="39.16.1">De kerk richtte zich in als een maatschappij van blijvende aard naast de staat.</seg></s> <s n="39.17"><seg n="39.17.1">Augustinus zweefde zelfs de gedachte voor dat zij de staatsorde zou vervangen.</seg></s> <s n="39.18"><seg n="39.18.1">De staatsarmenzorg had zij overgenomen.</seg></s> <s n="39.19"><seg n="39.19.1">Een deel van de rechtspraak ook.</seg></s> <s n="39.20"><seg n="39.20.1">Zij had haar eigen recht,</seg> <seg n="39.20.2">het canonieke recht.</seg></s> <s n="39.21"><seg n="39.21.1">Zij had en vertegenwoordiging,</seg> <seg n="39.21.2">het synodaal-wezen.</seg></s> <s n="39.22"><seg n="39.22.1">De keizer was gewoon haar lid.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">De heiligheid der kerk werd op die wijze minder zichtbaar dan in een martelaarskerk.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Er moest veel meer gegeven en genomen worden.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De Africanen hadden moeite die overgang mee te maken.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">En toch moest die overgang,</seg> <seg n="40.4.2">onder leiding van Augustinus' denken,</seg> <seg n="40.4.3">juist daar het duidelijkst worden voltrokken.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Dat is de strijd tussen de donatisten en de katholieken geweest.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Dat iemand die tijdens een vervolging afvallig was geworden en bijv. heilige schriften had overgegeven aan de overheid,</seg> <seg n="40.6.2">later weer bisschop zou kunnen worden,</seg> <seg n="40.6.3">dat wilden ze niet.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Zelf waren ze niet beter dan de katholieken.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">De wereld ging zijn gang en zij waren ook geen martelaars meer.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Maar zij wilden de manieren van een martelaarskerk bewaren.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">De veranderde vorm van heiligheid,</seg> <seg n="40.10.2">het geduldig dienen,</seg> <seg n="40.10.3">vergaderen,</seg> <seg n="40.10.4">het gevallene oprichten,</seg> <seg n="40.10.5">in de wereld toch niet van de wereld zijn,</seg> <seg n="40.10.6">deze vorm van heiligheid wisten ze niet te schatten.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Augustinus' Augustinus' werk in Africa is geweest de kerk op deze wissel over te leiden.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Daartoe moest hij met de donatisten strijden.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Deze wilden geen debat.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">De loop der dingen moest hen in het nadeel stellen.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Wat hun aan wezenlijke kracht ontbrak moesten ze door koppigheid en hooghartigheid aanvullen.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Zij,</seg> <seg n="40.16.2">de zonen der martelaren,</seg> <seg n="40.16.3">wilden,</seg> <seg n="40.16.4">zeiden ze,</seg> <seg n="40.16.5">niet praten met de kinderen dergenen die bijbels hadden uitgeleverd tijdens een vervolging.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Augustinus stelde de eenheid voorop.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De kerk was één over de hele wereld.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">En de kerk moest algemeen zijn.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zij moest als een moeder de schare bevatten.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Ze moest geduldig dragen,</seg> <seg n="41.5.2">opvoeden.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Uit dit conflict is de Europese kerk gegroeid.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Het model heeft Augustinus in Africa opgesteld en de Middeleeuwen hebben het overgenomen voor het Frankische rijk.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Bonifatius heeft de kerk hier geplant.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Het is de zendingskerk in Europa geworden,</seg> <seg n="41.9.2">die de jonge volkeren van Europa in haar schoot opnam.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">De strijd met de donatisten is echter bitter geweest.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Trek voor trek heeft Augustinus in deze strijd de kenmerken van de katholieke kerk vastgesteld.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Hij heeft de katholieke kerk van Africa met behulp van zijn vriend Aurelius,</seg> <seg n="41.12.2">bisschop van Carthago,</seg> <seg n="41.12.3">het hoofd van de Africaanse kerk,</seg> <seg n="41.12.4">opgebouwd.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Tenslotte met behulp van de keizerlijke macht.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">De donatisten zijn geëindigd als rovende benden die met moord en brandstichting het land doortrokken.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Merkwaardig dat deze Africaanse kerk niet gebleven is (Vandalen:</seg> <seg n="41.15.2">arianen,</seg> <seg n="41.15.3">mohammedanisme).</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Plaatsbekledend lijden voor de kerk van heel Europa of spiegel van onze tijd?</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Heiden</seg> <seg n="41.17.2">- christen.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Folklore,</seg> <seg n="41.18.2">sport</seg> <seg n="41.18.3">- bodem,</seg> <seg n="41.18.4">bloed,</seg> <seg n="41.18.5">oorlog.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Woord en geest.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="240" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Conf.I,13. MPL.32,671. CSEL.33,20.</hi></p></note>
<pb n="242" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> II, 27. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 76. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 401, 104: Philosophaster. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> III, 30. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 109. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 I, 158: Ille disertus artifex rei publicae regendae.</p></note>
<pb n="243" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Conf. III</hi>, <hi rend="italic">12. MPL.</hi> 32, 693. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Conf. III, 11. MPL.32,691v. CSEL.33,60v.</hi></p></note>
<pb n="244" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf.VIII, 11. MPL.32,761. CSEL.33,192.</hi></p></note>
<pb n="245" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> VIII, 6-8, 11 en 12. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32,754 vv. <hi rend="italic">CSEL. 33,</hi> 180 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Conf.IX,<choice><sic>l0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">10</corr></choice>. MPL.32,773vv. CSEL.33,215vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, 1<hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 775. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 218 v.</p></note>
<pb n="246" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Epistola</hi> XXIX, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 33, 117. <hi rend="italic">CSEL. 34</hi>1, 118 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">De doctrine christiana</hi> IV, 24. <hi rend="italic">MPL.</hi> 34, 115. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 80, 161.</p></note>
<pb n="248" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="248" ed="VW"/>Het is onbekend waar, wanneer en voor wie N. deze <hi rend="italic">lezing over Augustinus</hi> heeft gehouden. Blijkens enkele losse aantekeningen aan het eind van het manuscript in ieder geval na de verschijning van N.' boekje over <hi rend="italic">Augustinus</hi> (1933), waarschijnlijk op 1 februari 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde: Italianen, Fransen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Spreken-doen. Van Cicero. Waarheid-christendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Met zijn rug naar God toe. Wentelt zich.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-lezing.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Neoplatonisme =denken: christendom -praktijk.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="8" xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto" decls="#bibl-noordmans3.augustinus-eltheto">
<pb n="249" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onder de kerkvaders,</seg> <seg n="2.1.2">de grote kerkleraars tot ± 600,</seg> <seg n="2.1.3">neemt Augustinus een der eerste plaatsen in,</seg> <seg n="2.1.4">zo niet de eerste.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Met name voor de westerse christenheid is zijn leven en arbeid van grote betekenis geweest.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Daarbij mag men niet over het hoofd zien dat hij niet alleen de christelijke leertraditie tot een voorlopige afsluiting heeft gebracht,</seg> <seg n="2.3.2">maar dat hij ook ten opzichte van de antieke beschaving een soortgelijke roeping heeft vervuld.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zoals de middeleeuwse christen zijn geloof lange tijd kleedde in de formules van Augustinus,</seg> <seg n="2.4.2">zo herinnerde ook de vorm,</seg> <seg n="2.4.3">waarin de cultuurmens van die eeuwen de kennis en de kunst van Rome en Athene bewaarde,</seg> <seg n="2.4.4">in vele gevallen sterk aan de grote bisschop van Hippo.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In dat opzicht is er wel niemand die met hem vergeleken kan worden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Er zijn andere kerkvaders,</seg> <seg n="3.2.2">die tot de sterren van de eerste grootte gerekend moeten worden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik denk aan Athanasius (± 325),</seg> <seg n="3.3.2">de vader der orthodoxie,</seg> <seg n="3.3.3">en aan Gregorius de Grote (± 600),</seg> <seg n="3.3.4">de bevorderaar van de kerkorde.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar geen van beiden heeft zulk een universele betekenis als Augustinus.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Onder onze geestelijke voorouders bekleedt hij een enige plaats.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit komt ook tot uitdrukking in de titel van zijn hoofdwerk:</seg> <seg n="4.1.2"><hi rend="italic">De civitate Dei.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f1" rend="superscript">a</ref><s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daarin wordt niet over de kerkelijke leer of over de kerkvorm afzonderlijk gehandeld,</seg> <seg n="4.2.2">maar over het geheel van het christelijk leven,</seg> <seg n="4.2.3">waarbij dan alles in onderling verband komt te staan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Augustinus beschrijft de menselijke bestaanswijze,</seg> <seg n="4.3.2">zoals hij die ziet volgens de hemelse roeping,</seg> <seg n="4.3.3">die in het Evangelie tot ons komt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En hij doet dat in tegenstelling met een samenleving,</seg> <seg n="4.4.2">die enkel door aardse motieven bewogen wordt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Voor ik over dit boek iets ga zeggen,</seg> <seg n="5.1.2">wil ik eerst enkele bijzonderheden mededelen omtrent de kerkvader zelf.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Augustinus werd in 354 te Thagaste in Africa geboren.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Aan de naam Africa moet de lezer hier heel andere gedachtenverbindingen vastknopen dan wij heden ten dage gewoon zijn te doen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In die tijd wordt er een diocese van het Romeinse rijk mee aangeduid,</seg> <seg n="5.4.2">die wel aan de andere zijde van de zee ligt,</seg> <seg n="5.4.3">maar toch deel uitmaakt van Europa.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Of Augustinus in Africa of in Italië geboren is,</seg> <seg n="5.5.2">maakt daarom uit een cultureel of kerkelijk oogpunt geen onderscheid.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hoogstens komen enkele bijzonderheden van temperament of taal hierbij in aanmerking.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Er is dus weinig aanleiding om nadruk te leggen op de plaatselijke afkomst van de <pb n="250" ed="VW"/>kerkvader.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Hij is een Romein zonder meer.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Des te meer reden is er om te herinneren aan zijn geestelijke afstamming.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarbij denk ik aan de moeder van Augustinus,</seg> <seg n="7.1.2">Monnica.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij is,</seg> <seg n="7.2.2">als christen,</seg> <seg n="7.2.3">een zoon van haar gebeden en haar tranen geweest.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze figuur van moeder en zoon behoort tot het beste en schoonste van het geestelijk bezit</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">der Europese christenheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wie daarvan onder de indruk wil komen leze de <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f2" rend="superscript">b</ref>van de kerkvader.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Monnica achtte het niet genoeg dat haar zoon geboren was en burger van het Romeinse rijk,</seg> <seg n="8.3.2">zij wenste vurig dat hij herboren zou worden en een inwoner zou worden van de Godsstaat,</seg> <seg n="8.3.3">waarover hij later zijn groot werk heeft geschreven.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men kan zeggen dat haar tranen zijn geboorte golden,</seg> <seg n="8.4.2">haar gebeden zijn wedergeboorte.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Augustinus beschrijft in zijn bovengenoemde Confessiones de drieëndertig jaren van zijn leven,</seg> <seg n="9.1.2">waarin hij haar ontvluchtte en zij hem volgde;</seg> <seg n="9.1.3">waarin hij zocht en zij bad.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Haar gebed werd verhoord op Pasen 387,</seg> <seg n="9.2.2">toen haar zoon door bisschop Ambrosius te Milaan werd gedoopt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Sedert is Monnica los van deze aarde.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Beroemd is de beschrijving die de kerkvader in het negende boek van zijn <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> gegeven heeft van een gesprek dat zij samen hadden in een vensternis te Ostia aan de Tiber.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Al sprekende werden hun harten los van wat beneden is en raakten met één enkele slag aan het hemelse vaderland.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De moeder keerde van deze zielsverheffing niet terug;</seg> <seg n="9.6.2">zij stierf kort daarop zonder te hechten aan de plaats waar men haar zou begraven.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De zoon keerde in tot een beschouwelijk leven,</seg> <seg n="9.7.2">waarin hij zoveel mogelijk van het hemelse visioen zocht tot uitdrukking te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Voor deze contemplatie zocht hij rust in zijn vaderstad in Africa,</seg> <seg n="10.1.2">waar hij zich met enkele vrienden tot een kloosterachtige kring verbond.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">God had echter iets anders met hem voor.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij ontnam hem de rust en zette hem aan de arbeid in de kerk,</seg> <seg n="10.3.2">waarin hij in 387 de Doop had ontvangen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">In 391 reeds</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">werd hij tot presbyter gewijd te Hippo,</seg> <seg n="11.1.2">een stad aan de Africaanse kust,</seg> <seg n="11.1.3">in verbogen vorm Hippone,</seg> <seg n="11.1.4">thans Bone.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hier heeft hij,</seg> <seg n="11.2.2">van 395 af als bisschop,</seg> <seg n="11.2.3">tot het eind van zijn leven in 430 gewerkt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Een leven vol van studie en vol van arbeid.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Van die studie en die arbeid is het grote werk <hi rend="italic">De civitate</hi> de neerslag.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het is een gemeentelijk boek,</seg> <seg n="12.2.2">dwz. de praktische bedoelingen van de zielszorg hebben de leiding.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Telkens komt men lange uitweidingen tegen,</seg> <seg n="12.3.2">die de juiste verhoudingen in de samenstelling niet ten goede komen,</seg> <seg n="12.3.3">maar die bewijzen dat het er de bisschop om te doen is zijn gemeenteleden in alles behulpzaam <pb n="251" ed="VW"/>te zijn.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Trouwens ook uit de wijze waarop het boek is ontstaan volgt dat het geen academisch werk is.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Augustinus heeft er dertien jaar over gedaan en de inhoud werd telkens sterk beïnvloed door de omstandigheden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het eerste van de tweeëntwintig boeken,</seg> <seg n="12.6.2">waaruit het bestaat,</seg> <seg n="12.6.3">is een troostboek voor de Romeinen na de plundering van Rome door Alarik in het jaar 410.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Deze gebeurtenis deed een geweldige schok door de toenmalige wereld gaan en Augustinus zelf was er diep door aangegrepen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Was het mogelijk dat het eeuwige Rome onderging?</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Was daarmee het einde van de mensheid niet gekomen?</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">- Door zulke vragen is ongetwijfeld ook het hart van de kerkvader bestormd geworden.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Als leraar in de welsprekendheid was zijn geest met de latiniteit saamgeweven geweest en deze latiniteit betekende toen voor hem hetzelfde als de humaniteit.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">En nu Rome wankelt,</seg> <seg n="12.12.2">nu voelt hij een schier ondragelijke pijn in iedere vezel van zijn wezen.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Hij ondergaat die ook thans nog,</seg> <seg n="12.13.2">als is hij reeds vijftien jaren bisschop en al heeft Rome,</seg> <seg n="12.13.3">als de hoofdstad der christenheid,</seg> <seg n="12.13.4">nog een andere betekenis voor hem gekregen dan het vroeger had.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Hij merkt bij zichzelf de twijfel aan de mensheid,</seg> <seg n="12.14.2">ook al heeft hij een andere,</seg> <seg n="12.14.3">een goddelijke mensheid leren kennen in Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Augustinus is echter onder die smart niet ondergegaan en niet stil blijven zitten.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij heeft hem aanleiding gegeven om de pen op te nemen voor het schrijven van zijn hoofdwerk.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daartoe was aanleiding,</seg> <seg n="13.3.2">omdat hij reeds spoedig merkte dat hij onder zijn leed niet alleen stond.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Er waren anderen die ook en velen die meer getroffen waren.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Daaronder waren er die meer als christenen in moeilijkheden geraakt waren dan hij.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wier humaniteit niet slechts,</seg> <seg n="13.6.2">maar wier zaligheid op het spel bleek te staan.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Van alle kanten bereikten hem brieven,</seg> <seg n="13.7.2">waarin men hem om raad vroeg.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En dan vergeet de vroegere spraakleraar en latinist zijn eigen trotse smarten en hij doet de nederigheid van Christus aan,</seg> <seg n="13.8.2">die,</seg> <seg n="13.8.3">ofschoon Hij zich mocht beroemen God gelijk te zijn,</seg> <seg n="13.8.4">de gestalte van een slaaf had aangenomen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">En van deze nederigheid uit weet hij hen op te richten.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Hij weet de christelijke argumenten te vinden die hen kunnen dienen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Op die wijze en onder zulke omstandigheden is Augustinus zijn boek begonnen te schrijven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De idee van het werk had hem reeds eerder voor ogen gestaan.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Reeds in 412,</seg> <seg n="14.3.2">toen een bevriend heiden hem de vraag stelde of er geen strijd bestond tussen de voorschriften van de bergrede en het staatsbelang.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De kerkvader had daar toen in een brief enkele beschouwingen over gegeven,</seg> <seg n="14.4.2">die later tot de hoofdgedachten van <hi rend="italic">De civitate</hi> behoren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Heel belangrijk is het op te merken dat deze brief niet,</seg> <seg n="14.5.2">zoals misschien enige tijd zijn plan geweest is,</seg> <seg n="14.5.3">de inzet van het grote werk is geworden.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dan zou het misschien toch nog te academisch geworden zijn.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Niet de belangstellende <pb n="252" ed="VW"/>vraag van een heidens intellectueel,</seg> <seg n="14.7.2">maar de nood van de christelijke broederen is de aanleiding geworden,</seg> <seg n="14.7.3">die hem voor zijn reuzenarbeid in beweging bracht.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het boek dat een duizend jaar lang antwoord gaf op de <choice><sic>Ievensvragen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">levensvragen</corr></choice> van een christenmens,</seg> <seg n="14.8.2">dankt zijn ontstaan aan een tragisch moment,</seg> <seg n="14.8.3">waarin het christelijke geweten in de knel raakte tussen de bijbel en het wereldgebeuren.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Van dat eerste hoofdstuk af,</seg> <seg n="15.1.2">met zijn bijzondere aanleiding in de gebeurtenissen van de tijd,</seg> <seg n="15.1.3">schrijft de kerkvader in de loop van de jaren (413-426) verder aan zijn boek.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Al schrijvende verdiept de aanleiding zich tot oorzaak.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Wanneer de val van Rome als reden voor het schrijven van een werk met een duizendjarig debiet iets toevalligs kan schijnen,</seg> <seg n="15.3.2">dan blijkt bij de voortgang,</seg> <seg n="15.3.3">naarmate de hoofdstukken in de loop der jaren elkaar opvolgen,</seg> <seg n="15.3.4">steeds meer dat dit veel minder het geval is dan het oppervlakkig kon schijnen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De eigenlijke reden,</seg> <seg n="15.4.2">waarom de kerkvader van eigen gekrenkte humaniteit en latiniteit door de nood der tijden werd voortgeleid tot nederige en herderlijke vertroosting der broederen,</seg> <seg n="15.4.3">naar het voorbeeld van Christus,</seg> <seg n="15.4.4">trad steeds duidelijker aan de dag.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Rondom de wording van het boek bleven de wereldgebeurtenissen zich verdringen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De schrijver moest zich om de volle troost,</seg> <seg n="15.6.2">die hij te bedienen had,</seg> <seg n="15.6.3">te kunnen schenken,</seg> <seg n="15.6.4">keren tegen het eigen Rome,</seg> <seg n="15.6.5">dat hij in zijn latiniteit en humaniteit in zich omdroeg en dat in zijn eigen ziel geschokt en gevallen ter aarde lag.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hij moest voor zichzelf en voor degenen,</seg> <seg n="15.7.2">die hem waren toevertrouwd,</seg> <seg n="15.7.3">een weg banen dwars tegen dat Rome in en door dat Rome heen om tot Christus en zijn Rijk te kunnen geraken.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">En dat is het nu juist ook,</seg> <seg n="16.1.2">wat de bisschop van Hippo in de tweeëntwintig boeken van zijn <hi rend="italic">De civitate</hi> heeft gedaan.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">In de eerste tien boeken heeft hij twaalf Romeinse eeuwen afgebroken en in de laatste twaalf heeft hij tien christelijke eeuwen gewonnen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daarmee is het hoofdwerk van onze kerkvader gekarakteriseerd.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het is in dit korte opstel niet mogelijk een overzicht van de inhoud te geven.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De lezer die het boek niet kent,</seg> <seg n="16.5.2">zou er niets aan hebben.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Slechts heel in het algemeen wil ik opmerken dat in de negen hoofdstukken,</seg> <seg n="16.6.2">die op het eerste volgen,</seg> <seg n="16.6.3">eerst de traditionele en dan de wijsgerige godenleer der Romeinen wordt bestreden.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Wanneer men sommige stukken daaruit leest,</seg> <seg n="16.7.2">maken die vaak de indruk alsof de kerkvader zich bezighoudt met antiquarische onderzoekingen.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Daarbij moet men echter niet vergeten dat het boek,</seg> <seg n="16.8.2">evenals het eerste hoofdstuk,</seg> <seg n="16.8.3">ook verder ontstaan is onder invloed van een drukke briefwisseling,</seg> <seg n="16.8.4">die Augustinus met zijn heidense en christelijke tijdgenoten had te voeren.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Of ook wel,</seg> <seg n="16.9.2">onder de druk van gevaarlijke spanningen die zich rondom hem ontwikkelden.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">De stof die hij overhoop moet halen is niet zo droog als zij ons soms toeschijnt.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het was gloeiende as,</seg> <seg n="16.11.2">waarin het oude heidendom nog nasmeulde en <pb n="253" ed="VW"/>waaruit van tijd tot tijd de vlammen nog wild rondom de kerkvader omhoogsloegen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer hij zich bezig hield met het doven van deze vlammen,</seg> <seg n="17.1.2">was hij daarbij als vanzelf in de weer om zich tegen het oude Rome te keren.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En daarmee tegen zichzelf,</seg> <seg n="17.2.2">omdat hij,</seg> <seg n="17.2.3">de oud-leraar in de welsprekendheid,</seg> <seg n="17.2.4">als mens en latinist met die oudheid was samengegroeid.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar hij had geen keus.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De val van Rome zal hem het gevoel gegeven hebben alsof hij van binnen naar de geest afstierf.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Maar hij mocht in die dood niet blijven liggen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Christus was opgestaan uit de doden en ook hij moest opstaan uit zijn graf.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Monnica had,</seg> <seg n="17.7.2">toen zij samen met hem met een volle hartslag het hemelse vaderland had aangeraakt,</seg> <seg n="17.7.3">ook niet meer waarde gehecht aan de plek,</seg> <seg n="17.7.4">waar haar graf gedolven zou worden,</seg> <seg n="17.7.5">ofschoon zij vroeger steeds had gewild dat het in Africa zou zijn.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Zo moet ook de zoon opstaan uit de groeve van zijn Latijnse menselijkheid.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hij moet als herder van zijn gemeente aan zijn schapen de weg wijzen naar het hemelse Jeruzalem,</seg> <seg n="17.9.2">de civitas Dei,</seg> <seg n="17.9.3">de Godsstaat,</seg> <seg n="17.9.4">waarover hij zijn boek schrijft.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Met hen moet hij Jezus tegemoet gaan.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">De wereldbrand om hem heen sprak er ook luide genoeg van dat wij hier geen blijvende stad hebben,</seg> <seg n="17.11.2">maar de toekomende moeten zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wanneer de kerkvader zich dan keert naar dat nieuwe,</seg> <seg n="18.1.2">dat door Christus komt,</seg> <seg n="18.1.3">naar de goddelijke,</seg> <seg n="18.1.4">nederige mensheid van zijn Heer,</seg> <seg n="18.1.5">dan wordt,</seg> <seg n="18.1.6">als hij over het oude Rome schrijft,</seg> <seg n="18.1.7">die oude stof onder zijn handen ook inderdaad tot antiquarische rommel.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Alleen wanneer wij daaraan denken kunnen wij de geest van de eerste helft van zijn boek leren verstaan.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Anders komt het ons aanstellerig voor als hij bijv. Cicero ergens opvoert als 'een zekere Cicero'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Alleen tegenover Christus wordt ook deze vader der latiniteit tot niet meer dan een zeker iemand.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">En wanneer dit aan het groene hout gebeurt,</seg> <seg n="18.5.2">wat zal aan het dorre geschieden?</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Hoe oud en afgedragen moeten vele andere namen dan klinken tegenover die van Jezus?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo staat de kerkvader dan op uit zijn Latijnse graf en haast zich in de laatste twaalf boeken van zijn <hi rend="italic">De civitate Dei</hi> de toekomst van Christus tegemoet.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hier wordt pas de idee der geschiedenis recht duidelijk.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Middenin het boek wordt zij geboren,</seg> <seg n="19.3.2">daar waar de kerkvader zich van Rome afkeert om zich tot de Godsstaat te wenden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Behalve in de bijbel had men tot nog toe nooit recht verstaan wat historie is.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">De loop der mensheid in één richting,</seg> <seg n="19.5.2">onomkeerbaar,</seg> <seg n="19.5.3">Iemand tegemoet.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De Oudheid stelde zich haar altijd min of meer als een kringloop voor.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Zolang Augustinus over de Oudheid schrijft kan hij ook niet anders dan daaraan een weinig meedoen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Hij ziet twee zulke kringen,</seg> <seg n="19.8.2">elk van twaalf eeuwen.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Maar als hij zich dan,</seg> <seg n="19.9.2">in de tweede helft van zijn boek,</seg> <seg n="19.9.3">uit de toverkringen losmaakt en zich naar Christus toekeert,</seg> <seg n="19.9.4">dan <pb n="254" ed="VW"/>ontrolt de ware geschiedenis zich voor zijn blik en daaraan ontleent zijn boek zijn eigenlijke betekenis.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Hij beschrijft de lotgevallen van de geestelijke wezens in de hemel en op de aarde naar hun oorsprong,</seg> <seg n="19.10.2">verloop en uiteinde,</seg> <seg n="19.10.3">tot wij komen tot het einde zonder einde,</seg> <seg n="19.10.4">dat einde dat bestaat in de komst van het Rijk,</seg> <seg n="19.10.5">dat geen einde neemt.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">De historie heeft een einddoel,</seg> <seg n="19.11.2">waarop zij gericht is.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Men kan niet stil blijven staan,</seg> <seg n="19.12.2">niet in een kring rondlopen,</seg> <seg n="19.12.3">terug naar het begin.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">De gemeente moet verder,</seg> <seg n="19.13.2">haar Heer tegemoet.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zo heeft de nood der tijden aan de kerkvader de vorm der christelijke waarheid geopenbaard.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Naarmate de vragers om hem heen dringen om een antwoord voor hun geloof,</seg> <seg n="20.2.2">wordt hem onder het schrijven de gestalte der eeuwen steeds duidelijker zichtbaar.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij ziet ze voorwaarts buigen naar de toekomst van de Zoon des Mensen,</seg> <seg n="20.3.2">allen in dezelfde richting.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Daarnaast ziet hij haar schaduw,</seg> <seg n="20.4.2">een schijn,</seg> <seg n="20.4.3">een geschiedenis die terugloopt en in het niet terugkeert,</seg> <seg n="20.4.4">zoals de Oudheid die reeds scherp had waargenomen,</seg> <seg n="20.4.5">zonder dat zij de ware geschiedenis kende.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Beide heeft de kerkvader in zijn boek beschreven en hun oorsprong,</seg> <seg n="20.5.2">loop en noodzakelijk einde vastgelegd op de bladen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Hij heeft een scherp gezicht op het verschil;</seg> <seg n="20.6.2">op de waarheid ter ener,</seg> <seg n="20.6.3">de ijdelheid ter anderer zijde;</seg> <seg n="20.6.4">op de werkelijkheid hier,</seg> <seg n="20.6.5">de schaduw ginds;</seg> <seg n="20.6.6">op het komen van de ene,</seg> <seg n="20.6.7">het gaan van de andere.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wanneer wij dan vragen waar Augustinus geleerd heeft de dingen zo te zien,</seg> <seg n="21.1.2">dan moet het antwoord luiden dat hij dat uit de bijbel geleerd heeft.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het woord geschiedenis is ons het meest eigen en vertrouwd uit de samenvoeging:</seg> <seg n="21.2.2">bijbelse geschiedenis.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Er is geen boek waarin zoveel vaart is,</seg> <seg n="21.3.2">van het begin naar het einde,</seg> <seg n="21.3.3">als in de bijbel.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Er is geen sneller verhaal dan het Evangelie.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De mensheid kent nergens beter het gevoel van richting dan in de kerk.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Men leze er de Twaalf artikelen op na,</seg> <seg n="21.6.2">waarin de dingen naar boven toe opgestapeld worden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De bijbel heeft de kerkvader geleerd de dingen te zien,</seg> <seg n="22.1.2">zoals hij ze beschreef.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Zijn geschiedbeschrijving is voor een overgroot deel trouwens ook weergave en contemplatie van de bijbelse geschiedenis.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Daarbuiten verwarren hem al heel spoedig de schaduwen,</seg> <seg n="22.3.2">de schijn en de ijdelheid,</seg> <seg n="22.3.3">die teruglopen,</seg> <seg n="22.3.4">waar de waarheid,</seg> <seg n="22.3.5">de werkelijkheid en de volheid voorwaarts gaan.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar eenmaal geoefend door de lectuur van en de prediking over de bijbel gebruikt hij die,</seg> <seg n="22.4.2">zoals Calvijn het later zal noemen,</seg> <seg n="22.4.3">ook als een bril<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f6" rend="superscript">f</ref> om het verloop van het Godsrijk in de geschiedenis daarbuiten te leren beoordelen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Vooral ook het noodzakelijke uiteinde der twee rijken schildert hij heel uitvoerig aan de hand van wat de Schrift daarover leert.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Maar altijd blijft hij luisteren naar de vragers rondom zich.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Steeds is hij de bisschop die de rust van het beschouwende leven heeft verlaten voor de kerkelijke <pb n="255" ed="VW"/>bemoeienis met de zielen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Allerlei uitweidingen over wijsgerige en christelijke opvattingen vlecht hij in om het praktische,</seg> <seg n="22.8.2">gemeentelijke doel van zijn schrijven niet te missen.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hij werkt en zwoegt in een wereld,</seg> <seg n="22.9.2">waarin wij nog wandelen door het geloof en niet door aanschouwen.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Daarom kan hij ook niet rustig voortschrijven,</seg> <seg n="22.10.2">schouwende in de waarheid.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1"><hi rend="italic">De civitate Dei blijft</hi> in zijn geheel een troostboek onder de nood der tijden,</seg> <seg n="22.11.2">zoals het eerste boek van het werk dat op zo duidelijke wijze was.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Aan vakantie-houden kan de bisschop nog niet denken,</seg> <seg n="22.12.2">zo zegt hij aan het slot.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Dat komt als het einde zonder einde komt;</seg> <seg n="22.13.2">het Rijk zonder einde.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">"Dan zullen wij rust hebben en schouwen,</seg> <seg n="22.14.2">wij zullen schouwen en liefhebben,</seg> <seg n="22.14.3">wij zullen liefhebben en loven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.augustinus-eltheto.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="249" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Over de Godsstaat.*</p></note>
<pb n="250" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Een zeer goede vertaling is die van dr. A. Sizoo.* Augustinus, <hi rend="italic">Belijdenissen.</hi> Vertaald door dr. A. Sizoo, Utrecht-Antwerpen 1967<hi rend="superscript">7</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Conf. IX, 10. MPL. 32,774. CSEL.</hi> 33,217.</p></note>
<pb n="251" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 85 v.</p></note>
<pb n="253" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf.III,4. MPL.32,685. CSEL.33,48.</hi></p></note>
<pb n="254" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> I, 6, 1.</p></note>
<pb n="255" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Civ.Dei XXII,30. MPL.41,804. CSEL.40 II,670</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.augustinus-eltheto.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">N. publiceerde Augustinus in Eltheto 94 (1940) nr.</hi> 11, p. 141-144.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>Reformatie</head>
<div type="publication" n="9" xml:id="noordmans3.reformatie-en-vrijheid" decls="#bibl-noordmans3.reformatie-en-vrijheid">
<pb n="259" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Reformatie en vrijheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.reformatie-en-vrijheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Vrijheid is voor ons,</seg> <seg n="2.1.2">zonen en dochteren der Reformatie,</seg> <seg n="2.1.3">een zaak van geloof.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Evenmin als de opstanding des vlezes of het eeuwige leven kunnen we haar in deze wereld in werking stellen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">We beschikken er niet over en mogen er geen gebruik van maken,</seg> <seg n="2.3.2">zoals men dat doet met hand of voet,</seg> <seg n="2.3.3">verstand of wil.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ze is in gewoon praktische zin geen stuk van ons leven.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En het gebied van het 'geoorloofde' is door de reformatorische vrijheid met geen duimbreed uitgebreid.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Van geen enkel ding mag men zeggen dat het vroeger niet en daarna wel mocht.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is nodig dit met nadruk voorop te stellen,</seg> <seg n="3.1.2">omdat deze vrijheid vaak als een aardse leus wordt uitgeroepen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ze moet dan dienen om op een of ander levensgebied de macht van mensen te betuigen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het woord krijgt een hoge en schrille klank.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In de samenleving krijgt het de betekenis van liefdeloosheid;</seg> <seg n="3.4.2">in de kerk die van vrijgeesterij;</seg> <seg n="3.4.3">in de staat van revolutie.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Luther en Calvijn hebben het zo niet bedoeld.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is waar dat de kerkhervorming de grootste omwentelingen heeft meegebracht.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Bossuet beschrijft ze als een geschiedenis van veranderingen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar deze vloeien daaruit niet direct voort.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ze zijn geen realisaties van een kerkelijk of staatkundig program.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Eerder moet men zeggen dat de hervormers alle leuzen,</seg> <seg n="4.6.2">die in regelrecht verband met de christelijke vrijheid werden opgesteld,</seg> <seg n="4.6.3">met alle macht hebben bestreden.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De wijzigingen,</seg> <seg n="4.7.2">waaraan ze hebben meegewerkt,</seg> <seg n="4.7.3">vloeiden niet voort uit hun vrijheid,</seg> <seg n="4.7.4">maar uit hun gebondenheid,</seg> <seg n="4.7.5">waardoor ze telkens voor een minimum,</seg> <seg n="4.7.6">waarin ze niet anders konden,</seg> <seg n="4.7.7">zich met hun leven borg stelden.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Hun geweten verbood hun dan om anders te handelen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Maar dit geweten was niet de grens tussen hun vrijheid en de wereld,</seg> <seg n="4.9.2">doch tussen de wereld en God en betekende voor hen zelf niet anders dan dwang of dood.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">De christelijke vrijheid heeft haar uitgangen niet in de tijd maar in de eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar hoe staat het dan met de gewetensvrijheid,</seg> <seg n="5.1.2">die een der voornaamste vruchten van de Reformatie heet en waarin 'geweten' en 'vrijheid' toch tot een begrip worden saamgevoegd?</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Deze ligt op politiek gebied en heeft als zodanig met de christelijke vrijheid,</seg> <seg n="5.2.2">die een geloofsartikel is,</seg> <seg n="5.2.3">slechts heel uit de verte te maken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze kan wel in de grondwet gezet worden,</seg> <seg n="5.3.2">maar komt in de bijbel niet voor.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ze is in deze wereld onuitvoerbaar,</seg> <seg n="5.4.2">ook als grondwetsartikel.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Op de grens tussen God en de geschiedenis staan de martelaren.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Deze kunnen aan het nageslacht wel hun geloofsgetuigenis nalaten,</seg> <seg n="5.6.2">de belijdenis van hun vrijheid in Christus,</seg> <seg n="5.6.3">maar niet de politieke gewetensvrijheid.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Ze <pb n="260" ed="VW"/>betuigen juist door hun einde dat daarvoor in deze wereld geen plaats is.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Iedere zware historische crisis,</seg> <seg n="5.8.2">zoals in onze dagen die van het vraagstuk van de oorlog,</seg> <seg n="5.8.3">brengt dat opnieuw aan 't licht.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De vrijheid,</seg> <seg n="6.1.2">die de Reformatie heeft leren kennen,</seg> <seg n="6.1.3">wordt geheel bepaald door onze verhouding tot God,</seg> <seg n="6.1.4">zoals die ons gepredikt wordt in het Evangelie.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Luther heeft daaraan in zijn heerlijk geschrift <hi rend="italic">Over de vrijheid van een christenmens</hi> klassieke uitdrukking gegeven en Calvijn heeft er een kort maar krachtig hoofdstuk in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> aan gewijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.reformatie-en-vrijheid.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Bij de eerste is alles nog enigszins middeleeuws gekleurd en doen de taal en de voorstellingswijze der mystiek hun invloed bemerken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De vrijheid wordt beschouwd in het dualistisch schema van ziel en lichaam.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De ziel is vrij en het lichaam dient.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Bij Calvijn is de gedachtenontwikkeling gericht op afbakening tegenover de grote kerkelijke en politieke vraagstukken van zijn dagen,</seg> <seg n="6.6.2">die hij verderop in zijn boek behandelt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Deze worden door Luther ook wel besproken in de beide andere van zijn reformatorische geschriften van 1520 Over de Babylonische gevangenschap en zijn schrijven Aan de christelijke Duitse adel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.reformatie-en-vrijheid.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="6.7.2">maar zo systematisch als bij Calvijn kan de bespreking nog niet zijn.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Het is de ure der Reformatie en de tijd van organisatie is nog niet gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Bij beiden echter wordt de christelijke vrijheid in dezelfde zin genomen,</seg> <seg n="7.1.2">als geloofszaak.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Kerk en staat en ook de persoonlijke omgang met de naaste rusten niet direct op die vrijheid.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat was de opvatting van de wederdopers,</seg> <seg n="7.3.2">die een kortsluiting tussen het Koninkrijk der hemelen en deze wereld teweegbrachten,</seg> <seg n="7.3.3">met het bekende gevolg.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Voor de reformatoren blijft de vrijheid op de verre en voor zondige mensen veiliger afstand des geloofs verwijderd staan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wie mocht menen dat daarmee haar heerlijkheid wegvalt,</seg> <seg n="8.1.2">die raad ik eens het Hooglied te lezen,</seg> <seg n="8.1.3">waarin Luther in het bovengenoemde geschrift haar heeft bezongen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wanneer de ziel het Evangeliewoord heeft,</seg> <seg n="8.2.2">dan heeft ze daarin spijze,</seg> <seg n="8.2.3">vreugde,</seg> <seg n="8.2.4">vrede,</seg> <seg n="8.2.5">licht,</seg> <seg n="8.2.6">kunst,</seg> <seg n="8.2.7">gerechtigheid,</seg> <seg n="8.2.8">waarheid,</seg> <seg n="8.2.9">wijsheid en vrijheid en alle goed bovenmate.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De deugden van het Woord delen zich aan haar mede.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daar kan geen enkel goed werk tegen op,</seg> <seg n="8.4.2">want geen daarvan hangt zo aan het Woord als het geloof.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Daarom is een christenmens vrij.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij behoeft niets meer te doen om zalig te worden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ook Gods eer is er het meest mee gediend.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Men eert God het best door Hem te geloven en te vertrouwen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Zo begint</seg> <seg n="8.9.2">- zegt Luther met een mystische uitdrukking</seg> <seg n="8.9.3">- de 'fröhliche Wirtschaft'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.reformatie-en-vrijheid.f3" rend="superscript">c</ref> tussen Christus en de ziel,</seg> <seg n="8.9.4">waarin de gelovige tot koninklijke en priesterlijke rang wordt verheven.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Door zijn koninkrijk heeft hij macht over <pb n="261" ed="VW"/>alle dingen;</seg> <seg n="8.10.2">door zijn priesterschap macht over God.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het is duidelijk dat deze vrijheid geen aanleiding geeft tot zedelijke overmoed.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ze zal,</seg> <seg n="9.2.2">juist omgekeerd,</seg> <seg n="9.2.3">omdat ze tegenover God bestaat,</seg> <seg n="9.2.4">alleen in ootmoed kunnen bezeten worden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is niet waar dat het protestantisme te karakteriseren zou zijn als een blanco vrijheidsbeginsel:</seg> <seg n="9.3.2">vrijzinnigheid in de kerk en liberalisme in de politiek.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Met zulk een formeel iets heeft het niets te maken.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De vrijheidsidee der reformatoren is zeer materieel.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ze houdt in de belijdenis van goddelijke waarheden en niet de proclamatie van menselijke leuzen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat ontslaat ons echter niet van de plicht haar verhouding tot de wereld te bepalen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Luther en Calvijn hebben dat beide gedaan.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De laatste op zo ingrijpende wijze,</seg> <seg n="10.3.2">dat daardoor de loop der geschiedenis voor honderden jaren is bepaald.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De consequenties,</seg> <seg n="10.4.2">die ze uit de christelijke vrijheid trekken voor het leven,</seg> <seg n="10.4.3">zijn echter alle van indirecte aard.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">In die vrijheid staan ze met het aangezicht naar God en wat daaruit volgt voor de wereld kan niet regelrecht afgeleid worden.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Men kan zeggen dat ze met minimumeisen zijn opgetreden en aan de maatschappelijke,</seg> <seg n="10.6.2">kerkelijke en politieke orde,</seg> <seg n="10.6.3">die op een andere wijze uit God vloeit dan hun christelijke vrijheid,</seg> <seg n="10.6.4">hebben ze ook om des gewetenswille' eerbied betoond.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Formeel genomen is dat ontzag voor de orde juist kenmerkend voor hen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De eenheid en autoriteit der kerk hebben ze niet principieel prijs gegeven en de koningen voor het koningschap van Christus niet verworpen.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Echte revolutielanden liggen niet in de reformatorische zone.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De revolutie om de revolutie,</seg> <seg n="10.10.2">als sport van menselijke vrijheid,</seg> <seg n="10.10.3">is daar onbekend.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Die vindt men meer in roomse streken.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Naast deze formele,</seg> <seg n="11.1.2">regelrechte erkenning van de orde der wereld valt echter wat ze materieel,</seg> <seg n="11.1.3">op indirecte wijze hebben bijgedragen,</seg> <seg n="11.1.4">nog royaal genoeg uit.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het minimum,</seg> <seg n="11.2.2">waarvoor ze met hun leven instonden,</seg> <seg n="11.2.3">verloochent niet zijn afkomst uit de goddelijke overvloed van hun christelijke vrijheid en gaat ver uit boven het maximum van vele holle en schriele leuzen,</seg> <seg n="11.2.4">waarvan de geschiedenis ook weet.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is iets wat ons 'toegeworpen' wordt als eerst het koninkrijk Gods gezocht is.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Er schiet nog wel wat voor deze wereld over,</seg> <seg n="12.1.2">als men Luther zijn ethiek hoort verklaren.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Omdat de vrije christenmens voor God niets meer te doen heeft om zalig te worden,</seg> <seg n="12.2.2">heeft hij de hele tijd van zijn leven beschikbaar om voor zijn naaste te werken.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daartoe moet hij dan zijn leven met goede tucht krachtig maken en brengen tot gelijkvormigheid met de innerlijke mens.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Overigens moet ieder aan zijn geloof genoeg hebben.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Leven en werk moet hij besteden om zijn medemens in liefde te dienen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Christus heeft ook niets voor zichzelf gedaan en Hij deed alleen werken waartoe Hij niet verplicht was.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zo moeten ook wij onze vrijheid gebruiken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="260" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.reformatie-en-vrijheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Inst. III, 9: De libertate christiana.</hi> Dit hoofdstuk vervult een scharnierfunctie tussen Calvijns geloofsleer en zijn kerkleer.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.reformatie-en-vrijheid.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">De captivitate Babylonica ecclesiae praeludium (WA.</hi> 6; 484-573). <hi rend="italic">An den christlichen Adel deutscher Nation von des christlichen Standes Besserung (WA.</hi> 6; 381-469).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.reformatie-en-vrijheid.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">WA.</hi> 7; 26, 5. Uit <hi rend="italic">Von der Freiheit eines Christenmenschen (1</hi>520).</p></note>
<pb n="261" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.reformatie-en-vrijheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde Reformatie en vrijheid in AWCC.6 (1930) nr.53, p.10v. Dit nr. van AWCC. was geheel aan de Reformatie gewijd.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>De negentiende eeuw</head>
<div type="publication" n="10" xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher" decls="#bibl-noordmans3.friedrich-schleiermacher">
<pb n="265" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Friedrich Schleiermacher<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Op 12 februari van dit jaar was het een eeuw geleden dat Schleiermacher,</seg> <seg n="2.1.2">na op zijn sterfbed zelf het Heilig Avondmaal te hebben bediend,</seg> <seg n="2.1.3">de geest gaf.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Er is alle reden om dit feit te herdenken en zich de betekenis van deze 'kerkvader der negentiende eeuw' voor de aandacht te roepen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De gemeente,</seg> <seg n="2.3.2">die daaraan mee kan doen,</seg> <seg n="2.3.3">zal waarschijnlijk groter zijn dan ze het bij enig ander theoloog,</seg> <seg n="2.3.4">die na hem gekomen is,</seg> <seg n="2.3.5">zou kunnen worden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Hij is wel de laatste geweest,</seg> <seg n="2.4.2">die de theologie in zulk een mate als een publieke aangelegenheid heeft gezien en haar dienovereenkomstig heeft behandeld,</seg> <seg n="2.4.3">dat men zijn naam naast die van de reformatoren kon noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Zijn invloed op de kerk gaat dan ook op met die van het Duitse idealisme en deelt in de terugslag,</seg> <seg n="2.5.2">die ten opzichte van dat laatste is ingetreden.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Pas een volle eeuw nadat zijn beroemde <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> verscheen (1819-1822),</seg> <seg n="2.6.2">heeft een catastrofale inbreuk op het bestand van het Westeuropese geestesleven daaraan een vrij plotseling einde bereid.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wie Schleiermacher wil herdenken,</seg> <seg n="3.1.2">kan daarom bij zijn theologie niet blijven staan.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij is een heel ander figuur dan bijv. zijn collega's De Wette en Marheineke,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.2.2">de eerste oudtestamenticus,</seg> <seg n="3.2.3">de tweede dogmaticus,</seg> <seg n="3.2.4">die met hem de theologische faculteit van de in 1810 te Berlijn opgerichte universiteit bezetten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat waren bekwame vakmensen,</seg> <seg n="3.3.2">maar Schleiermacher was een encyclopedische geest,</seg> <seg n="3.3.3">die niet alleen de hele godgeleerdheid in kaart bracht,</seg> <seg n="3.3.4">maar ook de hele universiteit als een bewerktuiging van de structuur van de geest met zijn bouwmeesterlijk denken omvatte.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In dat opzicht moet hij naast Fichte en Hegel gesteld worden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toen Schleiermacher zijn professoraat aan de universiteit te Berlijn,</seg> <seg n="4.1.2">waarvan hij de 'geestelijke vader' (Schenkel)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n3" rend="superscript">3</ref> genoemd kan worden,</seg> <seg n="4.1.3">aanvaardde,</seg> <seg n="4.1.4">lag zijn 'Sturm und Drang'-periode reeds enige tijd achter hem.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik denk daarbij aan de jaren 1796-1802,</seg> <seg n="4.2.2">gedurende welke hij predikant was bij <hi rend="italic">de Charité,</hi></seg> <seg n="4.2.3">dwz. verbonden aan de huiskerk van een ziekenhuis te Berlijn.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij had toen vier jaren dienst als huisleraar en een tweejarig hulppredikerschap achter zich.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hier moeten wij hem leren kennen,</seg> <seg n="4.4.2">wanneer het ons zal gelukken het universele van Schleiermachers geest enigszins te begrijpen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wij zullen ons geen voorstelling kunnen maken van de strenge <hi rend="italic">universitaire</hi> <pb n="266" ed="VW"/>expansie van het denken van de professor in de theologie en de filosofie,</seg> <seg n="4.5.2">als wij geen indruk hebben ontvangen van de geestdrift,</seg> <seg n="4.5.3">waarmee tijdens zijn eerste verblijf te Berlijn de jonge dominee de aanraking gezocht heeft met <hi rend="italic">het universum,</hi></seg> <seg n="4.5.4">het geheel der dingen zelf.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Twee dingen treffen ons buitengewoon,</seg> <seg n="4.6.2">als we op ons in laten werken het karakter van die beide tijden uit Schleiermachers leven,</seg> <seg n="4.6.3">de universitaire en de universele.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">En dat zijn de eenheid bij de verscheidenheid,</seg> <seg n="4.7.2">en dan de verscheidenheid bij de eenheid.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wel zelden zullen er in het leven van een mens,</seg> <seg n="4.8.2">althans een theoloog,</seg> <seg n="4.8.3">twee tijdperken zijn aan te wijzen,</seg> <seg n="4.8.4">op zo'n betrekkelijk geringe afstand van elkaar,</seg> <seg n="4.8.5">waarin de sfeer zo verschillend is.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hier de romanticus,</seg> <seg n="4.9.2">die zijn gemeente nauwelijks noemt,</seg> <seg n="4.9.3">maar die van de morgen tot de avond op zoek is naar het eeuwige.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">En die dat doet in intiem verkeer met een jonge literator,</seg> <seg n="4.10.2">die bij hem op zijn ambtskamers in de Charité is komen inwonen.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De jonge dominee,</seg> <seg n="4.11.2">die halve dagen doorbrengt in de vrije natuur met een schone en edele Joodse,</seg> <seg n="4.11.3">de vrouw van een arts,</seg> <seg n="4.11.4">en bekendste vertegenwoordigster van het geëmancipeerde,</seg> <seg n="4.11.5">fin-de-siècle Berlijn.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">- Ginds,</seg> <seg n="4.12.2">in 1810,</seg> <seg n="4.12.3">de trouwe staatsdienaar in dagen van nationale druk,</seg> <seg n="4.12.4">tegen ondank en verdachtmaking in;</seg> <seg n="4.12.5">oefenend landweerman in de straten van Berlijn tussen college-uren en preekdiensten;</seg> <seg n="4.12.6">hogepriester der wetenschap,</seg> <seg n="4.12.7">prediker bij Gods genade,</seg> <seg n="4.12.8">trouw en gelukkig huisvader.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">- Bij alle verschil is er echter toch eenheid tussen beide perioden.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Er ligt geen bekering tussen,</seg> <seg n="4.14.2">slechts overgang.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">De mogelijkheid en de verklaring daarvan liggen in wat ik,</seg> <seg n="4.15.2">menselijkerwijs gesproken,</seg> <seg n="4.15.3">het absoluut-zedelijke van Schleiermachers geest zou willen noemen en hierin dat,</seg> <seg n="4.15.4">naar zijn eigen verklaring,</seg> <seg n="4.15.5">vroomheid de moederschoot geweest is,</seg> <seg n="4.15.6">waarin die geest werd gevormd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Zo geeft zijn leven een voorbeeld te zien van een normaal rijpen van het natuurlijke tot het geestelijke,</seg> <seg n="4.16.2">onder leiding van de persoonlijkheid en onder de invloed van het bovenpersoonlijke,</seg> <seg n="4.16.3">het universele.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Een levensgang die op zijn beurt ons weer de sleutel reikt tot verklaring van zijn ethisch systeem,</seg> <seg n="4.17.2">dat tegelijk filosofie en theologie is.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Want tussen leven en filosoferen bestaat bij hem geen scheiding.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Zelfs in zijn sterven moet hij de hoogste speculatieve gedachten denken.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">Hierin is hij aan de oude Griekse wijzen gelijk,</seg> <seg n="4.20.2">meer dan de meeste moderne denkers.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Schleiermacher behoorde tot de <hi rend="italic">Romantische school.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men rekent daartoe een groep enthousiaste dichters en denkers in Duitsland,</seg> <seg n="5.2.2">allen omstreeks 1800 staande in de eerste mannelijke kracht van ongeveer het dertigste levensjaar.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik noem de namen van Tieck,</seg> <seg n="5.3.2">de beide Schlegels,</seg> <seg n="5.3.3">August Wilhelm en Friedrich,</seg> <seg n="5.3.4">Hölderlin,</seg> <seg n="5.3.5">Novalis,</seg> <seg n="5.3.6">Schelling.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men kan bezwaar hebben <pb n="267" ed="VW"/>zijn naam al te vast in deze reeks te zetten en die daarom liever,</seg> <seg n="5.4.2">zoals ik deed,</seg> <seg n="5.4.3">op enige afstand daarvan neerschrijven,</seg> <seg n="5.4.4">toch is het niet mogelijk over de schrijver van de <hi rend="italic">Reden über die Religion an die Gebildeten unter ihren Verächtern</hi> en van de <hi rend="italic">Monologen</hi> te spreken zonder hen er in te betrekken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De Romantiek is een kruising van de klassieke en de moderne geest,</seg> <seg n="6.1.2">van idee en kritiek.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij is niet voorstelbaar zonder een achtergrond met de grote figuren van Lessing en Herder,</seg> <seg n="6.2.2">Schiller en Goethe.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Deze hebben in de Duitse geest het verlangen naar een schonere wereld wakker geroepen,</seg> <seg n="6.3.2">maar zij deden dat meestal op de manier der Ouden,</seg> <seg n="6.3.3">door de voorstelling van ideeën en gestalten,</seg> <seg n="6.3.4">die ver genoeg boven het alledaagse leven bleven om daar geen directe verwarring te kunnen stichten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ze waren een schone troost voor de gewone mensen in dit armzalige ondermaanse.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een Duitse Olympus.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Toch gaat dit niet geheel op. Lessing is een nuchtere,</seg> <seg n="7.1.2">kritische geest,</seg> <seg n="7.1.3">wiens werk op <hi rend="italic">vorming</hi> uit is,</seg> <seg n="7.1.4">en Herder wekt in de harten een onrustig verlangen naar vreemde toestanden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Goethe is niet alleen de schrijver van <hi rend="italic">Iphigenie auf Tauris</hi> en van <hi rend="italic">Tasso,</hi></seg> <seg n="7.2.2">maar ook van de <hi rend="italic">Faust</hi> en de <hi rend="italic">Wilhelm Meister.</hi></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In dit laatste nadert de halfgod van Weimar het dichtst het burgerlijke leven.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij schrijft een roman,</seg> <seg n="7.4.2">de moderne kunstvorm bij uitnemendheid.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De figuren daarin zijn</seg> <seg n="7.5.2">- men vergeve mij de overdrijving</seg> <seg n="7.5.3">- in de <hi rend="italic">Wanderjahre vaak</hi> weinig concreter dan in het tweede deel van <hi rend="italic">Faust.</hi></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Maar in de <hi rend="italic">Lehrjahre</hi> (1795-1796) zijn er toch geesten bij,</seg> <seg n="7.6.2">die kans krijgen in een Duitse huid te kruipen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Een zekere gotisering wordt mogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">in de Romantiek is ze werkelijkheid geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dit kan echter slechts geschieden door een goed stuk van het werkelijke leven,</seg> <seg n="8.2.2">dat bij de klassieken in de dichterlijke vormen behouden blijft,</seg> <seg n="8.2.3">als ballast uit te werpen om het mogelijk te maken in vrije stemming boven de omstandigheden van de dag uit te stijgen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het gewone leven in Duitsland omstreeks 1800 leverde niet elke dag een bladzijde voor een roman,</seg> <seg n="8.3.2">misschien nog minder dan elders.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men moest dus de fantasie te hulp roepen om zo het bestaan te romantiseren.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze werkzaamheid van de geest vormt de inhoud van wat men toen onder 'Bildung' verstond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is iets veel persoonlijkers en engers dan wat wij thans onder cultuur verstaan.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is kunstmatige en artistieke zelfschepping.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze nam verschillende vormen aan:</seg> <seg n="9.4.2">een filosofische bij Friedrich Schlegel,</seg> <seg n="9.4.3">een dichterlijke bij Tieck en <choice><sic>Hardenberg (Novalis). 5 Maar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">Hardenberg (Novalis).</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s><choice><sic>Hardenberg (Novalis). 5 Maar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15"> </corr></choice><s n="9.5"><seg n="9.5.1"><choice><sic>Hardenberg (Novalis). 5 Maar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">Maar</corr></choice> ook sociaal was ze werkzaam,</seg> <seg n="9.5.2">in een spelende vermooiing van het leven <pb n="268" ed="VW"/>binnen en soms ook wel buiten de conventionele vormen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ze had een emanciperende werking.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wie van dit laatste een indruk wil krijgen</seg> <seg n="10.1.2">- en dat interesseert ons hier sterk in verband met ons onderwerp -,</seg> <seg n="10.1.3">die verdiepe zich in de brieven van Schleiermacher,</seg> <seg n="10.1.4">in twee banden door Dilthey uitgegeven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In het eerste en derde deel zal men die aantreffen,</seg> <seg n="11.1.2">welke op zijn eerste Berlijnse periode betrekking hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ze geven ons soms bijna van dag tot dag stemmingsbeelden en vertrouwelijke mededelingen uit zijn leven.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zij leren ons de sfeer kennen,</seg> <seg n="11.3.2">waarin de <hi rend="italic">Reden über die Religion</hi> en de <hi rend="italic">Monologen</hi> zijn ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het zijn vooral vrouwen,</seg> <seg n="12.1.2">voor wie de jonge predikant,</seg> <seg n="12.1.3">gaarne zijn hart ontsluit.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ook hierin komt het absoluut-zedelijke van zijn geest uit.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">- Allereerst is het zijn zuster Charlotte,</seg> <seg n="12.3.2">met wie hij in een levendige briefwisseling staat.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dit is de wortel,</seg> <seg n="12.4.2">waarmee hij in de hernhutterse vroomheid,</seg> <seg n="12.4.3">waarin hij was opgevoed,</seg> <seg n="12.4.4">blijft staan.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Voor haar heeft hij geen geheimen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar Schleiermacher is een geëmancipeerde hernhutter.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Een hernhutter 'höhern Ordnung'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f5" rend="superscript">e</ref> noemt hij zichzelf.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Daarom eist hij voor zich het recht op de broeder- en zusterkring wijder te trekken dan men het te Gnadenfrei gewend was.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Maar het gemeentelijk model behoudt hij bij.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Nooit zwijgt in zijn geest en leven de muzikale toon,</seg> <seg n="12.10.2">die de liturgische beweging van de gemeenschap der heiligen in die kleine kring afgeeft.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Als een stil gesternte,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f6" rend="superscript">f</ref><seg n="12.11.2">een universum op zichzelf,</seg> <seg n="12.11.3">waar een eeuwige vrouwelijkheid de grondtoon is van het bestaan,</seg> <seg n="12.11.4">staat de gemeente levenslang aan zijn oostelijke hemel.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit moeten wij als de achtergrond zien van Schleiermachers deelname aan het geëmancipeerde,</seg> <seg n="13.1.2">romantische leven van 't jong Berlijn omstreeks 1800.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dan pas hebben wij de moed om iets te zeggen van zijn verhouding tot twee andere vrouwen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De eerste is Henriette Herz,</seg> <seg n="14.1.2">de vrouw van een bekend medicus in de stad en Jodin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het waren niet in de laatste plaats Joodse huizen,</seg> <seg n="14.2.2">waarin toen iets van de nieuwere geest zich begon te roeren.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De meeste goede families te Berlijn hielden zich aan de levenstoon uit de dagen van de grote keurvorst.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Voor hen was de Aufklärung met haar zin voor verstand en nut voldoende modernisering.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De salon van Herz,</seg> <seg n="14.5.2">een der eersten van die aard te Berlijn,</seg> <seg n="14.5.3">trok al wat een romantische geest in zich speurde tot zich.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Schleiermacher heeft er veel aan te danken gehad.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Zijn eerste tijd,</seg> <seg n="14.7.2">na zijn breken met de hernhutterse kerkleer,</seg> <seg n="14.7.3">was gekenmerkt geweest door een zekere ouwelijkheid,</seg> <pb n="269" ed="VW"/><seg n="14.7.4">onderhouden door straf-wetenschappelijke ethische studiën en gepaard met een zeker scepticisme,</seg> <seg n="14.7.5">dat hem een tijdlang op intieme voet bracht met de lectuur van Montaigne.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Er is dan een koketteren met de dood,</seg> <seg n="14.8.2">dat hem nooit helemaal verlaten heeft,</seg> <seg n="14.8.3">maar later onschuldig is.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Men kan het zijn 'zwarte tijd' noemen,</seg> <seg n="14.9.2">maar dan <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> la Beets,</seg> <seg n="14.9.3">niet op de wijze van Byron.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hij geneest ervan.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">In dat opzicht is zijn eerste verblijf in Berlijn,</seg> <seg n="14.11.2">zijn aanraking met de romantiek in de samenleving en in de letterkunde,</seg> <seg n="14.11.3">een verjongingskuur geweest.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Zijn zedelijk karakter is in dit wereldse Herrnhut alzijdig uitgebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zonder gevaar was dit niet.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zijn zuster maakt zich soms ernstig bezorgd en evenzo zijn vaderlijke vriend,</seg> <seg n="15.2.2">de hofprediker Sack.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Romantiek blijft romantiek en Schleiermacher heeft daaraan in zijn ideale liefde tot Eleonore Grunow<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n8" rend="superscript">8</ref> de tol betaald.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Deze verhouding tot een ongelukkig gehuwde predikantsvrouw is niet goed te praten.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar zij valt niet buiten het kader van zijn leven.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Hij is hier wel aan Gods wet,</seg> <seg n="15.6.2">maar niet aan zichzelf ontrouw geworden.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zijn brieven aan haar ademen geen minder zuivere toon dan die aan zijn zuster.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Zijn absolute zedelijkheid wordt er niet door verbroken.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Maar daarin ligt ook reeds kritiek op de denkwijze van Schleiermacher besloten.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Een afzonderlijke bespreking slechts zou de verhouding tot Friedrich Schlegel,</seg> <seg n="16.1.2">die begin 1798 met Schleiermacher ging samenwonen,</seg> <seg n="16.1.3">kunnen tekenen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij en zijn oudere broer,</seg> <seg n="16.2.2">August Wilhelm,</seg> <seg n="16.2.3">zijn de critici der Romantische school;</seg> <seg n="16.2.4">de laatste meer literair,</seg> <seg n="16.2.5">de eerste ook wijsgerig.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Door deze aanraking vaart de stormwind der nieuwe ideeën in Schleiermachers ethische bezinning.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hij brengt zijn denken niet uit de voegen,</seg> <seg n="16.4.2">maar bevrucht het op allerlei wijze.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De <hi rend="italic">Brieven</hi> geven een levendig beeld van het onstuimige studieverkeer der beide vrienden in het jaar 1798.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Schleiermacher ziet op tegen de talenten van Schlegel en deze ontdekt de vaste zedelijke structuur in de persoonlijkheid van zijn vriend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij ziet hoe deze de romantische gedachten tot bestanddelen van zijn innerlijk wezen samenbouwt en dat hij dat doen kan,</seg> <seg n="16.7.2">omdat er een diepere grond achter zijn wezen is en een eigen gang in zijn leven.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Hij tracht zijn zelfvertrouwen op te wekken en prest hem tot schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De eerste rijpe vrucht daarvan zijn de <hi rend="italic">Reden.</hi></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Die zijn een vreemde verschijning in die kring.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Men zou hebben kunnen verwachten dat ook Schleiermacher zijn roman geschreven had evenals Tieck en Novalis.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Schlegel porde hem daartoe aan<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f8" rend="superscript">h</ref> en hij schijnt er een tijdlang het plan toe <pb n="270" ed="VW"/>gehad te hebben blijkens een brief aan Charlotte.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Dat had dan een Wilhelm Meister 'höhern Ordnung' moeten worden<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De jonge Schleiermacher houdt niet van Goethe.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">"Gar wohl kann ich mir denken",</seg> <seg n="17.7.2">schrijft hij 1 mei 1799 aan Henriette Herz,</seg> <seg n="17.7.3">"dass er im gemeinen (d.h. im unkünstlerischen,</seg> <seg n="17.7.4">unliterarischen und unministeriellen) Leben eine gewisse Liebhaberei für's Triviale und Gemeine haben kan."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Dat is zijn zedelijk oordeel en kan op Philine slaan.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Maar het meest kwalijk neemt hij hem zijn hoofdstuk <hi rend="italic">Bekenntnisse einer schönen Seele.</hi></seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">"Die Anmaszung,</seg> <seg n="17.10.2">auch so etwas in seinem Buch zu haben,</seg> <seg n="17.10.3">welches gewissermaszen die ganze menschliche Natur umfassen soll,</seg> <seg n="17.10.4">hat sich selbst gestraft",</seg> <seg n="17.10.5">zo schrijft hij in juni 1798 aan Charlotte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daarover mag Schleiermacher wel schrijven;</seg> <seg n="18.1.2">over wat de menselijke natuur omvat.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Geen roman,</seg> <seg n="18.2.2">maar 'Reden' over de 'Religion';</seg> <seg n="18.2.3">over het universum.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij schrijft ze in de eerste maanden van 1799 te Potsdam,</seg> <seg n="18.3.2">waar hij dienst doet als plaatsvervanger.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Die bevatten romantiek 'höhern Ordnung',</seg> <seg n="18.4.2">höchster Ordnung;</seg> <seg n="18.4.3">maar tevens verraden ze dat Schleiermacher zich bewust is een geheim te hoeden,</seg> <seg n="18.4.4">waarvan een classicus als Goethe niet afweet.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Hij hoopt echter dat zijn vrienden van de nieuwe 'Bildung' er een orgaan voor zullen hebben.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Daarom schrijft hij aan 'die Gebildeten' onder de verachters van de godsdienst.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De vorm van de <hi rend="italic">Reden</hi> beantwoordt aan de eisen die de Romantiek aan haar adepten stelde.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De taal is priesterlijk,</seg> <seg n="19.2.2">uitdrukkingswijze van iemand die als middelaar optreedt.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zij moet kunstproza zijn dat zich aanpast bij het onderwerp.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Er moet iets aan zijn van een heilige schrift.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">En deze vorm behoudt ook voor ons nog zijn bekoring.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De inhoud keert zich allereerst polemisch tegen de rationalisten.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het is geen wonder dat de 'Gebildeten' in de koude leerstukken en de dorre moraal geen 'Religion' kunnen vinden.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De individualiteit heeft haar rechten en als het universum,</seg> <seg n="20.3.2">het geheel der dingen,</seg> <seg n="20.3.3">voor ons iets zal zijn,</seg> <seg n="20.3.4">dan moet er mystieke kennis zijn.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Men moet 'zin en smaak voor het Oneindige' hebben,</seg> <seg n="20.4.2">zegt de schrijver in de tweede <hi rend="italic">Rede.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Schleiermacher is kantiaan.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij gelooft niet dat men de eeuwige dingen zakelijk kan aannemen,</seg> <seg n="21.2.2">rationeel bewijzen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Er zijn verschillende provincies in het rijk der werkelijkheid en des geestes en voor elk van die bestaat een eigen aanpassingswijze.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar hij wil weer een kantiaan 'höhern Ordnung' zijn en die hogere macht heet in dit geval Fichte.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Dat heeft hij met de overige romantici gemeen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Fichte gaf hun grotere moed,</seg> <seg n="21.6.2">wij mogen wel zeggen overmoed inzake de opvatting der werkelijkheid.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Kant was tenslotte een eerbiedige geest,</seg> <seg n="21.7.2">Fichte een resolute geest.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar terwijl deze vastberadenheid <pb n="271" ed="VW"/>zich bij Fichte,</seg> <seg n="21.8.2">met Kant,</seg> <seg n="21.8.3">in zedelijke richting uitstrekt,</seg> <seg n="21.8.4">richt Schleiermacher zich hier op het eeuwige,</seg> <seg n="21.8.5">het oneindige.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">En zo roept hij,</seg> <seg n="21.9.2">waar Kant hem niet kan helpen,</seg> <seg n="21.9.3">Spinoza aan.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Bij hem leert hij een directe betrekking tussen de eeuwige substantie en de enkeling zien,</seg> <seg n="21.10.2">ook al vat hij die substantie veel moderner,</seg> <seg n="21.10.3">veel humaner op dan Spinoza dat deed.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Het universum is voor hem een gemeente,</seg> <seg n="21.11.2">een bovenpersoonlijk verband des geestes.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Een Herrnhut in 't groot.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In die gemeente heeft ieder lid een eeuwige betekenis.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Elk is er op zijn beurt hoofdpersoon.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Die eeuwige waarde van het individu heeft Schleiermacher in de <hi rend="italic">Monologen</hi> uitgesproken.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Wij zijn hier aan de andere pool van zijn gedachtenbeweging.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar de <hi rend="italic">Monologen</hi> en de <hi rend="italic">Reden</hi> laten ons dezelfde wereld zien,</seg> <seg n="22.5.2">alleen maar van twee kanten bekeken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De eersten zijn niet minder religieus dan de anderen en in de <hi rend="italic">Reden</hi> blijven wij tenslotte evengoed in de zedelijke sfeer als in de <hi rend="italic">Monologen.</hi></seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Tussen religie en ethiek is hier geen grens.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Er is geen eigenlijk geloof en evenmin <hi rend="italic">gebod.</hi></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De taal der <hi rend="italic">Monologen</hi> is even muzikaal als die in de <hi rend="italic">Reden,</hi></seg> <seg n="23.1.2">naar de eis van het romantisch proza.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Maar nu is er meer ritme in,</seg> <seg n="23.2.2">waar het individu 'melodisch und harmonisch nach dem Zeitmasz' in de 'Tanz der Horen' gaat inspringen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De muziek in de <hi rend="italic">Reden</hi> is gedragener,</seg> <seg n="23.3.2">gewijder.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Als de priester daar de gemeente oproept met de woorden:</seg> <seg n="23.4.2">'Opfert mit mir ... eine Locke den Manen des heiligen verstossenen Weisen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f14" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="23.4.3">dan doen de laatste maten van die regel aan akkoorden denken.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Ze komen als orgeltonen uit zijn prille jeugd,</seg> <seg n="23.5.2">terwijl de <hi rend="italic">Monologen</hi> de takt hebben van het versnelde leven te Berlijn.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In dit kleine boekje,</seg> <seg n="24.1.2">nieuwjaarsgift n aan het jaar 1800,</seg> <seg n="24.1.3">schouwt de schrijver het eeuwige in de individualiteit.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De geest heeft het 'al' nodig en vindt toch ook alles in zichzelf.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het individu is geen titan als bij Fichte,</seg> <seg n="24.3.2">maar het behoeft toch ook geen gebod aan te nemen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het speelt zijn eigen rol.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Leven is 'Bildung',</seg> <seg n="24.5.2">waarbij iemand steeds meer zichzelf wordt.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Tegenover de verzakelijking van het leven en de materialisering daarvan zweert de schrijver zichzelf een eeuwige persoonlijke jeugd.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">En hier wekt de profeet,</seg> <seg n="24.7.2">niet de priester op tot kringvorming en roept zijn discipelen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Als profeet heeft hij ook zijn eschatologie,</seg> <seg n="24.8.2">een leer der laatste dingen voor het individu:</seg> <seg n="24.8.3">ouderdom en dood.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Met behulp van de fantasie roept hij zich de roman van een eeuwig leven uit zijn binnenste wakker.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo is de Schleiermacher van 1800.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zijn zuster Charlotte stoot zich aan de 'Stolz' in zijn boekje en geeft hem de bijnaam:</seg> <seg n="25.2.2">'der Erhabene'.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Hij antwoordt:</seg> <pb n="272" ed="VW"/><seg n="25.3.2">'Wer so stolz ist,</seg> <seg n="25.3.3">kann auch wieder recht demüthig sein.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Dit is dezelfde man,</seg> <seg n="25.4.2">die op 15 februari 1799 aan Henriette Herz schrijft:</seg> <seg n="25.4.3">'<choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ich</corr></choice> zweifle sogar,</seg> <seg n="25.4.4">ob ich ein Individuum bin<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="25.5"><seg n="25.5.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ich</corr></choice> strecke alle meine Wurzeln und Blätter aus nach Liebe.'</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Anders is hij 'gleich trocken und welk.'</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f16" rend="superscript">p</ref><s n="25.7"><seg n="25.7.1">En op 1 juli:</seg> <seg n="25.7.2">'Niemand ist dem Verwelken und dem Tode immerfort so nahe als ich.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij hebben gezien dat het een en het ander bij hem niet in strijd behoeft te zijn.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het leven moet voor zulk een man tegelijk goed en hard zijn.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Behalve de eb en vloed tussen universum en individu,</seg> <seg n="26.3.2">waarover de <hi rend="italic">Reden</hi> en de <hi rend="italic">Monologen</hi> schrijven,</seg> <seg n="26.3.3">is er ook nog zoiets als God en lot in de wereld en in verband daarmee is de fantasie van geen nut,</seg> <seg n="26.3.4">maar moet het bericht,</seg> <seg n="26.3.5">de prediking en de ervaring dienst doen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Dan krijgt de naam van <hi rend="italic">Jezus</hi> ook groter betekenis dan die van Spinoza.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Schleiermacher heeft daar altijd van geweten.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De gedachte aan de kleine Jezus-gemeente te Gnadenfrei,</seg> <seg n="26.6.2">aan Charlotte en de andere liefdezusters,</seg> <seg n="26.6.3">'diese schlesischen Gestirne',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f18" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="26.6.4">verlicht zijn eerste,</seg> <seg n="26.6.5">wat onwennige weken te Berlijn.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Maar ook levenslang heeft ze dat gedaan,</seg> <seg n="26.7.2">waar hij een voorliefde heeft voor liederen ter ere van de Heiland.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">En,</seg> <seg n="27.1.2">hernhutter van hoger orde die hij is,</seg> <seg n="27.1.3">werkt nog wel op krachtiger wijze dan in deze stille kring bij hem het besef van God en lot.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wij zouden zijn invloed op de theologie niet kunnen verklaren als wij daar geen rekening mee houden.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Van gereformeerde afkomst,</seg> <seg n="27.3.2">heeft hij een streng-ethische en praktische trek in zijn wezen en werk,</seg> <seg n="27.3.3">die hem ook in zijn romantische tijd eigen blijft.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Voor en onder en na zijn eerste verblijf te Berlijn is hij daarin zichzelf trouw gebleven.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Zijn streng-methodisch werken en zijn ethisch preken hebben hem door zijn Sturm- und Drang-periode heengedragen.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Deze werd in 1802 plotseling afgebroken door een soort vriendschappelijke kerkelijke verbanning naar de provinciale gemeente Stolpe.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Hier kwam het eerste deel van zijn vertaling van Plato gereed.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Zij heeft een plaats naast de Shakespearevertolking van A.W. Schlegel.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Samen illustreren ze de zin van de Romantiek voor filosofie en letteren en voor klassieken en modernen tegelijk.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Ook de ethische studiën werden voortgezet.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Inmiddels was het preken thans voor hem een dubbele behoefte.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">'Das Predigen',</seg> <seg n="28.3.2">schreef hij op 16 september 1802 aan Henriette Herz,</seg> <seg n="28.3.3">'ist jetzt das einzige Mittel von persönlicher Wirkung auf den gemeinschaftlichen Sinn der Menschen in Masse."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het is hem zijn hele leven door onontbeerlijk geweest.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dan volgt van 1804-1807 zijn werkzaamheid aan de universiteit te Halle.</seg></s></p>
<p><pb n="273" ed="VW"/><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het waren innerlijk en uiterlijk moeilijke jaren voor hem,</seg> <seg n="30.1.2">waarin hij afstierf aan de Romantiek.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Innerlijk doordat Eleonore Grunow na jarenlange aarzeling de verhouding tot hem voorgoed afbrak.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Hier won de trouwbelofte voor God het van het spel met het universele.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Uiterlijk zijn het de noodlotsdagen van Duitsland voor en na de slag bij Jena in 1806.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Fichte slingerde toen in die nood het verwijt tegen de apostel Paulus,</seg> <seg n="30.5.2">dat hij het christendom had bedorven,</seg> <seg n="30.5.3">wat later door Lagarde<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n9" rend="superscript">9</ref> is overgenomen en thans in Duitsland hoogtij viert.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Het christendom,</seg> <seg n="30.6.2">zo leerde hij,</seg> <seg n="30.6.3">moest scheppend en leidend principe voor een nieuwe staat worden.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Schleiermacher heeft daartegen protest aangetekend.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Dit was slechts mogelijk op een <choice><sic>ogenblik. waarop</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ogenblik,</corr></choice></seg><choice><sic>ogenblik. waarop</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="30.8.2"><choice><sic>ogenblik. waarop</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waarop</corr></choice> Schleiermacher 'der <hi rend="italic">Romantik</hi> unbedingt den Abschied gab und sich für die groszen praktischen Interessen in Staat und Kirche entschied'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">God en het mensenlot hernemen voor Schleiermacher bij het dreunen der wereldgebeurtenissen een deel van de plaats,</seg> <seg n="30.9.2">die hij een tijdlang zo uitsluitend aan universum en individu had ingeruimd.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Merkwaardig is ook dat in deze tijd,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.f21" rend="superscript">u</ref><seg n="30.10.2">in zijn <hi rend="italic">Weihnachtsfeier,</hi></seg> <seg n="30.10.3">de gestalte van Jezus Christus naar voren komt.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Het Kerstfeest komt nu in de plaats van Nieuwjaar,</seg> <seg n="30.11.2">dat in de <hi rend="italic">Mono</hi>logen uitgangspunt voor meditatie was.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Zo buigt de baan van Schleiermachers leven en denken zich uit de fantasie in de werkelijkheid neer.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het kunnen niet alleen de omstandigheden geweest zijn die dit teweeg brachten.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De zedelijke ernst en de geweldige spanning van de arbeid,</seg> <seg n="31.3.2">die dit hele leven beheersen,</seg> <seg n="31.3.3">moeten dezelfde graviterende werking gehad hebben.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">In Halle te eerder,</seg> <seg n="31.4.2">omdat de veiligheidsklep van zijn leven,</seg> <seg n="31.4.3">de prediking,</seg> <seg n="31.4.4">daar belast was.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Men wilde het instituut van academieprediking lange tijd niet,</seg> <seg n="31.5.2">omdat men in hem een ketter zag.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Uit Halle moest Schleiermacher voor de politieke nood wijken naar Berlijn.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Hier heeft hij dan in de zware jaren van Duitslands grootste vernedering en later in de trieste tijd der Restauratie het terrein gevonden,</seg> <seg n="32.2.2">waarop hij zijn kerkvaderlijke werkzaamheid,</seg> <seg n="32.2.3">die ik in 't begin van dit opstel karakteriseerde,</seg> <seg n="32.2.4">uitoefende.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Als lid van de Academie van wetenschappen,</seg> <seg n="32.3.2">hoogleraar aan de universiteit,</seg> <seg n="32.3.3">tijdelijk ook als lid van het ministerie van onderwijs,</seg> <seg n="32.3.4">en niet 't minst als prediker aan de 'Dreifaltigkeitskirche' heeft hij hier tot zijn dood toe die verbazingwekkende werkzaamheid ontwikkeld,</seg> <seg n="32.3.5">die er achter zijn grote invloed op de Duitse cultuur,</seg> <seg n="32.3.6">kerk en theologie schuilt.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Hier schreef hij zijn <hi rend="italic">Kurze Darstellung des theologischen Studiums</hi> en zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre.</hi></seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hier hield hij zijn voorlezingen over zedeleer en dialectiek,</seg> <seg n="32.5.2">die na zijn dood zijn uitgegeven.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Hier oefende hij zijn invloed op de praktische leiding van de kerk van zijn dagen.</seg></s></p>
<p><pb n="274" ed="VW"/><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De theoloog en de filosoof heb ik hier niet trachten te tekenen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Voor dit tijdschrift en in dit kleine bestek leek mij dat minder gewenst.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik heb er iets van willen laten zien,</seg> <seg n="33.3.2">welke geest deze laatste 'kerkvader' is geweest,</seg> <seg n="33.3.3">die de geloofsleer voor de kerkleer in de plaats zocht te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Zijn theologie en zijn filosofie dragen tot 't einde toe de kenmerken van een vermenging van klassieke,</seg> <seg n="34.1.2">christelijke en moderne geest,</seg> <seg n="34.1.3">die aan het Duitse idealisme eigen is.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zijn eigen plaats wordt daarbij bepaald door een verbinding van geniale spontaneïteit en van een gelovige en gehoorzame overgave aan zijn Heiland en Verlosser,</seg> <seg n="34.2.2">waarmee hij staat in de rij der ware zonen van de Reformatie en van alle katholieke kinderen Gods.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="265" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Gunning deed dat en ook Karl Barth heeft op de <hi rend="italic">algemene</hi> betekenis van zijn theologische figuur gewezen.*</p></note>
<pb n="266" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>F. Schleiermacher, <hi rend="italic">Über die Religion.</hi> Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern, Berlijn 1799, p. 14 v.</p></note>
<pb n="267" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Vgl. R. Haym.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.friedrich-schleiermacher.n4" rend="superscript">4</ref> <hi rend="italic">Die romantische Schule.</hi> Ein Beitrag zur Geschichte des deutschen Geistes. Berlijn 1870. 1920<hi rend="superscript">4</hi>, passim.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Vgl. R. Eucken, <hi rend="italic">Die Lebensanschauungen der grossen Denker.</hi> Eine Entwicklungsgeschichte des Lebensproblems der Menschheit von Plato bis zur Gegenwart, Leipzig 1890, 1904<hi rend="superscript">5</hi>, in voce 'Romantik'.*</p></note>
<pb n="268" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*Aus Schleiermacher's Leben.</hi> In Briefen, 4 dln., Berlijn 1860-1863, heruitgegeven Berlijn 1974, dl. 1, p. 295.* Wilhelm Dilthey (1833-1911), die in 1870 een grote biografie over Schleiermacher publiceerde, was een van degenen die bij deze (onvolledige) uitgave van brieven van S. betrokken was.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 149.*</p></note>
<pb n="269" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Vgl. ook Haym.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Aus Schleiermacher's Leben, dl. 1, p. 230.*</p></note>
<pb n="270" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*A.w., p. 252.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w., p.221.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 178.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Uber die Religion,</hi> p. 53.</p></note>
<pb n="271" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Monologen. Eine Neujahrsgabe,</hi> Berlijn 1800, p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>* Spinoza. * <hi rend="italic">Über die Religion,</hi> p. 54.</p></note>
<pb n="272" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*Aus Schleiermacher's Leben, dl.</hi> 1, p. 296.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*A.w., p. 196.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 229.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 149.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 338.</p></note>
<pb n="273" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>*D. Schenkel, <hi rend="italic">Friedrich Schleiermacher,</hi> Elberfeld 1868, p. 303.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Iets vroeger, in 1805.* <hi rend="italic">Die Weihnachtsfeier. Ein Gespräch,</hi> Halte 1806. S. heeft dit geschrift in december 1805 binnen enkele weken opgesteld.</p></note>
<pb n="274" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Friedrich Schleiermacher in Stemmen des Tijds</hi> 23 (1934), p. 241-254.</p><p><hi rend="italic">Stemmen des Tijds.</hi> Maandschrift (later: Maandblad) voor Christendom en Cultuur, werd opgericht in 1911. In de redactie waren vooraanstaande hervormden en gereformeerden vertegenwoordigd. Het blad, dat uitgegeven werd te Utrecht (later te Zeist en daarna in Zutphen), werd in 1943 op last van de bezetter opgeheven. In 1946 werd het heropgericht onder de naam <hi rend="italic">Voortgang.</hi> Tijdschrift voor Christendom en Cultuur (uitgegeven te Amsterdam).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. M. L. de Wette (1780-1849), Duits luthers theoloog, werd in 1810 benoemd tot hoogleraar te Berlijn op initiatief van Schleiermacher, maar er in 1819 weer ontslagen vanwege zijn liberalisme. Vanaf 1822 hoogleraar te Basel. Zijn verdiensten liggen vooral op het terrein der bijbelwetenschappen.</p><p>Ph. K. Marheineke (1780-1846), Duits luthers theoloog, vanaf 1811 hoogleraar te Berlijn, eveneens op initiatief van Schleiermacher. Vanaf 1820 was hij ook (naast Schleiermacher) predikant aan de Dreifaltigkeitskirche. Onder invloed van Hegel stelde hij dat het in het dogma en in de (speculatieve) filosofie om dezelfde inhoud ging.</p><p>Naast deze twee moet ook A. Neander worden genoemd, vanaf 1813 hoogleraar te Berlijn. Zie voor hem dl. 1, p. 75, noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n3" type="end" place="end" n="3"><p>D. Schenkel (1813-1885), Zwitsers luthers theoloog, hoogleraar te Bazel (1850) en Heidelberg (1851). Hij vertegenwoordigde de liberale vleugel van de Vermittlungstheologie. S. typeert Schleiermacher zo in zijn populair bedoelde <hi rend="italic">Friedrich Schleiermacher.</hi> Ein Lebens- und Charakterbild, zur Erinnerung an den 21. November 1768 für das deutsche Volk bearbeitet, Elberfeld 1868, p. 325. Hij schreef dit ter gelegenheid van de honderdste geboortedag van Schleiermacher.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n4" type="end" place="end" n="4"><p>R. Haym (1821-1901), Duits literair-historicus, vanaf 1851 hoogleraar te Halle. Zijn in 1870 uitgegeven werk <hi rend="italic">Die romantische Schule</hi> is een standaardwerk over de Duitse romantiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Novalis was het pseudoniem van F. L. Freiherr von Hardenberg (1772-1801).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Henriette Herz (1764-1847), geb. De Lemos, echtgenote van Markus Herz (gest. 1803). In 1817 liet zij zich dopen (overigens niet door Schleiermacher). Zij had veel contact met de Berlijnse intelligentsia. Beter dan de andere Berlijnse vrienden van Schleiermacher begreep zij wat hem bond aan het ambt van predikant.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n7" type="end" place="end" n="7"><p>F. S. G. Sack (1738-1817), Duits gereformeerd theoloog, vanaf 1777 hofprediker te Berlijn en een van de belangrijkste kerkelijke autoriteiten daar. S. was bevriend met Schleiermachers oom S. E. T. Stubenrauch. Als vertegenwoordiger van het rationalistisch supranaturalisme van de Aufklärung kritiseerde hij tegenover Schleiermacher diens <hi rend="italic">Reden</hi> als pantheïstisch en spinozistisch.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Eleonore Grunow had een kinderloos en bijzonder slecht huwelijk met een Berlijnse <pb n="275" ed="VW"/>predikant. Nadat Schleiermacher haar in 1799 had leren kennen, dachten zij beiden er jarenlang over met elkaar te trouwen. Na lange aarzeling besloot zij evenwel bij haar man te blijven en werd de verhouding verbroken (1805). Het merendeel van de brieven van S. aan haar zijn verloren gegaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.friedrich-schleiermacher.n9" type="end" place="end" n="9"><p>P. A. de Lagarde (1827-1891), Duits oriëntalist en theoloog, vanaf 1869 hoogleraar te Göttingen. Hij propageerde een Duits nationaal christendom. gezuiverd van alle Joodse elementen. Met name Paulus achtte hij verantwoordelijk voor de Joodse inslag in het Evangelie. Zie ook dl. 2, p. 27, noot 2.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="11" xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie" decls="#bibl-noordmans3.newman-en-de-historie">
<pb n="276" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Newman en de historie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het woord 'historie' heeft een dubbele betekenis,</seg> <seg n="2.1.2">een ruimere en een engere.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De eerste wordt en werd vooral vroeger gebruikt in verband met onze kennis der natuur of in verband met wat iemand in de mensenwereld hoort en ziet.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">In beide gevallen komt het gemakkelijk in het meervoud te staan.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wanneer Descartes zijn bezwaren formuleert tegen de natuurwetenschap van zijn dagen,</seg> <seg n="2.4.2">dan schrijft hij dat zij meer 'historias' geeft dan 'scientias'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f1" rend="superscript">a</ref> ij wil aan dat meervoud een einde maken.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En wanneer Herodotus terugkeert van zijn historie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="2.5.2">zijn reis,</seg> <seg n="2.5.3">dan schrijft hij zijn historiën,</seg> <seg n="2.5.4">zijn collectie van verhalen,</seg> <seg n="2.5.5">anekdoten,</seg> <seg n="2.5.6">legenden,</seg> <seg n="2.5.7">zeden,</seg> <seg n="2.5.8">gewoonten,</seg> <seg n="2.5.9">waarin het orakel van Delphi en 'de Helleense bewustheid'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f3" rend="superscript">c</ref> wel een zekere eenheid brengen,</seg> <seg n="2.5.10">maar toch slechts zeer ten dele.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De engere zin van het woord stelt de wereld,</seg> <seg n="3.1.2">met name de mensheid voor,</seg> <seg n="3.1.3">zoals zij,</seg> <seg n="3.1.4">staande onder het oordeel,</seg> <seg n="3.1.5">haar oorsprong neemt,</seg> <seg n="3.1.6">haar geschiedenis afloopt en haar verdiend einde vindt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De kerk komt naar voren,</seg> <seg n="3.2.2">die in haar geloofsleer die oordelen Gods het duidelijkst heeft vertolkt en kennis heeft van zonde en genade,</seg> <seg n="3.2.3">schuld en boete.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Voor haar keert dat oordeel eens weder tot gerechtigheid (Ps. 94 : 15).</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Deze geschiedenis komt slechts eenmaal voor.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Newman heeft aan beide,</seg> <seg n="4.1.2">aan de historie met een kleine en aan die met een hoofdletter,</seg> <seg n="4.1.3">grote aandacht geschonken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij heeft een theorie der ervaring opgesteld in zijn <hi rend="italic">Grammar of assent</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En een hypothese voor de geschiedenis der kerkleer in zijn Essay on the development of christian doctrine.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar zó,</seg> <seg n="4.4.2">dat deze werken elkaar toelichten.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij gaan eigenlijk in elkaar over.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1"><hi rend="italic">De Grammar</hi> brengt de lezer tenslotte bij het christelijk dogma en leert het spellen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De <hi rend="italic">Essay</hi> ontwikkelt het kennisapparaat der ervaring met het oog op het verstaan der kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wat van Newmans werken in het algemeen gezegd is,</seg> <seg n="4.8.2">dat zij 'fragments épars d'un grand et unique entretien'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f7" rend="superscript">g</ref> zijn,</seg> <seg n="4.8.3">dat geldt zeer bijzonder van bovengenoemde boeken.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De logica <pb n="277" ed="VW"/>uit de theorie der ervaring wil rekening houden met het feit dat onze toestemming reeds bij de eenvoudigste waarnemingen onder een oordeel Gods staat.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">- Met Baco<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n3" rend="superscript">3</ref> wil Newman daarom de eis stellen dat wij ons aan de natuur zullen onderwerpen door met haar mee te werken.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Hij wil dat alleen dieper opvatten dan Baco deed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">En daarbij komen wij dan reeds met de theologie in aanraking.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">- Dit theologisch gezichtspunt is dan echter niet algemeen gehouden.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Newman maakt geen scheiding tussen de kleine en de grote historie.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Hij laat de kerkleer spelen in zijn leer der ervaring,</seg> <seg n="4.15.2">zoals hij het omgekeerde ook deed.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Deze laatste wordt daardoor verwijd en verwarmd,</seg> <seg n="4.16.2">terwijl de kerkleer wederkerig onder het bereik van een gewijde ervaring begint te vallen.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Wanneer wij onze gedachten gevangen geven aan een heilige zaak of geschiedenis,</seg> <seg n="4.17.2">dan is onze toestemming een verplichting.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Wij gehoorzamen God daarin,</seg> <seg n="4.18.2">zoals Baco dat wilde voor de natuur.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het ligt voor de hand hier aan analogie te denken.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Newman is een dankbaar leerling van Butler,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n4" rend="superscript">4</ref><seg n="5.2.2">de grootmeester der analogie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Hij noemde hem de grote anglicaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ook zegt hij dat Butler,</seg> <seg n="5.4.2">omdat hij de karakteristieke trekken van de religie van het Evangelie tot in de zichtbare orde der dingen ontdekte,</seg> <seg n="5.4.3">zijn leer in de natuur en in de mensengemeenschap deed wortelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Daarop berust de aanwijzing der analogie in de natuurlijke en in de geopenbaarde religie,</seg> <seg n="5.5.2">die in de anglicaanse theologie een zo grote plaats inneemt.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">- Maar Butler deed nog meer.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hij ontwikkelde,</seg> <seg n="5.7.2">evenals Pascal,</seg> <seg n="5.7.3">een logica der waarschijnlijkheid,</seg> <seg n="5.7.4">die in verband stond met zijn analogie.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De grote natuurkundigen der zeventiende eeuw hadden de ervaring opgedaan dat hun universele mathesis voor historische kennis,</seg> <seg n="5.8.2">dwz. voor de kennis van concrete gegevens,</seg> <seg n="5.8.3">niet voldoende was.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Butler heeft zijn analogie,</seg> <seg n="5.9.2">behalve in positieve zin,</seg> <seg n="5.9.3">ook naar deze negatieve zijde uitgewerkt.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Descartes had in zijn <hi rend="italic">Regulae,</hi></seg> <seg n="5.10.2">in het ongeschreven derde deel,</seg> <seg n="5.10.3">plaats open gelaten voor deze analogie.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Daar had behandeld moeten worden de verhouding tussen twee grootheden,</seg> <seg n="5.11.2">voor zover deze niet in een wiskunstige vergelijking kan worden weergegeven.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Iets van de historische zekerheid,</seg> <seg n="5.12.2">die Descartes ten voordeure had uitgewezen,</seg> <seg n="5.12.3">had hier door de achterdeur weer moeten binnenkomen.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Daarbij moet plaats open gelaten worden voor de waarschijnlijkheid,</seg> <seg n="5.13.2">die ook in de latere wis- en natuurkunde een veel grotere betekenis kreeg.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Na Pascal,</seg> <seg n="5.14.2">die enkele omtrekken gaf,</seg> <seg n="5.14.3">is het in de achttiende eeuw vooral Butler geweest,</seg> <seg n="5.14.4">die oog heeft gehad voor deze negatieve analogie.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Negatief in die zin dat een minder strenge bewijsmethode in de natuurwetenschap,</seg> <seg n="5.15.2">een slechts-historische zekerheid op een terrein,</seg> <seg n="5.15.3">waar men een mathematische <pb n="278" ed="VW"/>zou verwacht hebben,</seg> <seg n="5.15.4">als uitgangspunt wordt genomen om een methode op te stellen voor zekerheid op geestelijk gebied,</seg> <seg n="5.15.5">het rijk der historische kennis.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer men nu Newmans <hi rend="italic">Essa</hi>y vergelijkt met Butlers <hi rend="italic">Analogy,</hi></seg> <seg n="6.1.2"><hi rend="italic">dan</hi> ontdekt men dat de eerste de negatieve zijde van Butlers analogie veel meer heeft aangewend dan de positieve.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Vergelijkenderwijze maakt Newman van de laatstgenoemde helemaal geen gebruik.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Slechts zelden stelt hij</seg> <seg n="6.3.2">- op de manier van Drummond<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n5" rend="superscript">5</ref></seg><choice><sic> 5</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15"/></choice> <seg n="6.3.3">- een regelrechte vergelijking op tussen verschijnselen op natuurlijk en op geestelijk gebied.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar wanneer hij 'les ombres de la nature et celles de la religion révélée'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f11" rend="superscript">k</ref> vergelijkt,</seg> <seg n="6.4.2">waarvan de eersten vooral in de <hi rend="italic">Grammar</hi> en de anderen in de <hi rend="italic">Essay</hi> behandeld worden,</seg> <seg n="6.4.3">dan groeit Newman boven zijn meester uit.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dan wordt de bij Butler nog overwegend statische analogie tot een dynamische.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Wat bij Butler nog in de windselen ligt,</seg> <seg n="6.6.2">dat ontplooit zich hier tot een zelfstandige en sterke methode om de historie der christelijke waarheid te verklaren.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En wat aan de benedenzijde der analogie een tekort scheen,</seg> <seg n="6.7.2">een gebrek aan zekerheid,</seg> <seg n="6.7.3">een schaduw (ombre) in het licht der waarheid,</seg> <seg n="6.7.4">dat wordt nu,</seg> <seg n="6.7.5">op dat hoger gebied,</seg> <seg n="6.7.6">een winst.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Voor Newman is het een licht,</seg> <seg n="6.8.2">waarin het 'herkenningsproces'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f12" rend="superscript">l</ref> der kerk plaats vindt.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">De waarschijnlijkheden in de kerkhistorie zijn hem meer dan de zekerheden op lager terrein,</seg> <seg n="6.9.2">omdat zij worden gegarandeerd door het geloof,</seg> <seg n="6.9.3">de hoop en de liefde.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Intussen blijft Newman met beide voeten in de werkelijkheid staan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij wil geen scheiding maken tussen natuur en geschiedenis,</seg> <seg n="7.2.2">ervaring en geloof.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daarvoor blijft de natuurlijke theologie,</seg> <seg n="7.3.2">goed-anglicaans en later goed-rooms,</seg> <seg n="7.3.3">een tussenschakel.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Een zorgvuldig gevormd gemoed zal de dogma's der algemeen godskennis toestemmen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar daarbij blijft het niet.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De zorgvuldige vorming van ons gemoed is tenslotte niet ons eigen,</seg> <seg n="7.6.2">maar Gods werk en daarom reikt zij tot het allerhoogste.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">"Er is",</seg> <seg n="7.7.2">schreef Newman,</seg> <seg n="7.7.3">"een zekere zedelijke structuur,</seg> <seg n="7.7.4">één en algemeen,</seg> <seg n="7.7.5">een systeem van eerste beginselen,</seg> <seg n="7.7.6">gevoelens en voorkeuren,</seg> <seg n="7.7.7">een manier om vragen te bezien en te beredeneren,</seg> <seg n="7.7.8">die als vorm en als regel,</seg> <seg n="7.7.9">van nature en van Gods wege,</seg> <seg n="7.7.10"><hi rend="italic">het 'organum investigandi'</hi> is,</seg> <seg n="7.7.11">ons gegeven voor het verkrijgen van godsdienstige kennis,</seg> <seg n="7.7.12">en die onze geest in onfeilbare opvolging zou leiden van de verwerping van atheïsme tot theïsme,</seg> <seg n="7.7.13">van theïsme tot christendom,</seg> <seg n="7.7.14">van christendom tot evangelische religie en van deze tot katholicisme."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Daarmee is natuurlijk het mystieke karakter der geopenbaarde Godskennis niet ontkend,</seg> <seg n="7.8.2">doch de vormen waarin deze gevat wordt,</seg> <seg n="7.8.3">zijn voor Newman niet bovennatuurlijk.</seg></s></p>
<p><pb n="279" ed="VW"/><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wat van de vormen van onze kennis geldt,</seg> <seg n="8.1.2">gaat ook op met betrekking tot de aard van onze toestemming van waarheden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er is zulk een manier van aannemen,</seg> <seg n="8.2.2">-die Newman de 'zakelijke'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f15" rend="superscript">o</ref> noemt,</seg> <seg n="8.2.3">in onderscheiding van de begripsmatige of bespiegelende.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij geeft daarvan,</seg> <seg n="8.3.2">zoals gewoonlijk,</seg> <seg n="8.3.3">eigen,</seg> <seg n="8.3.4">uit de onmiddellijke aanschouwing gegrepen voorbeelden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een jongen op school die,</seg> <seg n="8.4.2">matig in zijn vorderingen zolang hij de stof door de ogen van de meester bekijkt,</seg> <seg n="8.4.3">plotseling regelrecht daarbij betrokken raakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">- <hi rend="italic">Of</hi></seg> <seg n="8.5.2">- heel anders</seg> <seg n="8.5.3">- Virgilius,</seg> <seg n="8.5.4">die in de middeleeuwen <choice><sic>en tovenaar heette</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">een tovenaar heette</corr></choice>,</seg> <seg n="8.5.5">omdat hij</seg> <seg n="8.5.6">- vermoedt Newman</seg> <seg n="8.5.7">- uiting geeft,</seg> <seg n="8.5.8">als de stem van de natuur zelf,</seg> <seg n="8.5.9">aan de smart en de vermoeidheid,</seg> <seg n="8.5.10">toch ook aan de hoop op betere dingen,</seg> <seg n="8.5.11">die de ervaring uitmaakt van haar kinderen in iedere tijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hebben wij zulk een directe toegang tot en verbinding met de zaak ook bij de geopenbaarde waarheid?</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Newman antwoordt daarop bevestigend.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het geldt van onze geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="9.3.2">voor zover deze niet theologisch,</seg> <seg n="9.3.3">maar bijbels wordt opgevat;</seg> <seg n="9.3.4">voor ons credo,</seg> <seg n="9.3.5">als het liturgisch en ritueel wordt toegeëigend.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Als de lex orandi de lex credendi is.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zolang Johannes en Paulus onze leermeesters blijven.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Dan is er ook zulk een zakelijke aanname mogelijk van de heilige Drieëenheid.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Niet als mysterie,</seg> <seg n="9.7.2">want als zodanig is het voor Newman voorwerp voor de bespiegelende theologie.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Maar als direct paulinisch of johanneïsch bijbels gegeven.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De schaduwen der Triniteit</seg> <seg n="9.9.2">- ook hier dus de 'ombres' van Butler</seg> <seg n="9.9.3">- vallen dan onder ons direct bereik,</seg> <seg n="9.9.4">één voor één,</seg> <seg n="9.9.5">zoals in de bijbel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Wij kunnen ze dan echter niet samenvatten.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik heb getracht duidelijk te maken dat Newmans theorie omtrent de historie,</seg> <seg n="10.1.2">nader de kerkhistorie,</seg> <seg n="10.1.3">een ontwikkeling is van de negatieve toepassing der analogie;</seg> <seg n="10.1.4">en dat deze laatste daarbij niet statisch,</seg> <seg n="10.1.5">maar dynamisch wordt opgevat,</seg> <seg n="10.1.6">zodat de hogere term in de vergelijking niet aan de lagere geketend blijft,</seg> <seg n="10.1.7">maar zich vrij ontplooit.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De analogie werd daarbij echter niet opgelost.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De formele en de materiële verbinding tussen subject en object was bij de historische kennis aan beide kanten van de analogie dezelfde.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Er was zelfs een overschot aan de ene zijde,</seg> <seg n="10.4.2">zodat de zekerheid bij de herkenning der kerk en der kerkleer nog iets had te lenen aan die welke wij zoeken bij de natuurlijke ervaring.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De kennisleer neemt hier een richting juist andersom als die welke zij gewoonlijk volgt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Er is in de <hi rend="italic">Grammar of assent,</hi></seg> <seg n="10.6.2">in de theorie der ervaring,</seg> <seg n="10.6.3">een vastheid en directheid in de herkenning der waarheid,</seg> <seg n="10.6.4">een kinderlijke genialiteit in de ontdekking daarvan,</seg> <seg n="10.6.5">een glans en een blijheid ook,</seg> <seg n="10.6.6">die zij niet aan zich zelve ontleent,</seg> <seg n="10.6.7">maar te danken heeft aan het geloof,</seg> <seg n="10.6.8">de hoop en de liefde,</seg> <seg n="10.6.9">die de leiding hebben bij het <pb n="280" ed="VW"/>zoeken op het hogere terrein der kerkelijke geschiedenis.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Men zal niet gemakkelijk een natuurlijke kennisleer tegenkomen,</seg> <seg n="10.7.2">waarin het scepticisme zo weinig kansen heeft.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar omgekeerd blijft er bij Newman in de geloofsverzekerdheid der kerk iets van het vrezen en beven,</seg> <seg n="11.1.2">van het trillen der schaduwen,</seg> <seg n="11.1.3">dat wij anders in de gewone kennisleer der ervaring aantreffen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De ruil,</seg> <seg n="11.2.2">die er tussen de zo ongelijke termen der analogie plaats heeft,</seg> <seg n="11.2.3">is op dit punt niet geheel in het voordeel van de kerk.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Newman is op zijn hoede tegen de logica en daarom wacht hij zich ook,</seg> <seg n="11.3.2">meer dan de traditionele roomse theologie,</seg> <seg n="11.3.3">voor een samenvatting van de waarheden des geloofs.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ook deze schroom zien wij meestal in sterkere mate tegenover de natuurlijke gegevens opkomen,</seg> <seg n="11.4.2">omdat het dingen en geen 'logoi' zijn,</seg> <seg n="11.4.3">die wij daar tegenkomen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer ik nu Newmans opvattingen omtrent de ontwikkeling der kerkleer in verband heb gebracht met Butlers analogie en die als een ontwikkeling daarvan heb voorgesteld,</seg> <seg n="12.1.2">dan wil dat niet zeggen dat ik daarin een theoretische uitbouw van Butlers werk zou zien.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zoiets is bij Newman uitgesloten.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Indien iemand uit eigen ogen ziet en met zijn hart studeert,</seg> <seg n="12.3.2">dan is hij het.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar Newman werd op de grens van twee eeuwen geboren en dat is symbolisch voor de vorm,</seg> <seg n="12.4.2">die de analogie bij hem heeft gekregen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Men kan beter zeggen dat de theorie van de evolutie der kerkleer achter zijn bekering staat,</seg> <seg n="12.5.2">dan het omgekeerde.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">"Newman is overtuigd geworden van de waarheid van het rooms-katholicisme door de stilzwijgende lessen der geschiedenis."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De dissertatie van dr. Van de Pol heeft ons de objectiviteit van dit proces in al haar massiviteit getekend.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De diepe eerbied voor de historie deelt Newman met zeer vele theologen der anglicaanse kerk.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze dateert niet van de Oxford-beweging,</seg> <seg n="13.2.2">maar gaat terug tot de Engelse kerkhervorming en daarvoor.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Die hervorming kenmerkt zich door een minder grote breuk met de traditie,</seg> <seg n="13.3.2">vooral in de liturgie en de kerkregering,</seg> <seg n="13.3.3">dan bij die op het vasteland.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daardoor worden echter de historische vragen als vanzelf aan de orde gesteld,</seg> <seg n="13.4.2">omdat de breuk met Rome een vacuüm schiep tussen de anglicaanse en de oude kerk.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Op die laatste zijn dan vooral de studiën gericht.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu kan de continuïteit met de oude kerk op drieërlei wijze worden beleefd.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik zou die drie vormen willen noemen:</seg> <seg n="14.2.2">de herhaling,</seg> <seg n="14.2.3">de duur en de successie.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wanneer de prediking op de voorgrond staat dan geldt de eerste;</seg> <seg n="14.3.2">doet de liturgie dat dan de tweede;</seg> <seg n="14.3.3">en in het geval van de regering,</seg> <seg n="14.3.4">de laatste.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Bij Luther en Calvijn staat de herhaling voorop en zij geeft niet direct aanleiding tot historische studie.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Pas door de controverse is deze onder de <pb n="281" ed="VW"/>protestanten tot bloei gekomen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">- De kerkelijke bewustwording der anglicanen in het midden der negentiende eeuw voltrok zich hoofdzakelijk in de middelste sfeer,</seg> <seg n="14.6.2">die van de liturgie en het sacrament.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Daarin bewegen zich ook overwegend de preken van Newman tot het jaar 1839.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Keble <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n7" rend="superscript">7</ref>is hier zijn leermeester geweest,</seg> <seg n="14.8.2">zoals Butler voor de filosofie.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Pas na 1839 begon hij meer aandacht te schenken aan het wezen en de kenmerken der kerk als zodanig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">De 'lessen der historie' namen in meer intensieve zin een aanvang.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Drie van die lessen maakten reeds in 1839 een overweldigende indruk op hem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">En de eerste van 'de drie slagen',</seg> <seg n="14.12.2">die hem in 1841 als anglicaan versloegen,</seg> <seg n="14.12.3">was zulk een historische les.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Het vacuüm dat de anglicaan aannam tussen de kerk van heden en die der eerste eeuwen verdween en Newnan ging in Rome de oude kerk herkennen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dit 'herkenningsproces' heeft plaats gehad in de derde lijn der continuïteit,</seg> <seg n="15.1.2">die ik naar de successie noemde.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">In de liturgische sfeer,</seg> <seg n="15.2.2">waarin Newman zich tot 1839 bewoog,</seg> <seg n="15.2.3">is wel duur,</seg> <seg n="15.2.4">maar geen echte historie.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De verandering is door het wezen der liturgie uitgesloten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De eeuwigheid sluimert er in en de tijd dient slechts om deze te vertolken.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">- Wanneer Newman daarom groter belang gaat stellen in het wezen en de kenmerken der kerk als historische verschijning,</seg> <seg n="15.5.2">dan is dat een teken van ontevredenheid met de anglicaanse.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zijn begeerte ging uit naar een meer wezenlijke,</seg> <seg n="15.6.2">met de tijd meelevende kerk.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zijn bezwaar is dat de anglicaanse kerk slechts een holle<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f25" rend="superscript">y</ref> niet door de successie der eeuwen vervulde uniformiteit bezit.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Hij miste hetzelfde wat Tyrrell<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n8" rend="superscript">8</ref> noemt "dat beslag op ons historisch besef,</seg> <seg n="15.8.2">dat precies dezelfde plechtigheid,</seg> <seg n="15.8.3">als ze in de roomse kerk had plaats gehad,</seg> <seg n="15.8.4">op ons gelegd zou hebben".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit kan bij Newman samengehangen hebben met zijn calvinistisch verleden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Herhaling en successie,</seg> <seg n="16.2.2">Genève en Rome,</seg> <seg n="16.2.3">hebben tenslotte meer met elkaar gemeen dan een liturgische kerk met een van deze beide.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij miste in deze liturgie dogmatisch gehalte:</seg> <seg n="16.3.2">'gevormde religieuze overtuigingen' en een belijnd Credo'.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Zij is er hem te veel voor de aardigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">- Newman zoekt een continuïteit waarin plaats is voor de werkelijkheid der Openbaring <pb n="282" ed="VW"/>De veranderingen die daarin plaats zullen hebben,</seg> <seg n="16.5.2">moeten in kiem reeds aanwezig zijn;</seg> <seg n="16.5.3">maar de risico's dier overtuigingen moeten gewogen worden en personen daarvan de verantwoordelijke dragers zijn.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Newman verlangt naar de verschijning van een kerk van vlees en bloed,</seg> <seg n="16.6.2">met stem,</seg> <seg n="16.6.3">complexie,</seg> <seg n="16.6.4">beweging en actie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Men hoede zich er echter wel voor dit mis te verstaan.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het vitale,</seg> <seg n="17.2.2">volle,</seg> <seg n="17.2.3">haast zei ik:</seg> <seg n="17.2.4">gevulde,</seg> <seg n="17.2.5">dat Newman voor ogen staat,</seg> <seg n="17.2.6">blijft een spiritueel karakter dragen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij zoekt,</seg> <seg n="17.3.2">ook wanneer zijn beschouwingen in het teken der successie staan,</seg> <seg n="17.3.3">geen opvolging van forse,</seg> <seg n="17.3.4">regimentale figuren.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">In deze lijn van zijn denken komt hij evenmin tot een uiteindelijke concreetheid als bij zijn leerstellige uiteenzettingen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zoals hij daar schaduwen wilde overlaten,</seg> <seg n="17.5.2">zo blijft voor hem de werkelijkheid der kerk in de successieve lijn een verborgenheid,</seg> <seg n="17.5.3">een mirakel.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De ontwikkeling gehoorzaamt niet aan een bewuste logica,</seg> <seg n="17.6.2">maar aan een geheime,</seg> <seg n="17.6.3">die ons begrip te boven gaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De vorm der successie wordt vergeestelijkt.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daarvoor had Newman een theorie nodig,</seg> <seg n="18.1.2">die rekent met verschillende graden van zekerheid en die wij al ten dele hebben leren kennen,</seg> <seg n="18.1.3">toen ik sprak over het gebruik dat hij van de analogie maakt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Guitton maakt de treffende opmerking dat hij daarbij te kiezen had uit drie talen:</seg> <seg n="18.2.2">de juridische der kerkelijke ambtsdragers,</seg> <seg n="18.2.3">de logische van de scholen en de biologische van zijn eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij koos de laatste.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Dit is het beste bewijs,</seg> <seg n="18.4.2">hoezeer bij deze convertiet alles wordt verschoven naar het spirituele.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Men zei te Rome van hem:</seg> <seg n="18.5.2">Newman miscet et confundit omnia.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Dat was de eerste indruk die men er na zijn overgang in 1845 van kreeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo begrijpelijk dit laatste ook moge zijn en hoezeer het waar is dat Newman de taal van zijn eeuw sprak,</seg> <seg n="19.1.2">daardoor moeten wij ons niet op een dwaalspoor laten brengen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wij moeten ons herinneren wat wij vonden bij de behandeling van het gebruik dat Newman maakt van de figuur der analogie.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ons bleek daarbij dat deze bij hem niet statisch doch dynamisch is.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Wat in de natuur gevonden wordt,</seg> <seg n="19.4.2">wekt vermoedens omtrent de geschiedenis.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar deze presumpties zijn bij Newman nog niet bevredigd als hij daar een tegenhanger gevonden heeft;</seg> <seg n="19.5.2">zij vragen,</seg> <seg n="19.5.3">zoals Paulus dat doet bij wet en genade,</seg> <seg n="19.5.4">iets dat veel meer overvloedig is.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het vermoeden wordt in de historie een macht,</seg> <seg n="19.6.2">die in staat is een hogere kennis te scheppen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hier en daar heeft Newman zelf de spanning tussen de statische en de dynamische analogie gevoeld,</seg> <seg n="20.1.2">zonder dat hij zich daarvan volkomen rekenschap heeft gegeven.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In een hoofdstuk van zijn <hi rend="italic">Essay</hi> waarin behandeld <pb n="283" ed="VW"/>wordt hoe er reden is om in de kerk een onfeilbare autoriteit voor de leerontwikkeling der kerk te verwachten,</seg> <seg n="20.2.2">laat hij zich een tegenwerping maken op grond van de analogie der natuur.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Dit geeft hem aanleiding om te onderscheiden tussen feiten en principes in de Openbaring.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Incarnatie is een feit en daarvoor zijn geen analogieën in de natuur te vinden;</seg> <seg n="20.4.2">middelaarschap is een principe waarvan vele voorbeelden te geven zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Deze onderscheiding,</seg> <seg n="21.1.2">hoewel daarbij terecht tegen een generaliseren van de incarnatie wordt gewaarschuwd,</seg> <seg n="21.1.3">is onvoldoende om het dynamische in de analogie,</seg> <seg n="21.1.4">zoals Newman die gebruikt,</seg> <seg n="21.1.5">te verklaren.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Daaraan moeten wij nu ook denken als gezegd wordt dat hij de taal van zijn eeuw spreekt.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Wat biologie heet in de natuurwetenschap,</seg> <seg n="21.3.2">wil Newman bij gelijkenis wederontvangen in de theologie,</seg> <seg n="21.3.3">zoals Abraham Izaäk.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar in die gelijkenis ligt een hogere macht opgesloten.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het is een tot in het oneindige gedifferentieerde en geschaduwde theorie om zich rekenschap te geven van de inhoud van de stilzwijgende lessen der historie en van de werkelijkheid der kerk,</seg> <seg n="21.5.2">die daarachter school.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Het is waar dat Newmans wieg gestaan heeft naast die van Darwin en Spencer.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Het woord 'development' gebruikte Spencer in 1852 in de titel van een boek over de ontwikkelingshypothese.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar wanneer Newman de ideeën van leven en ontwikkeling naar analogie van de natuurwetenschap in de theologie overbrengt,</seg> <seg n="21.8.2">dan kan dat alleen omdat hij de analogie dynamisch opvat.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">In de kerkgeschiedenis en de theologie kunnen deze woorden slechts als uitgangspunt dienen om een methode op te bouwen,</seg> <seg n="21.9.2">die met de middelen werkt,</seg> <seg n="21.9.3">welke daar thuisbehoren.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Alles zal in een hogere dimensie plaats hebben.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Daarom is het een soort afgoderij als Newman in zijn <hi rend="italic">Essay</hi> een veelvuldig gebruik maakt van het begrip 'leven'.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De statische waarde der analogie speelt hem dan parten.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hij spreekt dan in letterlijke zin de taal van zijn eeuw en hij had in dat geval beter gedaan meer te spreken in de juridische der pastores en de logische der doctores.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Die zijn minder gevaarlijk in dit opzicht.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Newman had in zijn <hi rend="italic">Essay</hi> het biologisch begrip 'leven' kwijt moeten raken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De overbrenging daarvan in de theologie is in strijd met zijn eigen hogere visie.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">- Er is op zijn voorbeeld door roomse<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f32" rend="superscript">f</ref> en ook wel door protestantse theologen veel gesproken over een levende kerk.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Men verstaat Newman dan te letterlijk of wanneer men hem niet kent,</seg> <seg n="22.8.2">dan is men een slachtoffer van wat de regressie achter Newman in het kerkelijk denken heeft teweeggebracht.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Gunning maakt ergens de opmerking dat het mechanische als vertolking van het geestelijke minder gevaarlijk is dan het organische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Hij was derhalve een 'homme averti'.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Achter een apostel,</seg> <seg n="22.11.2">een <pb n="284" ed="VW"/>kerkvader,</seg> <seg n="22.11.3">een kerkhervormer ontstaat altijd een soort luchtledig.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Het was er achter Paulus,</seg> <seg n="22.12.2">achter Augustinus,</seg> <seg n="22.12.3">achter Luther.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">De opvolgers zijn niet in staat te werken met de machten die in het denken van hun grote voorganger voorkomen.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">De negativiteit ontgaat hen.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Zij brengen eenvoudig de positieve grootheden tot enige ontwikkeling en het eigenlijke blijft als een zaad liggen voor de toekomst.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">- Zo is het ook Newman gegaan.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Wat de roomse apologetiek en de protestantse liturgische beweging zich voorshands van hem hebben toegeëigend,</seg> <seg n="22.17.2">is te veel ontleend aan de taal der eeuw waarin Newman sprak.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Wat deze <hi rend="italic">in</hi> die taal gezegd heeft is echter een macht die de historie mede zal bewegen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wanneer wij ons enig begrip willen vormen van de aard van de macht van Newmans denken,</seg> <seg n="23.1.2">dan moeten wij dus afzien van het idool leven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wij moeten dat begrip ook niet regelrecht op geestelijk gebied overbrengen omdat dat tot niets leidt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wanneer inderdaad de successie de leidende idee is in Newmans opvatting van historie,</seg> <seg n="23.3.2">dan moeten wij beginnen met er de persoonlijke kant mee op te gaan.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Leven kent in de eigenlijke zin van het woord geen successie.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Hoogstens kan men hier van een sprong gewagen,</seg> <seg n="23.5.2">maar dit is een zeer zwakke analogie.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Voor dat persoonlijke vind ik een mooi voorbeeld in wat Newman schrijft over Chalcedon.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Er was een ogenblik in de historie van het christendom,</seg> <seg n="24.2.2">dat Athanasius tegenover de hele wereld stond en de wereld tegenover hem.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Toen ging het om de Triniteit.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">In 451 ging het om de Christologie.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Wie zou toen de wereld staan?</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Iemand die kwam</seg> <seg n="24.6.2">- aldus Newman</seg> <seg n="24.6.3">- met een voorteken van de overwinning aan zich,</seg> <seg n="24.6.4">dat zelfs Athanasius niet kon tonen;</seg> <seg n="24.6.5">het was de bisschop van Rome en het voorteken was dit,</seg> <seg n="24.6.6">dat hij op de stoel van Petrus zat en erfgenaam was van diens prerogatieven.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">- Hier wordt heel duidelijk de successie boven de waarheid,</seg> <seg n="24.7.2">de opvolging boven de herhaling gesteld;</seg> <seg n="24.7.3">of in de taal van Augustinus:</seg> <seg n="24.7.4">de oudheid boven de waarheid.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">De waarheid wordt daarbij niet uitgesloten,</seg> <seg n="24.8.2">maar in de vorm der successie gedacht.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dat dit het geval is,</seg> <seg n="25.1.2">daarvoor laat zich ten overvloede een krachtig negatief bewijs bijbrengen uit Newmans houding tegenover het protestantisme.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Tegenover het herkenningsproces van Rome staat een niet-meer-willen-kennen van de Reformatie.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Met name het calvinisme.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Tegenover de groeiende liefde staat een wassende minachting.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De invectieven,</seg> <seg n="25.5.2">die Newman niet moe wordt in deze richting te slingeren,</seg> <seg n="25.5.3">laten een andere kwalificatie moeilijk toe en worden alleen enigszins verklaarbaar door de toestand waarin het protestantisme toentertijd was geraakt.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het is juist de herhaling,</seg> <seg n="26.1.2">het gebrek aan successie,</seg> <seg n="26.1.3">aan historie,</seg> <seg n="26.1.4">dat <pb n="285" ed="VW"/>Newman zo ergert.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">'Goed in de historie thuisraken,</seg> <seg n="26.2.2">betekent ophouden een protestant te zijn.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het protestantisme is 'bijbelreligie'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f36" rend="superscript">j</ref> Deze wordt gelezen in de kerk,</seg> <seg n="26.3.2">de familie en in de binnenkamer.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Newman wil het goede daarin niet onderschatten.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De <hi rend="italic">herhaling</hi> daarvan,</seg> <seg n="26.5.2">weder en weder,</seg> <seg n="26.5.3">heeft veel zegen gebracht.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Maar het is Newman niet genoeg.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Voor hem is er meer nodig om aan de idee van een religie te beantwoorden.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Dit is hem te zeer de goddelijke dingen in een schilderij bekijken.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Personen en dingen moeten uit de bijbel naar voren komen in de geschiedenis;</seg> <seg n="26.9.2">maar als dat gebeurt protesteert men:</seg> <seg n="26.9.3">men mag van onze Heer,</seg> <seg n="26.9.4">de Heilige Maagd of de Heilige Apostelen niet spreken als van werkelijke wezens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Daarom noemt Newman het orthodoxe protestantisme een leer zonder actief principe;</seg> <seg n="26.10.2">het kan welsprekend zijn over het wezen en de kenmerken der kerk,</seg> <seg n="26.10.3">maar het weet niet hoe het in de geschiedenis moet omgaan met geloof,</seg> <seg n="26.10.4">primitieve waarheid,</seg> <seg n="26.10.5">schisma en ketterij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Het is voor hem niet voldoende een chronologische continuïteit in te stellen tussen de eerste en de huidige christenen;</seg> <seg n="26.11.2">evenmin is een logische verbinding genoeg.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De continuïteit moet waarlijk 'levend' zijn;</seg> <seg n="26.12.2">een identiteit in de tijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Dit ontbrak bovenal aan het methodisme van Wesley en Whitefield,</seg> <seg n="26.13.2">dat de Evangelicals in de anglicaanse kerk inspireerde.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Hier was de bijbel <hi rend="italic">alles.</hi></seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Geen kerk,</seg> <seg n="26.15.2">geen zichtbaar Godsrijk op aarde.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">De bekering moest plotseling zijn,</seg> <seg n="26.16.2">tijdloos,</seg> <seg n="26.16.3">een geboorte voor de eeuwigheid.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">De risico's van de heiligmaking ontbraken er.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Door de opeenvolging van zijn réveils werd het religieuze leven aan de duur onttrokken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Uit dit alles blijkt zonneklaar hoezeer Newman in de herhaling het wezen van de continuïteit bij de protestanten ziet en hoezeer hij daartegen gekant is.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wij moeten nu nader nagaan wat hij daartegenover stelt als hij de kerkhistorie in de vorm der successie ziet.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ik heb er reeds op gewezen dat hij daarmee eerst de persoonlijke kant opgaat.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Leo is in 451 meer dan Athanasius in 325,</seg> <seg n="27.4.2">omdat hij in de rij der pausen staat en de ander slechts een waarheid kan herhalen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Een standpunt dat,</seg> <seg n="27.5.2">als ik goed ben ingelicht,</seg> <seg n="27.5.3">in de oecumenische beweging enige jaren geleden door de anglicaanse kerk is losgelaten.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Als liturgische kerk deed zij dit terecht.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wanneer Newman nu de kant van het concrete,</seg> <seg n="28.1.2">het tijdelijke,</seg> <seg n="28.1.3">het persoonlijke opgaat en de continuïteit in de vorm van successie opvat,</seg> <seg n="28.1.4">dan gebeurt dat niet zo</seg> <seg n="28.1.5">- wij zagen het reeds</seg> <seg n="28.1.6">- dat er aanleiding zou ontstaan om in juridische termen te spreken.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Een proces over opvolging zal Newman nooit gaan voeren.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Deze bekeerling heeft in het roomse denken een nieuwe <pb n="286" ed="VW"/>manier ingevoerd,</seg> <seg n="28.3.2">althans ingeënt.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De keer naar het persoonlijke,</seg> <seg n="28.4.2">de concretisering van de waarheid in het ambtelijke en van de herhaling in de successie,</seg> <seg n="28.4.3">is slechts een eerste schrede.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Wij zijn nu buiten het bereik der biologie,</seg> <seg n="28.5.2">zodat de analogie met de natuur ons niet meer gevangen houdt.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De dynamiek der analogie bij Newman zal hierin moeten uitkomen dat de successie in de kerkgeschiedenis nu steeds beslister volgens haar eigen principe wordt ontvouwd.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Wanneer de taal der eeuw mag dienen om haar boven het bereik van juridische en logische onderscheidingen uit te brengen,</seg> <seg n="28.7.2">dan mag zij haar toch niet binden.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Newman is inderdaad verder gegaan.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Achter de bisschoppelijke,</seg> <seg n="29.2.2">in juridische taal te beredeneren opvolging ziet hij een andere,</seg> <seg n="29.2.3">waarvoor de ambtelijke weer slechts analoog is.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Hij ontdekt de kerk zelve,</seg> <seg n="29.3.2">een mystiek lichaam,</seg> <seg n="29.3.3">bovenpersoonlijk,</seg> <seg n="29.3.4">een wereld van ideeën.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">En in deze wereld heerst een goddelijke oeconomie.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Deze moet dienen om de afstand tussen idee en woord te overbruggen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dit is nodig omdat wij in de kerk leven en niet in de natuur.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De ideeën der zinnen,</seg> <seg n="29.7.2">de dingen,</seg> <seg n="29.7.3">benaderen wij regelrecht;</seg> <seg n="29.7.4">de religieuze ideeën worden met woorden bekleed.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Onze credo's zijn middelen om de continuïteit van het geloof te verzekeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Voor wij de historische successie die hier heerst beschrijven,</seg> <seg n="30.1.2">is het wel nodig de ingevoerde begrippen vooraf één voor één toe te lichten.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Wat verstaat Newman onder een idee?</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Absoluut scherp is dat wel niet te definiëren,</seg> <seg n="30.3.2">omdat hij,</seg> <seg n="30.3.3">uitgaande vooral van de betekenis die Locke eraan geeft,</seg> <seg n="30.3.4">het woord gebruikt om zijn eigen intuïties te vertolken.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Hij is geen vakfilosoof,</seg> <seg n="30.4.2">maar een visionair schrijver.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">De idee wordt bij hem,</seg> <seg n="30.5.2">evenals in de nieuwe filosofie voor Kant,</seg> <seg n="30.5.3">niet platonisch opgevat.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Zij is bewustzijnsinhoud.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Met Locke onderscheidt hij die waaraan een realiteit beantwoordt en een andere waarbij dat niet het geval is.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Adequaat noemt hij</seg> <seg n="30.8.2">- eveneens met Locke</seg> <seg n="30.8.3">- die welke aan hun archetype beantwoorden.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Men zou ze dus voorstellingen kunnen noemen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Maar bij Newman zijn zij meer.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Hij heeft een voorliefde voor <hi rend="italic">levende</hi> ideeën,</seg> <seg n="30.11.2">die,</seg> <seg n="30.11.3">reëel of niet,</seg> <seg n="30.11.4">beslag op de ziel leggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Haar wordt dus activiteit toegeschreven.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">- Naarmate zij meer levend zijn,</seg> <seg n="30.13.2">tonen zij ook groter aantal aspecten.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Wij moeten een idee geleidelijk in ons opnemen,</seg> <seg n="30.14.2">zoals wanneer men om een voorwerp heen loopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Dit zal het geval zijn naarmate een idee meer sociaal is en nauwer met de historie is saamgegroeid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Zulke ideeën worden in hele reeksen van aspecten uiteengeworpen;</seg> <seg n="30.16.2">en deze reeksen versterken of corrigeren elkaar en geven zo,</seg> <seg n="30.16.3">bij wijze van accumulatie,</seg> <seg n="30.16.4">een benaderend beeld van de werkelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><pb n="287" ed="VW"/><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wij hebben hier reeds enige waardevolle aanwijzingen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De analogie met de natuur bij de levende ideeën,</seg> <seg n="31.2.2">de mathematische bij de reeksen en tenslotte de historische bij de accumulatie.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het is nu maar de vraag of Newman van de statische analogie los kan komen bij zijn pogen om boven het juridische en logische uit te gaan.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Of hij ons in de kerkgeschiedenis de hogere vorm der successie kan openbaren,</seg> <seg n="31.4.2">die hij wil gebruiken om Rome tot één figuur te maken met de oude kerk.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Een groeiende traditie,</seg> <seg n="31.5.2">in divergerende reeksen uiteenbrekende,</seg> <seg n="31.5.3">waarin de ene de andere opvolgt en niet slechts herhaalt.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Daarbij speelt het 'woord' een rol.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De religieuze ideeën worden er mee bekleed;</seg> <seg n="32.2.2">de zinnelijke niet.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Zinnelijke ideeën (dingen) wijzen wij desnoods niet de vinger aan;</seg> <seg n="32.3.2">de religieuze met een belijdenis.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Daarvoor hebben wij woorden nodig.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">En hier is nu een zeer kritiek punt in Newmans theorie van de ontwikkeling der kerkleer.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Wat is de betekenis van het woord bij de continuïteit der successie?</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Bij die van de duur,</seg> <seg n="32.7.2">bij de liturgische,</seg> <seg n="32.7.3">is het woord ondergeschikt;</seg> <seg n="32.7.4">het dient om te vertolken wat in de liturgie sluimert.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Krijgt het woord nu weer een ondergeschikte plaats?</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Calvijn kent ook de bekleding met het woord.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Hij zegt dat Christus voor ons staat,</seg> <seg n="32.10.2">'gekleed in zijn Evangelie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Maar het Evangelie is een boodschap en deze brengt haar inhoud regelrecht.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Bij Newman staat de zaak anders.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">De zaak schuilt in de idee.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Het woord krijgt een opvolger;</seg> <seg n="32.14.2">de idee blijft.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Het woord is stedehouder van de idee,</seg> <seg n="32.15.2">zoals Petrus van Christus.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Het krijgt inderdaad ook in de continuïteit der successie een ondergeschikte plaats.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De idee van het christendom,</seg> <seg n="33.1.2">d.i. datgene wat er van aan ons verschijnt,</seg> <seg n="33.1.3">is een bewegelijk,</seg> <seg n="33.1.4">geestelijk geheel.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het centrale aspect is voor Newman de Incarnatie.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Daaruit ziet hij drie aspecten ontspringen:</seg> <seg n="33.3.2">het sacramentele,</seg> <seg n="33.3.3">het hiërarchische en het ascetische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Daaruit komen dan weer reeksen van andere aspecten voort.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Bijv. uit het sacramentele volgen de sacramenten,</seg> <seg n="33.5.2">de eenheid der kerk en de Heilige Stoel als haar centrum.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Bij de sacramenten komt uit de doop in een richting de confirmatie,</seg> <seg n="33.6.2">in een andere het vagevuur en de aflaten.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">En zo verder.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het woord kan echter deze bewegelijkheid der idee slechts zeer ten dele volgen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Newman heeft daarover gehandeld in zijn laatste preek,</seg> <seg n="34.2.2">aan de universiteit te Oxford.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Bij de uitspraken van het dogma wil hij het innerlijk oog gevestigd houden op de beweging van de idee zelve en op die wijze de beperktheid van <pb n="288" ed="VW"/>de woordzin corrigeren.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Daarvoor bedient bij zich dan van de uitdrukking 'oeconomie'.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Newman verstaat daaronder een zeker systeem van aanpassingsmiddelen,</seg> <seg n="35.3.2">die berekend zijn op onze vatbaarheid.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De duidelijkste voorbeelden worden ontleend aan de wiskunde,</seg> <seg n="35.4.2">die door vier oeconomieën,</seg> <seg n="35.4.3">die van de ruimte,</seg> <seg n="35.4.4">het getal,</seg> <seg n="35.4.5">de beweging,</seg> <seg n="35.4.6">de toename,</seg> <seg n="35.4.7">een werkelijkheid 'zonder naam' tracht te benaderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Maar hier dreigt het gevaar dat Newman in de statische analogie zal blijven hangen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Voor de dynamische zijde van zijn theorie der successie doen wij beter te denken aan het mensenleven.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Iedere opvoeder schept een oeconomie voor het kind.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Ieder verschil van milieu,</seg> <seg n="35.8.2">afkomst,</seg> <seg n="35.8.3">stand,</seg> <seg n="35.8.4">beroep,</seg> <seg n="35.8.5">schept de noodzakelijkheid van een oeconomie.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Sommige ideeën kunnen helemaal niet of slechts door een of ander gewaagd en gelukkig middel worden bijgebracht.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">En hier nu,</seg> <seg n="35.10.2">binnen deze oeconomie,</seg> <seg n="35.10.3">is gelegenheid om de kenleer voor het christendom,</seg> <seg n="35.10.4">die bisschop Butler in het zevende hoofdstuk van het tweede deel van zijn <hi rend="italic">Analogie</hi> ontwikkelt,</seg> <seg n="35.10.5">uit te werken.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">De historische zekerheid,</seg> <seg n="35.11.2">waarbij een aantal zwakke evidenties één sterke maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Butler toonde aan dat de zekerheid daarbij niet toeneemt volgens de regels van optelling,</seg> <seg n="35.12.2">maar van vermenigvuldiging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Ik heb vroeger gewezen op de kracht van de negativiteit in de analogie,</seg> <seg n="35.13.2">bij Butler en veel meer nog bij Newman.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Zij ligt in de ondergeschikte plaats die de evidentie inneemt in de historische zekerheid;</seg> <seg n="35.14.2">in de probabiliteit.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Newman gaat daarin heel ver:</seg> <seg n="35.15.2">"Het is geen paradox te zeggen dat er een zekere spaarzamelijkheid,</seg> <seg n="35.15.3">ja zelfs een afwezigheid van evidentie is,</seg> <seg n="35.15.4">die ten goede komt aan wat bewezen moet worden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Dit geldt bij hem van sommige historische verzwijgingen,</seg> <seg n="35.16.2">bijv. die omtrent het christendom bij de Romeinse schrijvers.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Hier nu is plaats gemaakt voor de successie in het rijk des woords,</seg> <seg n="36.1.2">dat de groei in het leven der idee moet volgen en bekleden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Eerst misschien een zwijgen;</seg> <seg n="36.2.2">dan iets meer:</seg> <seg n="36.2.3">een verzwijging;</seg> <seg n="36.2.4">dan een vaag gevoel dat er iets gezegd gaat worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Als het komt,</seg> <seg n="36.3.2">dan nog:</seg> <seg n="36.3.3">'het geloof alleen',</seg> <seg n="36.3.4">dwz. 'enige woorden,</seg> <seg n="36.3.5">als bij toeval gevallen van de lippen van Galilese vissers'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Deze woorden zijn,</seg> <seg n="36.4.2">ten opzichte van de idee,</seg> <seg n="36.4.3">ook nog weer bijna een zwijgen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wanneer de apostelen ook alles weten,</seg> <seg n="36.5.2">dan verzwijgen zij toch veel.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dat Johannes een theoloog wordt is 'een even groot wonder,</seg> <seg n="36.6.2">als dat Petrus een vorst werd'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Daarin ligt dus opgesloten dat hij als theoloog evengoed <pb n="289" ed="VW"/>opvolgers moet hebben als Petrus in de stoel te Rome.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De leer van de ontwikkeling der christelijke leer is de uitwerking daarvan.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Ik kan deze hier niet verder in den brede uiteenzetten.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Newman geeft in zijn boek verschillende voorbeelden<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f58" rend="superscript">f</ref> als:</seg> <seg n="37.3.2">de canon van het Nieuwe Testament;</seg> <seg n="37.3.3">erfzonde;</seg> <seg n="37.3.4">kinderdoop;</seg> <seg n="37.3.5">incarnatie;</seg> <seg n="37.3.6">de pauselijke suprematie.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Overal tracht hij dan aan te wijzen dat er een levende idee werkzaam is en dat de <choice><sic>woorden. de uitspraken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">woorden,</corr></choice></seg><choice><sic>woorden. de uitspraken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="37.4.2"><choice><sic>woorden. de uitspraken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de uitspraken</corr></choice>,</seg> <seg n="37.4.3">de leringen,</seg> <seg n="37.4.4">waarin deze idee zich kleedt,</seg> <seg n="37.4.5">elkaar opvolgen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Vaak van volledig zwijgen af,</seg> <seg n="37.5.2">door vage benaderingen en,</seg> <seg n="37.5.3">naar een latere maatstaf te meten,</seg> <seg n="37.5.4">hele of halve ketterijen heen,</seg> <seg n="37.5.5">tot het volle geluid en orthodoxe uitdrukking toe.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Deze leer van de oeconomieën en van de opvolging is niet zonder precedent.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Augustinus sprak in zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> van de 'articulus occulti temporis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Er was een tijd dat hij niet kende de "ware innerlijke gerechtigheid,</seg> <seg n="38.3.2">die niet oordeelt naar de gewoonte,</seg> <seg n="38.3.3">maar naar de allerrechtvaardigste wet van de almachtige God.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Een wet waardoor de zeden van landen en tijden naar de aard van land en eeuw gevormd werden,</seg> <seg n="38.4.2">terwijl zij zelf overal gelijk bleef".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het was de tijd toen hij zich ergerde aan het Oude Testament.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">- Ook Calvijn spreekt vaak van accommodatie van God aan onze bevatting.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">En in de leer van de verbonden hebben vooral de gereformeerden dit uitgewerkt.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Maar bij deze beide grote theologen is de achtergrond een geheel andere dan bij Newman.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Wanneer men geneigd is hem dichter bij de kerkvader te plaatsen dan bij de reformator,</seg> <seg n="38.9.2">dan is dat zeer juist.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Maar men mag niet vergeten dat,</seg> <seg n="38.10.2">als beiden aan de Waarheid eeuwigheid toeschrijven,</seg> <seg n="38.10.3">terwijl de idee verandert in de tijd,</seg> <seg n="38.10.4">de verhouding van Augustinus tot de Schrift veel directer is dan bij Newman.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">De weg der Waarheid is bij hem in vele opzichten korter.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wat van het woord in de engere zin en van de leer geldt,</seg> <seg n="39.1.2">dat is bij Newman ook verder van toepassing.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De idee die zich in woorden kleedt,</seg> <seg n="39.2.2">blijft daarbij niet staan,</seg> <seg n="39.2.3">maar developpeert zich in het sociale leven en legt zich vast in het hele instituut der kerk.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Natuurlijk loopt de draad van Newmans ontwikkelings-hypothese niet in deze richting,</seg> <seg n="39.3.2">maar omgekeerd.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De continuïteit der opvolging wordt van het instituut naar de leer overgebracht.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">En dit gebeurt met behulp van dynamische analogieën,</seg> <seg n="39.5.2">waardoor Newman de juridische en logische argumenten tracht te transcenderen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">In zoverre wordt het roomse denken in een heel ander klimaat overgebracht.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Welk een invloed daarvan nu,</seg> <seg n="39.7.2">honderd jaar later,</seg> <seg n="39.7.3">uitgaat,</seg> <seg n="39.7.4">wordt èn in de roomse kerk èn onder de protestanten steeds meer duidelijk.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Veel ingrijpender dan de liturgische invloeden der Oxford-beweging werkt de nieuwe spiritualiteit,</seg> <seg n="39.8.2">die de historische <pb n="290" ed="VW"/>structuur,</seg> <seg n="39.8.3">de gouvernementele bouw en de bisschoppelijke successie als 't ware naar binnen projecteert en naar analogie van de ontwikkelingshypothese der negentiende eeuw een nieuwe theologie des Woords opstelt.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Daarbij wordt het Woord secundair gemaakt aan de Incarnatie als Idee,</seg> <seg n="39.9.2">zoals in de eredienst aan de Incarnatie als Liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wanneer dit bekledingsproces van de Idee met het woord voorlopig tot afsluiting is gekomen,</seg> <seg n="40.1.2">dan staat,</seg> <seg n="40.1.3">wat de leer betreft,</seg> <seg n="40.1.4">Trente voor Newman zonder rivaal;</seg> <seg n="40.1.5">er is geen mededingend systeem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">De rooms-katholieke kerk van nu is voor hem de opvolgster van de middeleeuwse en deze de erfgename van die van vóór Nicea.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Hij gelooft dat zij de oude kerk het naaste staat.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Sommigen denken dat van de anglicaanse,</seg> <seg n="40.4.2">maar dat noemt Newman een kerk op papier.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Hij ziet de historie en het volle leven van de apostelen af zich slechts in een bedding bewegen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Het zou een afzonderlijke behandeling vragen als wij deze theologie der incarnatie wilden vergelijken met die des Woords,</seg> <seg n="41.1.2">zoals wij die kennen bij onze hervormers.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Wie zich rekenschap wil geven van het feit dat de incarnatie de laatste tientallen jaren ook onder ons meer naar voren is gekomen,</seg> <seg n="41.2.2">mag dit zeker niet verzuimen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">- Newman zelf is zeker niet onkundig geweest van de gevaren die iedere analogie en in het bijzonder die met de evolutie-gedachte der negentiende eeuw meebracht.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Hij heeft zich in zijn terminologie ook zelf opzettelijk gecorrigeerd.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Hij vertolkt het woord 'development' uit de titel van zijn <hi rend="italic">Essay</hi> later ook wel eens met:</seg> <seg n="41.5.2">uitbreiding,</seg> <seg n="41.5.3">toepassing,</seg> <seg n="41.5.4">gebruik en lotgevallen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f63" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="41.5.5">wat meer aan het Woord en zijn uitlegging doet denken dan aan de ontwikkeling van een idee.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Hij wil ook de christelijke eeuwen niet meten met de zijne.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Voor hem hebben de lessen der historie juist beslissende betekenis.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Zijn hele kennisleer is historisch en vol van de negativiteit der waarschijnlijkheid.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">- Maar Newmans tijd kende ook aan de historie naast de Schrift een betekenis toe,</seg> <seg n="41.9.2">die in de religieuze kennisleer gevaarlijk kan zijn.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Ook Groen van Prinsterer stelde naast het 'Er staat geschreven' een 'Er is geschied'.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Met de analogie komen wij niet uit de moeilijkheden.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De historie levert tenslotte ook weer slechts een analogie en zo spiegelt zich de ene in de andere.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Newman heeft aan de negativiteit der historische zekerheid een einde zoeken te maken door de toepassing van zijn fameuze zeven kenmerken van een echte ontwikkeling op de roomse leer,</seg> <seg n="42.3.2">in het tweede deel van <hi rend="italic">zijn Essay.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.f64" rend="superscript">l</ref><s n="42.4"><seg n="42.4.1">Daardoor heeft hij aan de dynamiek van zijn methode een grens gesteld.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Daarin ligt de erkenning van een hoger oordeel.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Maar het is een <pb n="291" ed="VW"/>surrogaat omdat het heimelijk ontleend is aan de zich ontwikkelende idee zelve.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Alleen aan het Woord komt het oordeel toe,</seg> <seg n="42.7.2">dat de geschiedenis en in 't bijzonder de kerkgeschiedenis haar wezenlijk karakter geeft.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Hoe men dat Woord ook bepale,</seg> <seg n="43.1.2">scheppend of vocaal,</seg> <seg n="43.1.3">het blijft altijd iets geheel anders dan een idee.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Bij Newman groeit de idee van een empirisch aspect tot een geestelijk beginsel,</seg> <seg n="43.2.2">dat de historie beweegt.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Maar zij kan nooit Woord worden,</seg> <seg n="43.3.2">in bijbelse zin;</seg> <seg n="43.3.3">zij wordt hoogstens platonische idee.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Het Woord,</seg> <seg n="43.4.2">ook wanneer het scheppend is,</seg> <seg n="43.4.3">begint nooit met zwijgen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het spreekt en het is er;</seg> <seg n="43.5.2">het gebiedt en het staat er.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Het is nooit ondergeschikt in de historie.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="276" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.-T., dl.</hi> 10, p. 367. Het citaat komt uit Descartes' Regulae <hi rend="italic">ad directionem ingenii 3.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Herodotus, <hi rend="italic">Historiën 1,</hi> l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*A. Pierson, <hi rend="italic">Hellas, dl.</hi> 1, Haarlem 1913<hi rend="superscript">3</hi>, p. 154.* Dit werk verscheen als tweede deel in Piersons <hi rend="italic">Geestelijke voorouders. Studiën over onze beschaving.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XI, <hi rend="italic">l.* MPL.</hi> 41, 317. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi>1, 511.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An essay in aid of a </hi><choice><sic>grammer of assent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">grammar of assent</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Londen 1870, 1889<hi rend="superscript">8</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An essay on the development of christian doctrine,</hi> Londen 1845, 1927<hi rend="superscript">17</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*J. Guitton,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n2" rend="superscript">2</ref> <hi rend="italic">La philosophie de Newman.</hi> Essai sur l'idée de développement, Parijs 1933, p. XII.*</p></note>
<pb n="277" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">* Grammar of assent, p,350v.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie Guitton, a.w., p.XXII.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>* Aangehaald bij Guitton, a.w., p.XIX.* J.H.Newman, Fifteen sermons preached before the <hi rend="italic">University of Oxford,</hi> Londen 1843, 1918<hi rend="superscript">3</hi>, p. 286.</p></note>
<pb n="278" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Guitton, a.w., p. XIX.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>W. H. van de Pol,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n6" rend="superscript">6</ref> <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 166.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Grammar of assent, p. 83.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 499.*</p></note>
<pb n="279" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Newman spreekt van 'real assent', a.w., passim, m.n. p. 75 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 75 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 78 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 129 v.*</p></note>
<pb n="280" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Vgl. Guitton, a.w., p. 114.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. XV.*</p></note>
<pb n="281" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Zie Van de Pol, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 185.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*Ibid.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 166.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>*A.w., p. 180.* In zijn <hi rend="italic">Apologia pro vita sua,</hi> Londen 1864, p. 243, spreekt Newman zelf over 'three blows which broke me' in de tweede helft van 1841. De 'blow' die N. hier op het oog heeft, beschrijft Newman als volgt: "I saw clearly, that in the history of Arianism, the pure Arians were the Protestants, the semi-Arians were the Anglicans, and that Rome now was what it was then."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 90.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*J. J. Stam,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n9" rend="superscript">9</ref> <hi rend="italic">George Tyrrell,</hi> Utrecht 1938, p. 29.* Cit. uit <hi rend="italic">de Autobiography and life of George Tyrrell,</hi> M. D. Petre ed., dl. 1, Londen 1912, p. 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Van de Pol. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 65.* Cit. uit <hi rend="italic">Apologia,</hi> resp. p. 55 en 58.</p></note>
<pb n="282" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Van de Pol, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 158.* Cit. uit <hi rend="italic">Apologia,</hi> p. 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Guitton, a.w., p. 115.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 113.</p></note>
<pb n="283" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Development,</hi> p. 83 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Batiffol <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.newman-en-de-historie.n12" rend="superscript">12</ref>e.a.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den godsdienst uit het beginsel van het geloof der gemeente,</hi> Utrecht 1889, p. 46-49.</p></note>
<pb n="284" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 306 v.*</p></note>
<pb n="285" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>*A.w., p. 8.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Grammar of assent,</hi> p. 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 56 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 182.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Guitton, a.w., p. 24.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>*A.w., p. 27.*</p></note>
<pb n="286" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*Vgl. a.w.,</hi> p. 76.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 36 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 34.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 56.*</p></note>
<pb n="287" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>*A.w., P. 55.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 2,6.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 36.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 94.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>*Vgl. Guitton, a.w., p. 73-78.* <hi rend="italic">Fifteen sermons preached before the University of</hi> Oxford, p. 312-351. De preek heet <hi rend="italic">The theory of developments in religieus doctrine</hi>.</p></note>
<pb n="288" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Fifteen sermons,</hi> p. 344 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 107.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 108.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 115.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 37.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Cit. naar Guitton, a.w., p. 69.* Cit. uit <hi rend="italic">Fifteen sermons,</hi> p. 317.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>Guitton, a.w., p. 69. <hi rend="italic">Fifteen sermons,</hi> p. 317.</p></note>
<pb n="289" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>Development, p. 122 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>Conf.III,9. MPL.32,691. CSEL.33,59.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> III, 7. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 688. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 54. *Zie mijn opstel over <hi rend="italic">De Confessiones van Augustinus in Eltheto</hi> 84 (1929/30), p. 129-146.* Zie p. 11-27 in dit deel.</p></note>
<pb n="290" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*Development,</hi> p. 95.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 97.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 207.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p>In dl. 2, hfdst. 5, worden deze 7 <choice><sic>'notes'ontwikkeld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'notes' ontwikkeld</corr></choice> (p. 169-206); in de verdere hoofdstukken van dl. 2 worden ze toegepast (p. 207-444).</p></note>
<pb n="291" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde zijn opstel over <hi rend="italic">Newman en de historie in Geschiedenis. Een bundel studies over den zin der geschiedenis,</hi> Assen 1944, p. 184-199. Deze bundel was opgedragen aan W. J. Aalders bij gelegenheid van zijn aftreden als hoogleraar te Groningen.</p><p>John Henry Newman (1801-1890) groeide op in een anglicaans gezin, maar onderging in zijn jeugd op de kostschool te Ealing de invloed van het calvinisme. Via de Oxford Movement kwam hij er in 1845 toe over te gaan van de anglicaanse naar de rooms-katholieke kerk, waar hij in 1847 tot priester, in 1879 tot kardinaal werd gewijd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. Guitton (1901), Frans filosoof-theoloog, o.a. hoogleraar te Parijs (1955). In zijn werken, die zich veelal bewegen op het grensgebied van theologie en filosofie, vertegenwoordigt G. de traditie van het christelijk-spiritualistische denken in Frankrijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Francis Bacon (1561-1626), Engels politicus en filosoof. Tegenover Aristoteles propageerde hij in zijn <hi rend="italic">Novum Organum</hi> een inductieve methode tot verwerving van kennis, Alleen een langs die weg verworven kennis was voor hem werkelijke kennis en maakte beheersing van de natuur mogelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Joseph Butler (1692-1752), Engels filosoof, vanaf 1738 anglicaans bisschop te Bristol, vanaf 1750 te Durham. In 1738 publiceerde hij <hi rend="italic">The Analogy of Religion, naturel and revealed, to the Constitution and Course of Nature.</hi> "Tegen de deïsten stelt B. in dit werk dat natuur en openbaring analoog zijn. Er is een scheppingsplan en een heilsplan en God is voortdurend bezig deze beide plannen op analoge wijze ten uitvoer te brengen. In de huidige bedeling is de kerk het middel waardoor God zijn heilsplan ten uitvoer brengt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie deel 1, p, 166, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>W. H. van de Pol (1897), Nederlands theoloog. Van de P. werd in 1919 anglicaan. In de jaren '30 was hij actief in de Vereeniging Kerkopbouw. In 1936 promoveerde hij te Utrecht op <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman.</hi> In 1940 ging Van de P. over naar de katholieke kerk en was van 1948-1967 hoogleraar in de fenomenologie van protestantisme en anglicanisme aan de katholieke universiteit van Nijmegen. In zijn publikaties stond de kerk centraal: voortdurend heeft hij haar als een dynamisch proces fenomenologisch willen analyseren.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. Keble (1792-1866), Engels religieus dichter en geestelijke. Zijn gedichtenbundel The <hi rend="italic">christian year</hi> (1827) was een van de belangrijkste aanzetten tot de Oxford Movement. Door deze beweging wilden Keble en Pusey proberen de rijkdom aan liturgisch, ascetisch en mystisch leven in de katholieke kerk weer binnen het bereik van de anglicaanse kerk te brengen. Deze beide voormannen van de Oxford Movement bleven dan ook in tegenstelling tot Newman binnen de anglicaanse kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>G. Tyrrell (1861-1909), Engels theoloog van Ierse afkomst. In 1879 ging T. over van de anglicaanse naar de katholieke kerk. Na 1900 ontwikkelde hij zich tot een van de leiders van <pb n="292" ed="VW"/>de modernistische beweging in de katholieke kerk; dit leidde tot zijn excommunicatie in 1907.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>J. J. Stam (1891-1975), hervormd predikant, o.a. te Rotterdam. In 1938 promoveerde hij te Utrecht op <hi rend="italic">George Tyrrell.</hi> In zijn theologische denken en kerkelijke praktijk was S. sterk beïnvloed door A. J. Th. Jonker en door K. Barth, van wie hij een van de eerste volgelingen was in Nederland.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zo Guitton, a.w., p. XVI. Van de Pol, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 25, stemt er weliswaar mee in dat dit een uitspraak is van de katholieke theoloog Perrone, maar hij ontkent dat deze uitspraak van Perrone betrekking had op de reeds katholiek geworden Newman. Hij deed deze uitspraak nl. in een recensie van een publikatie van Newman uit zijn anglicaanse periode. Vgl. dl. 8, p. 478, noot 198.</p><p>Giovanni Perrone (1794-1876), jezuïet, was een van de meest maatgevende theologen van de katholieke kerk in de vorige eeuw.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>H. Spencer (1820-1903), Engels wijsgeer en socioloog, die het evolutiebegrip tot de grondslag maakte van zijn systeem van 'synthetische filosofie'. In 1851 publiceerde hij anoniem een artikel <hi rend="italic">The development hypothesis</hi> dat daartoe een eerste aanzet vormde. N. ontleent zijn mededeling aan Guitton, a.w., p. 138.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.newman-en-de-historie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>P. H. Batiffol (1861-1929), Frans katholiek dogmenhistoricus en exegeet. Hij was van 1898-1907 rector van het Institut Catholique te Toulouse; in 1907 werd hij afgezet op verdenking van modernisme. In de jaren twintig legde B. contacten tussen de katholieke en anglicaanse kerk (gesprekken te Mechelen, 1921-1926). Vgl. dl. 8, p. 476, noot 126.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="12" xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten" decls="#bibl-noordmans3.kohlbrugge-festpredigten">
<pb n="293" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kohlbrugge</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Festpredigten</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Kohlbrugge verdient ongetwijfeld een plaats onder de kerkelijke klassieken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik wijs allereerst op het feit dat er onder de theologen,</seg> <seg n="3.2.2">wier namen de kerk in gedachtenis heeft gehouden,</seg> <seg n="3.2.3">nauwelijks iemand te noemen is die een zo duidelijke invloed heeft gehad op het karakter der prediking van onze tijd als deze predikant van de Nederlands Gereformeerde Gemeente te Elberfeld.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarmee bedoel ik niet hem gelijk te stellen met of hem te plaatsen boven Augustinus of Calvijn.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Kohlbrugge heeft voor de christenheid in het algemeen zeker niet die betekenis gehad welke aan deze figuren toekomt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">H heeft niet zo veelzijdig gewerkt;</seg> <seg n="3.5.2">hij heeft voor de westerse christenheid niet regelrecht nieuwe vormen geschapen zoals Calvijn,</seg> <seg n="3.5.3">en is geen universeel denker geweest als Augustinus.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Daartegenover staat echter dat zijn prediking zo markant,</seg> <seg n="3.6.2">zo scherp snijdend is,</seg> <seg n="3.6.3">dat in één opzicht,</seg> <seg n="3.6.4">nl. wat betreft de leer van de rechtvaardiging door het geloof alléén,</seg> <seg n="3.6.5">het sola fide,</seg> <seg n="3.6.6">zoals het in een klassieke formule heet,</seg> <seg n="3.6.7">er niemand te noemen is,</seg> <seg n="3.6.8">die zo diep op de gemeente heeft ingewerkt.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hier heeft hij de volle kracht van zijn indrukwekkende persoonlijkheid ingezet.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Op dit punt heeft hij het onmiskenbaar gezag,</seg> <seg n="3.8.2">dat de onderwijzing van de Heilige Geest uit de Schriften hem verleende,</seg> <seg n="3.8.3">laten gelden.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">In deze lijn,</seg> <seg n="3.9.2">die van Paulus naar Augustinus en van deze laatste naar Luther loopt,</seg> <seg n="3.9.3">de leer der vrije genade,</seg> <seg n="3.9.4">staat Kohlbrugge als een heraut van Jezus Christus om een eeuw die in eigen kracht zich een pad door het leven zocht te banen er aan te herinneren dat er voor de zondaar geen weg is naar de eeuwigheid dan door de dood en de opstanding heen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Deze verkondiging heeft hij beschouwd als een hem in het bijzonder door God opgedragen ambt en als dit punt in het geding kwam,</seg> <seg n="3.10.2">wist hij van geen wijken.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Zijn eigen leven heeft hij daarvoor op het spel gezet.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Lange ambteloze jaren liet hij schijnbaar verloren gaan om maar geen duimbreed te wijken van deze hem gegeven opdracht.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Hechte en liefelijke banden zag hij liever verbroken worden dan dat hij in dit opzicht ook maar iets zou toegeven.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Daarmee hangt samen dat Kohlbrugges arbeid bijna geheel in de baan der prediking verloopt.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Zijn 'oeuvre' bestaat bijkans geheel uit leerredenen.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Daarnaast treft men slechts enkele wetenschappelijke verhandelingen aan,</seg> <seg n="3.16.2">die dan ook nog nauw verwant zijn met zijn preken.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Zijn grondige kennis der oosterse talen</seg> <seg n="3.17.2">- hij kwam in aanmerking voor een hoogleraarsambt te Leiden</seg> <seg n="3.17.3">- besteedde hij vooral om schatten uit het oorspronkelijke te delven voor zijn toespraken tot de gemeente.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">De kansel was zijn levenselement en Kohlbrugge mocht</seg> <seg n="3.18.2">- met een variant op een woord van Shakespeare uit <pb n="294" ed="VW"/><hi rend="italic">Hamlet</hi></seg> <seg n="3.18.3"><hi rend="italic">-</hi> zeggen:</seg> <seg n="3.18.4">ik ben niets als ik niet preken kan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het is onder dit gezichtspunt dat Kohlbrugge tot de kerkelijke klassieken te rekenen valt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Onder de christelijke predikers is hij een der allereersten en er zullen weinigen zijn,</seg> <seg n="4.2.2">wier preken zo bij voortduring gezocht en gelezen worden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Juist in de bediening des Woords komt zijn bijzondere gave uit.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En in deze bediening weer juist in het middelpunt der prediking;</seg> <seg n="4.4.2">daar,</seg> <seg n="4.4.3">waar het hart van het Evangelie klopt en waar de Reformatie aansluiting heeft gezocht aan de diepste gedachten van de apostel Paulus en aan de binnenste cirkels van het troost-ambt van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Kohlbrugge heeft daar accenten gevonden die met Luthers machtig talent kunnen wedijveren,</seg> <seg n="4.5.2">ja,</seg> <seg n="4.5.3">het hier en daar overtreffen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hij heeft gepredikt in het bewustzijn daarmee een reformatorisch werk te doen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Niet alleen in die zin dat hij wenste terug te gaan op de kerkhervormers der zestiende eeuw,</seg> <seg n="4.7.2">maar met de uitgesproken bedoeling,</seg> <seg n="4.7.3">bij de uitlegging van de brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="4.7.4">boven hen uit te gaan in begrip van wat de Heilige Geest door dit deel der Heilige Schrift aan de gemeente wilde leren.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Met Kohlbrugge zet zich een kritiek in op de gevestigde gereformeerde (en ook lutherse) vroomheid.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Deze kritiek zal later door anderen worden overgenomen en voortgezet,</seg> <seg n="5.2.2">nadat zij tientallen van jaren in kleine kringen is bewaard en gekoesterd gebleven,</seg> <seg n="5.2.3">vaak ook in een misvormde en verwrongen gedaante.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De theologie,</seg> <seg n="5.3.2">of liever de verkondiging van Kohlbrugge,</seg> <seg n="5.3.3">verkeerde geruime tijd als een vreemdeling in een wereld,</seg> <seg n="5.3.4">waarin de voorwaarden voor haar begrip en toepassing nog niet aanwezig waren.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zij liep gevaar sektarisch te werken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Een algemene,</seg> <seg n="5.5.2">publieke functie vermocht zij nog niet uit te oefenen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Daartoe sloeg zij nog te weinig naar buiten uit;</seg> <seg n="5.6.2">bleef zij te veel binnen de kerkdeuren gevangen;</seg> <seg n="5.6.3">was zij te uitsluitend gemeentelijk en te zeer enkel zielszorg.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De wijze waarop Kohlbrugges naaste volgelingen zich dikwijls terugtrokken van sommige terreinen van kerkelijke en politieke arbeid is daarvan een sprekend bewijs.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar aan dit vreemdelingschap van Kohlbrugges ambtelijke werkzaamheid is geleidelijk een einde gekomen;</seg> <seg n="6.1.2">de betekenis van zijn kritiek op de gevestigde kerkelijke vroomheid heeft contacten gekregen met de ontwikkeling van ons denken en bestaan in het algemeen,</seg> <seg n="6.1.3">zodat haar strekking ons duidelijk wordt en haar isolement wordt opgeheven.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dus werkt zij thans niet meer sektarisch,</seg> <seg n="6.2.2">maar gemeentelijk en daardoor ook algemeen,</seg> <seg n="6.2.3">sociaal en politiek.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Kohlbrugge was een voorloper van een minder rechtlijnige,</seg> <seg n="6.3.2">meer dialectische wijze van gelovig denken,</seg> <seg n="6.3.3">die thans allerwegen tot openbaring begint te komen en waarvan ook de bekende Deen Kierkegaard een wegbereider is geweest.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De reformatoren hebben een scherp gericht geoefend over de werkheiligheid,</seg> <seg n="7.1.2">die in de roomse kerk de eenvoud des geloofs op zo vreselijke wijze had ondermijnd.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het is Luther geweest die met zijn machtig woord <pb n="295" ed="VW"/>daartegen heeft getoornd.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daarbij ging het bovenal om de vrome handelingen,</seg> <seg n="7.3.2">de uitwendige verrichtingen,</seg> <seg n="7.3.3">waarmee men zich bij God verdienstelijk zoekt <choice><sic>te maken. ik denk hier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">te maken;</corr></choice></seg><choice><sic>te maken. ik denk hier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="7.3.4"><choice><sic>te maken. ik denk hier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ik denk hier</corr></choice> aan de ongehuwde staat,</seg> <seg n="7.3.5">het monnikendom,</seg> <seg n="7.3.6">de zelfkastijding,</seg> <seg n="7.3.7">het vasten en wat dies meer zij.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het zijn die goede werken waarvan onze Heidelbergse catechismus zegt dat zij op menseninzettingen en op ons goeddunken gegrond zijn en niet op de Wet van God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Nu gaat de kritiek der hervormers op de werkheiligheid ook nog verder.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zij nemen haar,</seg> <seg n="7.6.2">als zij de roomse kerk verlaten hebben,</seg> <seg n="7.6.3">mee tot in de nieuwe kerken,</seg> <seg n="7.6.4">waarin zij de gemeente verzamelen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ook daar dreigt het gevaar dat het wezen van de Wet Gods niet recht zal worden verstaan en de strijd tegen de goede werken,</seg> <seg n="7.7.2">als grond voor de geloofsverzekerdheid,</seg> <seg n="7.7.3">is er een dagelijkse aangelegenheid.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Maar ook dan trekt men meestal hoofdzakelijk te velde tegen de dingen die vergelijkenderwijs toch nog meer aan de buitenkant liggen en denkt men minder aan het gevoels- en denkleven van het geloof.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Zo komt het dat,</seg> <seg n="7.9.2">met name in de gereformeerde kerken,</seg> <seg n="7.9.3">de strijd tussen deze beide helften van het geloofsleven niet tot rust komt en er tweeërlei soort nieuwe werkheiligheid ontstaat:</seg> <seg n="7.9.4">de gevoelsheiligheid,</seg> <seg n="7.9.5">die een kenmerk is van de kringen die zich toeleggen op wat zij betitelen met de naam van Nadere Reformatie,</seg> <seg n="7.9.6">en de leerheiligheid,</seg> <seg n="7.9.7">die dikwijls daar gevonden wordt waar men als erfgenamen van de oorspronkelijke Reformatie de orthodoxie voor zich opeist.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Deze controverse heeft de gereformeerde kerken lang in beweging gehouden en zij is nog niet geheel tot rust gekomen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Het is de inwendige splitsing van het geloof in een subjectief en een objectief element,</seg> <seg n="7.11.2">die elk voor zich een eigen wet als regel des geloofs opstellen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Het eerste een aantal kenmerken,</seg> <seg n="7.12.2">die het geloofsleven moet vertonen,</seg> <seg n="7.12.3">wil het als echt erkend worden,</seg> <seg n="7.12.4">een zeker gevoelsmethodisme.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">En het tweede een dergelijk aantal kardinale leerstukken,</seg> <seg n="7.13.2">die vastgehouden moeten worden,</seg> <seg n="7.13.3">wil er sprake kunnen zijn van gegronde hoop op de zaligheid.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tegen deze 'goede werken' nu,</seg> <seg n="8.1.2">die de gewone gelovige in de roomse kerk zo niet kende,</seg> <seg n="8.1.3">deze meer innerlijke werkheiligheid,</seg> <seg n="8.1.4">is Kohlbrugge opgetreden met het volle gezag van de roeping die hem van Godswege was gegeven.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">En wel tegen de beide soorten die ik boven beschreef met gelijke kracht.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij greep daarbij terug op de oorspronkelijke Reformatie,</seg> <seg n="8.3.2">meer bepaald op Luther,</seg> <seg n="8.3.3">die iedere werkheiligheid veroordeelde,</seg> <seg n="8.3.4">ook als zij zich vermomde in de vormen van bevindelijke vroomheid of zuivere orthodoxie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De kracht nu,</seg> <seg n="9.1.2">waarmee Kohlbrugge zijn verzet tot uiting bracht,</seg> <seg n="9.1.3">deed hem doorstoten tot een punt dat de gereformeerde kerken vooralsnog niet vermochten te beogen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">En dat isoleerde hem voorlopig volkomen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Naarmate echter de impasses,</seg> <seg n="9.3.2">waarin deze kerken geraken,</seg> <seg n="9.3.3">groter worden en de wereld daartegenover in haar nood een dringender beroep doet op de kerk,</seg> <seg n="9.3.4">in <pb n="296" ed="VW"/>diezelfde mate komt dat punt meer midden onder ons te liggen en komt de mogelijkheid in het zicht om van daaruit nieuwe lijnen te trekken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Naarmate de werken des mensen als gronden voor het geloof,</seg> <seg n="10.1.2">uitwendig en inwendig,</seg> <seg n="10.1.3">komen weg te vallen en de waarheid Gods duidelijker als een goddelijke openbaring gezien wordt,</seg> <seg n="10.1.4">blijft er steeds vollediger van de mens alleen de zondaar en de onwetende over.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En tevens zal deze afbraak van eigen inwendige heiligheid tot gevolg hebben dat zijn hele bestaan met alle,</seg> <seg n="10.2.2">ook uitwendige delen,</seg> <seg n="10.2.3">zijn hand,</seg> <seg n="10.2.4">zijn voet,</seg> <seg n="10.2.5">zijn armoede en leed,</seg> <seg n="10.2.6">in zijn geloofsverzekerdheid betrokken wordt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De weg des heils zal blijken niet uitsluitend een psychologische te zijn,</seg> <seg n="10.3.2">maar ook een historische baan,</seg> <seg n="10.3.3">waarin alles wat God over ons brengt moet meewerken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De gereformeerde geloofsverzekerdheid gaat uit boven de splitsing in een subjectief en een objectief element;</seg> <seg n="10.4.2">boven de tegenstelling van een methodisme van het gevoel of van het denken;</seg> <seg n="10.4.3">zij zal daar optreden waar de christen zich midden in de zondige werkelijkheid verkoren en geroepen weet tot rechtvaardigheid en heerlijkheid in Christus Jezus.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit alles beheersende uitgangspunt is door Kohlbrugges prediking vernieuwd niet alleen,</seg> <seg n="11.1.2">maar met paradoxale donkerheid en helderheid tegelijk naar voren gebracht.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">En de daarop ingestelde Evangelieverkondiging bezit een innerlijke spanning die kan opwegen tegen de weerstanden waarvan onze tijd is vervuld.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Voor wij een prekenbundel van Kohlbrugge ter hand nemen om hem aan de hand daarvan als kanselredenaar te beluisteren,</seg> <seg n="12.1.2">dienen wij enige aandacht te besteden aan zijn levensgeschiedenis;</seg> <seg n="12.1.3">ook moeten we de tijd waarin hij werkte iets nader bezien.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Kohlbrugge was de zoon van een Duitser die in het begin der negentiende eeuw uit Hannover naar ons land overkwam en zich eerst te Edam en later te Amsterdam als zeepzieder vestigde.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het was Hermann Gerhard Kohlbrügge die te Edam in het huwelijk trad met de dochter van een commies bij de rederij,</seg> <seg n="12.3.2">Petronella Teerhuis.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Uit dit huwelijk werd een zoon geboren,</seg> <seg n="12.4.2">Hermann Friedrich genaamd.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hij werd gedoopt in de hervormde kerk te Amsterdam.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Evenals bij Kierkegaard was de invloed van de vader op het kind overwegend,</seg> <seg n="12.6.2">terwijl daarnaast de omgang met zijn grootmoeder,</seg> <seg n="12.6.3">Anna van der Horst te Edam,</seg> <seg n="12.6.4">zeer diepe indrukken bij hem heeft nagelaten.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zij is het geweest die hem van jongsaf liefde voor de gereformeerde kerk heeft ingeboezemd en van hem een Nederlander maakte.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Een oogziekte,</seg> <seg n="12.8.2">die twee jaren duurde,</seg> <seg n="12.8.3">sloot hem op in de huiselijke kring;</seg> <seg n="12.8.4">dit bracht zijn innerlijk leven vroeg tot ontwikkeling.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het verkeer met de ernstige vader in een sombere omgeving deed in zijn geest een sterke fantasie opbloeien;</seg> <seg n="12.9.2">veel herinnert hier aan wat ons bekend is van de omgang tussen Kierkegaard en diens vader bij wandelingen in de huiskamer.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Pas op zijn zestienjarige leeftijd was zijn vader in staat hem te laten <pb n="297" ed="VW"/>studeren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij liep de latijnse school af en werd ingeschreven als leerling van het athenaeum te Amsterdam.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De oosterse talen hadden zijn voorkeur.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Tijdelijk kwam hij onder de sterke bekoring van Latijnse en Griekse klassieken en het scheen dat zijn belangstelling in humanistische richting zou gaan.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar de dood van zijn vader,</seg> <seg n="13.5.2">tegelijk met het falen van diens zaak,</seg> <seg n="13.5.3">waardoor de familie tot armoede verviel,</seg> <seg n="13.5.4">brachten in hem de indrukken van zijn eerste jeugd weer tot doorbraak.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Men kan dit de eerste bekering van Kohlbrugge noemen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zij droeg een persoonlijk karakter.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Later heeft hij nog een opmerkelijke wending in zijn leven doorgemaakt.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Deze tweede bekering,</seg> <seg n="13.9.2">die een ambtelijke moet heten,</seg> <seg n="13.9.3">valt in het jaar 1833 te Elberfeld en brengt hem zijn roeping tot de eigen prediking,</seg> <seg n="13.9.4">die hem een plaats geeft onder de kerkelijke klassieken.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Ook de eerste hangt echter reeds samen met zijn ambt.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zij vindt plaats onder de invloed van het overlijden van zijn vader,</seg> <seg n="13.11.2">maar meer bepaald naar aanleiding van de voorbereiding voor zijn eerste optreden op de kansel,</seg> <seg n="13.11.3">waarbij hij zou spreken over Romeinen <choice><sic>5 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">5 : 1</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Kohlbrugge werd als proponent verbonden aan de Hersteld Lutherse Gemeente,</seg> <seg n="14.1.2">een bolwerk van lutherse orthodoxie.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zijn vader had tot die gemeente behoord.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zijn proponentspreken trokken al dadelijk de aandacht,</seg> <seg n="14.3.2">omdat hier van het begin af geleerd werd dat de christen als goddeloze gerechtvaardigd moet worden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het grondmotief voor Kohlbrugges Evangelieverkondiging werd al dadelijk aangeslagen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Zulk een toon was op het eind van het eerste kwartaal der negentiende eeuw ook in deze gemeente ongewoon.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Kohlbrugge ging reeds toen tegenover de latere lutherse dogmatiek zoveel mogelijk op Luther zelf terug.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Men schold hem voor calvinist en gereformeerde.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Een aanklacht die de vurige jonge dominee bij het college van vertegenwoordigers in de gemeente inbracht tegen een veel oudere gevestigde predikant heeft toen geleid tot zeer onverkwikkelijke geschiedenissen en verhoudingen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik zal daarover hier niet uitweiden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dit college,</seg> <seg n="15.3.2">waarvan onze hulpprediker aanvankelijk steun ondervond,</seg> <seg n="15.3.3">liet hem later tegenover de kerkeraad in de steek.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het dorst tegen de tijdgeest in dit enge milieu niet op te tornen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Wat daartoe behoorde,</seg> <seg n="15.5.2">weet men,</seg> <seg n="15.5.3">als men zich ervaringen van Da Costa e.a. en van de Afgescheidenen herinnert.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De moeilijkheden leidden er toe dat Kohlbrugge als proponent werd afgezet.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hij onderwierp zich.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Onder zeer armoedige omstandigheden</seg> <seg n="15.8.2">- hij kreeg soms in lang geen middagmaal</seg> <seg n="15.8.3">- verhuisde hij naar Utrecht om daar te promoveren.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hij had zijn vader op diens sterfbed beloofd dat hij dit zou doen.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Hier woonde hij bij een mandenmaker in de Donkere Gaard en hij leefde daar 'uit de hand des Heren'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Dr. J. H. F. Kohlbrugge,</seg> <seg n="15.11.2">kleinzoon van onze theoloog,</seg> <seg n="15.11.3">vertelde <pb n="298" ed="VW"/>aan dr. J. van Lonkhuyzen,</seg> <seg n="15.11.4">aan wiens proefschrift ik de bijzonderheden uit Kohlbrugges leven hoofdzakelijk ontleen,</seg> <seg n="15.11.5">dat hij eens geen pen meer had om aan zijn dissertatie te werken.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Hij zuchtte tot God en vond aanstonds een nieuwe <choice><sic>pen op straat.c Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">pen op straat.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s><choice><sic>pen op straat.c Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19"> </corr></choice><s n="15.13"><seg n="15.13.1"><choice><sic>pen op straat.c Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">Hij</corr></choice> promoveerde met lof op een verhandeling over Psalm 45 die hij tegen de opvattingen der faculteit in op Christus en zijn kerk liet slaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Kohlbrugges promotie had voor hemzelf nog een verheugend gevolg.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij was verloofd met Catharina Louise Engelbert,</seg> <seg n="16.2.2">maar kon van haar voogd geen toestemming krijgen tot een huwelijk.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Deze verbood Kohlbrugge zijn huis en zette het meisje op de dag van haar meerderjarigheid op straat,</seg> <seg n="16.3.2">wat ons een indruk geeft van de felheid waartoe de kerkelijke verschillen in die dagen aanleiding gaven.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Haar verloofde bracht haar toen bij haar grootmoeder die eveneens tegen het huwelijk was.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Op de dag der promotie echter</seg> <seg n="16.5.2">- het was 4 juni 1829</seg> <seg n="16.5.3">- gaf zij haar toestemming.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Kohlbrugge heeft later in een gedenkschrift het gesprek dat op die dag tussen de beide vrouwen gevoerd werd meegedeeld en het is te aardig om het hier niet op te nemen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De grootmoeder vroeg:</seg> <seg n="16.7.2">"Zeg toch,</seg> <seg n="16.7.3">Cato,</seg> <seg n="16.7.4">wat doet Kohlbrugge eigenlijk?"</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">"Wel,</seg> <seg n="16.8.2">hij verdedigt Psalm 45."</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">"Hoe legt hij die Psalm uit?"</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">"Van Christus en zijn bruid."</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">"En willen zij dat niet aannemen?"</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">"Neen,</seg> <seg n="16.12.2">dat willen zij niet voor geldig verklaren,</seg> <seg n="16.12.3">zij willen hem laten zakken."</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">"Wat denkt gij,</seg> <seg n="16.13.2">zou hij er door komen?"</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">"Ja zeker!"</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">"Nu,</seg> <seg n="16.15.2">als hij als doctor terugkeert,</seg> <seg n="16.15.3">dan kunt gij hem gelukwensen en hem zeggen,</seg> <seg n="16.15.4">dat gij moogt trouwen,</seg> <seg n="16.15.5">want als hij Christus en zijn bruid zo verdedigt en zich hunner niet schaamt,</seg> <seg n="16.15.6">dan schaam ik mij zijner ook niet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Op <choice><sic>30juli</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">30 juli</corr></choice> 1829 vond het huwelijk plaats.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hiermee is de eerste periode van Kohlbrugges leven afgesloten.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men kan haar de Amsterdamse noemen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Tevens is zijn lutherse tijd daarmee beëindigd.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Want onder zijn studie,</seg> <seg n="18.4.2">zo schrijft hij zelf,</seg> <seg n="18.4.3">was hem de waarheid der gereformeerde belijdenis duidelijk geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Wij hebben reeds eerder gezien dat hij in zijn preken als proponent reeds zoveel mogelijk de <choice><sic>gereforneerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">gereformeerde</corr></choice> zijde had gekozen,</seg> <seg n="18.5.2">in aansluiting aan de oorspronkelijke reformatorische opvattingen bij Luther.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Thans snijdt hij het tafellaken tussen zich en de lutherse kerk geheel door en vraagt hij te Utrecht,</seg> <seg n="18.6.2">waar hij na zijn huwelijk een eigen woning betrok,</seg> <seg n="18.6.3">als lidmaat der hervormde kerk te mogen <pb n="299" ed="VW"/>worden aangenomen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Deze aanvrage is uitgangspunt geworden van een lijdensgeschiedenis,</seg> <seg n="19.1.2">die Kohlbrugge zelf beschreven heeft in een publikatie,</seg> <seg n="19.1.3">getiteld <hi rend="italic">Het lidmaatschap bij de Hervormde Gemeente hier te lande mij willekeurig belet.</hi></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wij zullen hier niet ingaan op de vele verwikkelingen waartoe deze aanvrage leidde.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De moeilijkheden duurden van februari 1830 tot november 1832.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Zij maken deel uit van de in vele opzichten weinig fraaie geschiedenis der onverdraagzaamheid van het Nederlandse liberalisme.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">De ervaringen die Kohlbrugge hier opdeed,</seg> <seg n="19.5.2">deelde hij met een groep mannen en vrouwen,</seg> <seg n="19.5.3">wier geestelijk leven men gewoonlijk aanduidt met de naam:</seg> <seg n="19.5.4">het Réveil.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Ik noem hier slechts Da Costa,</seg> <seg n="19.6.2">Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="19.6.3">Willem de Clercq,</seg> <seg n="19.6.4">Capadose.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De vurige Isaäc da Costa,</seg> <seg n="19.7.2">een afstammeling van Portugese Joden,</seg> <seg n="19.7.3">was in deze tijd het middelpunt.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Een leerling of vriend van Da Costa te zijn werd in grote kringen in den lande beschouwd als een blaam,</seg> <seg n="19.8.2">waaraan men zich niet gaarne blootstelde.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Men schold deze kring de nachtschool,</seg> <seg n="19.9.2">omdat men zich tegenover de heersende verlichte denkbeelden beriep op oude waarheden,</seg> <seg n="19.9.3">die de Schrift leerde en die door de kerk steeds waren beleden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In deze kringen was Kohlbrugge reeds geen onbekende,</seg> <seg n="20.1.2">toen hij luthers hulpprediker was te Amsterdam.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Men kerkte bij hem.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ten huize van Da Costa ontmoette hij ook Willem de Clercq,</seg> <seg n="20.3.2">op wie hij in latere jaren in steeds toenemende mate invloed zou uitoefenen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De Clercq,</seg> <seg n="20.4.2">de bekende dichter-improvisator,</seg> <seg n="20.4.3">had een zeer gevoelige,</seg> <seg n="20.4.4">tot melancholie neigende natuur en de omgang met de met geestelijke volmacht optredende prediker der vrije genade heeft in zijn leven menige angstige crisis gebracht.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het door Allard Pierson uitgegeven uittreksel van De Clercqs <hi rend="italic">Dagboek</hi> geeft daarvan overvloedig bewijs.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">De 'tale Kanaäns',</seg> <seg n="20.6.2">met haar oudtestamentische,</seg> <seg n="20.6.3">aan de profeten ontleende krachttermen en troetelnamen,</seg> <seg n="20.6.4">deed de fijnbesnaarde literator aanvankelijk wel vreemd aan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="20.6.5">maar hij boog zich toch telkens weer voor de diep-indringende kennis die Kohlbrugge van het menselijk hart bleek te bezitten.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Omgekeerd heeft deze door de omgang met de in de Nederlandse historie en literatuur zeer belezen vrienden uit de school van Bilderdijk een grote liefde voor ons vaderland opgevat.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Dit versterkte de invloed die zijn grootmoeder te Edam,</seg> <seg n="20.8.2">Anna van der Horst,</seg> <seg n="20.8.3">op hem had uitgeoefend.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Door deze kringen werden talrijke 'oefeningen' gehouden,</seg> <seg n="20.9.2">stichtelijke bijeenkomsten,</seg> <seg n="20.9.3">waarbij Kohlbrugge soms voorging.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Het kenmerkte deze tijd dat in zulke bijeenkomsten door het publiek en ook wel door de overheid met geweld werd ingegrepen.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Het was aan de vooravond van de Afscheiding van 1834.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Wij zagen reeds hoe aan Kohlbrugge het lidmaatschap der hervormde kerk niet werd gegund.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Diens brochure <pb n="300" ed="VW"/>daarover gaf in de vriendenkring aanleiding tot verschil van gevoelen.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Enerzijds kwam zijn persoon daardoor meer dan ooit in het middelpunt te staan,</seg> <seg n="20.14.2">doch anderzijds vreesde men dat een gemeenschappelijke actie in dezen tot een kerkelijke breuk zou kunnen leiden.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Da Costa was aanvankelijk zeer geneigd iets te ondernemen,</seg> <seg n="20.15.2">doch de meeste vrienden bleven behoedzaam en deze omstandigheid werd voor de dichter aanleiding Kohlbrugge voor afscheiding te waarschuwen.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Zulk een gereserveerde houding vond bij deze laatste geen gereed onthaal en hij liet dit in een hooghartige brief aan Da Costa geducht merken,</seg> <seg n="20.16.2">waardoor deze eveneens tot grotere terughoudendheid werd genoopt.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Hier begint de verwijdering tussen Kohlbrugge en de vrienden van het Réveil;</seg> <seg n="20.17.2">het conflict tussen de man die zichzelf als een van God gezondene beschouwt,</seg> <seg n="20.17.3">en de kerkelijke orthodoxie,</seg> <seg n="20.17.4">waarover ik in het begin van dit artikel gesproken heb.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het is volkomen begrijpelijk dat Kohlbrugge verbitterd was over de houding van zijn Amsterdamse vrienden.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij had het opgenomen voor de oude waarheid tegen het nieuwe licht.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij had daarvoor zijn recht om te prediken zich zien ontnemen in de lutherse kerk.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En thans was hem,</seg> <seg n="21.4.2">die zich als prediker heel bijzonder geroepen voelde en wiens hele levenswerk in preken zou bestaan;</seg> <seg n="21.4.3">de man wiens kanselwerk honderd jaar later in de gereformeerde wereld nog meer gezocht zou zijn dan toen het voor het eerst door hem werd voorgedragen,</seg> <seg n="21.4.4">- deze man werd nu zelfs de toegang tot het lidmaatschap van een hervormde kerk ontzegd.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En nu liep de Nederlandse orthodoxie niet te hoop,</seg> <seg n="21.5.2">maar hield zich min of meer schuil en bepaalde zich tot persoonlijke sympathiebetuigingen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Daartegenover staat dat men deze houding der vrienden moet zien in het licht van de komende dingen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het jaar dat volgt op Kohlbrugges geschrift over zijn aanvrage om het lidmaatschap is dat van de Afscheiding.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En daartegenover heeft zelfs Kohlbrugge zich met de vrienden mee na enige aarzeling afzijdig gehouden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Er zou voor de volmachtsprediker geen plaats geweest zijn in deze gesepareerde kerk,</seg> <seg n="22.4.2">zoals de geschiedenis trouwens honderd jaar later bewezen heeft.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Zijn kritiek op de gereformeerde orthodoxie zou niet verdragen zijn.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het doortrekken van zijn achterafzetting van de 'goede werken' tot op de leerheiligheid zou de algemene afkeuring hebben verwekt.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Kohlbrugge heeft dit zelf gevoeld,</seg> <seg n="22.7.2">toen hij weigerde met de Afscheiding in 1834 mee te gaan.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">En de vrienden te Amsterdam en elders,</seg> <seg n="22.8.2">die uit vrees voor afscheiding minder warm liepen dan hij wenste,</seg> <seg n="22.8.3">hebben hem daardoor een onbewuste hulde gebracht;</seg> <seg n="22.8.4">in ieder geval hebben zij meegewerkt om de plaats,</seg> <seg n="22.8.5">die Kohlbrugge nodig had voor zijn zending en getuigenis,</seg> <seg n="22.8.6">voor hem open te houden.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Want deze prediker had een volkskerk nodig waarin zijn stem ver genoeg droeg om op de naakte werkelijkheid van het leven te stoten.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Dat geluid wilde de schare bereiken,</seg> <seg n="22.10.2">die de Wet niet <pb n="301" ed="VW"/>weet,</seg> <seg n="22.10.3">en die,</seg> <seg n="22.10.4">op de zool van het leven,</seg> <seg n="22.10.5">niet weet van de deugd der leerheiligheid.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De waarheid van deze stelling wordt in Kohlbrugges leven gecamoufleerd en verduidelijkt beide door het feit dat de omstandigheden hem dwongen,</seg> <seg n="23.1.2">evenals Calvijn te Genève,</seg> <seg n="23.1.3">een soort vluchtelingengemeente te bedienen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">In dezelfde richting wijst ook het feit dat zijn volgelingen in de volkskerk een halve eeuw lang,</seg> <seg n="23.2.2">wat ik zou willen noemen,</seg> <seg n="23.2.3">een schuilkerk hebben gevormd.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">In deze dingen ligt een bevestiging van wat ik daareven zei.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Kohlbrugge had een kansel nodig vanwaar hij zich tot de wereld kon richten en degenen die zijn woorden als zuiver goud bewaarden,</seg> <seg n="23.4.2">wachtten op de dag waarop dit mogelijk zou blijken.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Maar keren wij terug tot de woning van de ambteloze,</seg> <seg n="24.1.2">afgezette proponent te Utrecht.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hij is nog eenzamer geworden.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Op 12 februari 1833 stierf de huisvrouw.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Zij liet haar man twee zonen na.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De nood,</seg> <seg n="25.1.2">die deze ervaring voor Kohlbrugge meebracht,</seg> <seg n="25.1.3">gepaard met de vijandschap die hij van hoog en laag te verduren had,</seg> <seg n="25.1.4">deden hem besluiten een buitenlandse reis te maken,</seg> <seg n="25.1.5">mede tot herstel van zijn geschokte gezondheid.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Men vreesde dat de tering,</seg> <seg n="25.2.2">die zijn vrouw ten grave had gesleept,</seg> <seg n="25.2.3">ook zijn gestel zou slopen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Zo kwam hij,</seg> <seg n="25.3.2">betrekkelijk toevallig,</seg> <seg n="25.3.3">maar ongetwijfeld door goddelijke leiding,</seg> <seg n="25.3.4">naar Elberfeld,</seg> <seg n="25.3.5">de plaats waar hij zijn levenswerk zou vervullen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Toch was het Gods tijd nog niet.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het was toen de zomer van het jaar 1833.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En het zal nog tot 9 mei 1848 duren,</seg> <seg n="26.3.2">voor Kohlbrugge in de toch nog afgescheidene Nederlands Gereformeerde Gemeente te Elberfeld door handoplegging van ouderlingen als dienaar des Woords wordt ingezegend.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Het is een wonderbare weg die deze prediker moest gaan.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Er zullen nog twaalf lange Utrechtse jaren moeten verlopen,</seg> <seg n="26.5.2">voor hij zijn levenswens zal verkrijgen en een eigen kansel tot zijn beschikking zal hebben.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">En ook dan zal er nog geen collega zijn die hem tot zijn dienstwerk inleidt.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Men zal overal naar zo iemand zoeken,</seg> <seg n="26.7.2">Kohlbrugge zelf ook,</seg> <seg n="26.7.3">in de staatskerk,</seg> <seg n="26.7.4">aan het hof,</seg> <seg n="26.7.5">in Zwitserland,</seg> <seg n="26.7.6">Engeland,</seg> <seg n="26.7.7">Schotland,</seg> <seg n="26.7.8">maar hij zal nergens te vinden zijn.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">En dan zal een eenvoudige ouderling het formulier lezen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Thans in 1833 is het nog zover niet.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Kohlbrugge moet eerst ook nog van de kansels der Duitse gereformeerde kerken worden geweerd en twaalf ambteloze jaren in een moeilijke verhouding tot de Hollandse orthodoxie leven.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar onder dat alles zal hij op bijzondere wijze in zijn buitengewoon ambtsbewustzijn bevestigd worden.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Laten wij zien hoe dat in zijn werk ging.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het Wuppertal vormde in de Duitse gereformeerde kerk betrekkelijk een oase.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hier was in tegenstelling met vele andere streken nog innig christendom onder de bevolking overgebleven.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Toen Kohlbrugge hier in de zomer van 1833 aankwam,</seg> <seg n="28.3.2">kreeg hij dadelijk gelegenheid om te preken.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Hij kwam <pb n="302" ed="VW"/>op goede voet te staan met de Elberfeldse predikanten.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Zijn prediking trok veel mensen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Het is toen geweest dat er een merkwaardige gebeurtenis in zijn leven plaatsgreep.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Kohlbrugge heeft zelf in een brief medegedeeld hoe hij,</seg> <seg n="28.7.2">wat hij noemt,</seg> <seg n="28.7.3">openbaring van God en van Christus zich zag vermenigvuldigen en zich in de nacht herhalen.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">De eerste maal met de woorden van Romeinen 7 : 14;</seg> <seg n="28.8.2">de tweede keer met Jesaja 55.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">De eerste keer werd hem Gods gerechtigheid geopenbaard;</seg> <seg n="28.9.2">de tweede maal zijn eigen ongerechtigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Deze ervaring kan men vergelijken met de roeping van een profeet.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Zulke belevenissen komen ook voor bij buitengewone figuren op ander gebied.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Een der grondleggers van de nieuwe mathematische natuurwetenschap,</seg> <seg n="29.3.2">Descartes,</seg> <seg n="29.3.3">vertelt in een klein geschrift dat hij <hi rend="italic">Olympica</hi> noemde,</seg> <seg n="29.3.4">van een droom waarin hem,</seg> <seg n="29.3.5">nadat hij een hele winter in diepe afzondering zich met zijn vak had bezig gehouden,</seg> <seg n="29.3.6">een der hoofdbeginselen van zijn studie werd geopenbaard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Wat Kohlbrugge in 1833 te Elberfeld wedervoer,</seg> <seg n="29.4.2">had voor zijn prediking een even beslissende betekenis.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Dit merkwaardige gebeuren hield wel degelijk verband met wat er aan vooraf ging.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het vond plaats nadat hij van zijn eerste prediking af reeds op buitengewone wijze tegen zijn hele omgeving in de nadruk gelegd had op het absoluut karakter van Gods genade,</seg> <seg n="29.6.2">zodat het de zondaar is die door God gerechtvaardigd wordt,</seg> <seg n="29.6.3">zonder dat deze ook maar iets bezit wat zijnerzijds een grond kan zijn voor die goddelijke genade.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Deze leer der vrije genade was de oorzaak geweest van al zijn moeilijkheden;</seg> <seg n="29.7.2">van zijn afzetting als proponent;</seg> <seg n="29.7.3">de sabotage van zijn lidmaatschap der hervormde kerk;</seg> <seg n="29.7.4">de verwijdering tussen hem en de Nederlandse orthodoxie;</seg> <seg n="29.7.5">de haat die het liberalisme van het begin der negentiende eeuw hem toedroeg;</seg> <seg n="29.7.6">de scheldwoorden en ergere dingen die hem op straat werden nageworpen;</seg> <seg n="29.7.7">van zijn ambteloosheid en misschien ook mede van de dood van zijn vrouw.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">En nu komt te Elberfeld,</seg> <seg n="29.8.2">terwijl hij in de ruimte komt,</seg> <seg n="29.8.3">terwijl de harten voor hem opengaan en de kansels hem worden afgestaan,</seg> <seg n="29.8.4">de kennelijke bekrachtiging van zijn roeping.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Zij is zo sterk en zo klaar dat het hem voorkomt alsof hij haar voor het eerst hoorde en zij geeft hem een nog veel dieper inzicht in de te prediken waarheid,</seg> <seg n="29.9.2">die zijn eigen geloofsoefening nog eens weer opnieuw tot verwerpelijke werkheiligheid stempelt.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">"Ik zag een Lam ter rechterhand der Heerlijkheid",</seg> <seg n="29.10.2">zo schreef hij aan een Hollandse vriend,</seg> <seg n="29.10.3">"en daar heb ik afstand gedaan van de wet,</seg> <seg n="29.10.4">van alle heiligheid,</seg> <seg n="29.10.5">van al mijn weten van goed en kwaad,</seg> <seg n="29.10.6">van mijn wedergeboren,</seg> <seg n="29.10.7">bekeerd,</seg> <seg n="29.10.8">vroom zijn,</seg> <seg n="29.10.9">van mijn God kennen,</seg> <seg n="29.10.10">God beschouwen,</seg> <seg n="29.10.11">van alle Godsvrucht,</seg> <seg n="29.10.12">van alles wat vlees heeft en geeft en werkt</seg> <seg n="29.10.13">- en nu is mijn <pb n="303" ed="VW"/>enig heil in de hoogte en in de diepte:</seg> <seg n="29.10.14">met ons God."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Dit beloofde Kohlbrugge aan allen die het horen wilden te zullen verkondigen.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">En hij deed het.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Hij preekte te Elberfeld met zoveel kracht dat hij er een bloedspuwing van kreeg.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Maar Kohlbrugge bleef in zijn element en preekte door.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">En als door een wonder gaf dit preken hem zijn krachten terug.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De boodschap die hij had te brengen,</seg> <seg n="30.1.2">heeft de Elberfeldse gastprediker neergelegd in een historische leerrede,</seg> <seg n="30.1.3">waarop hij later telkens terugkomt en die hij met al het gezag,</seg> <seg n="30.1.4">waarover hij kan beschikken,</seg> <seg n="30.1.5">aan zijn tijdgenoten oplegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De tekstwoorden luiden als volgt:</seg> <seg n="30.2.2">"Want wij weten,</seg> <seg n="30.2.3">dat de wet geestelijk is,</seg> <seg n="30.2.4">maar ik ben vleselijk,</seg> <seg n="30.2.5">verkocht onder de zonde" (Rom. 7 : 14).</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Kohlbrugges grote ontdekking was dat er achter het woord 'vleselijk' een komma stond.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Paulus en alle gelovigen met hem bleven,</seg> <seg n="30.4.2">omdat zij vleselijk waren,</seg> <seg n="30.4.3">tegenover de Wet van God,</seg> <seg n="30.4.4">die geestelijk is,</seg> <seg n="30.4.5">staan.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Zij konden met de Wet niets aanvangen.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Kohlbrugge waagde de uitspraak dat die Wet hem een lijk geworden was.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Men moest ophouden met eigen werk,</seg> <seg n="30.7.2">want goddelozen en niet-heiligen werden door God gerechtvaardigd.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Deze gedachten zal hij ongeveer tien jaar later in een overdenking van Mattheüs 1,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="31.1.2">waar de afstamming van Jezus naar het vlees ons is medegedeeld,</seg> <seg n="31.1.3">in de gestalten van de wonderbare oudtestamentische bijbelheiligen,</seg> <seg n="31.1.4">zoals Rebekka,</seg> <seg n="31.1.5">Tamar en Rachab,</seg> <seg n="31.1.6">uitbeelden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Men moet om Kohlbrugge te kunnen waarderen en beoordelen dit geweldige geschrift kennen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het bleef tot zijn dood toe zijn eigen geliefkoosde lectuur.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Het bevat een psychologie des geloofs die uitgaat boven wat wij gewoonlijk zielkunde noemen en herinnert sterk aan sommige van de beste bladzijden uit Kierkegaards <hi rend="italic">Angst.</hi></seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Kohlbrugge heeft daar getoond welk een plastisch denker hij kon zijn en hoe hij zijn taal wist te kneden.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Deze machtige prediking die te Elberfeld steeds grote toeloop vond,</seg> <seg n="32.1.2">wekte echter ook daar spoedig tegenspraak.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Toch wenste men hem voor de Duitse gereformeerde kerken te behouden en was werkzaam om hem tot de bediening toegelaten te krijgen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De zaak had echter geen voortgang,</seg> <seg n="32.3.2">omdat Kohlbrugge door een heftige aanval op een collega de gemoederen min of meer tegen zich innam.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Volgens anderen,</seg> <seg n="32.4.2">omdat de Pruisische regering hem weerde.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hij keerde naar Nederland terug.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Zijn gastheren te Elberfeld waren hem reeds vooruit gegaan en hadden weinig instemming gevonden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Vooral Da Costa maakte zich in een <pb n="304" ed="VW"/>brief aan Kohlbrugge tot tolk van de ontevredenheid.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Hij meende dat deze het derde stuk van de Heidelbergse catechismus verwaarloosde en zo ook het werk van de Heilige Geest in de gelovigen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Deze briefwisseling en de gesprekken die bij andere Amsterdamse vrienden gehouden werden,</seg> <seg n="33.4.2">leidden steeds meer tot een breuk,</seg> <seg n="33.4.3">die Kohlbrugges positie in de orthodoxie hoe langer hoe eenzamer maakte.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Hij beriep zich vooral op sommige kernachtige uitspraken van Luther en op zijn eigen roeping en zending.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Zijn preek over Romeinen 7 : 14 moest waarheid worden.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Met name tegenover Da Costa,</seg> <seg n="33.7.2">wiens brief hij beantwoordde,</seg> <seg n="33.7.3">sprak hij zeer uit de hoogte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Kohlbrugge zag in vele vrienden van het Réveil theologische dilettanten en inderdaad was de theologische bezinning niet de sterkste zijde van deze beweging.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">De scheiding berustte echter niet op een misverstand,</seg> <seg n="33.9.2">maar hierop dat in Kohlbrugges prediking motieven aanwezig waren die nog niet konden aanslaan bij de toenmalige gesteldheid van het kerkelijk bewustzijn.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">De felheid en betrekkelijke eenzijdigheid van deze Evangelieverkondiging is behalve uit Kohlbrugges aanleg en aard en uit zijn levenservaring en isolement,</seg> <seg n="33.10.2">die op hun beurt weer een gevolg waren van zijn prediking,</seg> <seg n="33.10.3">vooral hieruit te verklaren dat hij een wereld nodig had waarop de hardheid van zijn paradoxen kon stoten.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Wanneer hij later in Elberfeld meer dan vijfentwintig jaar lang een eigen gemeente zal hebben,</seg> <seg n="33.11.2">wordt zijn prediking meer harmonisch,</seg> <seg n="33.11.3">zijn houding meer pastoraal,</seg> <seg n="33.11.4">zijn beoordeling zachter,</seg> <seg n="33.11.5">zijn wetsbeschouwing iets positiever.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Maar toch slechts zeer ten dele.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Elberfeld heeft hem ook in die vijfentwintig jaren niet tot haar gevangene kunnen maken.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Heimelijk smeulde in zijn ziel het onuitblusbare verlangen naar een volkskerk,</seg> <seg n="33.14.2">waarin zijn woord als een hamer op de steenrotsen zou kunnen beuken.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Dit verlangen komt tot uiting in sommige inconsequenties in Kohlbrugges leven,</seg> <seg n="33.15.2">die wij anders als een niet geheel zuiver utilisme zouden moeten doodverven.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Ik denk aan zijn overgang van de lutherse naar de hervormde kerk;</seg> <seg n="33.16.2">aan zijn weifelen tegenover de Afscheiding;</seg> <seg n="33.16.3">aan het feit dat hij in 1846 te Elberfeld toch een afgescheiden gemeente constitueerde.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Ook hieraan dat hij zich,</seg> <seg n="33.17.2">voor hij tot stichting daarvan overging,</seg> <seg n="33.17.3">tot lid van de Evangelisch Gereformeerde Kerk te Elberfeld liet aannemen en daarmee het recht van een afgescheidene feitelijk ontkende.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Ook aan de kennelijke vreugde waarmee hij bij gelegenheid in de grotere kerken in Duitsland en ten onzent als prediker optrad;</seg> <seg n="33.18.2">daar voelde Kohlbrugge zich op zijn plaats en in zijn ware element.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">In 1834 was in ons land niets van dit alles mogelijk.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Hij was op vriendenkringen <pb n="305" ed="VW"/>aangewezen en zijn geweld had in deze 'oefeningen' geen ruimte en geen materiaal.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De confessionele leerstelligheid was hem te evenwichtig en,</seg> <seg n="34.3.2">het hoge woord moet eruit,</seg> <seg n="34.3.3">te burgerlijk.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zijn woord zocht om zielen in nood,</seg> <seg n="34.4.2">om mensen in ellende.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Voor de hoogheid van zulke zielen boog zich zijn trotse geest en dan werd zijn hardheid tot barmhartigheid.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Ik wil,</seg> <seg n="34.6.2">ter illustratie van dit laatste,</seg> <seg n="34.6.3">hier een passage afschrijven uit een preek die voorkomt in de bundel die ik mij voorgenomen heb in dit artikel uitvoeriger te behandelen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het is aan het slot van een paaspreek,</seg> <seg n="34.7.2">dat Kohlbrugge het volgende vertelt:</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">"Voor vijftien jaren kwam tot mij een koningin;</seg> <seg n="35.1.2">zij woonde hier in het dal,</seg> <seg n="35.1.3">in een zeer armoedige woning.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ach,</seg> <seg n="35.2.2">zij was zo doodkrank,</seg> <seg n="35.2.3">zo versaagd,</seg> <seg n="35.2.4">zo vervuld met hardnekkig ongeloof,</seg> <seg n="35.2.5">dat ons hart daarover brak.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Had zij,</seg> <seg n="35.3.2">in plaats van een ledig graf,</seg> <seg n="35.3.3">het lichaam des Heren kunnen vinden,</seg> <seg n="35.3.4">het dode lichaam,</seg> <seg n="35.3.5">zij had nog geloofd dat Jezus zou bestaan;</seg> <seg n="35.3.6">maar dewijl zij niets zag dan zonden en wederom zonden,</seg> <seg n="35.3.7">niets dan dood en ondergang,</seg> <seg n="35.3.8">zo meende zij ook,</seg> <seg n="35.3.9">dat Jezus hier of daar door de duivel in een kuil bedolven was.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Ik,</seg> <seg n="35.4.2">die zo dikwijls ook in dat gasthuis krank had gelegen,</seg> <seg n="35.4.3">dacht:</seg> <seg n="35.4.4">die goede,</seg> <seg n="35.4.5">onnozele vrouw! waarom zoekt zij toch de Levende bij de doden?</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Jezus is immers opgestaan,</seg> <seg n="35.5.2">zij heeft immers haar zonden en nood niet meer,</seg> <seg n="35.5.3">zij heeft immers louter vrijheid en gerechtigheid;</seg> <seg n="35.5.4">en spoedig wordt zij naar huis gehaald;</seg> <seg n="35.5.5">wat zal zij dan grote ogen opzetten en zeggen:</seg> <seg n="35.5.6">ik onverstandige en trage van harte,</seg> <seg n="35.5.7">dat ik zulks niet heb geloofd!</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Welke raad zou ik haar geven?</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">'Een verslagen geest,</seg> <seg n="35.7.2">wie zal die opheffen?'</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">(Spr. 18 : 14).</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Zij had spijze in een doek gewikkeld.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">"Vrouw,</seg> <seg n="35.10.2">wat hebt gij daar in die doek?" vroeg ik.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Zij zei het mij.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Toen hernam ik:</seg> <seg n="35.12.2">"Dat kan ik niet zien!" en zodra ik dit gezegd had:</seg> <seg n="35.12.3">"Ik kan het niet zien",</seg> <seg n="35.12.4">verdween zij in één oogwenk.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Na enige dagen kwam zij weder:</seg> <seg n="35.13.2">"De Here is opgestaan!"</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Ik:</seg> <seg n="35.14.2">"Hoe weet gij dat?"</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Hierop antwoordde zij:</seg> <seg n="35.15.2">"Door uw woord:</seg> <seg n="35.15.3">'Ik kan het niet zien',</seg> <seg n="35.15.4">werd ik bestraft,</seg> <seg n="35.15.5">verschrikt;</seg> <seg n="35.15.6">- ik heb gekermd,</seg> <seg n="35.15.7">geschreid,</seg> <seg n="35.15.8">niet afgelaten en hier is nu zijn profetisch woord:</seg> <seg n="35.15.9">Hij is opgestaan!</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">- Jezus leeft en met Hem leef ik ook!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Er is veel bijbel in dit verhaal,</seg> <seg n="36.1.2">niet alleen naar de letter,</seg> <seg n="36.1.3">naar de stijl ook,</seg> <seg n="36.1.4">maar bovenal naar de geest.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Daarin is de eenvoud van het Evangelie en de zaligspreking van de armen van geest.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het moet in 1833 te Elberfeld geweest zijn dat hij deze gesprekken hield.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Hij was toen nog ambteloos,</seg> <seg n="36.4.2">maar hier blijkt dat hij van Godswege het ambt om zielen te leiden reeds ontvangen had,</seg> <seg n="36.4.3">de macht om met een enkel woord in de geheimste schuilhoeken van het hart binnen te dringen en de olie des Geestes te gieten over de wonden der ziel;</seg> <seg n="36.4.4">vonken aan te blazen die onder de as gloeiden.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Deze Elia is tegelijk een Eliza.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Dit is Kohlbrugges ambt gebleven,</seg> <seg n="37.1.2">toen hij in 1834 naar Nederland <pb n="306" ed="VW"/>terugkeerde en nog eens twaalf ambteloze jaren,</seg> <seg n="37.1.3">schijnbaar in nietsdoen,</seg> <seg n="37.1.4">te Utrecht moest doorbrengen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Steeds meer vervreemd van zijn Hollandse vrienden oefent hij het ambt van zielszorgen uit door middel van zijn omvangrijke briefwisseling,</seg> <seg n="37.2.2">die de tegenhanger vormt van zijn preken.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Kohlbrugge toont daarin de eigenschappen van een biechtvader en herinnert daarmee sterk aan sommige figuren uit de kring van Port-Royal:</seg> <seg n="37.3.2">Saint-Cyran,</seg> <seg n="37.3.3">Singlin,</seg> <seg n="37.3.4">De Sacy,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="37.3.5">die eveneens predikers der absolute genade waren en een wondere kennis hadden van het menselijk hart.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Enkelen,</seg> <seg n="37.4.2">wier geweten door Kohlbrugge werd geleid,</seg> <seg n="37.4.3">moeten hier even worden genoemd:</seg> <seg n="37.4.4">de beide De Clercqs,</seg> <seg n="37.4.5">Willem en Stephen;</seg> <seg n="37.4.6">Westendorp,</seg> <seg n="37.4.7">een zwager van Willem;</seg> <seg n="37.4.8">Twent en Van Heumen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De verhouding tot Willem de Clercq is ons in vele bijzonderheden bekend uit diens door Allard Pierson uitgegeven <hi rend="italic">Dagboek,</hi></seg> <seg n="38.1.2">waarbij Van Lonkhuyzen in zijn dissertatie nog een en ander gevoegd heeft uit de onuitgegeven gedeelten en uit het archief der familie.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De Clercq was een in handels- en andere kringen te Amsterdam vooraanstaand man.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Hij was secretaris van de Nederlandse Handelmaatschappij.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Hij gaf in de <hi rend="italic">Nederlandsche Stemmen zijn Beschouwingen;</hi></seg> <seg n="38.4.2">door zijn algemene belezenheid en zijn historisch en psychologisch inzicht was hij hiervoor de aangewezen persoon.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Er is een treffend contrast tussen de harde,</seg> <seg n="38.5.2">steeds op hetzelfde aambeeld slaande prediker Kohlbrugge en de gevoelige,</seg> <seg n="38.5.3">veelzijdige dichter-zakenman.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">De Clercq wordt beurtelings afgestoten en aangetrokken door de absolute,</seg> <seg n="38.6.2">doorstotende oordelen van Kohlbrugge.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Deze kan zich niet vinden in zulke wereldbeschouwende uiteenzettingen;</seg> <seg n="38.7.2">evenmin trouwens als hij dat kan in de antirevolutionaire beginselen van Groen van Prinsterer.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Hij zag ook geen heil in het bekende <hi rend="italic">Adres aan de synode</hi> van de zeven Haagse heren,</seg> <seg n="38.8.2">omdat hij het verschil met hun tegenstanders alleen kon ontdekken in 'aangenomen vormen van leerstellige bepalingen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">In een brief aan Stephen de Clercq somt Kohlbrugge ironisch de punten op die op de rij af in een orthodoxe preek voorkomen.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Eerst iets over de Wet,</seg> <seg n="38.10.2">dan over de zonde,</seg> <seg n="38.10.3">vervolgens komt Christus en daarbij iets over de verkiezing en dan is men wel in Hem volmaakt,</seg> <seg n="38.10.4">maar dan komt er nog wat achteraan over de Heilige Geest,</seg> <seg n="38.10.5">waarmee wij dan zelf wat goed doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Kohlbrugge was overtuigd dat het eigenlijke denken en doen van een mens daarbij door het Woord Gods niet voldoende geraakt werd en dat er haarden van zonden met rust werden gelaten,</seg> <seg n="38.11.2">zodat ook het geloof in Christus niet tot volledige overgave kon komen.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Toen De Clercq met Kohlbrugge in aanraking kwam,</seg> <seg n="38.12.2">had hij natuurlijk moeite met deze kritiek die op alle uitingen van het Réveil werd <pb n="307" ed="VW"/>geoefend.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Wij hebben reeds opgemerkt dat daarvoor in die dagen publiekelijk eigenlijk nog geen plaats was en dat Kohlbrugge daardoor zijn werkzaamheid hoofdzakelijk tot persoonlijke zielszorg beperkt zag.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Het merkwaardige van het geval bij Willem de Clercq is nu dat wij bij hem getuigen zijn van het ontstaan van zulk een verhouding.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Zijn <hi rend="italic">Dagboek</hi> laat ons zien dat hij steeds meer bereid is het Woord,</seg> <seg n="38.15.2">zoals Kohlbrugge dat brengt,</seg> <seg n="38.15.3">door zijn beschouwende levenshouding te laten heenbreken om de achtergronden van zijn bestaan te raken.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Dit gaat weliswaar niet voetstoots.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Soms vraagt hij:</seg> <seg n="39.2.2">"Is dit Gods Woord of des satans?</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Is Kohlbrugge een profeet of een razende?'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Er was reden voor zulke vragen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Want deze zielszorger had in zulke gevallen een hardhandige methode,</seg> <seg n="39.5.2">die bij de Amsterdamse patriciër telkens de behoefte deed ontstaan de persoon en het woord van Kohlbrugge te onderscheiden.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Toch scheidde hij die beide niet.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Hij noemt hem soms wel hoogmoedig,</seg> <seg n="39.7.2">maar ziet toch ook duidelijk waarin het geheim van zijn invloed gelegen is.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De Clercq schreef in 1842 toen hij,</seg> <seg n="39.8.2">twee jaren voor zijn dood,</seg> <seg n="39.8.3">reeds sterk onder Kohlbrugges invloed stond:</seg> <seg n="39.8.4">"Hij heeft de kunst van ... stilzitten,</seg> <seg n="39.8.5">maar heeft juist daardoor een sterke magnetische kracht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Dit is een van de diepe woorden,</seg> <seg n="39.9.2">zoals er meer bij De Clercq te vinden zijn.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Pierson vergelijkt hem ergens met Pascal</seg> <seg n="39.10.2">- en het bewijst dat ook hij de ambteloosheid van deze prediker aanvoelde als samengedrukte kracht die verhinderd was op breder veld te werken.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Het geweld,</seg> <seg n="39.11.2">dat zijn leiding der zielen kenmerkte,</seg> <seg n="39.11.3">was mede het gevolg van de omstandigheid dat zijn prediking nog bijna een eeuw moest wachten voordat zij haar eigen gehoor vond.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Vele tere zielen hebben daaronder geleden:</seg> <seg n="40.1.2">in het bijzonder die van Willem de Clercq.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Des te meer eert het deze fijne geest dat hij in onderscheiding van de meesten uit de kringen van het Réveil de prediking van Kohlbrugge herkende in haar eigen orde.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Eveneens in 1842 tekent hij aan,</seg> <seg n="40.3.2">na lezing van extracten uit Kohlbrugge:</seg> <seg n="40.3.3">"Waarlijk,</seg> <seg n="40.3.4">er is een diepte bij hem,</seg> <seg n="40.3.5">die ik nergens vond",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="40.3.6">en later:</seg> <seg n="40.3.7">"Dat is het treffende van de waarheid,</seg> <seg n="40.3.8">zoals hij die stelt,</seg> <seg n="40.3.9">dat zij niet nagemaakt kan worden,</seg> <seg n="40.3.10">dat men er in moet zijn om die te kennen of te erkennen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Daarom werpen wij haar telkens ook weder met kracht terug.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Wij gevoelen zo:</seg> <seg n="40.5.2">de ziel wil er niet aan in een positie van telkens en altoos schuldig te zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Ik zie in dit citaat een bewijs daarvoor dat bij De Clercq de tegenstelling van subjectivisme en objectivisme,</seg> <seg n="40.6.2">die in die tijd de orthodoxie beheerste en nog lang beheersen zal,</seg> <seg n="40.6.3">reeds als foutief is herkend.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Kohlbrugge is noch het een,</seg> <seg n="40.7.2">noch het andere.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Het is de hoofdfout <pb n="308" ed="VW"/>van de dissertatie van Van Lonkhuyzen dat hij de prediking van Kohlbrugge tussen die beide polen laat oscilleren.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Deze neemt echter zijn standpunt daar,</seg> <seg n="40.9.2">waar subject en object elkaar gevonden hebben.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Men moet er in zijn,</seg> <seg n="40.10.2">zoals De Clercq het noemt,</seg> <seg n="40.10.3">om de waarheid,</seg> <seg n="40.10.4">zoals Kohlbrugge die stelt,</seg> <seg n="40.10.5">te kennen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Willem de Clercq bleef,</seg> <seg n="41.1.2">hoewel hij steeds meer onder de invloed van de Utrechtse theoloog kwam,</seg> <seg n="41.1.3">tot zijn dood in 1844 onzeker.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Zijn broer Stephen echter had zich geheel aan Kohlbrugges leiding toevertrouwd.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Een rijke collectie brieven geeft daarvan getuigenis.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">In zulke gevallen kan de biechtvader vol tederheid zijn ofschoon hij ook de roede niet spaart.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Tussen de beide gezinnen bestond een zeer innige verhouding.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Zulk een leerling en vriend was ook de Delftse onderwijzer Van Heumen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Ook hiervan getuigen een groot aantal brieven over een tijdvak van zevenendertig jaren.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Kohlbrugges verblijf te Utrecht eindigde in 1846.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De jaren 1834 tot 1846 werden volkomen ambteloos doorgebracht.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Persoonlijk genoot hij van een gelukkig huiselijk leven.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hij was in 1834 hertrouwd met baronesse Van Verschuer uit Nijmegen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Publiceren deed hij in deze tijd heel weinig.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Hij las en schreef brieven.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Het is een merkwaardige periode in het leven van een man die men tot de kerkelijke klassieken kan rekenen.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Wij herinneren ons echter De Clercqs fijne opmerking dat deze kunst van stilzitten hem een sterke magnetische kracht gaf.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">De directe aanleiding tot het afbreken van zijn verblijf te Utrecht was het feit dat een benoeming tot hoogleraar in de oosterse talen te Leiden hem ontging.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wel prijkte zijn naam op de voordracht,</seg> <seg n="43.2.2">doch men wilde hem niet.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Zijn gezondheid leed daaronder.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Weer zocht Kohlbrugge herstel over onze oostergrenzen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">En weer werd hij daar geprikkeld tot levendige activiteit.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Hij logeert te Godesberg,</seg> <seg n="44.3.2">catechiseert en publiceert.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar hij wordt onweerstaanbaar naar Elberfeld getrokken.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Met enkele vrienden daar woonachtig,</seg> <seg n="44.5.2">de Von der Heydts,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="44.5.3">zal hij beproeven de gereformeerde kerk te bevrijden van de Agenda,</seg> <seg n="44.5.4">een door de koning van Pruisen voorgeschreven liturgie,</seg> <seg n="44.5.5">die in 1835 in het Rijnland was ingevoerd.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Men kan deze kerkelijke geschiedenissen en de pogingen die Kohlbrugge ondernam om de kerk in het Wupperdal vrij te maken bij Van Lonkhuyzen uitvoerig beschreven vinden en het zou ons te ver voeren er hier een resumé van te geven.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Ik herhaal hier alleen,</seg> <seg n="44.7.2">wat ik reeds eerder heb aangestipt in ander verband,</seg> <seg n="44.7.3">dat Kohlbrugge,</seg> <seg n="44.7.4">terwijl hij de leiding had van een kleine groep afgescheiden malcontenten,</seg> <seg n="44.7.5">toch lid werd van de kerk onder de Agenda,</seg> <seg n="44.7.6">tot ontsteltenis van de zijnen.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Vooraf had hij met de kerkeraad van de officiële gemeente bevredigende besprekingen gehad over zijn opvattingen inzake de leer.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De bezwaarden zagen daarin natuurlijk een soort verraad aan hun standpunt.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Kohlbrugge had echter in stilte naar <pb n="309" ed="VW"/>Berlijn geschreven om dispensatie van de Agenda te verkrijgen voor Elberfeld.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Dit werd geweigerd en toch preekte en catechiseerde hij door onder de afgescheiden groep,</seg> <seg n="44.11.2">die snel toenam.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Als lid der gemeente onder de Agenda werd hij,</seg> <seg n="44.12.2">zoals te verwachten was,</seg> <seg n="44.12.3">gewezen op het onrechtmatige daarvan.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Kohlbrugge heeft zich daaraan niet gestoord en vroeg thans met de bezwaarden om des gewetens wille verlof tot het stichten van een eigen gemeente,</seg> <seg n="44.13.2">waarin hij daarna door handoplegging van ouderlingen werd ingezegend.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Het was de Nederlands Gereformeerde Gemeente te Elberfeld,</seg> <seg n="44.14.2">die hij van april 1847 tot zijn dood in 1875 heeft gediend.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Kohlbrugges kerkelijke politiek bij deze gelegenheid is niet fraai te noemen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zij vertoont de inconsequenties en ook onoprechtheden,</seg> <seg n="45.2.2">het schikken van de middelen naar het doel,</seg> <seg n="45.2.3">die op andere plaatsen en in andere tijden eveneens bij kerkelijke verzetsbewegingen zijn op te merken geweest.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Kohlbrugge staat dan eindelijk in het ambt,</seg> <seg n="46.1.2">zij het in een,</seg> <seg n="46.1.3">tot op zekere hoogte,</seg> <seg n="46.1.4">zelf geschapen ambt.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Hij,</seg> <seg n="46.2.2">die de Afscheiding in Nederland had veroordeeld,</seg> <seg n="46.2.3">is nu toch predikant in een afgescheiden gemeente.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Hij heeft het stilzitten eraan gegeven en gaat zelf tot kerkformatie over.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Hoe moeten wij daarover oordelen?</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Kohlbrugge had,</seg> <seg n="47.1.2">zoals wij telkens gelegenheid hadden op te merken,</seg> <seg n="47.1.3">zeer bijzondere gaven en een buitengewone roeping.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Deze roeping is gebleken van historische aard te zijn.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Hij was bestemd met zijn prediking internationaal te werken.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Na zijn dood nog veel meer dan bij zijn leven.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Ook zou de theologie mede door zijn invloed ingrijpende veranderingen te zien geven,</seg> <seg n="47.5.2">een halve eeuw na zijn dood.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Dit alles zou betekenis verkrijgen ook voor het toekomstige politieke en sociale leven en voor het cultuurleven in het algemeen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Deze merkwaardige man was door de factoren die het denken en doen van zijn tijdgenoten bepaalden,</seg> <seg n="48.1.2">alsmede door karaktertrekken en gewoonten die met zijn roeping en gaven samenhingen,</seg> <seg n="48.1.3">van alle openbare ambten uitgesloten.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">En onder dit kruis had hij het 'perfer et obdura' (houd vol en wees lijdzaam) tot lijfspreuk gekozen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Zijn beste jaren,</seg> <seg n="48.3.2">zeventien in getal,</seg> <seg n="48.3.3">offerde hij op dit altaar.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Zullen wij dit alles bij een beschouwing van Kohlbrugges instituering der Vrije Gemeente te Elberfeld buiten beschouwing laten?</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">De gewone weg tot het predikambt is de roeping voor de gemeente en mitsdien,</seg> <seg n="49.2.2">zoals ons bevestigingsformulier het zegt,</seg> <seg n="49.2.3">van Godswege.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Er zijn echter ook buitengewone wegen.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Amos ontkende dat hij een profeet was of een profetenzoon.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Hij had zijn ambt onmiddellijk van God ontvangen,</seg> <seg n="49.5.2">toen Deze hem riep van achter de kudde (Am. 7 : 14 v.).</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Indien Kohlbrugges prediking en ook zijn zielszorg in brieven iets bewijst,</seg> <seg n="49.6.2">dan zeker ook dit,</seg> <seg n="49.6.3">dat hij een zo sterk bewustzijn van een onmiddellijke roeping bezat dat zijn intiemste vrienden daartegen vaak in opstand kwamen en hem van hardheid en heerszucht <pb n="310" ed="VW"/>beschuldigden.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Toch bleef hij sterk hechten aan de roeping door de gemeente;</seg> <seg n="49.7.2">want toen hij ten langen leste een kleine,</seg> <seg n="49.7.3">in een dal verscholen groep mensen vond die hem als hun voorganger begeerden en hij aan de pastorale arbeid onder hen de vorm van een kerkelijke gemeente had helpen geven,</seg> <seg n="49.7.4">toen zocht hij nog overal,</seg> <seg n="49.7.5">te lande en overzee,</seg> <seg n="49.7.6">om de gewone inzegening te verkrijgen,</seg> <seg n="49.7.7">zonder daarin echter te slagen.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Zullen wij niet moeten aannemen dat het in dit bijzondere geval Gods wil was dat er een eind kwam aan Kohlbrugges ambteloosheid?</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">En is het niet duidelijk dat de magnetische kracht die zich door zijn stilzitten,</seg> <seg n="49.9.2">zoals De Clercq dat aanvoelde,</seg> <seg n="49.9.3">in hem had verzameld,</seg> <seg n="49.9.4">hem zou hebben verteerd en zijn roeping zou hebben teniet gemaakt,</seg> <seg n="49.9.5">als hij tot het einde toe geheel passief was gebleven?</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wanneer men de omvang van Kohlbrugges gemeente vergelijkt met de parochie die thans door zijn leerwijze wordt bestreken,</seg> <seg n="50.1.2">dan moet men de Nederlands Gereformeerde Gemeente te Elberfeld een bescheiden plekje noemen voor zijn ambtelijke werkzaamheid.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Er sloten zich in 1845 zesendertig bezwaarden bij Kohlbrugge aan.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Dit getal wies spoedig tot vierhonderd aan.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Na 25 jaren telde de gemeente ruim 1300 zielen.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Deze getallen zijn niet hoog te noemen.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">En toch was deze prediker juist op zijn plaats als voorganger in grote stadskerken.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Toen hij van 1856 af toegang kreeg tot de kansels in ons land en daar dikwijls optrad,</seg> <seg n="50.7.2">was een preek van Kohlbrugge een evenement.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Zo was het in 1863 te Utrecht,</seg> <seg n="50.8.2">de stad van zijn stilzitten.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">In 1871,</seg> <seg n="50.9.2">enige jaren voor zijn dood,</seg> <seg n="50.9.3">nodigde Kuyper hem voor een beurt te Amsterdam.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Hij sprak op een avond in de Zuiderkerk,</seg> <seg n="50.10.2">vlak in de buurt van de hersteld lutherse kerk,</seg> <seg n="50.10.3">waar men hem bijna een halve eeuw geleden als proponent had afgezet.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">Kohlbrugge rekende op een 200 <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> 400 mensen.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Maar reeds vóór de middagdienst kwamen de hoorders om te blijven zitten tot 's avonds,</seg> <seg n="50.12.2">en toen de gastprediker de kansel beklom,</seg> <seg n="50.12.3">zag hij zich omringd door een schare van drieduizend mensen.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">Wanneer nu deze domprediker in 1845 te Elberfeld met enkele tientallen leden begon,</seg> <seg n="50.13.2">was dat zeker niet te vroeg en niet te veel.</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Wij vragen ons eerder af:</seg> <seg n="50.14.2">hoe kon het zo lang duren,</seg> <seg n="50.14.3">voordat hij een eigen arbeidsterrein vond?</seg></s> <s n="50.15"><seg n="50.15.1">Het wordt alleen verstaanbaar als wij er op letten dat men toen in de veertiger jaren van de negentiende eeuw leefde en niet in die van de twintigste.</seg></s> <s n="50.16"><seg n="50.16.1">Kohlbrugge was voorloper en zijn gehoor moest nog geboren worden.</seg></s> <s n="50.17"><seg n="50.17.1">Maar juist daarom is het onhistorisch en ook onbijbels om op kleine inconsequenties en enige politieke trekjes teveel nadruk te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Toen Kohlbrugge eenmaal gevestigd predikant was,</seg> <seg n="51.1.2">nam zijn invloed naar vele zijden al spoedig toe.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Hij had vermogende vrienden in de gebroeders Von der Heydt en ook koning Friedrich Wilhelm IV<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n5" rend="superscript">5</ref> was hem zeer goed gezind.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Hij preekte soms in een der domkerken van de landskerk.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Door zijn schoonzoon,</seg> <seg n="51.4.2">dr. Böhl<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n6" rend="superscript">6</ref> kreeg hij aanraking met de Boheemse en Moravische gereformeerden.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De Elberfeldse Vrije Gemeente werd een soort <pb n="311" ed="VW"/>moederkerk voor gelovigen allerwegen die het stempel op hun geestelijk leven van Kohlbrugge ontvingen.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Nederlandse families,</seg> <seg n="51.6.2">waarvan wij <choice><sic>sommnige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">sommige</corr></choice> reeds bij name kennen,</seg> <seg n="51.6.3">kwamen naar Elberfeld om hun kinderen te laten dopen en hun huwelijk te laten inzegenen.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Toen op 7 juni 1871 het 25-jarig bestaan der gemeente werd gevierd,</seg> <seg n="51.7.2">bij welke gelegenheid de domprediker Zahn<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n7" rend="superscript">7</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 7 afgeleid uit de inhoud van de noot</note> de feestrede hield,</seg> <seg n="51.7.3">bleek hoe Kohlbrugge een parochie had die zich over verschillende landen uitstrekte.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Sommige trekken in Kohlbrugges persoonlijkheid,</seg> <seg n="52.1.2">die ons ook reeds bekend zijn uit wat wij over zijn zielszorg en gewetensleiding vernamen,</seg> <seg n="52.1.3">zijn tederheid en trouw,</seg> <seg n="52.1.4">zijn door zijn ambtsvervulling te Elberfeld tot verdere ontplooiing gekomen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Uit wat bekend is van zijn herderlijk werk blijkt dat de harde kanten van zijn karakter allengs werden verzacht,</seg> <seg n="52.2.2">nu hij mensen om zich heen vond die tot hem in een geordende verhouding stonden.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Zijn roeping kon zich nu ook in persoonlijke omgang dagelijks betonen en zij behoefde niet meer op ongeregelde tijden als het ware stootsgewijze een uitweg te zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Belangrijker echter dan dit persoonlijke is dat Kohlbrugge nu een eigen kansel had vanwaar hij iedere zondag meermalen het Evangelie bracht.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Hiermee schiep hij zich het orgaan waardoor hij ook op het nageslacht kon inwerken.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Reeds sedert 1833 verschenen er te Elberfeld en elders preken van hem in druk.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Daar waren er onder,</seg> <seg n="53.4.2">die niet zijn uitgesproken,</seg> <seg n="53.4.3">maar voor zijn Hollandse vrienden geschreven.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">De meeste echter zijn leerredenen,</seg> <seg n="53.5.2">voor zijn gemeente gehouden.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Op die wijze is een aantal publikaties ontstaan die vele predikanten,</seg> <seg n="53.6.2">ook leken,</seg> <seg n="53.6.3">rekenen tot hun kostbaarst bezit.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Helaas zijn de meeste van deze geschriften nog slechts antiquarisch verkrijgbaar.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Het Furche-Verlag wilde een herdruk verzorgen,</seg> <seg n="53.8.2">maar de oorlog verhinderde dat dit moedige plan werd uitgevoerd.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Wij gaan nu een van deze bundels meer in het bijzonder bespreken.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">De keuze viel op de <hi rend="italic">Feeststoffen,</hi></seg> <seg n="54.2.2">een boekdeel,</seg> <seg n="54.2.3">dat in 1878 voor het eerst te Utrecht verscheen en in 1893 te Amsterdam werd herdrukt.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Het is een vertaling van een Duitse bundel met de overeenkomstige titel <hi rend="italic">Festpredigten.</hi></seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Het boek bevat vijf kerst- en zeven paaspreken;</seg> <seg n="54.4.2">drie hemelvaarts- en zeven pinksterpreken.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">De kerstpreken zijn,</seg> <seg n="54.5.2">behalve de laatste die van 1852 dateert,</seg> <seg n="54.5.3">alle uit 1847;</seg> <seg n="54.5.4">de paaspreken dateren uit 1847-1849;</seg> <seg n="54.5.5">de hemelvaartspreken uit 1850-1854 en de pinksterpreken met uitzondering van de derde eveneens uit 1850-1854.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wij hebben hier dus toespraken voor ons die stammen uit de eerste jaren van Kohlbrugges optreden te Elberfeld.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Dit heeft zijn voordelen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">De preken zijn niet zo sterk geladen of gespannen als bijv. de gastpreken over Rom. 7 : 14 uit 1833,</seg> <seg n="55.3.2">toen deze reformator de opdracht tot zijn zending pas had ontvangen en toen hij als ambteloos man van een geboden gelegenheid <pb n="312" ed="VW"/>gebruik moest maken om zijn doel zo snel en zo juist mogelijk te raken.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">In de jaren omstreeks 1850 echter is hij de pastor die een kudde heeft te weiden en hij heeft de tijd.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Hij zal hopelijk de volgende zondag de kansel weer enige malen bestijgen.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Alles behoeft niet opeens gezegd.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Wij hebben hier dus een proeve voor ons van de wijze waarop Kohlbrugge in de kracht van zijn leven en in de rustige bediening van zijn ambt het Evangelie verkondigde.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">En dat wel op de hoogtijden van het kerkelijk jaar.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Ook dit heeft iets voor.</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Daardoor wordt immers het doek met Kohlbrugges verven over de volle breedte van het jaar uitgespannen en wij zullen de lijnen van de tekening beter kunnen uiteenhouden.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Eerst dus over Kohlbrugges kerstpreken.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De eerste gaat over het Evangelie naar Lukas 2 : 1-5.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De prediker groet de gemeente met de jubelzang uit Jesaja 9 : 5,</seg> <seg n="56.3.2">die hij aan de triumferende kerk in de mond legt:</seg> <seg n="56.3.3">een Kind is ons geboren,</seg> <seg n="56.3.4">een Zoon is ons gegeven!</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Een simpele tweeregelige strofe komt er dadelijk achteraan:</seg></s></p>
<lg><l n="57.1"><seg n="57.1.1">"Was ons dat Kindeken niet geboren,</seg></l><l n="57.2"><seg n="57.2.1">Dan waren wij al te zamen verloren."</seg></l></lg>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Dat is geheel de trant van Kohlbrugge,</seg> <seg n="58.1.2">een vermenging van het verhevene,</seg> <seg n="58.1.3">profetische met het populaire.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Hij doet vaak aan Luther denken,</seg> <seg n="58.2.2">in wiens geschriften hij zich altijd weer verdiepte.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Na de groet wordt aan de hand van het Oude Testament alles opgesomd waartoe Jezus in de wereld zou komen en deze opsomming eindigt met de uitroep:</seg> <seg n="59.1.2">'Daar is Hij',</seg> <seg n="59.1.3">welke belijdenis Maria het eerst had kunnen afleggen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Na de inleiding wordt de tekst gelezen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">De prediker volgt het verhaal op de voet.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Hij wijst erop dat dit gebeurde en plaatsgreep in de tijd van Johannes de Doper,</seg> <seg n="60.3.2">wiens naam de tijd der genade aanduidde en toen geschiedde er iets heel gewoons op een heel gewone wijze.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Er staat niet bij dat God het zo beschikte,</seg> <seg n="60.4.2">maar het gebeurde zonder meer.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Aan de gaven Gods moesten wij maar zien,</seg> <seg n="60.5.2">welk een God wij hebben.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Welnu,</seg> <seg n="60.6.2">toen dat dan geschiedde,</seg> <seg n="60.6.3">toen het edict van de keizer uitging,</seg> <seg n="60.6.4">schreef ook God een gebod uit:</seg></s></p>
<lg><l n="61.1"><seg n="61.1.1">"God sprak tot zijn geliefde Zoon:</seg></l><l n="61.2"><seg n="61.2.1">'t Is tijd om Ons te erbarmen!</seg></l><l n="61.3"><seg n="61.3.1">Ga daarom heen mijns harten kroon,</seg></l><l n="61.4"><seg n="61.4.1">En wees het heil der armen!"</seg></l></lg>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">De duivel wilde de armen nu ook huid en vlees afnemen en daarom maakte God er een gebed van om de armen ook wat af te nemen,</seg> <seg n="62.1.2">maar wat?</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Zonde,</seg> <seg n="62.2.2">dood,</seg> <seg n="62.2.3">vloek,</seg> <seg n="62.2.4">ellende en verdoemenis,</seg> <seg n="62.2.5">het hele vleeszijn,</seg> <seg n="62.2.6">want dat <pb n="313" ed="VW"/>ging God nu alles op zijn geliefde Zoon werpen!</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Maar meer nog was het een gebod om te geven,</seg> <seg n="62.3.2">namelijk:</seg> <seg n="62.3.3">de onschuld,</seg> <seg n="62.3.4">gerechtigheid en heiligheid.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Het gebod luidde dus in de hemel heel anders dan op aarde.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Toen ieder het heil verwachtte van keizer Augustus,</seg> <seg n="62.5.2">die echter niets deed dan nemen,</seg> <seg n="62.5.3">kwam God er in het verborgen bij,</seg> <seg n="62.5.4">Hij die nooit iets anders gedaan heeft dan geven,</seg> <seg n="62.5.5">en gaf zijn Zoon.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">En dat doet God op zo'n verborgen wijze dat al wat de hel onderneemt,</seg> <seg n="62.6.2">ter ere van God en ten goede van zijn Kerk moet uitlopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Dit spel van hemel en hel,</seg> <seg n="63.1.2">van nemen en geven ten opzichte van de armen is wel een zeer levendige,</seg> <seg n="63.1.3">diepe beschouwing van de eerste regels van het Kerstevangelie.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Dan schildert de prediker ons verder hoe de armen allen gaan naar een hier ongeschreven plaats,</seg> <seg n="63.2.2">maar dat God hun voorgaat om hen zijn penning te laten vinden.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Terwijl de rijkscommissaris hen opschrijft in zijn schattingsboek,</seg> <seg n="63.3.2">schrijft God hun namen in het boek des levens.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Daarom moeten wij ons er niet over verwonderen als onze zaken door elkaar geworpen worden,</seg> <seg n="63.4.2">maar wij moeten getroost onze weg gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">En Jozef ging <hi rend="italic">ook</hi> op. Hij is er als 't ware op toe.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Kohlbrugge gaat een poosje spelen met dat 'ook'.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">En onze Heiland gaat <hi rend="italic">ook</hi> op,</seg> <seg n="64.3.2">maar heel in het verborgen,</seg> <seg n="64.3.3">verborgen onder het moederhart.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Zijn naam wordt zelfs niet genoemd.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Abel offerde <hi rend="italic">ook,</hi></seg> <seg n="64.5.2">lezen wij in Genesis 4.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Jezus ging <hi rend="italic">ook op.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f23" rend="superscript">w</ref> Heimelijk is het Godsrijk al op mars,</seg> <seg n="64.6.2">terwijl de macht van een aards koninkrijk alles voor het zeggen schijnt te hebben.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Kohlbrugge merkt nog op hoe God wil dat wij de over ons gestelde machten en ordeningen in ere houden,</seg> <seg n="65.1.2">ook wanneer zij drukkend zijn,</seg> <seg n="65.1.3">want dat zelfs Hij,</seg> <seg n="65.1.4">in zijn Zoon,</seg> <seg n="65.1.5">de minste is en zich aan zulk een macht en ordinantie onderwerpt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">'Befehl ist Befehl.'</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">De lutherse opvatting van de verhouding tussen kerk en overheid straalt hier even door.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Het was 1847 en Kohlbrugge was conservatief.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">In de gereformeerde belijdenis zit meer verzet.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Luther liet ze gescheiden naast elkaar bestaan,</seg> <seg n="65.6.2">het verborgen Godsrijk der prediking en het openbare van deze wereld.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Kohlbrugges verspreide volgelingen hebben later dit politiek-lijdelijke,</seg> <seg n="65.7.2">de lutherse houding,</seg> <seg n="65.7.3">vaak overgenomen.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">In onze tijd is de profetische lijn in Kohlbrugge,</seg> <seg n="65.8.2">de gereformeerde actieve houding,</seg> <seg n="65.8.3">weer doorgebroken.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Hedendaagse volgelingen van hem kritiseren de lijdelijkheid van vroegere kohlbruggiaanse kringen.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Dit is verschil in eeuw.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">De armen van Kohlbrugge zijn vooral de armen van geest.</seg></s> <s n="65.12"><seg n="65.12.1">Deze kerstpreek geeft overigens een machtig geluid.</seg></s> <s n="65.13"><seg n="65.13.1">Dat in het verborgen opgaande Godsrijk,</seg> <seg n="65.13.2">dat alle aardse macht te schande zal maken,</seg> <seg n="65.13.3">arm als de mieren,</seg> <seg n="65.13.4">eenvoudig en oprecht als de duiven,</seg> <seg n="65.13.5">listig als de slangen,</seg> <seg n="65.13.6">dat al de <pb n="314" ed="VW"/>omleidingen van Satan teniet zal doen,</seg> <seg n="65.13.7">het is een geweldige en paradoxale prediking,</seg> <seg n="65.13.8">die voor 1848 geen halt maakt,</seg> <seg n="65.13.9">ook al zit Kohlbrugge in dat jaar met koning Friedrich Wilhelm IV en Daniel von der Heydt aan de feestdis,</seg> <seg n="65.13.10">na de onderdrukking van de revolutie te Elberfeld.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">De tweede kerstpreek,</seg> <seg n="66.1.2">die op dezelfde dag 's avonds gehouden werd,</seg> <seg n="66.1.3">gaat over de eigenlijke geboorte naar aanleiding van de verzen 6 en 7 van Lukas 2.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">De homilie gaat dus verder.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Weer begint Kohlbrugge met er op te wijzen dat schijnbaar alles toevallig gebeurt en dat God in het verborgen werkt.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Zijn werk is ingeschakeld in het wereldgebeuren.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">God heeft zich zo in het vlees geopenbaard dat er voor onze ogen niets bijzonders aan te zien was,</seg> <seg n="66.5.2">tot troost van de armen en ellendigen.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Er behoeft niets bijzonders te gebeuren.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Gods heerlijkheid moet door alles heen.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Want wij moeten om der zonde wil door alles heen en nu heeft onze Heiland vóór zijn geboorte reeds die weg gekozen.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Zo komt het dat wij nu niet meer aan tijd en toeval zijn overgeleverd,</seg> <seg n="66.9.2">maar dat tijd en toeval en alle dingen ons moeten dienen.</seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">Wij moeten maar aan Gods woord blijven hangen,</seg> <seg n="66.10.2">dan zal dat wel spoedig blijken.</seg></s> <s n="66.11"><seg n="66.11.1">Wij weten <hi rend="italic">nu</hi> dat Jezus in Bethlehem geboren moest worden,</seg> <seg n="66.11.2">maar dat weten wij niet als alles in ons leven ondersteboven gaat;</seg> <seg n="66.11.3">dan denken wij niet:</seg> <seg n="66.11.4">zo moest het komen.</seg></s> <s n="66.12"><seg n="66.12.1">Wij denken dan:</seg> <seg n="66.12.2">hoe kan God het toelaten?</seg></s> <s n="66.13"><seg n="66.13.1">Maar,</seg> <seg n="66.13.2">roept Kohlbrugge:</seg> <seg n="66.13.3">God laat het niet toe,</seg> <seg n="66.13.4">maar laat het juist zo komen.</seg></s> <s n="66.14"><seg n="66.14.1">Hartelijk troostend zegt de prediker hoe wij niet moeten denken dat God dat doet om onze oude zonden.</seg></s> <s n="66.15"><seg n="66.15.1">Zo moeten wij Christus vinden,</seg> <seg n="66.15.2">want Hij is midden in deze nood geboren.</seg></s> <s n="66.16"><seg n="66.16.1">Zijn naam is Wonderlijk.</seg></s> <s n="66.17"><seg n="66.17.1">Maria had niets,</seg> <seg n="66.17.2">geen vroedvrouw,</seg> <seg n="66.17.3">geen baker,</seg> <seg n="66.17.4">geen luiermand en geen kindergoed</seg> <seg n="66.17.5">- zij wond hem in doeken;</seg> <seg n="66.17.6">zij moest zichzelf helpen;</seg> <seg n="66.17.7">het kindeke ook nog helpen.</seg></s> <s n="66.18"><seg n="66.18.1">En</seg> <seg n="66.18.2">- daar ligt een Koning in de kribbe!</seg></s> <s n="66.19"><seg n="66.19.1">Die kribbe is er nog;</seg> <seg n="66.19.2">want waar wil men,</seg> <seg n="66.19.3">vraagt Kohlbrugge,</seg> <seg n="66.19.4">der waarheid Christi haar woning laten?</seg></s> <s n="66.20"><seg n="66.20.1">Maar ieder zie naar zijn Koning in de kribbe!</seg></s> <s n="66.21"><seg n="66.21.1">Hij ligt niet meer in doeken,</seg> <seg n="66.21.2">maar verhoogd boven alle hemelen leeft Hij en treedt voor ons in.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Reeds heb ik medegedeeld dat Kohlbrugge ergens in een brief een beetje een loopje neemt met de orthodoxe preken,</seg> <seg n="67.1.2">die hij wel eens gehoord had.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Zij waren hem te leerstellig;</seg> <seg n="67.2.2">te veel een door een ringetje gehaalde leer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="67.2.3">zoals hij het noemde.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Welnu,</seg> <seg n="67.3.2">men kan niet zeggen dat deze preek leerstellig is.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Zij is ook niet psychologisch.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Zij houdt zich niet bezig met de manier waarop men het objectieve en het subjectieve bij elkaar zal moeten brengen.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Zij is allerminst methodistisch.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Het is een realistische preek.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Zij vraagt geloof in het woord Gods,</seg> <seg n="67.8.2">midden in de werkelijkheid,</seg> <seg n="67.8.3">tussen tijd en toeval.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Zij wil het oor scherpen voor wat niet gezien wordt en van Godswege gepredikt wordt.</seg></s></p>
<p><pb n="315" ed="VW"/><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Deze prediking bezit een progressieve strekking,</seg> <seg n="68.1.2">ook al is zij nog in een conservatief kader gekneld.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Zij is niet aan een systeem,</seg> <seg n="68.2.2">maar aan de historie georiënteerd.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">De derde kerstpreek gaat uit van het herdersmotief.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Weer wordt de armoede naar voren gebracht,</seg> <seg n="69.2.2">maar hier krijgt deze armoede telkens weer een geestelijk cachet.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">De herders zijn zulke armen.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Jezus is in armoede geboren;</seg> <seg n="69.4.2">Hij heeft zich ook eerst aan de armen geopenbaard,</seg> <seg n="69.4.3">Arm en eerlijk is een achtbare stand voor God.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">En wij zijn allen doodarm.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Want wij kunnen toch niets mee in het graf nemen.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Als wij eerlijk zijn,</seg> <seg n="69.7.2">moeten wij allen bekennen,</seg> <seg n="69.7.3">dat wij arme,</seg> <seg n="69.7.4">arme mensen zijn.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">En een even duistere nacht omringt ons als toen de herders.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Wie zal die nacht in een heldere vrededag veranderen?</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Omdat Hij in onze nacht geboren werd,</seg> <seg n="69.10.2">kan de hemel het niet nalaten aan de armen en ellendigen de blijde boodschap te brengen.</seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">Plotseling omschijnt hen een licht.</seg></s> <s n="69.12"><seg n="69.12.1">En als onze Heiland,</seg> <seg n="69.12.2">toen Hij in de harde kribbe lag,</seg> <seg n="69.12.3">zulk een heerlijkheid aan genade bezat om de herders te omschijnen,</seg> <seg n="69.12.4">heeft Hij die nog veel meer,</seg> <seg n="69.12.5">nadat Hij nu heeft overwonnen</seg> <seg n="69.12.6">- Hij die voor ons in een kribbe lag,</seg> <seg n="69.12.7">opdat wij in vrede zouden inslapen,</seg> <seg n="69.12.8">om te ontwaken in de schoot van de hemelse Vader.</seg></s> <s n="69.13"><seg n="69.13.1">Maar wij vergeten voortdurend dat wij arm zijn,</seg> <seg n="69.13.2">dat wij vlees zijn;</seg> <seg n="69.13.3">dat Jezus in vlees gekomen is,</seg> <seg n="69.13.4">dat wij niets zijn en Hij alles is.</seg></s> <s n="69.14"><seg n="69.14.1">Wij menen te moeten omkomen met wat alleen onze troost is;</seg> <seg n="69.14.2">de reden daarvan is,</seg> <seg n="69.14.3">dat wij op onszelf en op ons doen zien en niet kunnen geloven.</seg></s> <s n="69.15"><seg n="69.15.1">Wat der Wet onmogelijk was,</seg> <seg n="69.15.2">heeft God echter gedaan,</seg> <seg n="69.15.3">toen Hij zijn Zoon zond in gelijkheid van vlees,</seg> <seg n="69.15.4">van zonde.</seg></s> <s n="69.16"><seg n="69.16.1">Ook de doeken,</seg> <seg n="69.16.2">waarin Jezus gewonden was,</seg> <seg n="69.16.3">prediken dat Hij onze lichamelijke en geestelijke armoede,</seg> <seg n="69.16.4">onze toestand,</seg> <seg n="69.16.5">waarin wij onder het vee gezonken zijn (een vergelijking die uit de Nederlandse geloofsbelijdenis in haar eerste jaren is verwijderd),</seg> <seg n="69.16.6">op zich heeft willen nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Uitwendige en inwendige armoede lopen hier heel duidelijk door elkaar en de eerste wordt telkens tot de andere herleid.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Deze armoede wordt nader bepaald als 'in vlees' zijn.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Kohlbrugge laat het lidwoord gaarne weg om er nog meer een eigenschap van te maken,</seg> <seg n="70.3.2">zodat het gelijkluidend wordt met zijn grote ontdekking van 1833:</seg> <seg n="70.3.3"><hi rend="italic">ik ben vleselijk.</hi></seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Anders zou men het kunnen verzachten tot:</seg> <seg n="70.4.2">ik ben mens;</seg> <seg n="70.4.3">iets,</seg> <seg n="70.4.4">waar op zichzelf geen kwaad in steekt.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Dat Jezus 'in vlees' gekomen is,</seg> <seg n="70.5.2">moet dadelijk een stralend Evangelie zijn voor armen en ellendigen,</seg> <seg n="70.5.3">een realistisch Evangelie.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Kohlbrugge wil niet dat er te veel redenering bij te pas zal komen,</seg> <seg n="70.6.2">zoals:</seg> <seg n="70.6.3">Jezus is mens geworden,</seg> <seg n="70.6.4">nu ja,</seg> <seg n="70.6.5">dat is in de eerste plaats een eer voor ons;</seg> <seg n="70.6.6">daarmee heeft God de mens verheven;</seg> <seg n="70.6.7">dat is de incarnatie,</seg> <seg n="70.6.8">waardoor God zichtbaar wordt voor mensen,</seg> <seg n="70.6.9">en die incarnatie werkt nu dóór in de kerk en zo wordt het Woord ook zichtbaar in de sacramenten en de sacramenten delen weer iets goddelijks <pb n="316" ed="VW"/>mee aan de hele eredienst,</seg> <seg n="70.6.10">aan de schalen waar het brood op wordt gelegd,</seg> <seg n="70.6.11">en de bekers waarin de wijn gegoten wordt,</seg> <seg n="70.6.12">en aan de collecteschaal en aan het orgel,</seg> <seg n="70.6.13">allemaal sacramentalia;</seg> <seg n="70.6.14">en buiten de kerk aan de cultuur,</seg> <seg n="70.6.15">etc. Zulk een incarnatieleer heeft Kohlbrugge niet en hij wil er ook niets van weten.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Van zulk een sacramentele heiligheidsleer gruwt hij.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Hij wil ook niet dat het een leerstellige reeks van kapitale leerstukken zal worden,</seg> <seg n="70.8.2">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="70.8.3">toen wij <hi rend="italic">het Adres</hi> van de Haagse heren memoreerden.</seg></s> <s n="70.9"><seg n="70.9.1">Men moet niet zo'n lange weg nodig hebben om bij de troost van het Evangelie te komen als:</seg> <seg n="70.9.2">Jezus Christus is mens geworden.</seg></s> <s n="70.10"><seg n="70.10.1">Nu ja,</seg> <seg n="70.10.2">dat was Hij misschien ook geworden als Adam niet gevallen was,</seg> <seg n="70.10.3">maar in elk geval is dat een treffende gebeurtenis,</seg> <seg n="70.10.4">indrukwekkender nog dan toen Adam geschapen werd,</seg> <seg n="70.10.5">nu moest Hij een zwaar werk volbrengen en dat heeft Hij gedaan.</seg></s> <s n="70.11"><seg n="70.11.1">Hij heeft ons verlost en wij nemen dat nu aan;</seg> <seg n="70.11.2">dan komt er nog een derde stuk bij;</seg> <seg n="70.11.3">nadat wij gerechtvaardigd zijn,</seg> <seg n="70.11.4">worden wij ook nog geheiligd en komen hiermee weer in een andere verhouding tot Jezus.</seg></s> <s n="70.12"><seg n="70.12.1">Er is dan drieërlei verhouding tot Hem.</seg></s> <s n="70.13"><seg n="70.13.1">Eerst die van zondaren,</seg> <seg n="70.13.2">dan van gerechtvaardigden en eindelijk die van de in heiligheid toenemenden.</seg></s> <s n="70.14"><seg n="70.14.1">De eerste en de laatste toestand verlopen in de tijd,</seg> <seg n="70.14.2">de middelste niet.</seg></s> <s n="70.15"><seg n="70.15.1">Dit wordt uitgedrukt in de woorden van gezang 171 (N.B.):</seg></s></p>
<lg><l n="71.1"><seg n="71.1.1">"Een zondaar,</seg> <seg n="71.1.2">een verlost',</seg> <seg n="71.1.3">o Heer,</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="71.2"><seg n="71.2.1">en nu geen zondaar meer."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Dit zijn de punten die Kohlbrugge ironisch opsomde in die brief aan Stephen de Clercq,</seg> <seg n="72.1.2">waaruit ik hiervoor reeds aanhaalde.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Van zulk een systematische leer der zaligheid is hij geen beminnaar.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Daarom zegt hij liever dat Christus 'in vlees' gekomen is dan 'in het vlees'.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Wij moeten dadelijk weten waar het Evangelie heen wil.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Wij kunnen,</seg> <seg n="72.5.2">zegt Kohlbrugge in zijn overdenking over Mattheüs 1,</seg> <seg n="72.5.3">Christus nooit diep genoeg in het vlees trekken.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Vlees,</seg> <seg n="72.6.2">dat is onze zonde,</seg> <seg n="72.6.3">onze ellende,</seg> <seg n="72.6.4">onze dood.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">Wij moeten dadelijk weten dat Christus daarin gekomen is.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Kohlbrugge wil niet zulke omwegen maken dat Hij eerst mens geworden is en toen eerst het een en dan het ander met het vlees deed.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Hij was er dadelijk helemaal in.</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Zijn werk gaat van de geboorte af op deze realiteit in.</seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">Ook de mens is vleselijk en blijft vleselijk;</seg> <seg n="72.11.2">hij is zondaar en blijft zondaar.</seg></s> <s n="72.12"><seg n="72.12.1">En deze twee,</seg> <seg n="72.12.2">Christus en het vlees,</seg> <seg n="72.12.3">Christus en de zondaar,</seg> <seg n="72.12.4">blijven op elkaar betrokken van het begin tot het einde.</seg></s> <s n="72.13"><seg n="72.13.1">Het is een zalige en zaligmakende verhouding en geen proces met drie stadiën.</seg></s> <s n="72.14"><seg n="72.14.1">Het is van het begin af tot het eind troost en een andere goddelijke kracht dan deze troost is er niet volgens het Evangelie.</seg></s> <s n="72.15"><seg n="72.15.1">Deze genade is absoluut en de heiliging is ook absoluut,</seg> <seg n="72.15.2">evengoed als de rechtvaardiging.</seg></s> <s n="72.16"><seg n="72.16.1">In het geloof is er geen realiteit die aan Christus onttrokken blijft en waarmee wij zelf werkzaam blijven.</seg></s> <s n="72.17"><seg n="72.17.1">Daarom slaat dit Evangelie door alle objectivisme <pb n="317" ed="VW"/>en subjectivisme,</seg> <seg n="72.17.2">door alle geloofspsychologie,</seg> <seg n="72.17.3">door alle levensprocessen heen;</seg> <seg n="72.17.4">door alle leersystemen en alle kapitale leerstukken tot op de bodem der werkelijkheid,</seg> <seg n="72.17.5">de meest dagelijkse en ellendigste werkelijkheid.</seg></s> <s n="72.18"><seg n="72.18.1">De Wet is geestelijk en wij zijn vleselijk en die twee kunnen nooit bij elkaar komen,</seg> <seg n="72.18.2">als Christus niet in dit element des vlezes komt om daarin te wonen,</seg> <seg n="72.18.3">het te heiligen en te verheerlijken.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">In dit element des vlezes is ook elke onderscheiding van vlees en geest in de mens opgeheven.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Christus is niet alleen voor de inwendige,</seg> <seg n="73.2.2">maar ook voor de uitwendige mens gekomen.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Evengoed voor de arme,</seg> <seg n="73.3.2">als voor de armen van geest.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Het Evangelie is evengoed sociaal als persoonlijk,</seg> <seg n="73.4.2">evengoed politiek als kerkelijk,</seg> <seg n="73.4.3">al heeft Kohlbrugge deze consequenties nog weinig getrokken.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Het Evangelie krult niet op tot een persoonlijk heiligingsproces of een kerkelijk leersysteem.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Het gaat regelrecht in het vlees,</seg> <seg n="73.6.2">de naakte,</seg> <seg n="73.6.3">laatste werkelijkheid van het leven.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">De boodschap van Jezus' geboorte is het eerst tot de herders gekomen.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">Maar dat betekent geen pastorale.</seg></s> <s n="73.9"><seg n="73.9.1">Het is pastoraal:</seg> <seg n="73.9.2">predikt het Evangelie aan alle creaturen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Ik heb drie kerstpreken uit onze bundel besproken.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Ik moet de beide laatste laten rusten om tot het zevental paaspreken over te gaan.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Zij staan in fis,</seg> <seg n="74.3.2">zoals de kerstpreken in mol.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">De eerste gaat over Mattheüs 28 : 1.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Wij horen hoe Gods macht komt opdagen.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">God houdt trouw en waarheid en geeft mij te geloven,</seg> <seg n="74.6.2">als ik ook niet geloof.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Het is een juichende inleiding waarmee de prediker begint.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Met Christus zijn wij,</seg> <seg n="74.8.2">toen Hij begraven werd,</seg> <seg n="74.8.3">met al wat wij zijn,</seg> <seg n="74.8.4">met alle werken des vlezes,</seg> <seg n="74.8.5">met al onze leden,</seg> <seg n="74.8.6">der aarde gelijk gemaakt geworden.</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">Onze schuld,</seg> <seg n="74.9.2">onze zonde,</seg> <seg n="74.9.3">onze straf werd begraven in het graf van Christus,</seg> <seg n="74.9.4">mitsgaders al onze zorgen en al onze noden.</seg></s> <s n="74.10"><seg n="74.10.1">Het vlees is vergaan,</seg> <seg n="74.10.2">het heeft niets meer te vertellen.</seg></s> <s n="74.11"><seg n="74.11.1">En nochtans,</seg> <seg n="74.11.2">ook dit ons vlees,</seg> <seg n="74.11.3">in Hem is het opgestaan.</seg></s> <s n="74.12"><seg n="74.12.1">Wij hebben daarbij niet te vragen naar hetgeen wij gewaar worden,</seg> <seg n="74.12.2">maar naar hetgeen Gods Woord zegt,</seg> <seg n="74.12.3">daar moeten wij ons op verlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="74.13"><seg n="74.13.1">Dit is de andere zijde van het Evangelie.</seg></s> <s n="74.14"><seg n="74.14.1">Het is al dadelijk even realistisch als het Kerstevangelie.</seg></s> <s n="74.15"><seg n="74.15.1">Bij de behandeling van de tekst wijst Kohlbrugge er op dat het 'hoe' van de Opstanding voor ons verborgen is gebleven,</seg> <seg n="74.15.2">evenals het 'wanneer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="74.16"><seg n="74.16.1">Verder merken wij op dat hij wel gewoon is woord voor woord zijn tekst te bespreken,</seg> <seg n="74.16.2">maar dat hij hem eigenlijk niet historisch behandelt.</seg></s> <s n="74.17"><seg n="74.17.1">Hij maakt er geen verhaal van,</seg> <seg n="74.17.2">met opsieringen,</seg> <seg n="74.17.3">maar laat het Woord blijven,</seg> <seg n="74.17.4">waarmee hij afsteekt naar de diepte.</seg></s> <s n="74.18"><seg n="74.18.1">Zo wanneer hij over de woorden:</seg> <seg n="74.18.2">"Laat na de Sabbat,</seg> <seg n="74.18.3">als het begon te lichten". aldus spreekt:</seg> <seg n="74.18.4">"Laat na de Sabbatten was het voorzeker!</seg></s> <s n="74.19"><seg n="74.19.1">Veertig eeuwen hadden reikhalzend naar deze dag des Heren uitgezien.</seg></s> <s n="74.20"><seg n="74.20.1">Maar de <pb n="318" ed="VW"/>Sabbatten,</seg> <seg n="74.20.2">die zij hadden te vieren,</seg> <seg n="74.20.3">behaagden hun niet.</seg></s> <s n="74.21"><seg n="74.21.1">De eeuwige Sabbat,</seg> <seg n="74.21.2">de ruste Gods,</seg> <seg n="74.21.3">komt nochtans.</seg></s> <s n="74.22"><seg n="74.22.1">Het was laat,</seg> <seg n="74.22.2">maar juist Gods tijd.</seg></s> <s n="74.23"><seg n="74.23.1">Sedert de zondeval is het ons en onze vaders onmogelijk geweest Gode ook maar één ware Sabbat te houden.</seg></s> <s n="74.24"><seg n="74.24.1">Want wij en onze vaders gingen met werken om;</seg> <seg n="74.24.2">daarbij konden wij echter geen rust vinden.</seg></s> <s n="74.25"><seg n="74.25.1">Ons gehele bestaan bestond uit werkdagen en er kwamen geen rustdagen.</seg></s> <s n="74.26"><seg n="74.26.1">Toen was onze gezindheid vleselijk;</seg> <seg n="74.26.2">want het moest alles overeenkomstig de Geest der genade ingericht zijn en daarvan hadden wij zo weinig begrip.</seg></s> <s n="74.27"><seg n="74.27.1">Zo werden wij verkocht onder de zonde.</seg></s> <s n="74.28"><seg n="74.28.1">Maar nu is de goedertierenheid van onze Zaligmaker verschenen en heeft Hij ons zalig gemaakt naar zijn barmhartigheid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Men ziet het,</seg> <seg n="75.1.2">toch steeds de grote,</seg> <seg n="75.1.3">geweldige waarheid uit de preek over Romeinen 7 : 14 uit 1833 te Elberfeld.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">In deze feestpreken ligt zij echter niet meer zo paradoxaal en piramidaal opgestapeld,</seg> <seg n="75.2.2">maar pastoraal en liefelijk verspreid over de dagen.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Kohlbrugges realisme blijft zichzelf gelijk.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Luister maar hoe de prediker zijn thema uitwerkt:</seg> <seg n="76.2.2">"In zijn dood heeft Hij de oude Adam,</seg> <seg n="76.2.3">die niets van het licht en van de rust wilde weten,</seg> <seg n="76.2.4">en derhalve ook niet tot rust komen kon,</seg> <seg n="76.2.5">laten sterven.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Hij heeft de oude Adam,</seg> <seg n="76.3.2">die de Geest niet had,</seg> <seg n="76.3.3">met al zijn werken,</seg> <seg n="76.3.4">zijn denken en willen,</seg> <seg n="76.3.5">met al zijn begeerten,</seg> <seg n="76.3.6">met huid,</seg> <seg n="76.3.7">vlees en alle beenderen,</seg> <seg n="76.3.8">met hart,</seg> <seg n="76.3.9">hoofd en verstand,</seg> <seg n="76.3.10">zoals wij leven en zijn,</seg> <seg n="76.3.11">met Zich in het graf genomen en heeft hem aldaar begraven;</seg> <seg n="76.3.12">Hij heeft ook in dit graf de oude Adam laten liggen,</seg> <seg n="76.3.13">zodat hij nooit weder kan opstaan.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Hijzelf is echter uit Adams dood weder opgestaan en nadat Hij in zijn dood alles weder in het recht gebracht heeft,</seg> <seg n="76.4.2">wat in de hemel,</seg> <seg n="76.4.3">op de aarde en onder de aarde is,</seg> <seg n="76.4.4">is Hij,</seg> <seg n="76.4.5">de Here,</seg> <seg n="76.4.6">uit het graf gekomen met een nieuwe mens.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">En in deze Zondag zijn al onze levensdagen ingesloten,</seg> <seg n="76.5.2">zijn wij wedergeboren en nieuw geschapen,</seg> <seg n="76.5.3">een nieuwe mens in Hem,</seg> <seg n="76.5.4">zoals wij leven en zijn,</seg> <seg n="76.5.5">met huid,</seg> <seg n="76.5.6">vlees en alle beenderen,</seg> <seg n="76.5.7">hart,</seg> <seg n="76.5.8">hoofd en verstand,</seg> <seg n="76.5.9">handen,</seg> <seg n="76.5.10">voeten en alle leden.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Op deze eeuwige dag volgt geen nacht meer."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Hier is geen scheiding tussen vlees en geest in de mens.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Hier staat Gods Geest tegenover het zondige vlees en wekt het op. En deze opwekking gaat door tot alles wat in hemel of op aarde is.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Ik merkte op dat Kohlbrugge de tekst niet historisch maakt,</seg> <seg n="78.1.2">maar hem laat spreken.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Dat blijkt ook heel duidelijk uit de wijze waarop hij hier de vraag behandelt:</seg> <seg n="78.2.2">wie zal ons de steen van de deur des grafs afwentelen?</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Hij zegt wel te weten dat men dat onnadenkend kan lezen,</seg> <seg n="78.3.2">zodat wij er hoogstens aan denken bij de een of andere moeilijkheid,</seg> <seg n="78.3.3">waarvoor wij komen te staan.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Maar neen,</seg> <seg n="78.4.2">deze vraag staat in een Evangelie,</seg> <seg n="78.4.3">dat ons duizendmaal gepredikt moet worden.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Wij moeten leren verstaan,</seg> <seg n="78.5.2">dat wij het dagelijks <pb n="319" ed="VW"/>evenzo maken,</seg> <seg n="78.5.3">dat wij altijd vol onverstand zijn.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Maria Magdalena tenminste had toch ook moeten weten dat Gods zaak niet in de dood kan blijven liggen.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">En dan volgt er weer een rijmpje:</seg></s></p>
<lg><l n="79.1"><seg n="79.1.1">"Al ligt de waarheid in het graf,</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="79.2"><seg n="79.2.1">al wat haar drukt,</seg> <seg n="79.2.2">moet van haar af!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f32" rend="superscript">f</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Als de vrouwen waren alle profeten en ook Abraham,</seg> <seg n="80.1.2">de vader der gelovigen.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Deze wist van de opstanding,</seg> <seg n="80.2.2">zegt Kohlbrugge,</seg> <seg n="80.2.3">maar toen hij naar koning Abimelech moest,</seg> <seg n="80.2.4">was hij het weer vergeten.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">En Izak,</seg> <seg n="80.3.2">die zelf uit de dood was opgestaan,</seg> <seg n="80.3.3">deed het zijn vader precies na.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Zo willen de vrouwen Jezus altijd in het graf laten blijven,</seg> <seg n="80.4.2">willen Hem zalven en alsdan hun eigen weg gaan.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">En dat blijft zo totdat God zelf ingrijpt en iets nieuws schept.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">De tweede paaspreek over Joh. 20 : 1-18 sluit zich dadelijk bij de vorige aan,</seg> <seg n="80.6.2">maar is in tijdsorde daarvan gescheiden door een periode van tweejaren.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Zij is van paasmaandag 9 april 1849 en werd gehouden in de zeer bewogen tijd rondom 1848,</seg> <seg n="80.7.2">waarvan Fritz Reuter<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n8" rend="superscript">8</ref> zo meesterlijk verteld heeft in zijn <hi rend="italic">Ut mine Stromtid.</hi></seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">Een tijdpreek in uitwendige zin is het niet.</seg></s> <s n="80.9"><seg n="80.9.1">Alleen als men op de datum let,</seg> <seg n="80.9.2">kan men menen hier en daar aanduidingen te vinden.</seg></s> <s n="80.10"><seg n="80.10.1">In mei 1849 werd Elberfeld door opstandelingen bezet.</seg></s> <s n="80.11"><seg n="80.11.1">De burgemeester heeft zich bij die gelegenheid,</seg> <seg n="80.11.2">nadat zijn huis verwoest was,</seg> <seg n="80.11.3">verborgen in de preekstoel van Kohlbrugge.</seg></s> <s n="80.12"><seg n="80.12.1">De opstandelingen behielden de stad tot Hemelvaartsdag.</seg></s> <s n="80.13"><seg n="80.13.1">Aan de vooravond van deze gebeurtenissen is dan deze preek gehouden.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Kohlbrugge zet in zijn voorafspraak weer Gods werk en ons werk tegenover elkaar.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Ach,</seg> <seg n="81.2.2">dat een mens toch eens wilde ophouden zelf het roer,</seg> <seg n="81.2.3">zelf het schip van zijn zaligheid te sturen.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Maar neen,</seg> <seg n="81.3.2">iets te willen zijn en te betekenen,</seg> <seg n="81.3.3">dat is het vlees eigen.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Hier deugd,</seg> <seg n="81.4.2">daar deugd;</seg> <seg n="81.4.3">hier werk,</seg> <seg n="81.4.4">daar werk;</seg> <seg n="81.4.5">hier wat heiligheid en Godegelijkheid,</seg> <seg n="81.4.6">daar wat heiligheid en Godegelijkheid;</seg> <seg n="81.4.7">en als het er om gaat,</seg> <seg n="81.4.8">baat het niet,</seg> <seg n="81.4.9">al heeft men zich ook nog zo lang op paapse wijze met werken afgetobd.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">De Here echter breekt bij de zijnen alles af,</seg> <seg n="81.5.2">roer en mast,</seg> <seg n="81.5.3">en juist dan gaat het goed;</seg> <seg n="81.5.4">in deze beeldende taal wordt de tekst ingeleid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Dan komt de homilie.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Het graf is open en ledig.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Waar mag Jezus zijn?</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Drie beproefde getuigen zullen het ons zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Maria Magdalena heeft veel ervaren;</seg> <seg n="83.1.2">welk een vuur en welk een liefde.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Maar een vrouw is toch ook altijd vol onverstand,</seg> <seg n="83.2.2">zij overdrijft steeds:</seg> <seg n="83.2.3">dan is zij in de hemel,</seg> <seg n="83.2.4">dan ligt zij in de afgrond.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">De prediker wil tot een bezadigde,</seg> <pb n="320" ed="VW"/><seg n="83.3.2">verstandige man gaan die in ijver bij Maria niet achterstaat en die zijn verdorvenheid evengoed kent als Maria de hare.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">Het is Petrus.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">Maar wat loopt hij langzaam.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">Johannes,</seg> <seg n="83.6.2">met zijn hemels verstand,</seg> <seg n="83.6.3">stuift hem voorbij.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">Hij gaat niet eens in het graf.</seg></s> <s n="83.8"><seg n="83.8.1">Daar komt Petrus gelukkig toch en dan ook Johannes.</seg></s> <s n="83.9"><seg n="83.9.1">Zij geloven tenslotte,</seg> <seg n="83.9.2">wat Maria gelooft:</seg> <seg n="83.9.3">Hij is gestolen.</seg></s> <s n="83.10"><seg n="83.10.1">Zij zoeken niet eens,</seg> <seg n="83.10.2">zoals Eliza om Elia.</seg></s> <s n="83.11"><seg n="83.11.1">En wij hebben de bijbel dikwijls gelezen;</seg> <seg n="83.11.2">maar dat wij in zodanig een toestand zouden kunnen komen,</seg> <seg n="83.11.3">daaraan hebben wij nimmer gedacht.</seg></s> <s n="83.12"><seg n="83.12.1">En daarom,</seg> <seg n="83.12.2">zegt Kohlbrugge dan plotseling op de man af,</seg> <seg n="83.12.3">daarom weten wij waarlijk niet één spreuk,</seg> <seg n="83.12.4">die bijzonder voor ons zou zijn.</seg></s> <s n="83.13"><seg n="83.13.1">Weer die wending van historie tot Woord.</seg></s> <s n="83.14"><seg n="83.14.1">Wij vieren Pasen als een voorbije geschiedenis en weten natuurlijk dat Jezus is opgestaan.</seg></s> <s n="83.15"><seg n="83.15.1">En daarom is er geen woordeke in het Evangelie voor ons.</seg></s> <s n="83.16"><seg n="83.16.1">Men meent hier Kierkegaard te lezen die ons duidelijk wil maken dat iedere discipel tijdgenoot van Jezus moet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Maria ziet tenslotte twee engelen,</seg> <seg n="84.1.2">maar wat geeft dat haar?</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">De plaats van Jezus is leeg. -Daar ligt niets meer.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">De engelen zeggen:</seg> <seg n="84.3.2">Vrouw!</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Wat weent gij?</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Zouden de engelen Hem hebben laten stelen?</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Wat maakt de droefheid ons toch onverstandig.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">Wie weet</seg> <seg n="84.7.2">- misschien staat de Here levend achter ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Gelooft gij waarlijk,</seg> <seg n="85.1.2">zo vraagt de prediker,</seg> <seg n="85.1.3">dat het ledige graf u juist een bewijs is van zijn Opstanding?</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">En wat helpt het ons,</seg> <seg n="85.2.2">als wij niet weten:</seg> <seg n="85.2.3">Hij is ook voor mij opgestaan!</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">De gehele zondige mens ging in het graf,</seg> <seg n="85.3.2">het gehele walgelijke zondige aas,</seg> <seg n="85.3.3">met zijn arglistig,</seg> <seg n="85.3.4">ja dodelijk hart.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Ook ging het graf in het graf.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Dat alles nam Jezus met zich mee in het graf!</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">En nu,</seg> <seg n="85.6.2">waarom willen wij dan een dode Jezus hebben?</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Waarom wenen wij,</seg> <seg n="85.7.2">omdat wij niet vinden wat wij zoeken?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Kohlbrugge maakt hier als hij van een 'walgelijk aas' spreekt gebruik van de forse symboliek die ook de profeten soms aanwenden als zij spreken van etterbuilen en dergelijke.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Men kan echter niet zeggen dat hij zijn kracht zocht in zulke termen zoals een bepaalde categorie van predikers dat wel eens heeft gedaan en nog doet.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Zijn taal is over het algemeen gekuist,</seg> <seg n="86.3.2">ook als hij zijn geluid laat aanzwellen.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Waarom willen wij een dode Jezus hebben?</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Maria heeft Hem gevonden.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Jezus heeft zich aan haar nog eerder geopenbaard dan aan Johannes.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Eerst de ellendigsten en de armsten.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Zo werd in een hof de naar de wet der werken heilige Eva,</seg> <seg n="87.5.2">in de nabijheid van de boom des levens,</seg> <seg n="87.5.3">in overtreding gevonden;</seg> <seg n="87.5.4">de naar de wet der werken ellendige,</seg> <seg n="87.5.5">arme en verloren Maria Magdalena <pb n="321" ed="VW"/>vindt in een hof,</seg> <seg n="87.5.6">in de nabijheid van het ledige graf,</seg> <seg n="87.5.7">de Here Jezus.</seg></s> <s n="87.6"><seg n="87.6.1">Roept juichende met mij,</seg> <seg n="87.6.2">zo besluit Kohlbrugge zijn paaspreek:</seg> <seg n="87.6.3">Gij Here Jezus zijt het alléén!</seg></s> <s n="87.7"><seg n="87.7.1">Zo is het naar de wet des Vaders!</seg></s> <s n="87.8"><seg n="87.8.1">Amen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Kohlbrugge was een begenadigd prediker,</seg> <seg n="88.1.2">diep belezen in de Schriften en in de vaders.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Hij beweegt zich daarin als een schatmeester in zijn schathuis.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Midden in de revolutie,</seg> <seg n="88.3.2">die tronen deed wankelen of vallen,</seg> <seg n="88.3.3">bediende hij het Woord en stond hij trouw op zijn post als een schildwacht der eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Er volgen nu in onze bundel twee preken over de Emmaüsgangers,</seg> <seg n="89.1.2">waarin het lange verhaal op de voet wordt gevolgd,</seg> <seg n="89.1.3">zoals Kohlbrugge trouwens meestal doet.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Ze zijn minder geschikt voor een bespreking en daarom kies ik hier nog een andere,</seg> <seg n="89.2.2">niet uit de evangeliën,</seg> <seg n="89.2.3">maar uit de brieven.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Zij gaat over Rom. 6 : 7-12,</seg> <seg n="89.3.2">over het afgestorven zijn van de zonde,</seg> <seg n="89.3.3">en dateert van 30 april 1848.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Kohlbrugge zegt in zijn voorafspraak dat het niet genoeg is te weten dat Jezus opgestaan is.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">De kennis maakt opgeblazen.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Alleen wie het te doen is om een zalige opstanding zal daartoe geraken.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Voor hem is <choice><sic>het bier alles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">het hier alles</corr></choice> een leven des doods-,</seg> <seg n="90.4.2">hij kan niet aardsgezind zijn;</seg> <seg n="90.4.3">hij verwacht zijn Heiland.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Kohlbrugge verklaart dat het zijn bediening is de gemeente zulks voor te houden.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Er zijn er in de gemeente die zich voor een schaap houden en evenwel in hun hart een bok zijn.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">De wandel moet echter in de hemelen zijn;</seg> <seg n="90.7.2">men moet zichzelf verloochenen;</seg> <seg n="90.7.3">ook het goddeloze doen en drijven der wereld verzaken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Dit is dan ook een toon uit Kohlbrugges preken.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Zijn prediking,</seg> <seg n="91.2.2">dat de Wet hem een lijk was;</seg> <seg n="91.2.3">de scherpe paradoxen van zijn opstandingsleer;</seg> <seg n="91.2.4">dat wij alleen in Christus geheiligd worden en door het geloof alléén,</seg> <seg n="91.2.5">konden als bij Paulus aanleiding geven tot misbruik.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Er is op dit punt in ons land een scherpe en onverkwikkelijke strijd gevoerd tussen enkele volgelingen van Kohlbrugge en andere gereformeerden.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">In 1859 werd de prediker van Elberfeld tot erelid benoemd van de Vereeniging van Vrienden der Waarheid in Zuid-Holland.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Daartegen kwam een Amsterdamse vereniging op in een <hi rend="italic">Open brief.</hi></seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Kohlbrugge reageerde daarop met de scherpte van een oud zeer,</seg> <seg n="91.6.2">met Nederlandse dogmatische felheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Een onaangename polemiek was het gevolg waarin zich elementen mengden die de zaak van Kohlbrugge hebben geschaad.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Een opvatting werd hier voorgedragen waarbij dat,</seg> <seg n="92.2.2">wat Kohlbrugge in zijn preken als ziener naar voren bracht,</seg> <seg n="92.2.3">in een banale theorie werd omgezet en waarbij zijn profetische toorn in een burgerlijke scheldpartij werd nageaapt.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Wat Da Costa voor Kohlbrugge in 1833 vreesde,</seg> <seg n="92.3.2">begon zich hier te vertonen.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Men noemt het antinomianisme,</seg> <seg n="92.4.2">dwz. uitschakeling van de Wet uit het christelijk <pb n="322" ed="VW"/>leven.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Dat dit niet de consequentie was van Kohlbrugges prediking bewijst wel het best de geest in de kohlbruggiaanse kringen,</seg> <seg n="92.5.2">die half buiten de gemeenten stonden en toch er in werkten,</seg> <seg n="92.5.3">zonder opzet,</seg> <seg n="92.5.4">als een ferment.</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">In de preek,</seg> <seg n="92.6.2">die ons thans bezighoudt,</seg> <seg n="92.6.3">zien wij dat Kohlbrugge in zijn pastorale praktijk en in zijn prediking wel weet dat schaap en bok in één hok zijn.</seg></s> <s n="92.7"><seg n="92.7.1">Zijn Elberfeldse werkzaamheid is tenslotte dan ook verdonkerd door een schaduw,</seg> <seg n="92.7.2">die samenhing met de gemeentelijke tuchtoefening ten opzichte van een lid van de familie Von der Heydt.4 Kohlbrugge bleef onverzettelijk en dit veroorzaakte een scheuring.</seg></s> <s n="92.8"><seg n="92.8.1">Tegen het eind van zijn werkzaamheid is hij voorzichtiger in deze dingen.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">De profeet leert van de pastor.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Zijn prediking heeft,</seg> <seg n="93.2.2">voor zover zij bestemd was om oecumenisch te werken,</seg> <seg n="93.2.3">ook een andere functie dan haar in de plaatselijke gemeenten toekomt.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">En de betekenis van de kohlbruggiaanse kringen is weer een andere geweest dan de invloed die hij internationaal uitoefende.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">In zijn preek over Rom. 6 : 7-12 schijnt Kohlbrugge met deze dingen te worstelen.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Hij wijst er op dat het Paulus is en in het algemeen degene,</seg> <seg n="94.2.2">die leert,</seg> <seg n="94.2.3">welke het meest te worstelen heeft met die vraag:</seg> <seg n="94.2.4">zullen wij dan in de zonde blijven (Rom. <choice><sic>6 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">6 : 1</corr></choice>)?</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Die het goede zaad niet opnemen,</seg> <seg n="94.3.2">kennen ook wel de geloofsgerechtigheid.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">Maar,</seg> <seg n="94.4.2">zegt Kohlbrugge,</seg> <seg n="94.4.3">zij wringen zich er onder uit om in de zonde te blijven.</seg></s> <s n="94.5"><seg n="94.5.1">Dit is zeer tekenend gezegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Voor degene,</seg> <seg n="95.1.2">die gelooft,</seg> <seg n="95.1.3">blijft het echter geheel geloofszaak;</seg> <seg n="95.1.4">wie het gelooft,</seg> <seg n="95.1.5">die heeft het,</seg> <seg n="95.1.6">zegt Kohlbrugge met Luther.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Wie Gods Woord hoger houdt dan al zijn twijfelingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">De dood heeft de Here Christus willen vangen met des duivels list,</seg> <seg n="95.3.2">zegt hij verder,</seg> <seg n="95.3.3">een oudchristelijke voorstelling overnemende,</seg> <seg n="95.3.4">daarentegen heeft Christus de dood gevangen met goddelijke list.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Nu zal de dood ons niet bemachtigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">Want voor de zonde zijn wij lijken.</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">Christus en wij zijn voor God één lichaam.</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">Ook al ziet men het tegenstrijdig om zich heen,</seg> <seg n="95.7.2">dit geloof bewijst zich toch aan het einde machtiger dan al het tegenstrijdige.</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Maar dan moet de mond-christen,</seg> <seg n="96.1.2">zo vervolgt hij,</seg> <seg n="96.1.3">die onder het masker van het geloof en van het daarvoor-houden allerlei onrecht als water kan indrinken,</seg> <seg n="96.1.4">ook weten,</seg> <seg n="96.1.5">dat deze troost van het Evangelie hem niet geldt.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Want,</seg> <seg n="96.2.2">zo vervolgt deze werkelijkheidsprediker,</seg> <seg n="96.2.3">de apostel drijft hier niet een leer die zowat in de hersenen zwemt</seg> <seg n="96.2.4">- het is een uitdrukking van Calvijn -,</seg> <seg n="96.2.5">maar zij heeft hart,</seg> <seg n="96.2.6">zij heeft ziel,</seg> <seg n="96.2.7">heeft lichaam,</seg> <seg n="96.2.8">heeft vlees en been,</seg> <seg n="96.2.9">zodat het iets waarachtigs is,</seg> <seg n="96.2.10">en veel,</seg> <seg n="96.2.11">veel wezenlijker dan menigeen denkt.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">Waar het waarachtige daarvoor-houden is,</seg> <seg n="96.3.2">drijft alleen de Geest,</seg> <seg n="96.3.3">zodat wij rust noch <pb n="323" ed="VW"/>duur hebben,</seg> <seg n="96.3.4">tenzij wij voor God en mensen een goed geweten hebben door de opstanding van Jezus Christus.</seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Let wel,</seg> <seg n="96.4.2">het blijft Paasevangelie,</seg> <seg n="96.4.3">zoals Kohlbrugge preekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Wij nemen afscheid van de paaspreken en slaan de hemelvaartspreken over;</seg> <seg n="97.1.2">niet omdat zij van minder betekenis zijn,</seg> <seg n="97.1.3">maar omdat het bestek van dit artikel het niet toelaat ook deze te bespreken.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Tenslotte wijden wij nog onze aandacht aan de pinksterpreken.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Een parafrase van Handelingen 2 : 1-42 laat ik rusten.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Zij volgt de tekst woord voor woord.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Onder een tweede preek van 20 mei 1850 over Joh. 14 : 16 en 17 zou men eerst de indruk kunnen krijgen dat er,</seg> <seg n="97.5.2">na de verkondiging van Christus' wezen en werk,</seg> <seg n="97.5.3">bij Kohlbrugge voor een behandeling van de persoon en het werk van de Heilige Geest geen plaats meer is en dat deze hem dus niet wil gelukken.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">Dat het eigenlijk een doublet zou zijn van een paaspreek in verband met Kohlbrugges opvattingen over de heiligmaking.</seg></s> <s n="97.7"><seg n="97.7.1">Zo zegt hij hier dat deze Trooster de Geest der Waarheid is.</seg></s> <s n="97.8"><seg n="97.8.1">En deze waarheid bestaat dan hierin,</seg> <seg n="97.8.2">dat er een waarachtige heiligmaking opkwam waardoor al de spinnewebben van een gehuichelde heiligmaking met de bezemen des Woords weggevaagd en al haar giftige spinnen op de vlucht gejaagd of gedood werden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="97.9"><seg n="97.9.1">Maar iets later maakt hij de onderscheiding dat Christus te doen heeft met arme zondaren en de Heilige Geest alleen met bekommerden,</seg> <seg n="97.9.2">aangevochtenen,</seg> <seg n="97.9.3">ongeleerden en treurenden,</seg> <seg n="97.9.4">die wenen omdat de duivel hen aanklaagt of omdat de wereld hen slacht en opeet,</seg> <seg n="97.9.5">alsof zij brood at.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Hier is dan toch de Heilige Geest in betrekking gebracht tot zondaren,</seg> <seg n="98.1.2">die in een ander stadium verkeren.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Heel treffend wordt van deze Geest gezegd dat Hij een gegeven Geest is.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Alleen daartoe is Hij bereid,</seg> <seg n="98.3.2">zich aan de zielen der verlosten te laten geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Hoe die Geest werkt en tot het hart spreekt,</seg> <seg n="98.4.2">heeft Kohlbrugge op buitengewoon treffende wijze gezegd in een predikatie over Joh. 14 : 26,</seg> <seg n="98.4.3">over <hi rend="italic">het indachtig-maken.</hi></seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">Zij werd gehouden op Pinksteren 1863.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Wij prediken,</seg> <seg n="98.6.2">zegt hij,</seg> <seg n="98.6.3">het geloof in wat Jezus gezegd heeft,</seg> <seg n="98.6.4">nl. dat Hij waar zijn Evangelie vernomen wordt,</seg> <seg n="98.6.5">ook nu nog de Trooster zendt.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">Nadat hij enkele eigenschappen van die Geest heeft verkondigd,</seg> <seg n="98.7.2">wijst hij er ten laatste op,</seg> <seg n="98.7.3">dat deze een hoge Gast is.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">En deze Gast brengt een andere Gast mee,</seg> <seg n="98.8.2">nl. Christus in ons;</seg> <seg n="98.8.3">en deze Gast nog een hoge Gast:</seg> <seg n="98.8.4">de Vader.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">Deze Gast-Geest heeft reeds allerlei voor ons gedaan,</seg> <seg n="98.9.2">terwijl wij nog niet waren:</seg> <seg n="98.9.3">in de Raad Gods,</seg> <seg n="98.9.4">bij de Vleeswording,</seg> <seg n="98.9.5">bij Jezus' doop,</seg> <seg n="98.9.6">bij de prediking aan de armen,</seg> <seg n="98.9.7">bij de Opstanding.</seg></s> <s n="98.10"><seg n="98.10.1">Verder door de inspiratie der Heilige Schrift,</seg> <seg n="98.10.2">de stichting der gemeenten.</seg></s> <s n="98.11"><seg n="98.11.1">En nu wil Hij onze Leraar en <pb n="324" ed="VW"/>Trooster zijn.</seg></s> <s n="98.12"><seg n="98.12.1">Hij maakt woning in ons met het Woord.</seg></s> <s n="98.13"><seg n="98.13.1">Soms blaast hij in het hart het licht uit,</seg> <seg n="98.13.2">zodat het een donker hol gelijk is.</seg></s> <s n="98.14"><seg n="98.14.1">Maar dan houdt hij ons Gods woord voor en doet ons iets van Gods genade zien.</seg></s> <s n="98.15"><seg n="98.15.1">Hij brengt de mens nader tot God en de Here Jezus,</seg> <seg n="98.15.2">maar als een goddeloze en houdt hem de gerechtigheid van Christus voor.</seg></s> <s n="98.16"><seg n="98.16.1">Hij verspreidt dan licht en maakt dat op eenmaal de schellen van de ogen vallen!</seg></s> <s n="98.17"><seg n="98.17.1">Hij verrast ons met een enkele spreuk of met een enkel woordje,</seg> <seg n="98.17.2">bijv. met het woordje 'genade' of het woordje 'nochtans'.</seg></s> <s n="98.18"><seg n="98.18.1">Zo leert hij de blinde lezen,</seg> <seg n="98.18.2">zegt Kohlbrugge,</seg> <seg n="98.18.3">en ik denk daarbij aan de komma in Rom. 7 : 14 achter het woord 'vleselijk'.</seg></s> <s n="98.19"><seg n="98.19.1">Zo maakt hij,</seg> <seg n="98.19.2">gaat de prediker verder,</seg> <seg n="98.19.3">vrolijke belijders,</seg> <seg n="98.19.4">zodat melaatsen bekennen dat zij nochtans rein zijn.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">En gelijk nu de Geest brandende harten maakt,</seg> <seg n="99.1.2">zo maakt hij ook vurige bidders.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Waar de Geest in het hart is,</seg> <seg n="99.2.2">daar drijft Hij,</seg> <seg n="99.2.3">gelijk het vuur de vlammen,</seg> <seg n="99.2.4">de zuchten opwaarts naar de hemel.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Dit maakt de versaagden sterker dan God,</seg> <seg n="99.3.2">de diepbedroefden machtiger dan de Here Jezus,</seg> <seg n="99.3.3">als Hij hen met de hondekens gelijkstelt;</seg> <seg n="99.3.4">zodat God wel zegenen,</seg> <seg n="99.3.5">de Here Jezus wel helpen moet.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Vernemen wij,</seg> <seg n="100.1.2">gaat Kohlbrugge verder,</seg> <seg n="100.1.3">welk een liefelijke zielevriend Hij is;</seg> <seg n="100.1.4">geen schepsel kan een mens zo troosten.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Dat kan alleen de Heilige Geest en dan is Hij gelijk een verkoelend windje in de brandende zomerhitte!</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Zodanig een is Hij:</seg> <seg n="100.3.2">in de hitte der droefenis,</seg> <seg n="100.3.3">in het vuur der aanvechting,</seg> <seg n="100.3.4">in de angsten des doods.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">Kohlbrugge behandelt dan achtereenvolgens deze drie toestanden.</seg></s> <s n="100.5"><seg n="100.5.1">En hij doet dat door een indrukwekkende aaneenrijging,</seg> <seg n="100.5.2">zonder commentaar,</seg> <seg n="100.5.3">van bijbelwoorden uit het Oude en Nieuwe Testament,</seg> <seg n="100.5.4">die in de gedrukte preek vijf gehele bladzijden in beslag neemt en die uit de mond van deze sterke en gezalfde prediker een diepe indruk moet hebben gemaakt.</seg></s> <s n="100.6"><seg n="100.6.1">Hij besluit zijn pinksterrede met de uitroep:</seg> <seg n="100.6.2">loof de Here,</seg> <seg n="100.6.3">mijn ziel! en vergeet geen van zijn weldaden!</seg></s> <s n="100.7"><seg n="100.7.1">Amen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">De drie laatste preken van onze bundel brengen dan verder de liefelijke aard der vertroostingen van de Geest tot uitdrukking.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">De eerste handelt over Psalm 45 : 1-5.</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Over die Psalm schreef Kohlbrugge zijn proefschrift en daarmee won hij zijn bruid.</seg></s> <s n="101.4"><seg n="101.4.1">Hoe moet daarna de inhoud voor hem nog meer zijn gaan leven,</seg> <seg n="101.4.2">want ook de psalmist spreekt hier van bruid en bruidegom.</seg></s> <s n="101.5"><seg n="101.5.1">Deze preek is een hooggestemd lied,</seg> <seg n="101.5.2">waarin de aanbidding door een diepe tederheid wordt begeleid en doordrongen.</seg></s> <s n="101.6"><seg n="101.6.1">Zij begint met de opwekking:</seg> <seg n="101.6.2">"Volk des Heren!</seg></s> <s n="101.7"><seg n="101.7.1">Wij mogen niet zo stil,</seg> <seg n="101.7.2">zo zwijgend,</seg> <seg n="101.7.3">zo stom daarheen gaan!</seg></s> <s n="101.8"><seg n="101.8.1">Welaan!</seg></s> <s n="101.9"><seg n="101.9.1">De Geest gaf ons een psalm.</seg></s> <s n="101.10"><seg n="101.10.1">Laat ons die de Here zingen en spelen in ons leven en in onze harten,</seg> <seg n="101.10.2">totdat wij aangedaan worden met kracht uit de hoogte,</seg> <seg n="101.10.3">totdat ook aan ons gezien worden de Pinkstervlammen,</seg> <seg n="101.10.4">die in het binnenste lichten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="101.11"><seg n="101.11.1">De prediker wijst er dan op dat boven de <pb n="325" ed="VW"/><hi rend="italic">Psalm</hi> de kinderen van Korach als voorzangers genoemd worden.</seg></s> <s n="101.12"><seg n="101.12.1">Van deze,</seg> <seg n="101.12.2">zo vervolgt hij,</seg> <seg n="101.12.3">is niet veel goeds te zeggen.</seg></s> <s n="101.13"><seg n="101.13.1">Zij waren de overgeblevenen van een oproerig ras dat levend door de aarde verslonden werd (Num. 16).</seg></s> <s n="101.14"><seg n="101.14.1">Maar alleen deze zijn goede voorzangers en zullen het steeds blijven,</seg> <seg n="101.14.2">zij die volstrekt geen roem hebben.</seg></s> <s n="101.15"><seg n="101.15.1">Zo zijn zij dan voorzangers naar de regelmaat des geloofs die niet anders weten dan dat zij een overblijfsel zijn dat door genade behouden is;</seg> <seg n="101.15.2">die geen andere bedekking hebben dan barmhartigheid;</seg> <seg n="101.15.3">ook geen leven in zichzelf hebben tegen de ijselijke dood die in hun leden is.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Het instrument,</seg> <seg n="102.1.2">dat zij hanteren,</seg> <seg n="102.1.3">heet Schóschannim,</seg> <seg n="102.1.4">d.i. een roos (lutherse vertaling);</seg> <seg n="102.1.5">daarop spelen zij:</seg></s></p>
<lg><l n="103.1"><seg n="103.1.1">"Al word ik zevenmaal vertreden,</seg></l><l n="103.2"><seg n="103.2.1">God richt mij op in majesteit!</seg></l><l n="103.3"><seg n="103.3.1">Ik ben zijn roos,</seg> <seg n="103.3.2">de roos van Saron,</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="103.4"><seg n="103.4.1">en bloei met eeuw'ge heerlijkheid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f48" rend="superscript">v</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="104.1"><seg n="104.1.1">En dan trekt zich de preek steeds dieper terug in het binnenste heiligdom der Gemeente,</seg> <seg n="104.1.2">waarin de Heilige Geest woont,</seg> <seg n="104.1.3">en vermeit zich in wat het geloofsoog daar schouwt.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">De rede verliest zich in mystieke innigheid.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Dit is nog meer het geval in de voorlaatste overdenking over Hooglied 1 : 1-5,</seg> <seg n="105.1.2">waarin de vertroosting des Geestes geheel in mystische taal wordt vertolkt.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">De laatste preek uit de bundel draagt tot titel <hi rend="italic">De sprake Kanaäns.</hi></seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1"><hi rend="italic">Kohl</hi>brugge nodigt de gemeente uit zich voor deze keer te veroorloven het genot te hebben om zich te onderhouden in een taal,</seg> <seg n="106.2.2">die de wereld niet verstaat en die toch zo vertrouwelijk en gemoedelijk,</seg> <seg n="106.2.3">zo welluidend is en opwekkend:</seg> <seg n="106.2.4">de spraak van Kanaän (Jesaja 19 : 18).</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">De onderwijzer in deze taal is de Heilige Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">In een boekje heeft Kohlbrugge dit gegeven breedvoeriger uitgewerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">De preek (in het boekje) bestaat uit vragen en antwoorden.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Het is een catechismus der liefde tussen Christus en zijn Bruid,</seg> <seg n="106.6.2">de Kerk,</seg> <seg n="106.6.3">in de symbolische taal der profetie en van het Hooglied.</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">De laatste vraag en antwoord luiden:</seg> <seg n="106.7.2">"Maar hoe komt gij die stad in,</seg> <seg n="106.7.3">die zo hoog ligt?</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Antw.:</seg> <seg n="106.8.2">Op engelenwagens!</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">Hij zelf zet mij daarop</seg> <seg n="106.9.2">- en dan geen tranen meer!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><pb n="326" ed="VW"/><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Kohlbrugge besluit:</seg> <seg n="107.1.2">het spreken evenwel (van die taal) maakt niet zalig,</seg> <seg n="107.1.3">zo het hart er niet bij is.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Schibboleth alleen komt over de stroom.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Daar heet het:</seg> <seg n="107.3.2">Voorwaarts!</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Haast u om uws levens wil.</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Amen.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Kohlbrugge zelf ging over de stroom op de morgen van vrijdag 5 maart 1875.</seg></s></p>
<div type="chapter" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Bibliografie</seg></s></head>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Kohlbrugge zelf heeft in zijn brochure <hi rend="italic">Het lidmaatschap bij de hervormde gemeente hier te lande mij willekeurig belet</hi> verslag gegeven van zijn conflict met de Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Het boekje,</seg> <seg n="110.2.2">in 1833 te Amsterdam uitgegeven,</seg> <seg n="110.2.3">bevat tevens bijzonderheden uit zijn vroegere leven.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Deze autobiografie kan worden aangevuld door mededelingen in <hi rend="italic">Zur Feier des fünfundzwanzigjährigen Bestehens unsers Vereins</hi> (Elberfeld 1889),</seg> <seg n="110.3.2">een feestrede in 1871 gehouden;</seg> <seg n="110.3.3">en verder uit zijn brieven.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Kohlbrugges leerlingen hebben met grote piëteit zijn nagedachtenis verzorgd.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Een der oudste en trouwste,</seg> <seg n="111.2.2">J. Wichelhaus,</seg> <seg n="111.2.3">gaf enkele bijzonderheden uit Kohlbrugges leven in een 'Vorbericht' voor <hi rend="italic">Zwanzig Predigten im Jahre 1846 gehalten</hi> (Elberfeld 1884 2).</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Uitvoeriger is de <hi rend="italic">Lebensskizze von Dr. H. F. Kohlbrugge,</hi></seg> <seg n="111.3.2">opgezet door Wichelhaus en voltooid door Ed. Böhl (Elberfeld 1884).</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Adolf Zahn gaf <hi rend="italic">Aus dem Leben eines reformierten Pastors</hi> (Barmen 1881) en <hi rend="italic">Der Grossvater</hi> (Stuttgart 1881),</seg> <seg n="111.4.2">terwijl Kohlbrugges schoonzoon,</seg> <seg n="111.4.3">Ed. Böhl,</seg> <seg n="111.4.4">Brieven van dr. H.F. Kohlbragge verzorgde (Utrecht 1877).</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Daarnaast verschenen nog andere bundels brieven.</seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">Aan de Vrije Universiteit te Amsterdam promoveerde J. van Lonkhuyzen op een proefschrift <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge en zijn prediking,</hi></seg> <seg n="111.6.2"><hi rend="italic">in de</hi> lijst <hi rend="italic">van zijn tijd</hi> (Wageningen 1905).</seg></s> <s n="111.7"><seg n="111.7.1">Van jongere datum is het werk van H. Klugkist Hesse,</seg> <seg n="111.7.2"><hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrugge</hi> (Wuppertal-Barmen 1935).</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1"><hi rend="italic">Over Kohlbrugge en de Afscheiding schreef</hi> J. C. S. Locher (Amsterdam 1934).</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">E. Gewin plaatste in het <hi rend="italic">Tijdschrift voor armenzorg (</hi>1917) een artikel onder de titel <hi rend="italic">De bakermat van het Elberfeldse stelsel,</hi></seg> <seg n="112.2.2">waarin hij de dienst der barmhartigheid volgens de praktijk van Kohlbrugge beschreef.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Zelf heb ik in 1925 op de Nederlandsche Hervormde Predikanten-vergadering te Utrecht gesproken over <hi rend="italic">De betekenis van Kohlbrugge voor de theologie van onze tijd.</hi></seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Dit referaat werd opgenomen in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> van datzelfde jaar en is later met andere opstellen herdrukt in <hi rend="italic">Geestelijke perspectieven</hi> (Amsterdam 1930, 1939<hi rend="superscript">2</hi>.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Zie dit deel p. 507-526).</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Nadat ik het opstel over de <hi rend="italic">Feeststoffen</hi> reeds had ingezonden,</seg> <seg n="113.1.2">werd mijn aandacht gevestigd op een werkje van J. H. Grolle,</seg> <seg n="113.1.3"><hi rend="italic">De boodschap van Kohlbrügge nu!</hi></seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">(Wageningen 1946).</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Het verblijdt mij dat ik achteraf nog de gelegenheid heb naar dit boekje te verwijzen.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Het laat duidelijk zien hoe Kohlbrugge door een meer existentiële geloofshouding het voorzichtige evenwicht der orthodoxie verstoort.</seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">Ook toont het aan hoe deze reformatie eigenlijk pas nu,</seg> <seg n="113.5.2">honderd jaar na de stichting van Elberfeld,</seg> <seg n="113.5.3">volledig actueel wordt.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Tenslotte zij hier nog gewezen op het Kohlbrugge-archief in de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Utrecht,</seg> <seg n="114.1.2">in 1930 gesticht.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Voor dit Archief werd door dr. H. F. Kohlbrugge,</seg> <seg n="114.2.2">kleinzoon van de Elberfelder,</seg> <seg n="114.2.3">in 1940 een klein geschrift opgesteld over <hi rend="italic">Dr. H. F. Kohlbrugge en zijn Archief in de Universiteitsbibliotheek.</hi></seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Bovendien verscheen vanwege het Archief een <hi rend="italic">Geschriften;</hi></seg> <seg n="114.3.2"><hi rend="italic">Register van de Bijbelverklaringen</hi> door Kohlbrugge (Utrecht 1932;</seg> <seg n="114.3.3">nieuwe,</seg> <seg n="114.3.4">vermeerderde uitgave 1941),</seg> <seg n="114.3.5">waarin alle bijbelteksten die Kohlbrugge behandeld heeft,</seg> <seg n="114.3.6">zijn opgenomen met verwijzingen naar het Archief.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="295" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>HC.vraag en antwoord 91.</p></note>
<pb n="297" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. van Lonkhuyzen, Hermann Friedrich Kohlbrügge en zijn prediking, in de lijst van zijn tijd, Wageningen 1905, p. 96.</p></note>
<pb n="298" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A -</hi>w., p. 96, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>De titel van zijn dissertatie luidde <hi rend="italic">Specimen philologico-theologicum inaugurele, exhibens commentarium in Psalmum quadragesimum quantum,</hi> Amsterdam 1829.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Cit. naar Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Kohlbrügge,</hi> p. 106. De dialoog is afkomstig uit <hi rend="italic">Zur Feier des fünfundzwanzigjährigen Bestehens unsers Vereins.</hi> Festgabe des Vorstandes der Gesellschaft 'Vereinigung', Elberfeld 1889, p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 108 vv,</p></note>
<pb n="299" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Willem de Clercq naar zijn dagboek</hi> door A. Pierson met medewerking van De Clercqs jongste kleindochter, dl. 2, Haarlem 1889<hi rend="superscript">3</hi> p. 66.</p></note>
<pb n="302" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Brief aan J. Drost, geschreven te Utrecht op 12 maart 1844. Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Kohlbrügge,</hi> p. 157. Volledige tekst van de brief bij Van Lonkhuyzen in bijlage B, p. 16-21 (cit. op p. 18).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.-T, dl.</hi> 10, p. 179-188.</p></note>
<pb n="303" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>- Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Kohlbrügge,</hi> p. 158; bijlage B, p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Preek over Rom. 7 : 14. Verschenen o.a. in <hi rend="italic">Zwei Gastpredigten über Röm. 7 : 14 und Ps. 65 :</hi> 5, Elberfeld 1833. De Ned. vertaling verscheen onder de hoofdtitel <hi rend="italic">Ellende en verlossing,</hi> Amsterdam 1834, en werd weer opgenomen in de onder noot m vermelde uitgave.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Betrachtung über das erste Kapitel des Evangeliums nach Matthäus,</hi> Elberfeld 1844.</p></note>
<pb n="304" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Hoogst belangrijke briefwisseling tusschen Dr. H.</hi> F. <hi rend="italic">Kohlbrugge en een van de meest beroemde zijner tijdgenooten over de leer der heiligmaking,</hi> naar aanleiding van en vermeerderd met eene leerrede van Dr. Kohlbrugge over Rom. 7 : 14, Utrecht 1880, Amsterdam 1892<hi rend="superscript">3</hi>. Deze uitgave bevat Da Costa's brief aan Kohlbrugge, diens antwoord en de onder noot <hi rend="italic">k</hi> vermelde preek.</p></note>
<pb n="305" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Feeststoffen.</hi> Leerredenen, Utrecht 1878, z.p. 1942<hi rend="superscript">3</hi>, p. 128 v.</p></note>
<pb n="306" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Cit. naar Van Lonkhuyzen, Kohlbrügge, p.219. Uit een brief van K. aan Van <choice><sic>Heurnen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Heumen</corr></choice> van mei 1843.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Cit. naar a.w., p.247. De brief is van 25 november 1840.</p></note>
<pb n="307" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Cit. naar a.w., p. 231. Uit het niet door Pierson (zie p. 299, noot g) uitgegeven gedeelte van De Clercqs <hi rend="italic">Dagboek.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 244. Uit het onuitgegeven deel van De Clercqs <hi rend="italic">Dagboek,</hi> juni 1842.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Ibid. Dagboek,</hi> maart 1842.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Ibid. Dagboek,</hi> mei 1842.</p></note>
<pb n="313" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Feeststoffen. z.p. 1942</hi>, p.11-14.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 18 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>A.w., p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 24.</p></note>
<pb n="314" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 26-37.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Cit. naar Van Lonkhuyzen, Kohlbrugge, p. 247. Uit een brief van K. aan Stephen de Clercq van 25 november 1840.</p></note>
<pb n="315" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Feeststoffen,</hi> p, 40-53.</p></note>
<pb n="317" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>A.w., p. 80 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>A.w., p. 84.</p></note>
<pb n="318" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 85 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 89 v.</p></note>
<pb n="319" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 90 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 92 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 9 8.</p></note>
<pb n="320" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie VW., dl. 1, p. 79 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Feeststoffen,</hi> p. 99-102.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 104 v.</p></note>
<pb n="321" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>A.w., p. 111 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>A.w., p. 163 v.</p></note>
<pb n="322" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 168 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 171,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 174 v.</p></note>
<pb n="323" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 177 vv. De uitdrukking van Calvijn in <hi rend="italic">Inst. I,</hi> 5, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 284.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 286 v.</p></note>
<pb n="324" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>A.w.,p.292-310</p></note>
<pb n="325" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>p. 323.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 325 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 352 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">De taal Kanaäns. Een gesprek tusschen twee reizigers naar de eeuwigheid.</hi> Voor het volk, Amsterdam 1884.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Feeststoffen,</hi> p. 369.</p></note>
<pb n="327" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="327" ed="VW"/>N. publiceerde <hi rend="italic">Kohlbrugge. Festpredigten in Kerkelijke klassieken.</hi> Inleidende beschouwingen over geschriften van oude en nieuwe kerkvaders verzameld door dr. J. Haantjes en dr. A. van der Hoeven, Wageningen 1949, p. 347-382.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Voor Saint-Cyran zie dl. 1, p. 230, noot 32. Voor Antoine Singlin dl. 1, p. 238, noot 2. De Sacy (1613-1648), ps. van Louis <choice><sic>lsaac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Isaac</corr></choice> Lemaistre, was een jansenistisch theoloog.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor Willem de Clercq zie dl. 1, p. 88-101. Stephen de Clercq (1805-1866), de broer van Willem de Clercq, was evenals deze lid van de firma S.P. de Clercq en handelde in graan. Hij was getrouwd met C. J. S. Boissevain (1811-1873), de zuster van <hi rend="italic">C. C.</hi> Boissevain (1799-1879), die getrouwd was met Willem de <choice><sic>Ciercq</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Clercq</corr></choice>. M. Westendorp (1796-1863), lid van de firma Westendorp en Co. in effecten te Amsterdam, was getrouwd met 'Mimi' (Maria) de Clercq (1797-1838), de zuster van Stephen en Willem de <choice><sic>Ciercq</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Clercq</corr></choice>.</p><p>A.J. Twent van Roosenburg (1799-1866) behoorde tot de Haagse Réveilkring. In 1833 probeerde hij tevergeefs onder de vrienden van het Réveil een actie ten gunste van Kohlbrugge te organiseren, nadat de Hervormde Kerk hem het lidmaatschap geweigerd had.</p><p>H. van Heumen was onderwijzer te Delft.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Daniël (1802-1874) en Karl (1806-1881) von der Heydt, bankiers te Elberfeld, stamden uit een bekende en aanzienlijke familie aldaar. De beide broers sloten zich in 1845 bij Kohlbrugge aan en stichtten met hem in 1847 de Nederlands Gereformeerde Gemeente, waarin vooral Daniël een belangrijke rol speelde. Karl verliet in 1856 de gemeente na een conflict tussen zijn zoon en Kohlbrugge, waarbij bij gevolgd werd door vele andere aanzienlijke gemeenteleden. Een derde broer was August von der Heydt (1801-1874), die bekend werd als Pruisisch politicus.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Frederik Willem IV (1795-1861), van 1840-1861 koning van Pruisen, stond sterk onder invloed van het christelijk-antirevolutionaire denken. Na enige concessies in 1848 koos hij al spoedig weer partij tegen de nationaal-liberale beweging.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Ed. Böhl (1836-1903), Duits gereformeerd theoloog, vanaf 1864 hoogleraar te Wenen, was gehuwd met Anna (1836-1873), de enige dochter van Kohlbrugge. B. was een trouw aanhanger van de theologische ideeën van Kohlbrugge, die hij o.a. verdedigde tegenover A. Kuyper (vgl. dl. 2, p. 99).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n7" type="end" place="end" n="7"><p>A. Zahn (1834-1900), Duits gereformeerd theoloog, domprediker te Halle (1860), predikant te Elberfeld (1876) en Stuttgart (1881). Z., die behoorde tot de kring rond Kohlbrugge, wierp zich op als fervent verdediger van het calvinistische erfgoed, o.a. tegen de moderne bijbelkritiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n8" type="end" place="end" n="8"><p>F. Reuter (1810-1874), Duits schrijver, die als een der eersten literair gebruik ging maken van de omgangstaal, het Nederduits. Zijn bekendste werken zijn de historische roman <hi rend="italic">Ut de Franzosentid (1</hi>860) en het autobiografische <hi rend="italic">Ut mine Stromtid (1</hi>863/64). Vgl. dl. 8, p. 100, noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.kohlbrugge-festpredigten.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Het hoofdbestuur van de Vereeniging van Vrienden der Waarheid in Zuid-Holland benoemde Kohlbrugge in 1859 tot erelid van de vereniging. Daartegen richtte zich het bestuur van de Vereeniging tot handhaving en verdediging van de leer en de rechten der Nederduitsch Hervormde Kerk te Amsterdam, o.a. omdat K.s opvattingen op het punt van de heiligmaking in strijd zouden zijn met de gereformeerde leer. Zie Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Kohlbrügge,</hi> p. 318 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="13" xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe" decls="#bibl-noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe">
<pb n="328" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het christendom in zijn eenheid met de cultuur</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Richard Rothe</hi><seg type="noteMarkerWithoutNote" rend="superscript">1</seg></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Richard Rothe was een monastieke natuur.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Van hem is het woord:</seg> <seg n="3.2.2">'Nicht nach Ruhe sehne ich mich,</seg> <seg n="3.2.3">aber nach Stille.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Terecht schreef men dit onder zijn beeltenis;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="3.3.2">want het karakteriseert de man.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In de <hi rend="italic">Stille Stunden,</hi></seg> <seg n="4.1.2">een verzameling aforismen uit Rothes nalatenschap bijeengebracht,</seg> <seg n="4.1.3">komt een nummer voor waarin dit nog iets duidelijker wordt gezegd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">"Zodra",</seg> <seg n="4.2.2">zegt Rothe,</seg> <seg n="4.2.3">"de monotone stilte van mijn individueel leven onderbroken wordt,</seg> <seg n="4.2.4">treedt voor mij een pijnlijke verveling op. Slechts de <hi rend="italic">vita monastica</hi> is voor mij de werkelijk innerlijk doorleefde.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Bij zulk een gesteldheid brengt het zijn moeite mee zich door het leven heen te slaan en zich boven water te houden,</seg> <seg n="4.3.2">als men steeds door tegen de stroom moet zwemmen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De monastieke natuur is echter niet altijd vijandig tegen de cultuur.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zij wil niet altijd ascese maar vaak enkel concentratie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Rothe heeft juist bezwaar tegen ascetische inkrimping van de cultuur.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zij schijnt hem niets anders te betekenen dan levensverruwing,</seg> <seg n="5.4.2">omdat het beperking is tot het lagere.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De stilte die hij zo sterk nodig heeft,</seg> <seg n="5.5.2">wijst slechts aan dat zijn cultuur van een fijn spiritueel gehalte is.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De cultuurvormen van anderen bevatten hem meestal te veel van de materie,</seg> <seg n="5.6.2">waaruit ze genomen zijn.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Ze zijn hem te veel uitwendig,</seg> <seg n="5.7.2">te weinig eigen en daardoor hinderen ze hem.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">In het theater heeft hij last van de decors.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Hij vindt die geschikt voor kinderen en halve wilden.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Een vluchtige aanduiding zou hij voldoende vinden.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">De fantasie van de beschaafde deed dan wel het overige.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Die fijne spiritualiteit bezit Rothe ook in zijn ambtelijke leven.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">"Waardoor",</seg> <seg n="5.13.2">zo zegt hij,</seg> <seg n="5.13.3">"mijn houding van mijn collega's zo verschilt is dit:</seg> <seg n="5.13.4">zij voelen zich allen,</seg> <seg n="5.13.5">en daartoe ben ik niet in staat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Dit is geen valse nederigheid maar eerlijke zelfwaarneming.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Daartoe heeft hij te weinig van de massa,</seg> <seg n="5.15.2">de materie van het leven aan zich.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">"Hieraan kan men",</seg> <seg n="5.16.2">aldus Rothe,</seg> <seg n="5.16.3">"de rijpe meester van de kinderachtige leerling onderscheiden,</seg> <seg n="5.16.4">dat de meester bij alle ernst van zijn werk niets van de gewichtige ambtsmine weet,</seg> <seg n="5.16.5">waarmee de leerling de dingen van zijn beroep <pb n="329" ed="VW"/>vervult."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">"Dan eerst",</seg> <seg n="5.17.2">zegt Rothe,</seg> <seg n="5.17.3">"zal het mij goed om het hart zijn,</seg> <seg n="5.17.4">als ik op de mij passende plaats zal gekomen zijn:</seg> <seg n="5.17.5">op de achterste bank als homo gregarius (kuddemens),</seg> <seg n="5.17.6">wat in het toekomstige leven zeker geschieden zal."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Dit alles is geen ascetisme,</seg> <seg n="5.18.2">geen verlegenheid,</seg> <seg n="5.18.3">geen arbeidsschuwheid.</seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">Het is fijne spiritualiteit.</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Het toneel op zichzelf stelt Rothe zo hoog,</seg> <seg n="5.20.2">dat hij de kerkelijke cultus erin wil laten opgaan.</seg></s> <s n="5.21"><seg n="5.21.1">Zijn beroep heeft hij lief.</seg></s> <s n="5.22"><seg n="5.22.1">"Zoals God mij georganiseerd heeft",</seg> <seg n="5.22.2">zegt Rothe,</seg> <seg n="5.22.3">"ben ik werkelijk tot niets anders bruikbaar geweest dan tot een slechte professor en wel tenslotte nog wel in de theologie."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="5.23"><seg n="5.23.1">"Het publieke leven",</seg> <seg n="5.23.2">aldus Rothe,</seg> <seg n="5.23.3">"heb ik van harte lief,</seg> <seg n="5.23.4">maar het rumoer dat daar is,</seg> <seg n="5.23.5">haat ik."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="5.24"><seg n="5.24.1">Het blijft erbij.</seg></s> <s n="5.25"><seg n="5.25.1">Alleen de vita monastica doorleeft het innerlijk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Rothe werd in 1799 in Posen uit een Pruisische ambtenaarsfamilie geboren,</seg> <seg n="6.1.2">die nog in zijn eerste jaren naar Breslau verhuisde.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De vader stond in de beste traditie van de Pruisische ambtenaren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Consciëntieuze mensen,</seg> <seg n="6.3.2">met ontzag voor God,</seg> <seg n="6.3.3">wat klassieke vorming en grote eerbied voor de staat.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Men kent het type uit Fritz Reuters <hi rend="italic">Franzosentid:</hi></seg> <seg n="6.4.2">Amtshauptmann Wewer.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Op zijn voorhoofd stond:</seg> <seg n="6.5.2">'Kein Menschenfurcht;</seg> <seg n="6.5.3">wohl aber Gottesfurcht.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Men herinnere zich,</seg> <seg n="6.6.2">hoe hij in kritieke ogenblikken in zijn leven niet naar de bijbel,</seg> <seg n="6.6.3">maar naar Seneca grijpt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Naast het christendom loopt in Europa een sterke onderstroom:</seg> <seg n="7.1.2">de stoïsche zedenleer,</seg> <seg n="7.1.3">de beheersing der natuur door de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In sommige opzichten is de stoïsche moraal met het christendom verwant.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In bijna alle boeken over zedenleer zit een stoïsche inslag.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij is over Cicero,</seg> <seg n="7.4.2">Ambrosius,</seg> <seg n="7.4.3">de middeleeuwse leermeesters en Melanchton zich komen inweven in onze levensbeschouwing.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">In Rothes ouderlijk huis zal ook een flink stuk stoïcijnse zedenleer gezeten hebben.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De schoolmeester van Duitsland,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="7.6.2">Melanchton,</seg> <seg n="7.6.3">gebruikte Cicero even hard als de bijbel.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Daarbij komt dan dat in Rothes jeugd het rationalisme nog nawerkte.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Zijn moeder was een begaafde rationaliste.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Rothe dacht er later nog aan met piëteit.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De nuchtere redelijkheid van het rationalisme vond hij wel een slechte filosofie,</seg> <seg n="7.10.2">maar 'keine so üble Religion'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Hier ligt één der wortelen van Rothes levensbeschouwing.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Wie wordt van de filosofie van zijn moeder ooit los?</seg></s></p>
<p><pb n="330" ed="VW"/><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Rothe is als grote knaap opgegroeid in Breslau,</seg> <seg n="8.1.2">temidden van de gemoedelijke Sileziërs.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het stram Pruisische zal hier getemperd zijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Student werd hij te Heidelberg en later te Berlijn.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij hoorde Hegel en Schleiermacher,</seg> <seg n="8.4.2">twee ware patriarchen in het rijk der nieuwere gedachte.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hegel meer voor de profane gedachte,</seg> <seg n="8.5.2">Schleiermacher meer voor de gewijde gedachte.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De eerste meer uitkomend in de staat.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De andere in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het is alweer merkwaardig voor Rothe dat hij zich het meest tot Hegel voelt aangetrokken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men kan het zich ook moeilijk anders denken bij de zoon van een Pruisisch staatsambtenaar en het kind van een rationalistische moeder.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Als student ontkwam Rothe niet aan een modeziekte van die dagen:</seg> <seg n="10.1.2">de zwarte tijd,</seg> <seg n="10.1.3">waaraan Goethe,</seg> <seg n="10.1.4">Byron en om dichter bij huis en huiselijker te blijven onze Beets geleden hebben.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Merkwaardig dat,</seg> <seg n="10.2.2">evenals Beets,</seg> <seg n="10.2.3">ook Rothe uit die tijd overging in het nieuwe piëtisme of wat wij Réveil noemen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het zijn de diepere zielsnoden die in een te rationele levensopvatting zich wreken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Rothe vond voorlopige bevrediging toen hij te Wittenberg aan een predikantenseminarie in aanraking kwam met de leiders van het Duitse Réveil:</seg> <seg n="10.4.2">Von Kottwitz,</seg> <seg n="10.4.3">Tholuck<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n2" rend="superscript">2</ref> en anderen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Rothe is in engere zin geen piëtist gebleven,</seg> <seg n="10.5.2">maar zijn gemoedsleven heeft hier,</seg> <seg n="10.5.3">in aanraking met hèt christendom in engere zin,</seg> <seg n="10.5.4">een geestesdoop ondergaan,</seg> <seg n="10.5.5">die voor zijn gehele leven vruchtbaar is gebleven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Strauss<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n3" rend="superscript">3</ref> zei later van hem,</seg> <seg n="10.6.2">dat hij het geïncarneerde christendom was,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f12" rend="superscript">l</ref><seg n="10.6.3">en deze titel zou Rothe wel niet gekregen hebben zonder zijn aanraking met het Réveil.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Een mens moet minstens eenmaal in zijn leven zelf drinken uit de mystieke springbronnen van het geestelijk leven.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Dat is door niets anders te vervangen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De manier van het piëtisme,</seg> <seg n="11.1.2">de eigenaardigheden van zijn aanhangers beknelden Rothe spoedig min of meer.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Heel anders dan Goethe,</seg> <seg n="11.2.2">maar toch ook als Goethe maakte een verblijf in Rome hem vrij en gaf aan zijn geest een universaliteit die zijn voornaam gestemde ziel nodig had.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Rothe was er vier jaar gezantschapsprediker.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zonder dat hij bepaald in Rome opging,</seg> <seg n="11.4.2">werd toch zijn richting op algemene cultuur hier bevestigd.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Daarna is Rothe levenslang professor geweest.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Een slechte,</seg> <seg n="11.6.2">zoals we hem zelf hoorden zeggen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Een goede,</seg> <seg n="11.7.2">zoals ieder ander zei.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">En wel in Wittenberg,</seg> <seg n="11.8.2">Heidelberg,</seg> <seg n="11.8.3">Bonn en nog weer in Heidelberg.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Hij heeft deelgenomen aan het wetenschappelijk,</seg> <seg n="11.9.2">het kerkelijk en een beetje het staatkundig leven van zijn dagen.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Wie er meer van weten wil,</seg> <seg n="11.10.2">doet het beste Hausrath:<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="11.10.3"><hi rend="italic">Richard Rothe und seine Freunde</hi> te lezen,</seg> <seg n="11.10.4">een onderhoudend geschreven boek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ons moet het hier te doen zijn om zijn denkrichting in verband met het thema van de cursus:</seg> <seg n="12.1.2">christendom en cultuur.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Rothe is de schrijver van een merkwaardig boek,</seg> <seg n="12.2.2">zijn <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi></seg> <seg n="12.2.3">waarin hij zijn gehele levensbeschouwing <pb n="331" ed="VW"/>heeft ondergebracht.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Mensen die niet van dikke boeken houden kunnen veel gedachten hieruit ook vinden in de <hi rend="italic">Stille Stunden.</hi></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Rothes <hi rend="italic">Ethik</hi> is een compleet filosofisch of theosofisch systeem.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het is het laatste van de Duitse idealistische systemen,</seg> <seg n="12.5.2">Fichte,</seg> <seg n="12.5.3">Schelling,</seg> <seg n="12.5.4">Hegel.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De vorm is geheel speculatief.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Rothe leidt als Hegel het ene begrip uit het andere af en zoekt zo vele dingen te leren kennen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Deze speculatieve ontwikkeling maakt de bestudering soms <choice><sic>vermoeiend. maar ze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">vermoeiend,</corr></choice></seg><choice><sic>vermoeiend. maar ze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="12.8.2"><choice><sic>vermoeiend. maar ze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar ze</corr></choice> stond in verband met de tijd waarin Rothe leefde.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het Duitse idealisme geloofde dat de menselijke geest God in het klein was en tevens de wereld in het klein.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Rothe gebruikte in zijn ethiek letterlijk deze uitdrukkingen:</seg> <seg n="12.10.2">microtheos en microkosmos.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Men behoefde dus slechts in zichzelf zich te verdiepen,</seg> <seg n="12.11.2">dan had men bescheid over God en wereld.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Bij Rothe komt hier nog iets bij:</seg> <seg n="12.12.2">Rothe schreef een <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi></seg> <seg n="12.12.3">niet een filosofische.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Rothe is eigenlijk theosoof.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Rothe ontwikkelt zijn systeem vanuit het Godsbegrip.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Rothes filosofie is religieuze filosofie,</seg> <seg n="12.15.2">dwz. dat ze niet voor ieder overtuigend behoeft te zijn.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Het is een ontleding,</seg> <seg n="12.16.2">niet van de menselijke gedachte als neutraal vermogen,</seg> <seg n="12.16.3">maar van het bewustzijn van de zedelijke volgroeide mens,</seg> <seg n="12.16.4">laten we zeggen van de volmaakte christen.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Pas de nieuwe mens,</seg> <seg n="12.17.2">de innerlijke mens,</seg> <seg n="12.17.3">de mens des geestes,</seg> <seg n="12.17.4">kan theosoferen.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">De Geest Gods wijst zijn denken de weg.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Rothe is echter niet een echte theosoof.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het begin van zijn <hi rend="italic">Ethik</hi> is wel een beetje diep en donker,</seg> <seg n="13.2.2">maar er zijn geen lichtvonken in die zo half voor de schepping vandaan komen eer de bergen geboren waren.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het is geen Böhme of Von Baader.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het is begrippenspel en wel een spel van Duitse begrippen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zij komen niet uit het donker,</seg> <seg n="13.5.2">maar maken het donker.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Rothe is geen metafysische geest.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Hij is moralist in de wijdste zin van het woord.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">De menselijke geest is voorwerp van zijn studie.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Niet in abstracte,</seg> <seg n="13.9.2">maar de cultuurmens in concreto.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">De mens met christelijke cultuur ontleedt hij met buitengewone fijnheid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Iedere filosoof heeft eigenlijk maar één gedachte,</seg> <seg n="14.1.2">één idee.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zijn geleerdheid komt er weinig op aan.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Een goed filosoof is geen geleerde.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar hij heeft iets gezien,</seg> <seg n="14.4.2">bijv. op zijn achttiende jaar,</seg> <seg n="14.4.3">en tracht dat met alle hem ten dienste staande middelen ook anderen te doen zien.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Kants categorieënleer is niet gemakkelijk en dat zal voor een deel aan haar onjuistheid liggen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar men kan met hem mee-denken als men in zijn denkhouding inkomt,</seg> <seg n="14.6.2">die wil nagaan hoe onze geest geoutilleerd is voor het opvatten van de natuur buiten ons.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Zo probeert Rothe ons de christelijke cultuurmens te leren verstaan.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zijn hele ethiek is een poging om te laten zien hoe de geestelijke mens,</seg> <seg n="14.8.2">de religieus-zedelijke mens,</seg> <seg n="14.8.3">zich de natuur rondom zich toeëigent,</seg> <seg n="14.8.4">welke middelen hij daartoe bezit en welke eigenschappen de natuur bezit die het mogelijk maken dat zij geestelijk bezit van de mens wordt,</seg> <seg n="14.8.5">dat ze cultuur <pb n="332" ed="VW"/>wordt.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het zou te lang duren als ik dit hele apparaat hier ter sprake bracht.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Wij moeten ons blijven oriënteren in de richting van christendom en cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Alleen enkele hoofdpunten.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Middelpunt van ons moreel leven is de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ziel en lichaam worden pas in de mens voltooide natuur;</seg> <seg n="15.3.2">tegenover de persoonlijkheid die bovennatuurlijk is,</seg> <seg n="15.3.3">worden ze tot natuur gestempeld.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De natuur is wel en blijft de basis van de persoonlijkheid,</seg> <seg n="15.4.2">maar de persoonlijkheid is bovennatuurlijk.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hiermee is het bovennatuurlijk karakter der cultuur gegeven.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Geen cultuur zonder persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De heerschappij van de persoonlijkheid over de natuur is het rijk van de geest.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Die geest wordt niet,</seg> <seg n="16.2.2">zoals Rothe het uitdrukt,</seg> <seg n="16.2.3">'door God uit het pistool geschoten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Geest moet zichzelf voortbrengen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Ze ontstaat door toeëigening van de natuur aan de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zonder natuur kan dus de geest niet wassen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Ze heeft geen materiaal voor haar wasdom,</seg> <seg n="16.6.2">haar cultuur.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Geest wordt gekweekt,</seg> <seg n="16.7.2">bewust en doelmatig.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Geest moet zichzelf maken door concentratie der natuur op de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Cultuur is geest<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><s n="16.10"><seg n="16.10.1">Dit is het morele leven,</seg> <seg n="16.10.2">de wortel der menselijke cultuur.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het heeft twee kanten:</seg> <seg n="16.11.2">de zedelijke en de religieuze.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">De zedelijke is de verhouding tot de natuur;</seg> <seg n="16.12.2">de religieuze tot God.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Rothe wil die twee niet gescheiden hebben.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het zedelijke is primair.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het religieuze treedt op als een bepaling van het zedelijke.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het zedelijk proces is de vergeestelijking van lichaam en ziel.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Steeds meer krijgt de innerlijke mens door de loop van het zedelijk proces een stelsel van geestelijke organen;</seg> <seg n="17.4.2">steeds beter gaat het eigenlijk geestelijk leven hem af.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Steeds meer wast de geest.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De enige bestemming der materiële natuur is zedelijke diensten te presteren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Is ze daartoe het middel geweest,</seg> <seg n="17.7.2">dan valt ze af in de dood,</seg> <seg n="17.7.3">die dan geen dood meer is.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">In de ondergang van de materiële natuur wordt de hele wereld gedecomponeerd en de stoffelijke schepping afgebroken,</seg> <seg n="17.8.2">waarbij de volmaakte geesten God behulpzaam zullen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In verband daarmee is er eigenlijk geen apart godsdienstig leven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">In zijn geestelijke wasdom wordt de geest orgaan van God.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zijn zedelijke gesteldheid maakt hem geschikt voor de inwoning Gods;</seg> <seg n="18.3.2">in hem kan God kosmisch worden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Een apart religieus orgaan of leven is er niet.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De godsdienst treedt op als begeleidend verschijnsel van het zedelijk leven.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ze is de ziel van het zedelijk leven;</seg> <seg n="18.6.2">niet grondslag van het zedelijk leven.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Zo is het zedelijk leven menswording Gods.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Andere godsdiensten hebben godsdienstige handelingen die zedelijk indifferent zijn,</seg> <seg n="18.8.2">zelfs onzedelijk.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Alleen het christendom acht zich niets menselijks vreemd.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Alleen het christendom is dus cultuurgodsdienst.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Vroomheid is humaniteit.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Alle andere vroomheid acht Rothe toverij.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Ik wil hier even halt houden om dit uitgangspunt van Rothe nader te bezien.</seg></s> <pb n="333" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="18.14"><seg n="18.14.1">Ik wijs erop dat de morele ontwikkeling hier bepaald is door twee factoren:</seg> <seg n="18.14.2">de persoonlijkheid en de natuur.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Persoonlijkheid en natuur zijn de hoogste categorieën waarin de wereld gegrepen wordt.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Ik kan dit tot op zekere hoogte billijken voor het zedelijk leven in engere zin.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Maar in de theologische ethiek,</seg> <seg n="18.17.2">die tegelijk een theosofische wil zijn en die God,</seg> <seg n="18.17.3">wereld en mens in een systeem religieus wil omvatten,</seg> <seg n="18.17.4">kan het niet dienen.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Het gezichtspunt komt op uit de onderstroom der Europese moraal,</seg> <seg n="18.18.2">de Stoa.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Er zijn enkele trekken in Rothes ethiek die dit op ongezochte wijze bevestigen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De hele uitwendige natuur heeft voor Rothe geen andere betekenis dan dat zij onze geestelijke ontwikkeling moet dienen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Heel plastisch komt dit uit als Rothe zegt dat geestelijke bergen onzin is en dat als wij ons de bergen toegeëigend hebben,</seg> <seg n="19.3.2">dat ze dan zullen moeten wegvallen <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f15" rend="superscript">o</ref>als excrement (het woord is van Rothe)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f16" rend="superscript">p</ref> van ons geestelijk verteringsproces.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dit laten opgaan van de hele natuur in de antropologische teleologische molen is echt stoïsch.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Nog frappanter is,</seg> <seg n="20.1.2">dat Rothe op twee plaatsen in zijn ethiek,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f17" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="20.1.3">als 'Beleg',</seg> <seg n="20.1.4">als bewijs,</seg> <seg n="20.1.5">als illustratie van ons wezen als mens,</seg> <seg n="20.1.6">als uiterste punt van onze menselijkheid aangeeft,</seg> <seg n="20.1.7">dat wij in onderscheiding van het dier de lichamelijkheid kunnen opheffen in de zelfmoord.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Rothe denkt er natuurlijk niet aan deze te vergoelijken,</seg> <seg n="20.2.2">laat staan te verheerlijken,</seg> <seg n="20.2.3">maar is het niet merkwaardig dat deze ultima ratio tegenover het leven als iets speciaal menselijks,</seg> <seg n="20.2.4">als de uiterste spits van een begripsontwikkeling verschijnt,</seg> <seg n="20.2.5">zonder geroepen te zijn?</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Zoals Cicero haar ziet oprijzen,</seg> <seg n="20.3.2">praktisch aan het einde van de vijfde <hi rend="italic">Tusculana</hi> en aan het einde van zijn leven?</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n5" rend="superscript">5</ref><s n="20.4"><seg n="20.4.1">Wanneer wij het leven bezien onder de gezichtshoek van de tegenstelling van rede en natuur of persoonlijkheid en natuur,</seg> <seg n="20.4.2">dan is dit de stoïsche en niet de christelijke positie.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Ze heeft wel een plaats in het christendom,</seg> <seg n="20.5.2">maar niet de hoogste.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Voor Rothe gaat de religieus-zedelijke ontwikkeling der persoonlijkheid in de cultuur op. Het zedelijke leven niet alleen,</seg> <seg n="21.1.2">maar ook het religieuze leven is voor hem nooit iets aparts.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In elke afdeling van zijn ethiek komt die waarschuwing terug.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Eerst in het algemeen bij de verhouding van religieus en zedelijk leven.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dan bij de bespreking van het christelijke in de wetenschap,</seg> <seg n="21.4.2">in de kunst,</seg> <seg n="21.4.3">in het gezellige en het openbare leven.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Telkens staat er de waarschuwing dat het niet iets aparts is.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Wanneer Rothe hierover te spreken komt,</seg> <seg n="21.6.2">wordt hij welsprekend.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Al het dwepende wil hij van het religieuze leven gescheiden houden.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">De uitsluitend religieuze beschouwing der dingen vindt hij verwarringstichtend.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Men moet zich geheel aan God overgeven,</seg> <pb n="334" ed="VW"/><seg n="21.9.2">maar die overgave heeft niets te betekenen,</seg> <seg n="21.9.3">als het niet de overgave is van een leven van zedelijk gehalte.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">"God moet",</seg> <seg n="21.10.2">zegt Rothe,</seg> <seg n="21.10.3">"eerst een mens hebben voor Hij hem een kind Gods kan maken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">De vroomheid buiten het cultuurleven om vindt Rothe luie vroomheid.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Voor zijn <hi rend="italic">arbeid</hi> heeft men God nodig.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">De dwepende vroomheid wordt weer magisch want,</seg> <seg n="21.13.2">omdat ze niet met een zedelijke taak samenhangt,</seg> <seg n="21.13.3">moet ze zichzelf een werking toeschrijven buiten het zedelijke om;</seg> <seg n="21.13.4">en dat is magie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Gedeeltelijk ligt in dit alles bij Rothe een reactie tegen zijn piëtistische periode verscholen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Voor en na zijn verblijf in Rome heeft hij het in die kringen soms benauwd gehad en zijn kerkelijke gedragslijn is hoe langer hoe consequenter een handhaven van eigen leven,</seg> <seg n="22.2.2">inzicht tegenover de piëtistische orthodoxie.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hij heeft behoord tot de Protestantenbond <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n6" rend="superscript">6</ref>in Duitsland,</seg> <seg n="22.3.2">een vereniging die de meer vrijzinnige elementen omvatte.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Dit bepaalt zijn verhouding tot kerk en staat.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">In het christendom,</seg> <seg n="22.5.2">aldus Rothe,</seg> <seg n="22.5.3">zijn slechts twee richtingen mogelijk,</seg> <seg n="22.5.4">de kerkelijke en de staatkundige.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Heden ten dage is de staatslucht christelijk meer gezond dan de kerklucht.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Degenen die zich heden ten dage voor de staat interesseren zijn hier christelijker dan die zuiver kerkelijk geïnteresseerd zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De mens heeft gemeenschap nodig.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Kan hij niet in de kerk leven,</seg> <seg n="22.9.2">dan moet hij politiek doen.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Waar is het christendom heden ten dage produktief,</seg> <seg n="22.10.2">vraagt Rothe,</seg> <seg n="22.10.3">in de kerk of in de staat?</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Wanneer wij die van Christus uitgegane historische werkingen in het oog vatten,</seg> <seg n="22.11.2">zijn dan niet de sociale nieuwe vormen der christelijke wereld veel belangrijker dan het dogmatische systeem der religieuze leer?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Dat Christus zich heden ten dage voor de ontwikkeling der politieke toestanden veel levendiger interesseert dan voor de kerkelijke zgn. bewegingen en dagvragen,</seg> <seg n="22.12.2">daaraan twijfelt Rothe geen ogenblik.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij zijn hier aangekomen bij dat stuk van Rothes ethiek dat voor hem het meest karakteristiek is,</seg> <seg n="23.1.2">althans het meest de aandacht heeft getrokken,</seg> <seg n="23.1.3">nl. dat hij de kerk in de staat laat opgaan.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Rothe heeft daarover in zijn leven heel wat moeten horen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Gedeeltelijk was dat te danken aan misverstand.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Tegenover zijn ontevredenheid met de bestaande kerkelijke toestanden staat niet een even grote tevredenheid met bestaande staatkundige toestanden.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En praktisch heeft Rothe grote liefde voor het kerkelijk leven,</seg> <seg n="23.5.2">waarin hij stond,</seg> <seg n="23.5.3">betoond.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Men heeft gevraagd hoe Rothe aan de predilectie voor de staat gekomen is en gewezen op zijn afkomst uit een Pruisisch ambtenaarsgezin.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hausrath begint zijn levensbeschrijving met erop te wijzen dat Rothe niet uit het <pb n="335" ed="VW"/>pastorievenster heeft gekeken in zijn jeugd,</seg> <seg n="24.2.2">zoals zovele van zijn vrienden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ook komt de invloed van Hegel in aanmerking.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Voor mij staat het echter vast dat wij hier niets aan enig toeval moeten toeschrijven.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Rothes staatsverheerlijking heeft een zo natuurlijke plaats in zijn systeem en in zijn hele geestesgesteldheid dat men haar geen ogenblik kan wegdenken.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het is waar dat Rothe met smart vergelijkingen treft tussen zijn land en Engeland.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Geestelijke opwekkingen,</seg> <seg n="26.2.2">die in Engeland vruchtdragend inwerken op het openbare leven,</seg> <seg n="26.2.3">omdat ze daar hun weg kunnen vinden in de politiek,</seg> <seg n="26.2.4">lopen in Duitsland uit op geestelijke zonderlingheden,</seg> <seg n="26.2.5">die voor de welopgevoede Rothe niet anders dan aanstotelijk konden zijn.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Maar Rothe ziet tegelijk in dat Duitsland niet allereerst een politieke roeping heeft.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Hij is ook geen politicus.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ook is Rothes staat niet het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="26.5.2">al kan hij daarin opgaan in de voleinding der eeuwen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Al is het dat sommige trekken van de staat pas hun verwerkelijking zouden kunnen verkrijgen in de voleinding der eeuwen,</seg> <seg n="26.6.2">dit neemt niet weg dat zijn staatsideaal diesseitig is (duizendjarig rijk).</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Rothe denkt zich eigenlijk de staat als het individu in het groot.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Met instemming beroept Rothe zich op Aristoteles,</seg> <seg n="27.2.2">die de rede als organiserend middelpunt van de staat aangeeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hij vindt dat de Ouden ons op dit punt vooruit waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De staat vervangt de familie.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De familie is door natuurband gebonden.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het cement van de staat is het zedelijk proces.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Rothe deelt de bezwaren van hen die voor staatsinmenging bang zijn niet.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De staat is in zijn wezen cultuurstaat en wordt dat hoe langer hoe meer.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Voor kunsten en wetenschappen,</seg> <seg n="29.6.2">gezellig en burgerlijk leven is het een weldaad,</seg> <seg n="29.6.3">als ze uit hun trivialiteit overgaan in de sfeer van de staat<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="29.7"><seg n="29.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ieder</corr></choice> <hi rend="italic">moet</hi> staatsburger zijn.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Het goddelijk recht der overheid is niets anders dan dat de staat zedelijk noodzakelijk is.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">- Het is een organisatie van het volk als zedelijk lichaam.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Daardoor is de staat tegelijk religieus.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">De vroomheid heeft geen betere school dan het staatsleven.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">De staat is het hoogste sacrament en de eed een bewijs van zijn heiligheid.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">De staat moet daarom ook voor de opvoeding zorgen en mag dat aan niemand anders overlaten.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Voor de kerk is in de staat geen plaats.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Deze moet verdwijnen en de cultus overgaan in het toneel.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">In deze plichten van de staat bestaat zijn christelijkheid.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Dat is niet iets aparts<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="29.18"><seg n="29.18.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ieder</corr></choice> staatsburger moet christen zijn,</seg> <seg n="29.18.2">maar dat behoeft niet iets aparts te wezen.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">Een Israëliet kan zijn en is vaak onbewust christen en kan dus <pb n="336" ed="VW"/>staatsburger zijn.</seg></s> <s n="29.20"><seg n="29.20.1">Ik geloof niet dat Rothes staatsidee ook maar iets toevalligs heeft.</seg></s> <s n="29.21"><seg n="29.21.1">Noch zijn ervaringen met het Duitse piëtisme,</seg> <seg n="29.21.2">noch zijn afstamming uit een ambtenaarsfamilie,</seg> <seg n="29.21.3">noch alleen Hegels invloed,</seg> <seg n="29.21.4">maar de grondgedachte van zijn hele stelsel brengt haar mee.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik ontdek hier weer de stoïsche onderstroom in onze Europese ethiek.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ook de Stoa achtte het lidmaatschap van de staat hoogste zedelijke plicht.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Niet allereerst uit politiek oogpunt,</seg> <seg n="30.3.2">maar uit zedelijk oogpunt.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ook daar is het rechtvaardige,</seg> <seg n="30.4.2">het zedelijke,</seg> <seg n="30.4.3">door Rothe het christelijke genoemd,</seg> <seg n="30.4.4">levenswet;</seg> <seg n="30.4.5">het is van nature niet iets aparts,</seg> <seg n="30.4.6">het is ten dele onbewust.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Dit blijkt tenslotte ook bij Rothes opvatting van het hoogste goed.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dit is niet iets begeerlijks buiten ons,</seg> <seg n="30.6.2">maar het is het totaal van de tot cultuur geworden natuur.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het is het einde van het zedelijke proces,</seg> <seg n="30.7.2">de toegeëigende,</seg> <seg n="30.7.3">vergeestelijkte,</seg> <seg n="30.7.4">persoonlijk geworden schepping.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Daarmee is gezegd dat het hoogste goed de deugd is,</seg> <seg n="30.8.2">wat ook de Stoa meent.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Welke plaats blijft er nu voor de kerk over?</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Rothe kent vier hoofdvormen van zedelijk leven:</seg> <seg n="31.2.2">kunst,</seg> <seg n="31.2.3">wetenschap,</seg> <seg n="31.2.4">gezellig leven en burgerlijk leven.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Deze worden gedragen door het familieleven en gaan op in het staatsleven.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De basis is een natuurlijke band;</seg> <seg n="31.4.2">de staat,</seg> <seg n="31.4.3">haar voltooiing,</seg> <seg n="31.4.4">een zedelijke.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Voor de kerk is daarbij geen post uitgetrokken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De kerk staat naast het zedelijk proces.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Zij is hulpvorm;</seg> <seg n="31.7.2">zolang de zedelijke volkomenheid niet is bereikt,</seg> <seg n="31.7.3">stelt zij de eenheid van het menselijk geslacht voor.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Het kerkelijk handelen is zedelijk ledig.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Het is symbolisch.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Voor alle vier vormen van het zedelijk leven heeft de kerk een equivalent;</seg> <seg n="31.10.2">maar deze zijn zedelijk ledig.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De mythologie is het kunstleven der kerk;</seg> <seg n="31.11.2">de theosofie haar wetenschappelijk leven;</seg> <seg n="31.11.3">het gezellige leven zijn de charismata,</seg> <seg n="31.11.4">het oefenen van virtuositeit in bidden en zalig zijn;</seg> <seg n="31.11.5">het volmaakte burgerlijke leven wordt in de sacramenten afgebeeld.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Dit alles is voor Rothe een vooruitgrijpen op het zedelijk proces.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Werkelijk bidden en zalig zijn kan men alleen in verband met het zedelijk proces in de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De cultus is niet vermoeiend,</seg> <seg n="33.1.2">omdat hij zedelijk ledig is.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De dienst moet steeds korter worden,</seg> <seg n="33.2.2">omdat het kerkelijk leven voor het cultuurleven wijkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het kerkelijk stadium is voorbij.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het christendom wil zich seculariseren.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het protestantisme nam een politieke richting.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Met hun kerk en kerkbegrip was het niet veel.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De hedendaagse christen vindt zijn bevrediging niet in de kerk.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Een betere organisatie zal de kerk niet helpen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Organisatie onderstelt arbeid en kerkelijke organisaties zullen,</seg> <seg n="33.9.2">daar ze niets te doen hebben,</seg> <seg n="33.9.3">zich vervelen.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Wat zullen classisvergaderingen te doen hebben?</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">De leer vaststellen?</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Dat hopen de meesten zelf niet.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Tot tucht zijn ze onmachtig.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">De tijd van het <pb n="337" ed="VW"/>dogma is voorbij.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Dogma en tucht kunnen niet weer terugkomen.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Het geloof in Christus zal terugkeren als <hi rend="italic">natuurlijke religie,</hi></seg> <seg n="33.16.2">als gezond verstand van christenmensen,</seg> <seg n="33.16.3">als christelijk bewustzijn (phusei dikaiou).</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Toch wil Rothe kerkelijkheid bevorderen;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f29" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="34.1.2">we kunnen de kerk nog niet missen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Maar de beschaafden moet men met de kerk niet plagen;</seg> <seg n="34.2.2">de clerus is niet meer de cultuurdrager.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Door de theologie moet echter de christelijke waarheid in de zedelijke wereld ingedragen worden.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">De dominee moet volksleraar worden.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Het piëtisme kweekt vaak de beste predikanten.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De onttroonde kerk is piëtistisch en het volk wil aparte religie hebben,</seg> <seg n="34.6.2">losse religie.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Nodig is een vrijzinnige landskerk met wijde leervrijheid.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Een vaststaande leer en proponentsformule zijn nodig,</seg> <seg n="34.8.2">maar de band moet vrij en persoonlijk zijn.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Veel ruimte moet gegeven worden aan religieuze verenigingen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">De kerk moet zich steeds meer beperken tot de cultus en,</seg> <seg n="34.10.2">voorzover zij arbeidt,</seg> <seg n="34.10.3">tot haar arbeidswereld de inwendige zending:</seg> <seg n="34.10.4">het bijbrengen van aparte religie aan het volk dat daaraan behoefte heeft.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wanneer men deze beschouwingen van Rothe hoort,</seg> <seg n="35.1.2">dan verbaast men zich,</seg> <seg n="35.1.3">dat ze al 50 jaar en langer oud zijn en dat ze komen van een positief christelijk man.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">- Des te meer verwondert men zich over zijn consequentie en zijn durf.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">En tegelijk voelt men,</seg> <seg n="35.3.2">juist omdat men die dingen ook telkens gedacht of gezegd heeft,</seg> <seg n="35.3.3">omdat ze zo evident schijnen,</seg> <seg n="35.3.4">een zeker wantrouwen in haar juistheid.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Vergun mij enkele opmerkingen naar aanleiding van Rothes theologische ethiek.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Is het natuurlijke christendom,</seg> <seg n="36.2.2">dat overal onbewust kan bestaan,</seg> <seg n="36.2.3">niet stoïsche leer?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Dat het christendom een cultuurmacht geweest is en zijn zal,</seg> <seg n="37.1.2">wie zal het tegenspreken?</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar de vraag is of het zo goed in ons cultuurleven past,</seg> <seg n="37.2.2">dat het langzamerhand als onbewust christendom de drijvende macht des levens zal worden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Rothe bewondert het in Schleiermacher dat hij christelijk bewustzijn en natuurlijke religie heeft gelijkgesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Zal het christelijk bewustzijn ooit natuurlijk worden en iets gewoons voor ons worden,</seg> <seg n="37.4.2">zodat er hoe langer hoe minder over gesproken wordt?</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Rothe vindt de katholieken moreel reeds goede protestanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f31" rend="superscript">e</ref> en vele Joden onbewust goede christenen;</seg> <seg n="37.5.2">vele neologen goede orthodoxen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Zal in het christendom zo alles wat naar uiterlijke gestalte dogma,</seg> <seg n="37.6.2">kerk,</seg> <seg n="37.6.3">cultus is in ons leven onderduiken en zo geheel worden opgenomen zonder rest?</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Past het erin als de ziel in het lichaam?</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">De Ouden in hun ethiek dachten zo over het rechtvaardige,</seg> <seg n="37.8.2">het rechte,</seg> <seg n="37.8.3">zedelijkheid,</seg> <seg n="37.8.4">recht.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Komt het christendom daar niet bovenuit?</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Is het niet meer dan de levenswet in ons?</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Deze vraag doet zich al dadelijk gelden <pb n="338" ed="VW"/>bij Rothes godsbegrip.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Men verweet Rothe:</seg> <seg n="37.12.2">'Er zerlege den lieben Herr Gott wie ein Frosch.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">Rothe meent:</seg> <seg n="37.13.2">dit geldt slechts van het godsbegrip en elk begrip,</seg> <seg n="37.13.3">ook het godsbegrip,</seg> <seg n="37.13.4">moet zo helder mogelijk ontleed.</seg></s> <s n="37.14"><seg n="37.14.1">Maar is het bezwaar daarmee afgedaan?</seg></s> <s n="37.15"><seg n="37.15.1">Voor Rothe gaat God in de wereld op;</seg> <seg n="37.15.2">op een gegeven moment is God gelijk aan de stand van de cultuur.</seg></s> <s n="37.16"><seg n="37.16.1">Er is wel meer in God,</seg> <seg n="37.16.2">maar dat kan pas in de toekomst blijken.</seg></s> <s n="37.17"><seg n="37.17.1">God gaat in de wereld op en komt eigenlijk tot bewustzijn aan zijn werk aan de materie.</seg></s> <s n="37.18"><seg n="37.18.1">Het christendom ontkent dit in de leer der schepping.</seg></s> <s n="37.19"><seg n="37.19.1">Wij hebben er in onze dagen meer dan ooit behoefte aan onze gedachten over God niet te behoeven regelen naar de stand van de cultuur.</seg></s> <s n="37.20"><seg n="37.20.1">Ons burgerschap ligt tenslotte in de hemelen.</seg></s> <s n="37.21"><seg n="37.21.1">Onze geestescultuur is slechts een fragment.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Maar ook in het historische christendom geldt dit.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Rothe heeft gelijk als hij zegt dat de kerk andere dingen beoogt dan de cultuur.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Maar de conclusie die hij daaruit trekt zou ik willen omkeren.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">De beschaafden,</seg> <seg n="39.1.2">aldus Rothe,</seg> <seg n="39.1.3">zijn aan de kerk ontwassen,</seg> <seg n="39.1.4">omdat ze genoeg godsdienst hebben in hun cultuur.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De minder ontwikkelden hebben natuurlijk ook godsdienst nodig;</seg> <seg n="39.2.2">maar omdat ze niet zoveel cultuur hebben,</seg> <seg n="39.2.3">hebben ze van die zijde minder godsdienst.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Daarom moet hun een dosis <hi rend="italic">aparte</hi> godsdienst,</seg> <seg n="39.3.2">onopgeloste,</seg> <seg n="39.3.3">bewuste godsdienst worden toegediend.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Dit doet de kerk.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zoals een bergbeklimmer,</seg> <seg n="39.5.2">als de lucht niet genoeg zuurstof bezit,</seg> <seg n="39.5.3">een zuurstofapparaat gebruikt.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Dit is ook de reden waarom de beschaafden vaak niet weten dat ze godsdienstig zijn.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Juist dat onbewuste moet voor Rothe eigenlijk een aanbeveling zijn.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Zoals hij omgekeerd elke godsdienstoefening voor zedelijk ledig verklaart:</seg> <seg n="39.8.2"><hi rend="italic">virtuositeit</hi> in bidden en zalig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik betwijfel of dit de volmaakte christelijke opvatting is.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ik geloof eer dat we de zaak om moeten keren.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Vergeleken bij de inhoud van het geloof is de inhoud der cultuur arm,</seg> <seg n="40.3.2">ledig,</seg> <seg n="40.3.3">ledig aan zedelijkheid,</seg> <seg n="40.3.4">ledig aan wetenschap,</seg> <seg n="40.3.5">ledig zelfs aan kunst.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Zalig noemt Jezus de armen van geest (Matth. 5 : 2).</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Rothe ziet heel goed in dat de kerk iets wil aankweken,</seg> <seg n="40.5.2">dat completer is dan de cultuur.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Zolang de cultuur niet compleet is,</seg> <seg n="40.6.2">stelt de kerk het complete godsdienstig-zedelijke proces voor.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Maar hoe groot stelt Rothe zich dan de afstand tussen beschaafden en eenvoudigen voor,</seg> <seg n="40.7.2">dat de eersten deze aanvulling niet meer nodig zouden hebben en de laatsten wel.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Het geloof</seg> <seg n="40.8.2">- en dat is toch de cultuur der kerk</seg> <seg n="40.8.3">- gaat uit naar een volheid van zedelijkheid,</seg> <seg n="40.8.4">rechtvaardigheid,</seg> <seg n="40.8.5">die niet,</seg> <seg n="40.8.6">zoals de stoïcijnen zeggen,</seg> <seg n="40.8.7">van nature is,</seg> <seg n="40.8.8">immanent,</seg> <seg n="40.8.9">maar transcendent,</seg> <seg n="40.8.10">boven ons.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Vergeleken bij de echte natuurlijke zedelijkheid boven ons is onze zedelijkheid conventioneel,</seg> <seg n="40.9.2">kleine beginselen,</seg> <seg n="40.9.3">met zijn accommodaties,</seg> <seg n="40.9.4">afspraakjes.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">En nooit zal de goddelijke zede geheel in de bedding van onze cultuur vloeien.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Ze blijft transcendent;</seg> <pb n="339" ed="VW"/><seg n="40.11.2">onze zedelijkheid blijven kleine beginselen.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">En het geloof,</seg> <seg n="40.12.2">de aparte godsdienst,</seg> <seg n="40.12.3">blijft nodig.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Onze cultuur is symbool van ons geloof en niet omgekeerd.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ons geloof is niet het symbool van onze cultuur.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Onze cultuur tracht iets te symboliseren van wat het geloof van de eenvoudigsten ineens grijpt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">In dit opzicht <choice><sic>ziet Eucken beter. die</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ziet Eucken beter,</corr></choice></seg><choice><sic>ziet Eucken beter. die</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="41.4.2"><choice><sic>ziet Eucken beter. die</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die</corr></choice> het geestesleven transcendent laat blijven aan de cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Ook buiten het kerkelijke terrein,</seg> <seg n="42.1.2">ook in de kunst moet Rothes theorie tekortschieten.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Rothe heeft geen ruimte voor het genie,</seg> <seg n="42.2.2">omdat hij de geest laat worden uit het moreel proces.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Het genie heeft veel meer geest dan zijn eigen is.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Rothe meent de Reformatie zuiver gezien te hebben als hij ze evenals het christendom een politieke kracht noemt,</seg> <seg n="43.1.2">een cultuurmacht.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het is zeker dat er van de Reformatie een cultuurimpuls en een politieke impuls is uitgegaan.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Maar de Reformatie blijft transcendent aan haar cultuur.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Bij Luther groeit de zedelijkheid met een zekere toevalligheid op de religie.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Als hij de zaak zelf wil uitdrukken,</seg> <seg n="43.5.2">zegt hij:</seg> <seg n="43.5.3">het geloof alleen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Ook metafysisch schiet Rothe tekort.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Rothe wil dat het zedelijk proces ons eerst de grootheden zal leveren,</seg> <seg n="44.2.2">die tot elkaar in betrekking moeten staan.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">God moet eerst een mens hebben,</seg> <seg n="44.3.2">anders kan er geen kind Gods ontstaan.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Een leven dat zedelijk ledig is,</seg> <seg n="44.4.2">kan men God niet aanbieden.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Daar heeft Hij niets aan.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">De zedelijke mens moet eerst een zekere vastheid,</seg> <seg n="44.6.2">waarde hebben om religieus te kunnen zijn.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">En aan de andere kant,</seg> <seg n="44.7.2">God zelf verschijnt ons slechts als de grondkracht van het cultuurproces,</seg> <seg n="44.7.3">waarin Hij bezig is kosmisch te worden,</seg> <seg n="44.7.4">in ons te wonen.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Hij wordt pas wakker in de cultuur.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Apart geloof noemt Rothe luie vroomheid;</seg> <seg n="44.9.2">een God buiten de cultuur zou hij een ledige God genoemd kunnen hebben.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zo blijven ook hier de geesten binnen het cultuurproces gebannen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Het mysterie van de geest is hier gemoraliseerd.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Er is geen plaats voor de grote bijbelse concepties,</seg> <seg n="45.3.2">waarin de cultuur een uitloper van wijder geestesleven kan zijn en de geest zijn stamland kan hebben aan de andere zijde van de rivier des tijds.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Maar vooral religieus wreekt het zich wanneer men de religie met geweld in de cultuur perst.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Dan vallen juist de beste stukken af.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De hoogste categorieën in het christendom zijn niet persoonlijkheid en natuur.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Dat is stoïsch.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De hoogste categorieën zijn zonde en genade.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">In het Evangelie wordt de natuur met de hele persoonlijkheid erbij,</seg> <seg n="46.6.2">derhalve de cultuur,</seg> <seg n="46.6.3">het terrein der erfelijke zedelijkheid,</seg> <seg n="46.6.4">tot zonde,</seg> <seg n="46.6.5">erfzonde.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De cultuur produceert God niet,</seg> <seg n="46.7.2">maar God is de Heilige tegenover de cultuur.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Hij is transcendent van onze zedelijkheid.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Alleen wanneer we dat inzien krijgen we behoefte met Luther aan een genadig God.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Zonde en genade:</seg> <seg n="46.10.2">zo ziet het christendom de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Christendom en cultuur hebben wel een verhouding,</seg> <seg n="47.1.2">maar geen directe en <pb n="340" ed="VW"/>niet in rechte evenredigheid.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het christendom blijft transcendent van de cultuur.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Ons leven is een fragment.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">En wij staan in geestelijke verhoudingen waartegenover onze cultuur bijkomstig is.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="48.1"><seg n="48.1.1">1 .Waarschijnlijk stamt N.' lezing over <hi rend="italic">Het christendom in zijn eenheid met de cultuur</hi> uit ca.1928.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Nadere gegevens ontbreken.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">De tekst is in manuscript bewaard gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Van het begin van de lezing is een andere versie in manuscript bewaard gebleven.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Deze nemen we hieronder op.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">"Richard Rothe was een <hi rend="italic">monastieke natuur.</hi></seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Van hem is het woord:</seg> <seg n="50.2.2">'Nicht nach Ruhe sehne ich mich,</seg> <seg n="50.2.3">aber nach Stille.'</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Terecht schreef men dit onder zijn beeltenis als karakteristiek voor zijn persoon.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Zijn verlangen ging uit naar rustige studeerkamerarbeid en een professoraat dat hem daartoe de gelegenheid schonk.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">In het laatste deel van zijn <hi rend="italic">Ethik zegt</hi> hij dat de vakgeleerde overeenkomstig zijn begrip kamergeleerde is.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">De studeerkamer is het vaste archimedische punt van waaruit hij met zijn hefboom de wereld uit haar voegen licht.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Voor de wetenschap acht hij het niet wenselijk dat de kamergeleerden uitsterven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f33" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Rothe is dan ook met het universiteitsleven van de Duitse studenten slechts matig ingenomen.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Hij vindt het niet erg dat er inrichtingen zijn waar de jeugd enige jaren goede sier maakt van de zuur gespaarde penningen van hun ouders,</seg> <seg n="51.2.2">maar wil toch strenger regel voor werkelijke studie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f34" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Naast de opleiding voor het openbare leven die de universiteiten geven zou hij een soort <choice><sic>kloosterschooi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kloosterschool</corr></choice> willen zien ingesteld,</seg> <seg n="52.1.2">zonder kerkelijk karakter natuurlijk,</seg> <seg n="52.1.3">maar voor streng geregelde wetenschappelijke studie.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De professoren aan zulk een school zouden ongehuwd moeten zijn om niet door huiselijke beslommeringen gestoord te worden in hun rust.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Want de geleerde heeft als zodanig volgens Rothe slechts een wens:</seg> <seg n="52.3.2">trap mijn cirkels niet uit!</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Uit moreel oogpunt was dit echter een te zoet en zalig leven.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Daarom vond Rothe nodig dat deze professoren de wederkeer van hun dag zouden besteden aan ziekenverpleging.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Daarin vonden ze dan hun noodzakelijk kruis tot zedelijke oefening.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f35" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ik ben opzettelijk begonnen met op deze trek in Rothes persoonlijkheid de nadruk te leggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f36" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Niet om hem op een afstand van ons te plaatsen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Dat mag mijn doel niet zijn.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het moet hem dichtbij brengen.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Maar toch wel om te doen zien dat er tussen ons en Rothe ruimte is die niet dadelijk is overbrugd.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Wanneer men sommige constructies in Rothes <hi rend="italic">Ethik</hi> leest wordt men soms herinnerd aan Plato in zijn <hi rend="italic">Republiek</hi> en andere antieke schrijvers,</seg> <seg n="53.6.2">maar dan alles in kleinere afmetingen.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Daarbij komt een ander bezwaar.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Rothe leefde in de nadagen van de Duitse speculatieve filosofie.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Hegel en Schleiermacher zijn zijn leermeesters geweest.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Dit verklaart de vorm van zijn grote vijfdelige levensleer.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">De vorm verzwaart evenals bij Spinoza ontzaglijk de benadering van zijn stelsel.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Zoals Spinoza zijn ethiek mathematisch wil afleiden,</seg> <seg n="54.6.2">zo doet Rothe dit dialectisch.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Hij tracht telkens de zedelijke begrippen uit elkaar te pellen en dit maakt de lezer soms kriebelig.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Vooral omdat Rothe niet tot de geesten van de eerste grootte behoort.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Van hen kan men een zware vorm beter hebben.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Daarbij komt nog als derde dat Rothe zijn ethiek voor een groot deel ongeschreven had moeten laten.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Een bekende indeling in de zedeleer is die in goederenleer,</seg> <seg n="55.3.2">deugdenleer,</seg> <seg n="55.3.3">plichtenleer.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Rothe had,</seg> <seg n="55.4.2">wat hij te zeggen had,</seg> <pb n="341" ed="VW"/><seg n="55.4.3">gezegd in de goederenleer.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Hij erkent zelf dat het tweede en derde gedeelte van zijn boek slechts uit plichtsbesef geschreven zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f37" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Het christendom is bij Rothe een voortzetting van de schepping.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Nu wordt het in de bijbel ook onder het begrip schepping genomen als de tweede schepping,</seg> <seg n="56.2.2">de herschepping:</seg> <seg n="56.2.3">op de eerste Adam volgt de tweede Adam.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Maar bij Paulus zijn die meer tegenstellingen dan bij Rothe.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Bij Rothe is de tweede Adam een voortzetting van de eerste,</seg> <seg n="56.4.2">een hoger stadium.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Wel maakt hij onderscheid tussen natuur en wonder,</seg> <seg n="56.5.2">maar deze twee zijn niet streng gescheiden.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Ze gaan in elkaar over."</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="328" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Stille Stunden. Aphorismen aus Richard Rothes handschriftlichem Nachlass,</hi> Wittenberg 1872, Bremen 1888<hi rend="superscript">2</hi>, p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie onder het portret van R. Rothe dat opgenomen is vóór in dl. 5 van: R. Rothe, <choice><sic>Theoogische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Theologische</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Ethik,</hi> 5 dln., Wittenberg 1869-1871 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Stille Stunden,</hi> p. 7. Hierna ontbreken twee pagina's uit het manuscript.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 11.</p></note>
<pb n="329" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Stille Stunden, p. 7.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A.w., p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>F. Reuter, <hi rend="italic">Ut de Franzosentid,</hi> Leipzig zj., p. 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Melanchton had de titel <hi rend="italic">Praeceptor Germaniae</hi> te danken aan zijn bijzondere activiteit op het terrein van de organisatie van school en universiteit; volgens hem moest de studie van de klassieken de basis vormen van het onderwijs.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Stille Stunden,</hi> p. 260.</p></note>
<pb n="330" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Uitspraak van Kuno Fischer, niet van D. F. Strauss. Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="331" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Vgl. Theologische Ethik, dl.</hi> 1, p. 476. noot 2.</p></note>
<pb n="332" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 1, p. 184.</p></note>
<pb n="333" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 2, p. 125.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 2, p. 144 (noot 2).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>A.w.. dl.I, p. 367; dl.4, p.14v.</p></note>
<pb n="334" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>A.w., dl. 1, p. 478,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 1, p. 479.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Stille Stunden,</hi> p. 272 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Stille Stunden,</hi> p. 270.</p></note>
<pb n="335" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>A. Hausrath, <hi rend="italic">Richard Rothe und seine Freunde,</hi> 2 din., Berlijn 1902-1906, dl. 1, p. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Vgl. Theologische Ethik,</hi> dl. 5, p. 411.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 2, p. 430.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 2, p. 428. Zie voor het volgende a.w., dl. 1, p,422-465, m.n. de par. 424, 427, 435, 436,437 en 438.</p></note>
<pb n="336" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie voor het volgende a.w.,dl.2, p.394-412 (par.405-415).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>In het volgende parafraseert N. <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 5. p. 397-409 (par. 1168).</p></note>
<pb n="337" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>In het volgende parafraseert N. a.w., dl. 5, p. 416-425 (par. 1169).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>A.w., dl.5, p.409.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl.5, p.482.</p></note>
<pb n="338" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="340" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f33" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> dl. 5, p. 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f34" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 154,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f35" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 155 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f36" type="foot" place="foot" n="d"><p>Het gedeelte tussen de haakjes heeft N. in het manuscript doorgestreept.</p></note>
<pb n="341" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.f37" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Theologische Ethik, dl.4, p.XLVIlv. Het volgende is ontleend aan een ongenummerde pagina uit het manuscript.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n2" type="end" place="end" n="2"><p>H. E. Freiherr von Kottwitz ( 1757-1843) was de leidende figuur in de Berlijnse opwekkingsbeweging in de eerste helft van de negentiende eeuw. Door hem kreeg deze beweging een restauratief, contrarevolutionair karakter. F. A. G. Tholuck (1799-1877), Duits luthers theoloog, vanaf 1826 hoogleraar te Halle, werd onder invloed van Von K. een aanhanger van de opwekkingsbeweging. Hij ontwikkelde zich tot haar leidende theoloog.</p><p>Beiden bezochten regelmatig het Predigerseminar te Wittenberg, waar Rothe vanaf 1820 enige tijd verbleef.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n3" type="end" place="end" n="3"><p>D. F. Strauss (1808-1874), Duits theoloog en filosoof, die veel opschudding teweegbracht door zijn <hi rend="italic">Das Leben Jesu,</hi> kritisch bearbeitet (2 dln., 1835-1836). Hierin paste hij Hegels speculatieve filosofie kritisch toe op de verhalen van het N.T. In zijn latere werken keerde S. zich steeds meer af van kerk en christendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. Hausrath (1837-1909), Duits luthers theoloog, vanaf 1871 hoogleraar te Heidelberg. Hij schreef behalve kerkhistorische studies ook enige historische romans. H. was een van de leidende figuren in de Deutscher Protestantenverein (zie noot 6).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Marcus Tullius Cicero (106-43 v. Chr.), Romeins staatsman en filosoof, wiens eclectische wijsbegeerte veel stoïsche elementen bevat. Tegen het einde van zijn leven schreef C. in 5 boeken de <hi rend="italic">Tusculanae disputationes</hi> (Gesprekken in Tusculum), waarin hij nadenkt over dood, pijn, hartstochten etc. In V, 117 zegt hij: Portus enim praesto est, quoniam mors ibidem est aeternum nihil sentiendi receptaculum.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-christendom-in-zijn-eenheid-met-de-cultuur-richard-rothe.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Met 'Protestantenbond' doelt N. op de in 1863 opgerichte <hi rend="italic">Deutscher Protestantenverein, die</hi> de meer liberale elementen binnen de Duitse kerk verenigde. Ze wilde de verwijdering, die door de sterke invloed van de piëtistische orthodoxie was ontstaan tussen de kerk en de beschaafde burgerij, tegengaan. Rothe en Schenkel waren betrokken bij de oprichting van de vereniging.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="14" xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden" decls="#bibl-noordmans3.professor-gunning-te-leiden">
<pb n="342" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Professor Gunning te Leiden<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Gunning gekend te hebben is een voorrecht,</seg> <seg n="2.1.2">dat ik verkreeg gedurende de academische cursus van 1891/92 te Leiden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De tijd was te kort voor het tot stand komen van een vol contact tussen een jong student en de grijze hoogleraar.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar de indruk is gebleven,</seg> <seg n="2.3.2">levenslang.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Met dankbaarheid herinner ik mij wat hij voor ons was;</seg> <seg n="2.4.2">meer nog,</seg> <seg n="2.4.3">wat hij wilde zijn.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">In die herinnering staan ze onverbleekt:</seg> <seg n="2.5.2">de diepzinnige en vrome rede,</seg> <seg n="2.5.3">waarmee de cursus geopend werd;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="2.5.4">de lessen,</seg> <seg n="2.5.5">die tegelijk Evangeliebediening waren;</seg> <seg n="2.5.6">het ziekenbezoek op de studentenkamer;</seg> <seg n="2.5.7">de toegestoken hand op de studeerkamer van de professor,</seg> <seg n="2.5.8">neen,</seg> <seg n="2.5.9">de beide handen waartussen de mijne genomen werd.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wie zich de persoon van Gunning niet kan voorstellen,</seg> <seg n="3.1.2">mist een bijna onmisbaar middel om zijn werken te leren verstaan.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik ken niemand van de bekende figuren uit kerkelijk Nederland van het laatste kwart der negentiende eeuw,</seg> <seg n="3.2.2">bij wie persoon en werk zó nauw verenigd zijn.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En bij het herdenken van Gunnings persoonlijkheid komt weer zijn gestalte zo sterk naar voren.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">- Zo ziet hij het zelf ook in zijn geschriften.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De idee,</seg> <seg n="3.5.2">de persoon,</seg> <seg n="3.5.3">de gestalte.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Telkens vertolkt het volgende het vorige.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wanneer enkele van zijn reeds schaarser wordende oud-leerlingen over het voor hen steeds aantrekkelijke thema 'Gunning' komen te spreken,</seg> <seg n="3.7.2">ziet men het gesprek dan ook dikwijls diezelfde richting volgen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Het eindigt in de anekdote,</seg> <seg n="3.8.2">die weelderig rondom de ontslapene rankt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Geheel omgekeerd loopt een andere gedachtenreeks,</seg> <seg n="4.1.2">die bij mij opkomt,</seg> <seg n="4.1.3">nu ik Gunnings geboorteklok honderd hoor slaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij was negentiende-eeuwer.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wat De Clercq van zijn zoon Gerrit zei:</seg> <seg n="4.3.2">de hele eeuw is in hem,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="4.3.3">dat had ook Gunnings vader van de Blauwkapelse dominee kunnen zeggen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wie voelde zo zuiver de tijdgeest aan,</seg> <seg n="4.4.2">ook wanneer hij er tegen te velde trok?</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Met zijn hele persoon,</seg> <seg n="4.5.2">ja met zijn gestalte stond hij onder ons.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">- Maar tegelijk was hij elders.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zelfs zijn lichamelijke tegenwoordigheid kon dat juist zo sterk doen gevoelen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Er kon iets pijnlijks zijn in die ervaring,</seg> <seg n="4.8.2">te meer,</seg> <seg n="4.8.3">dunkt mij,</seg> <seg n="4.8.4">naarmate iemand hem nader stond.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hij behoorde ook tot Gods andere eeuwen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Middeleeuwer heeft men hem genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">En hij was het <pb n="343" ed="VW"/>door de edele stijl van zijn persoonlijkheid en het mystieke,</seg> <seg n="4.11.2">onkritische van zijn geloof.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Bijna onbewust heeft hij in de vier delen van zijn <hi rend="italic">Blikken nog</hi> eens uiting gegeven aan de behoefte van vroegere geslachten om alles,</seg> <seg n="4.12.2">wat in de hemel en op aarde te kennen valt,</seg> <seg n="4.12.3">saam te vatten in één gedachtenverband.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Dit wondere boek doet mij denken aan een middeleeuwse <hi rend="italic">Summa,</hi></seg> <seg n="4.13.2">veel meer dan aan een gereformeerde dogmatiek.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">- Maar Gunning leeft ook nog weer elders.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Hij dacht ook 'apostolisch'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Wij,</seg> <seg n="4.16.2">studenten,</seg> <seg n="4.16.3">hoorden er soms van spreken als een eigenaardigheid van de zeldzame man,</seg> <seg n="4.16.4">door sommigen niet in ernst genomen,</seg> <seg n="4.16.5">door anderen niet zonder bezorgdheid vermeld.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Het was geen opwelling,</seg> <seg n="4.17.2">maar een onrust,</seg> <seg n="4.17.3">levenslang.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Een zeer opvallende trek in een Nederlands theoloog,</seg> <seg n="4.18.2">lange jaren leraar bij een aanzienlijke gemeente of werkzaam tot opleiding van predikanten.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Het is alsof Gunning geen rust had voor hij in de eeuwen der christelijke kerk,</seg> <seg n="4.19.2">zijn geestelijk huis,</seg> <seg n="4.19.3">zo dicht mogelijk tot Christus was genaderd om op het fundament van apostelen en profeten zijn geloof te doen rusten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo behoorde Gunning aan alle christelijke eeuwen toe.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zijn levensideaal was:</seg> <seg n="5.2.2">een van de heiligen te zijn,</seg> <seg n="5.2.3">althans met hen te verkeren,</seg> <seg n="5.2.4">die behoren tot dat mystieke lichaam.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Hij wilde daar wel de minste zijn en hij voelde zich ook werkelijk de minste.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De minste om het criticisme,</seg> <seg n="5.4.2">het ongeloof,</seg> <seg n="5.4.3">dat toch wel knaagde in zijn negentiende-eeuwse borst,</seg> <seg n="5.4.4">als Montaigne in de borst van Pascal of de gestolen vos in die van de bekende Lacedaemonische knaap.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f4" rend="superscript">d</ref><s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar zo of anders,</seg> <seg n="5.5.2">Gunning wilde en zou meelopen in de heilige ommegang der christelijke eeuwen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En hij heeft het gedaan en we worden nog altijd geboeid door zijn priesterlijke tred.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat is de vorm waarin Gunning het ideaal van zijn jeugd heeft voldragen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Want reeds vroeg heeft hij zichzelf,</seg> <seg n="6.2.2">met Schleiermacher,</seg> <seg n="6.2.3">de eeuwigheid toegezworen en met Spinoza alle dingen onder het licht der eeuwigheid gezien.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar om Christus' wille heeft hij zijn eeuwigheidsvlucht gebreideld en gebroken tot de bedieningen der eeuwen en de liefdedienst der kerk.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De vleeswording des Woords is het licht voor zijn aardse wandel geweest.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Of liever moest ik,</seg> <seg n="6.5.2">aan Gunning denkende,</seg> <seg n="6.5.3">zeggen:</seg> <seg n="6.5.4">de menswording.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Want binnen de grenzen der christelijke nederheid blijft zijn humanisme,</seg> <seg n="6.6.2">zijn liefde voor persoon en gestalte,</seg> <seg n="6.6.3">voor wat mensenaangezicht draagt,</seg> <seg n="6.6.4">bij de heiligen,</seg> <seg n="6.6.5">bij Christus,</seg> <seg n="6.6.6">bij God.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit universele,</seg> <seg n="7.1.2">heilig-algemeen-christelijke komt ook uit in Gunnings wetenschappelijke postuur.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Vakgeleerde in hedendaagse zin is hij niet geweest,</seg> <seg n="7.2.2">niettegenstaande zijn grote geleerdheid.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ik zou niet gaarne zeggen dat hij het niet had kunnen zijn.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij zag,</seg> <seg n="7.4.2">bij alle geëleveerdheid,</seg> <seg n="7.4.3">scherp genoeg ook op korte afstand.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zoals hij ook in het dagelijks leven,</seg> <seg n="7.5.2">bij schijnbaar absolute verstrooidheid,</seg> <seg n="7.5.3">een klare kijk op mensen had.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Maar zijn methode <pb n="344" ed="VW"/>van kennen was een andere.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Hij behoorde tot die orde van geesten,</seg> <seg n="7.7.2">waartoe Augustinus behoort.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij heeft het schouwen lief en weet het wezen der dingen op soms buitengewoon heerlijke wijze in de taal tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hij heeft de idee meer lief dan het begrip.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Hij is als het kind dat niet lang stil kan zitten op de wetenschappelijke bank.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Er leeft te veel eeuwigheid in hem.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Houdt de idee hem niet geboeid,</seg> <seg n="7.12.2">dan trekt de handeling hem meer aan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo zijn het vooral personen,</seg> <seg n="8.1.2">die in zijn onderwijs naar voren komen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Personen die hij eert en liefheeft.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Gestalten die hij groet uit de verte,</seg> <seg n="8.3.2">naar een uitdrukking,</seg> <seg n="8.3.3">die hij gaarne gebruikte.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Die met hem voortschrijden in de processie.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar terwijl hij daar voortgaat stoeit er toch ook om zijn gestalte en cirkelt om zijn hoofd een bewegelijke troep ideeën,</seg> <seg n="8.5.2">die nog geen plaats hebben gevonden voor het hol van hun voet,</seg> <seg n="8.5.3">geen persoon waarin ze belichaamd zijn.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hoevele zijn het wel?</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ze zijn niet te tellen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Waar komen ze vandaan?</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Wie zal het zeggen?</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Wat heeft Gunning al niet gelezen?</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">In zijn geschriften verdringen ze zich vanwege de menigte.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Wetenschappelijk gaat de schrijver er slechts zelden mee om.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Dat is een te prozaïsch werk in de onverdroten liefdedienst der kerk.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Hij stoeit er mee als met kinderen in een boomgaard in de lente.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Hij prijst ze als ze Christus mee willen helpen dienen.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Hij bestraft ze als ze het weigeren.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">Hij voert ze,</seg> <seg n="8.17.2">omkranst,</seg> <seg n="8.17.3">in reidans de Bruidegom tegemoet.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Weer zie ik Gunnings gestalte als adequate uitdrukking van zijn wezen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De la Saussaye heeft het reeds opgemerkt dat Gunning niet,</seg> <seg n="9.2.2">evenals hij,</seg> <seg n="9.2.3">het hoofd voorover buigt ter aarde,</seg> <seg n="9.2.4">als gebogen over de arbeid.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij werpt het in de nek,</seg> <seg n="9.3.2">zo schreef De la Saussaye.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Gunnings gestalte ook is uitdrukking van dat stoeien</seg> <seg n="9.4.2">- niet van worstelen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Er is spel in zijn wezen,</seg> <seg n="9.5.2">dat uitgedrukt wordt door zijn gestalte.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Er is eeuwigheid,</seg> <seg n="9.6.2">jeugd in zijn arbeid,</seg> <seg n="9.6.3">die hem onderscheidt van de dagelijkse moeiten van het vak.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Daarbij past ook de lach,</seg> <seg n="9.7.2">die wonderlijke lach,</seg> <seg n="9.7.3">eigenlijk niet passend in het gewone gezellige verkeer van volwassenen,</seg> <seg n="9.7.4">maar begrijpelijk voor heiligen en kinderen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Voor anderen ook wel aanstekelijk,</seg> <seg n="9.8.2">maar op een afstand.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Trekkend tot heilige navolging.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zo zie ik mijn leermeester Gunning,</seg> <seg n="10.1.2">nu ik zijn geboorteklok honderd hoor slaan.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="342" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J. H. Gunning Sr., <hi rend="italic">Niet ontbinden, maar vervallen.</hi> Een woord ter opening zijner lessen 1891/92, Nijmegen 1891.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Vgl. Willenm de Clercq naar zijn dagboek.</hi> door A. Pierson met medewerking van De Clercqs jongste kleindochter. dl. 2, Haarlem 1889 3, p. 190.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>F. Smit Kleine. <hi rend="italic">Denkers en dichters.</hi> Beelden en omtrekken, Utrecht 1905. p. 76 v.</p></note>
<pb n="343" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Plutarchus, <hi rend="italic">Leven van Lycurgus</hi> XVIII, 1. Vgl. dl. 1, p. 272</p></note>
<pb n="344" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. J. H. Gunning J. Hzn., <hi rend="italic">Prof dr. J. H. Gunning. Leven en werken,</hi> 3 dln. + register. Rotterdam zj., dl. 3, p. 723 v. De uitspraak van De la Saussaye wordt meegedeeld door S. H. Buytendijk in <hi rend="italic">Eltheto 59</hi> (1905) nr. 7, p. 51 v.</p></note>
<pb n="345" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="345" ed="VW"/>N. publiceerde <hi rend="italic">Professor Gunning te Leiden in Ter gedachtenis. Eenige herinneringen aan prof</hi> dr. J. H. Gunning. Bijeengebracht door dr. J. H. Gunning J. Hzn., Leiden 1929, p. 36-38. Deze bundel verscheen ter gelegenheid van het feit, dat Gunning 100 jaar geleden geboren was.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.professor-gunning-te-leiden.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. doelt hier op Gunnings sympathie voor de Katholiek Apostolische Kerk, die in 1833 onder invloed van E. Irving (1792-1834) gesticht werd. Gunning was bevriend met enkele Nederlandse leden van die kerk.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="15" xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning" decls="#bibl-noordmans3.johannes-hermanus-gunning">
<pb n="346" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Johannes Hermanus Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><choice><sic> 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"/></choice></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">... opdat gij ten volle kondet begrijpen met alle de heiligen,</seg> <seg n="2.1.2">welke de breedte en lengte en diepte en <choice><sic>hoogte zij. en bekennen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hoogte zij,</corr></choice></seg><choice><sic>hoogte zij. en bekennen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="2.1.3"><choice><sic>hoogte zij. en bekennen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">en bekennen</corr></choice> de liefde van Christus die de kennis te boven gaat,</seg> <seg n="2.1.4">opdat gij vervuld wordt tot al de volheid Gods.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ef. 3 : 18, 19.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Men heeft de eeuw van de kerkvader Augustinus gekenschetst als de tijd van de agonie,</seg> <seg n="3.1.2">de laatste ademnood van het heidendom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zal men ons later de getuigen van de agonie des christendoms noemen?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze vraag klinkt bijna godslasterlijk.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij dringen haar terug,</seg> <seg n="4.2.2">omdat we niet tegen haar opgewassen zijn.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wij vinden het vromer er niet op in te gaan.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Of we maken er ons af met een paar bijbelteksten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Israëls oude profeten hebben zich anders gedragen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zij hebben soms de moed gehad zulke vragen in volle scherpte te stellen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar ze vroegen het dan regelrecht aan God zelf.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hun woord klinkt dan bijna als een aanklacht.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Heeft God zijn volk vergeten?</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wil Hij niet meer van hen weten?</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">'Waarom hebt gij mij verlaten?',</seg> <seg n="5.7.2">zo vraagt er één in Psalm 22.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Deze vraag,</seg> <seg n="5.8.2">waar de hele bijbel om draait,</seg> <seg n="5.8.3">heeft Jezus aan het kruis overgenomen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Hij heeft het voor ons aan God gevraagd.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De man,</seg> <seg n="6.1.2">over wie dit boekje handelt,</seg> <seg n="6.1.3">heeft van deze geestelijke agonie iets in zich gehad.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hij begreep het als Paulus van zichzelf zegt:</seg> <seg n="6.2.2">ik ellendig mens (Rom 7 : 24).</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En hij zal het met Luther eens geweest zijn,</seg> <seg n="6.3.2">als deze dat zo uitlegt:</seg> <seg n="6.3.3">'Een mens die naar adem gaapt en bezwijkt.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een mens in agonie dus.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Gunning heeft een halve eeuw lang,</seg> <seg n="7.1.2">van 1854 tot 1904,</seg> <seg n="7.1.3">verlangd naar een ware christelijke kerk,</seg> <seg n="7.1.4">waarin de troost van de Heilige Geest zo overvloedig zou zijn,</seg> <seg n="7.1.5">dat hij zich ten volle verzekerd zou weten van de vergeving van zijn zonden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Een moederlijke kerk,</seg> <seg n="7.2.2">die hem beschutting zou verschaffen tegen de kille atmosfeer,</seg> <seg n="7.2.3">die hij overal rondom zich voelde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze angst en dit verlangen maken hem tot een profetische figuur.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Meer dan iemand anders van zijn tijdgenoten heeft hij de tweede helft van de negentiende eeuw wakende doorleefd.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij voelde de samenstelling van de geestelijke dampkring.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En waar anderen tevreden waren,</seg> <seg n="8.4.2">was hij vol onrust.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hij wist van de dingen die komen moesten.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En hij heeft tegen de geest der eeuw getuigd met een eentonige volharding en een vaak onsociale scherpte,</seg> <seg n="8.6.2">die hem buiten het kader van zijn tijd plaatsen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Daarom kan hij ons zijn <pb n="347" ed="VW"/>eigen en de onze beide helpen verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Johannes Hermanus Gunning werd geboren te Vlaardingen,</seg> <seg n="9.1.2">de 20e mei 1829,</seg> <seg n="9.1.3">in een predikantsgezin,</seg> <seg n="9.1.4">een familie van goede bekendheid in ons land.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zijn schooljaren bracht hij door te Leeuwarden,</seg> <seg n="9.2.2">waar zijn vader als predikant stond van 1835 tot 1866.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij studeerde te Utrecht.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij promoveerde niet.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Een doctoraat honoris causa is hem in 1877 verleend door de universiteit te Utrecht,</seg> <seg n="9.5.2">op initiatief van Opzoomer,</seg> <seg n="9.5.3">op grond van een studie over Spinoza.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In 1854 werd hij predikant te Blauwkapel;</seg> <seg n="9.6.2">daarna te Hilversum;</seg> <seg n="9.6.3">in 1861 te 's-Gravenhage.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Dan komt zijn academische werkzaamheid:</seg> <seg n="9.7.2">van 1882-1889 te Amsterdam en van 1889-1899 te Leiden.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Zijn emeritaatsjaren bracht hij door te Arnhem,</seg> <seg n="9.8.2">waar hij in 1905 stierf.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het ligt niet in de bedoeling van dit korte geschrift een schets van Gunnings leven te geven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Toch moet ik,</seg> <seg n="10.2.2">voor ik verder over zijn betekenis spreek,</seg> <seg n="10.2.3">het chronologisch schema dat ik zo pas aangaf,</seg> <seg n="10.2.4">even kleuren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In zijn eerste gemeente toonde de jonge dominee belangstelling voor de fraaie letteren.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Deze is hem tot 't laatst van zijn leven bijgebleven.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hij heeft studies gewijd aan klassieken als Dante,</seg> <seg n="11.3.2">Schiller,</seg> <seg n="11.3.3">Goethe e.a. Hij voelde daarin echter een zekere verzoeking,</seg> <seg n="11.3.4">waartegen hij op zijn hoede bleef.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Busken Huet heeft hem een bedorven literator<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f4" rend="superscript">d</ref> genoemd.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Gunning placht ten aanhoren van zijn studenten te zeggen dat hij God dankte voor dat bederf.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De schroom voor het heilige was hem in dit leven een rem op de liefde tot het schone.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De eerbied voor de Gekruiste mocht geen schade lijden.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Deze letterkundige ascese was bij hem duidelijker dan bij wie ook van zijn tijdgenoten.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Gunning wist,</seg> <seg n="11.9.2">evenals de kerkvaders,</seg> <seg n="11.9.3">van de spanning tussen christendom en cultuur.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De bijbel was hem inderdaad het beste boek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zijn verblijf te Hilversum kunnen wij als een overgangstijd beschouwen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De twintig Haagse jaren vormen het centrum van dit werkzame leven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wel is hij bijna even lang hoogleraar geweest,</seg> <seg n="12.3.2">maar het predikambt bleef hem 't liefst.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Daarin kon hij tonen wie hij was en wat hij vermocht.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Als dominee in de hofstad doet hij ons denken aan Ambrosius te Milaan,</seg> <seg n="12.5.2">onafgebroken de Schriften bestuderende en toch toegankelijk voor iedereen,</seg> <seg n="12.5.3">van de aanzienlijkste tot de allergeringste.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Onverzettelijk wanneer het gold het gezag der kerk te doen gelden,</seg> <seg n="12.6.2">ook tegenover de eersten van de staat,</seg> <seg n="12.6.3">en steeds bereid om als werktuig te dienen voor de ontferming van Christus over de verlorenen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Gunning heeft in deze jaren zijn studie steeds aangehouden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De uren daaraan besteed lagen meestal heel vroeg op de dag.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hij las in alle richtingen,</seg> <seg n="13.3.2">maar altijd naar de bijbel toe.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Hij was een universele geest,</seg> <seg n="13.4.2">geen <pb n="348" ed="VW"/>vakgeleerde.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Soms dreigde in zijn geschriften enige wanorde,</seg> <seg n="13.5.2">maar een hogere tucht regeerde zijn pen,</seg> <seg n="13.5.3">omdat alles betrokken werd op Christus,</seg> <seg n="13.5.4">zijn Heer.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Toen hij in 1882 een hoogleraarsambt te Amsterdam aanvaardde,</seg> <seg n="14.1.2">betekende dat voor hem een opoffering.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In nog veel sterkere mate was dit het geval toen hij naar Leiden ging.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wie,</seg> <seg n="14.3.2">zoals schrijver dezes,</seg> <seg n="14.3.3">hem daar enige tijd heeft gadegeslagen,</seg> <seg n="14.3.4">kwam sterk onder de indruk van het herderlijk karakter van zijn leerwijze.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">In een academisch milieu moest hij zich altijd min of meer onwennig gevoelen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Hij had een kerk nodig om te spreken en een gemeente om te doen wat hij zei.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik heb van Gunnings agonie gesproken.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Die is er altijd geweest.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar zij is tot een profetische ervaring geworden door zijn verblijf te Leiden.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Gunning werd daar,</seg> <seg n="16.1.2">zoals Luther het noemde,</seg> <seg n="16.1.3">'een mens die naar adem gaapt en bezwijkt'.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Deze nood is geworden tot een symptoom van de geestelijke gesteldheid in de laatste tien jaren der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Een fin-de-siècle-verschijnsel van zeldzame betekenende kracht.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Thans beginnen meerderen iets te ondervinden van Gunnings angst en het verlangen naar een herderlijke kerk stoelt zich breder uit.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Wij hebben Albert Schweitzer<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.n2" rend="superscript">2</ref> de katheder zien verlaten om in de donkerste hoek der wereld Jezus te dienen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Maar Gunnings nood leek toen onverklaarbaar.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij onderging het lot van een profeet die toekomstige dingen ziet welke voor anderen verborgen blijven.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Hij leed daardoor onder grote eenzaamheid.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De geestesgesteldheid,</seg> <seg n="17.1.2">die ik boven heb trachten aan te wijzen,</seg> <seg n="17.1.3">drukte haar stempel op Gunnings hele persoonlijkheid.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ze bepaalde die naar lichaam en ziel,</seg> <seg n="17.2.2">gestalte en geest.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zijn figuur maakte de indruk alsof hij zich voortdurend oprichtte om aan de beklemming van een lagere sfeer te ontkomen en in hogere lucht te ademen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ook geestelijk was dat het geval.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wanneer men hem enkel ziet als plaatselijk predikant of gewoon hoogleraar,</seg> <seg n="17.5.2">dan zal die houding ons vaak aan een gewilde pose doen denken.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">We vragen ons dan af of er wel evenredigheid is tussen zijn felle reacties en de omgeving die haar moet verklaren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">We zoeken tevergeefs naar de personen en de zaken die daartoe aanleiding konden geven.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Wij zien hem staan in een ledige ruimte.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Zijn bewegingen zijn ons te fors,</seg> <seg n="17.9.2">zijn gedachten te geëleveerd voor de vijftig jaren waarin hij leefde.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">We komen in verleiding van donquichotterie te spreken.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Waar was dat gemene en lage,</seg> <seg n="17.11.2">waartegen hij zo telkens te velde trok?</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Was het niet de tijd van de verlichting des verstands en van vertedering des harten?</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Wat zag Gunning toch rondom zich?</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Mensen zijn het maar zelden,</seg> <seg n="18.1.2">waartegen hij zich zo fel keert.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Over hen is zijn oordeel meestal waarderend en zelfs idealiserend.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Niemand is ooit zo royaal geweest met de toekenning van het predikaat 'edel'.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Toch is hij ook niet enkel in de weer tegen beginselen in het afgetrokkene.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Hij laat de personen er niet buiten en zijn verhouding tot hen is daardoor soms heel <pb n="349" ed="VW"/>moeilijk.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De faculteitskamer te Leiden zou daarvan kunnen getuigen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Gunning had te doen met geesten en hij wist ze te onderscheiden met een scherpte,</seg> <seg n="18.7.2">die hij dankte aan zijn intens gebedsleven en de nabijheid Gods waarin hij leefde.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Zijn bewogen pessimisme,</seg> <seg n="18.8.2">zijn levenslange,</seg> <seg n="18.8.3">toenemende agonie,</seg> <seg n="18.8.4">maar ook zijn gelovig optimisme,</seg> <seg n="18.8.5">zijn hele eschatologische,</seg> <seg n="18.8.6">op de toekomst van Christus gerichte levenshouding hangt daarmee samen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Hij zag het leven en de geschiedenis als een strijd tussen geloof en ongeloof en zijn liefste begeerte was 'een ridder in het leraarskleed'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f5" rend="superscript">e</ref> te mogen zijn.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Hij is er zich van bewust deel te nemen aan een eindstrijd.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Tegenover de beweging waarmee hij gestalte en geest steeds tot een rechte houding dwingt,</seg> <seg n="19.1.2">staat een andere.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Gunning boog zich telkens;</seg> <seg n="19.2.2">hij vernederde zich.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Hij deed dat altijd,</seg> <seg n="19.3.2">op allerlei wijze.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Zo opvallend dat wij het vaak weer geen plaats weten te geven.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Hij deed het reeds in zijn eerste geschriften,</seg> <seg n="19.5.2">waar hij spreekt van zijn 'wetenschappelijke en kerkelijke minbeduidendheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Men kon er zich aan stoten.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Was dit aanstellerij?</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Valse nederigheid?</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Waarom riskeert Gunning deze schijn,</seg> <seg n="19.9.2">hij die zijn wereld zo goed kent?</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Ik meen dat we hier te doen hebben met iets,</seg> <seg n="19.10.2">dat op even natuurlijke wijze samenhangt met zijn geloofsleven als de opstandige beweging,</seg> <seg n="19.10.3">waarover ik daar straks sprak.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Het was vaak zo weinig aangepast aan de omgeving,</seg> <seg n="19.11.2">zo onnodig tegenover de personen wie het gold;</seg> <seg n="19.11.3">het gebeurde zo in het ledige dat men zich niet vergissen kon als men vermoedde dat het Iemand anders gold.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Het was een buiging voor Christus,</seg> <seg n="19.12.2">een knieval oor de onzichtbare aanwezigheid van zijn Heer.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hiermee zijn ook de beide sleutels gegeven,</seg> <seg n="20.1.2">waarin Gunnings theologie bij beurten werd gezet:</seg> <seg n="20.1.3">Opstanding en Kruis.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wanneer hij de eerste gebruikte,</seg> <seg n="20.2.2">zocht hij degenen te helpen die betoverd waren door het naturalisme van zijn eeuw.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Men moet daarvan nog iets meegemaakt hebben om te weten hoe het op allerlei wijze de adem des geestes belemmerde,</seg> <seg n="20.3.2">het gebedsleven afsnoerde en bij oppervlakkige zielen een overmoedige waan,</seg> <seg n="20.3.3">bij diepere geesten een doffe berusting achterliet.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Gunning noemde zulk een levensbeschouwing laag en gemeen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Hij wist door zijn bijbel van Christus' wonderen,</seg> <seg n="20.5.2">die ons de ware natuur leren kennen,</seg> <seg n="20.5.3">en van zijn opstanding,</seg> <seg n="20.5.4">die ons de weg der schepping wijst.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Christus was vlees geworden en in Hem moest de mensheid zich oprichten tot haar van God gegeven vrijheid.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Gunning maakte daarbij gebruik van alle hem ten dienste staande middelen uit de letterkunde en de wijsbegeerte.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Alles wat kon helpen om de geest op te richten,</seg> <seg n="20.8.2">was van zijn gading.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Alles moest getuigenis afleggen voor het <pb n="350" ed="VW"/>Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wanneer hij de andere sleutel gebruikte en over het Kruis sprak,</seg> <seg n="21.1.2">werd de binnenzijde der dingen nader bezien.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De hoedanigheid van het mens-zijn werd dan in ogenschouw genomen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De heiliging des levens werd naar voren gebracht.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Zijn grote ernst drong diep door in het geweten van wie hem hoorde of las.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Wanneer hij de handen voor zijn aangezicht bracht om de onheiligheid van de zonde uit te drukken,</seg> <seg n="21.5.2">kon de sfeer rondom hem van oordeel geladen zijn.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hier gold het alle hoogheid neder te buigen om de grond te zoeken,</seg> <seg n="21.6.2">waarin het leven eeuwig rusten kan.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Vele grote kerkleraars hebben zich moeten bekeren van een schijnkerk,</seg> <seg n="22.1.2">voor ze ware leden van Christus' kerk konden worden.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Paulus behoorde voor zijn bekering tot de nauwgezetste sekte der Joden (Hand. 22 : 3);</seg> <seg n="22.2.2">Augustinus was negen jaar lang manicheeër.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Gunning heeft zich aan Spinoza's zedeleer moeten ontworstelen om tot de vrijheid des geloofs te komen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Deze Nederlandse wijsgeer was een eenzame,</seg> <seg n="22.4.2">die evenals Gunning de beklemming van toekomende eeuwen in zichzelf doorleefd heeft.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Zijn machtig intellect heeft hem echter gedwongen rust te zoeken in de wet van het bestaande.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Naast God liet hij zich begraven.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hij dorst de Opstanding niet te belijden en had daarom ook geen plaats voor het Kruis.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Derhalve kwamen in zijn evangelie berouw en vergeving ook niet voor.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Deze bewegen zich rondom het kruis,</seg> <seg n="22.9.2">maar ze hebben geen ruimte als er geen opstanding volgt.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Men ziet het aan Petrus.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Zijn verloochening heeft plaats aan deze zijde van het kruis en de vergeving ontvangt hij na Jezus' opstanding.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Spinoza echter besloot alles binnen de omtrekken van deze wereld.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hij rekende er niet mee dat de schepping nog iets te wachten heeft.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Zijn evangelie bestond hierin dat men de dingen volkomen objectief moest nemen zoals ze zijn.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">En wie zich van eigen wezen en natuur tot de grond toe bewust werd,</seg> <seg n="22.15.2">zou daarmee de eeuwige vrijheid hebben verworven.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Spinoza heeft lang na zijn dood een stille wereldkerk verzameld.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Goethe,</seg> <seg n="23.2.2">met zijn geniale objectiviteit,</seg> <seg n="23.2.3">is een der vooraanstaande leden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Men zou hem een kardinaal van Spinoza kunnen noemen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Vooral in de negentiende eeuw waren er vele culturelen,</seg> <seg n="23.4.2">wetenschappelijke werkers vooral,</seg> <seg n="23.4.3">die daarbij behoorden.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Zij dorsten de drie laatste artikelen van ons Credo,</seg> <seg n="23.5.2">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="23.5.3">de opstanding des vleses en een eeuwig leven niet meer te belijden.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Een naturalistisch vernauwde wetenschap had hun gebed verhinderd,</seg> <seg n="23.6.2">hun geloof doen ophouden.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Ze zochten zich te redden door een denkwijze,</seg> <seg n="23.7.2">waarbij overgave de plaats van geloof en hoop moest innemen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Gunning onderging,</seg> <seg n="24.1.2">misschien meer dan iemand van zijn tijdgenoten,</seg> <seg n="24.1.3">de bekoring van Spinoza's evangelie.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Van de streling van diens hand over de zondige plooien der ziel,</seg> <seg n="24.2.2">van zijn vreedzame rust tegenover de oneffenheden van het leven.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hij kende Spinoza als weinigen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Zijn bibliotheek was voor <pb n="351" ed="VW"/>Spinoza-literatuur,</seg> <seg n="24.4.2">compleet.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo was hij voorbestemd om,</seg> <seg n="25.1.2">profetisch en plaatsvervangend,</seg> <seg n="25.1.3">de geestelijke nood der eeuw in zichzelf te voldragen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Met de verzoeking om in deze schijnkerk ter ruste te gaan heeft hij levenslang moeten worstelen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Zijn hele leven en werken was een vlucht uit deze eeuw in de toekomende;</seg> <seg n="25.3.2">uit de kerk der berusting in die van de opstanding;</seg> <seg n="25.3.3">van het evangelie van Spinoza naar het Evangelie van Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daarom is zijn theologie ook niet correct.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De hele eeuw is er in.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het is een theologie van de agonie,</seg> <seg n="26.3.2">omdat de van-God-verlatenheid,</seg> <seg n="26.3.3">het ten einde gaan van de bestaande kerken,</seg> <seg n="26.3.4">waarvoor hij soms vreesde,</seg> <seg n="26.3.5">hem het hart dreigde te doen stil staan en de adem te benemen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Hij wist van Paulus' klacht:</seg> <seg n="27.1.2">ik ellendig mens.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Er was in hem iets van het einde en tegelijk van het begin der kerk.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De dingen des geloofs waren voor hem minder vanzelfsprekend dan voor vele anderen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hij leefde in het bewustzijn dat de kerk van God is uitgegaan en tot Hem wederkeert.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Daarom kon hij ook nooit helemaal en voorgoed toegeven dat de kerkleer wetenschappelijk kan worden behandeld.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Anders dan Spinoza geeft Jezus ons voor ons denken en leven een steunpunt buiten deze wereld.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Voor zover hij dan niet wachtte op het einde,</seg> <seg n="29.1.2">maar ook leefde met de gemeente op aarde,</seg> <seg n="29.1.3">was hij geneigd tot de apostolische eeuw terug te gaan.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hij verlangde naar geestelijk gezag,</seg> <seg n="29.2.2">dat vastheid kon geven aan de zielen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De band met Christus moest persoonlijk bemiddeld zijn en niet enkel door beginselen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Hij klaagde over het internationaal concilie van geleerden,</seg> <seg n="29.4.2">die van hun studeerkamers de waarheidsvraag zochten uit te maken.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Die vraag was voor hem een kerkelijke vraag,</seg> <seg n="29.5.2">waarbij alle gelovigen mochten meespreken.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Maar tussen dat begin en dat einde,</seg> <seg n="30.1.2">waarheen zijn revolutionaire angst hem telkens heendrijft,</seg> <seg n="30.1.3">bleef hij met pastorale trouw zijn ambt vervullen in iedere omstandigheid des levens.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Op de kansel en op de katheder,</seg> <seg n="30.2.2">op de studeerkamer in kleine kring of op publieke vergaderingen in het volle leven,</seg> <seg n="30.2.3">in persoonlijk gesprek en in geschrift,</seg> <seg n="30.2.4">altijd was hij krachtens zijn herderlijke opdracht bezig om te hoeden en te helen wat God hem had toevertrouwd.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar het zeer bijzondere van zijn pastoraat was dat begin en einde daarin merkbaar waren.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De hele kerk was in hem.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hij wist zich van Christus geroepen en dat gaf aan zijn woord gezag als van een apostel.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">En tegelijk stond hij,</seg> <seg n="31.4.2">mede door die roeping,</seg> <seg n="31.4.3">het diepst onder het oordeel en was de minste en geringste onder de broederen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het is deze verbinding van gezag en dienende liefde,</seg> <seg n="32.1.2">van apostolische leer en spannende eindverwachting,</seg> <seg n="32.1.3">van ridderlijke opstandigheid en buigende nederigheid,</seg> <seg n="32.1.4">die Gunning als prediker van Opstanding en Kruis heeft gekenmerkt.</seg></s> <pb n="352" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daarbij heeft hij de angsten van Christus,</seg> <seg n="32.2.2">die de kerk op haar weg door de eeuwen vergezellen,</seg> <seg n="32.2.3">leren kennen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Zijn oog bleef echter vast op de toekomst van Christus gericht.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zo blijft hij een leidsman ook en vooral voor onze tijd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="346" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. Beugnot, <hi rend="italic">Histoire de la destruction du paganisme en Occident, dl.</hi> 1, Parijs 1835, p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="347" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Spinoza en de idee der persoonlijkheid.</hi> Utrecht 1876, Baarn 1919 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="349" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zinspeling op de titel van de boekbespreking, die Gunning gaf in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 7 (1870), p. 1077-1100. De titel luidt: <hi rend="italic">Een ridder in het leeraarskleed.</hi> Life and letters of F. W. Robertson. Brighton 1847-1853, edited by S. A. Brooke, Londen 1868.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><choice><sic>H. Gunning Jr. in een brief aan de redactie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">J. H. Gunning Jr. in een brief aan de redactie</corr></choice> van <hi rend="italic">Ernst en Vrede, E V.</hi> 2 (1854), p. 470.</p></note>
<pb n="352" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De eerste druk van de brochure, die N. schreef voor Adoremus over <hi rend="italic">Johannes Hermanus Gunning,</hi> verscheen zj. (1937) te Baarn. De tweede druk verscheen zj. (1940) te s-Gravenhage <hi rend="italic">(pag.).</hi> De serie, waarin deze brochure van N. verscheen. heette M<hi rend="italic">et alle de heiligen,</hi> naar Ef. 3 : 18 (zie het motto).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.johannes-hermanus-gunning.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. Schweitzer (1875-1965), Duits, later Frans theoloog, cultuurfilosoof en musicoloog. Vanaf 1902 was S. privaatdocent N.T. te Straatsburg. In 1913 vertrok hij naar Lambarene in Frans Kongo (het huidige Gabon) om zich te wijden aan medische hulpverlening aan de inlandse bevolking.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="16" xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk" decls="#bibl-noordmans3.gunning-en-de-kerk">
<pb n="353" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gunning en de kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Gunning werd steeds vergezeld door een bewegelijke stoet ideeën van velerlei herkomst,</seg> <seg n="2.1.2">die een prachtig escorte vormden rondom zijn edele geest.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Toch is er één gedachte,</seg> <seg n="2.2.2">die trouwer aan zijn zijde ging dan al de andere;</seg> <seg n="2.2.3">door hem ook 't meest geëerd.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het is de idee der kerk.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">- Deze heeft bij 't klimmen van zijn jaren steeds meer beslag op hem gelegd.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Sommigen hebben het een obsessie genoemd.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Ik denk liever aan oude trouw die,</seg> <seg n="2.6.2">zoals het spreekwoord zegt,</seg> <seg n="2.6.3">tot een zielenknoop wordt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Hiermee is reeds gezegd dat ik niet instem met een zeer gangbare mening:</seg> <seg n="3.1.2">dat Gunning de laatste jaren van zijn leven min of meer met zijn verleden gebroken zou hebben.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Alsof hij al-zijn-leven ethisch geweest en tenslotte confessioneel zou zijn geworden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In de bloei van zijn mannelijke jaren de vrije persoonlijkheid gehuldigd en in zijn grijsheid aan de kerk zijn te weinig betaalde schatting zou hebben bijgepast.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik geloof niet dat Gunning met vrijheid is begonnen om met dwang te eindigen;</seg> <seg n="3.4.2">precies andersom als Gladstone<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> van zichzelf getuigt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En nog minder dat hij levenslang een wijze is geweest om tenslotte in dwaasheid te eindigen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Iets wat daarop lijkt is wel eens gezegd of liever gefluisterd door hyper-individualistische ethischen,</seg> <seg n="4.1.2">die zich ergerden aan <hi rend="italic">de finale</hi> van Gunnings leven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daartegen moet ik zo sterk mogelijk opkomen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De hooggeestelijke brochure <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet!</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f1" rend="superscript">a</ref> uitgegeven in 1902,</seg> <seg n="4.3.2">midden in de toen aanhangige reorganisatiebeweging,</seg> <seg n="4.3.3">is geen stuk van een lijder aan seniele aftakeling.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Gunning heeft in de jaren van zijn emeritaat niet geleden aan aandachtsverenging.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij bleef trouw ook aan andere liefden van zijn jeugd:</seg> <seg n="4.5.2">Homerus en Plato.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Zijn oog is niet verdonkerd.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Genoemd vlugschrift,</seg> <seg n="4.7.2">waarin hij spreekt als oud-leraar</seg> <seg n="4.7.3">- ik zeg niet oud-hoogleraar</seg> <seg n="4.7.4">- der Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="4.7.5">is een rijpe vrucht en geen late,</seg> <seg n="4.7.6">uit nabloei geboren minder edele conceptie.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Men kan het Gunnings <hi rend="italic">pastoraal testa</hi>ment noemen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Wanneer men het geschrift legt naast andere,</seg> <seg n="4.9.2">uit een polemiek met Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="4.9.3">dan treft ons hoe,</seg> <seg n="4.9.4">bij gelijkheid van grondlijnen,</seg> <seg n="4.9.5">de gedachten aan gehalte en gezag gewonnen hebben.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">In 1864 het geluid van een hoog-ernstig predikant;</seg> <seg n="4.10.2">in 1902 de stem van een bisschop,</seg> <seg n="4.10.3">die in het aangezicht van de dood zijn ziel bevrijdt en de gemeente vermaant.</seg></s></p>
<p><pb n="354" ed="VW"/><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Als ik dus iets ga zeggen over <hi rend="italic">Gunning en de kerk,</hi></seg> <seg n="5.1.2">dan ligt daarin niets gewilds.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik stel dat voorop omdat het zou kunnen schijnen wèl het geval te zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Kuyper en kerk zijn bijna correlativa.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wanneer hij geen kerk vond dan maakte hij er een.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Hoedemaker en kerk is al een even natuurlijke verbinding.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Na zijn afscheid van de Vrije Universiteit was zijn leven gewijd aan de reorganisatiebeweging.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Cannegieter<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.n3" rend="superscript">3</ref> was de scherpzinnige kenner van het kerkrecht en kampioen voor leervrijheid.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Maar Gunning lijkt in deze orde van geesten niet thuis te horen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Er waren vele leerlingen van Gunning in den lande.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Maar inzake kerk noemde hij <hi rend="italic">zichzelf op</hi> 't eind van zijn leven zeer bescheiden nog een leerling.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">De kerkelijke voorstellen,</seg> <seg n="5.11.2">die hij van tijd tot tijd deed,</seg> <seg n="5.11.3">zoals in 1884 dat van de zelfstandigheid der gemeenten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="5.11.4">vonden geen bijval.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Ze maken de indruk in de gegeven omstandigheden onpraktisch te zijn;</seg> <seg n="5.12.2">te principieel en te weinig op de werkelijke toestanden berekend.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Zo stelt Gunning in 1886 voor om de schorsing der tachtig kerkeraadsleden te Amsterdam op te heffen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="5.13.2">ofschoon hij de wettigheid daarvan erkent.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Hij vindt die wettigheid echter voor het geweten der gemeente niet evident genoeg.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Hij wil de strijd tussen synodaal en dolerend nog eens overdoen zo,</seg> <seg n="5.15.2">dat het verschil tussen 'hervormd' en 'gereformeerd' beginsel beter uitkomt.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Zulk een voorslag geeft blijk van een hoge opvatting van de kerkelijke strijd.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">Maar onder de partijen wekte hij nauwelijks meer dan een schouderophalen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Gelijke indruk maakten naar rechts en links dikwijls de voorstellen in de richtingstrijd tussen orthodox en modern.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De modernen wees Gunning in de kerk een plaats aan onder de Wet,</seg> <seg n="6.2.2">omdat ze onder het Evangelie niet wilden leven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De orthodoxen hield hij voor dat tuchtoefening zonder geestelijke bevoegdheid evenzeer een wettische,</seg> <seg n="6.3.2">onevangelische handelwijze was.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zijn voorstellen moesten dan dienen om in de kerk aan beide partijen ruimte voor bekering te laten.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Geen wonder dat men ze als onpraktisch beschouwde.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Neen,</seg> <seg n="7.1.2">een kerkelijke figuur in de gewone zin van het woord is Gunning niet geweest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zijn kerkelijke kleur heeft hij zelf beschreven in een spreuk,</seg> <seg n="7.2.2">die de titel vormt van een academische rede in 1897.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zij luidt <hi rend="italic">Hooger dan de kerk.</hi></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1"><hi rend="italic">-</hi> De oorzaak van de kerkelijke misstanden,</seg> <seg n="7.4.2">zo leert Gunning daar,</seg> <seg n="7.4.3">is niet gelegen in de gewone partij-geschilpunten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">"Niet de kerkelijke kwestie is het,</seg> <seg n="7.5.2">met welke wij in de grond te doen hebben."</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">"Parochiale indeling,</seg> <seg n="7.6.2">wijziging van onze belijdenis naar 'de eisen des tijds',</seg> <seg n="7.6.3">krachtige confessionele tucht of goedgewaarborgde vrijheid voor allen in alles</seg> <seg n="7.6.4">- niets zou baten,</seg> <seg n="7.6.5">omdat de oorzaak van het euvel <hi rend="italic">hoger dan de kerk ligt.</hi></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het is <pb n="355" ed="VW"/><hi rend="italic">de heilige toorn des Heren</hi> onder wiens ban wij liggen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hiermee schijnt Gunning zich buiten de kerkelijke arena te plaatsen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Want dit zijn bij hem geen gemeenplaatsen,</seg> <seg n="8.2.2">die stichtelijkheidshalve van tijd tot tijd in een betoog worden geplaatst.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het is de hoofdtoon,</seg> <seg n="8.3.2">de monotone hoofdtoon,</seg> <seg n="8.3.3">die altijd doorklinkt in zijn geschriften over de kerk,</seg> <seg n="8.3.4">van het begin tot het einde.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Velen hebben Gunning dan ook gezien als een idealist,</seg> <seg n="9.1.2">die voor de concrete werkelijkheid van het kerkelijk leven geen rechte aandacht kon hebben,</seg> <seg n="9.1.3">doch slechts een platonische.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Een individualist,</seg> <seg n="9.2.2">die het geestelijk leven zag als cultuur van een edele,</seg> <seg n="9.2.3">christelijke persoonlijkheid,</seg> <seg n="9.2.4">maar zich niet kon voegen in het volle leven van een volkskerk.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">- Dit is niet juist.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Gunning is ook als kerkelijk man een figuur van de eerste rang.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het 'hoger dan de kerk' betekent in zijn mond geen mystische of individualistische afwijzing der kerkgemeenschap.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Voor hem ligt daarin het sterkste accent,</seg> <seg n="9.6.2">dat het woord en de idee der kerk kunnen krijgen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het is een hulde aan het Hoofd der kerk,</seg> <seg n="9.7.2">Jezus Christus.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Een bede om de Heilige Geest en de gemeenschap der heiligen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Gunning ziet de kerk niet als een plat vlak waarin lijnen getrokken zijn die de richtingen verdelen,</seg> <seg n="10.1.2">zodat het er voor de gemeenteleden op aan zou ko<hi rend="italic">men belijnd</hi> te zijn.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het aankweken van deze belijndheid wraakt hij in Kuyper.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij rekent niet met het zedelijk karakter der waarheid.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">- Gunning is ook belijnd.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar hij trekt de lijnen minder op de platte grond der kerkelijke wereld.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De scheidslijnen lopen voor hem verticaal.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">God is er meer in betrokken.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">We hoorden het reeds in een boven gedane aanhaling:</seg> <seg n="10.8.2">de partijschappen zijn gevolg van Gods toorn.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Daarom zijn het geen particuliere meningen,</seg> <seg n="10.9.2">maar ze hebben een bovenpersoonlijke achtergrond.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De scheidslijn kan niet scherp tussen twee mensen getrokken worden.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Wel tussen twee uitspraken:</seg> <seg n="10.11.2">de belijdenis en de loochening van Christus:</seg> <seg n="10.11.3">de erkenning van een Godsopenbaring en de ontkenning daarvan.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Hier achtte Gunning elke <hi rend="italic">veflauwing der grenzen</hi> uit den boze.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Tot de zondige afplatting van de idee der kerk rekent Gunning ook het tijdsverloop der kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">"Voor een wereldtoestand als welke nu reeds negentien <choice><sic>eeuwen duurt. is de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">eeuwen duurt,</corr></choice></seg><choice><sic>eeuwen duurt. is de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="11.2.2"><choice><sic>eeuwen duurt. is de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">is de kerk</corr></choice> des Heren niet geschikt noch er op berekend."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De eerste gemeente wachtte terecht op de wederkomst des Heren onmiddellijk.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De zonde der kerk staat in nauw verband met haar uitbreiding in ruimte en tijd.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De eerste gemeente is verticaal gericht,</seg> <seg n="11.5.2">het aangezicht niet naar horizonten maar naar het zenit gewend.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">'Hoger dan de kerk' is bij Gunning geen negatie,</seg> <seg n="12.1.2">maar elevatie,</seg> <seg n="12.1.3">adoratie <pb n="356" ed="VW"/>confessie.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Deze drie:</seg> <seg n="12.2.2">zielsverheffing,</seg> <seg n="12.2.3">aanbidding,</seg> <seg n="12.2.4">belijdenis zocht hij in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">"Vele jaren heb ik met smart",</seg> <seg n="13.1.2">zo klaagt hij het zijn Leidse leerlingen,</seg> <seg n="13.1.3">"de zwakheid van mijn eigen geestelijk leven zien wortelen</seg> <seg n="13.1.4">- behalve in dingen wier beschrijving tot de binnenkamer behoort,</seg> <seg n="13.1.5">ook</seg> <seg n="13.1.6">- in het gemis van een kerk,</seg> <seg n="13.1.7">die mij droeg.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het is uit nood der eigen ziel dat ik mijn zwakke stem verhef:</seg> <seg n="13.2.2">niet om een theorie,</seg> <seg n="13.2.3">- om levensbehoud is het mij te doen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Deze ontroerende woorden,</seg> <seg n="13.3.2">die de herinnering aan een parallel in Kuypers <hi rend="italic">Confidentie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f7" rend="superscript">g</ref> oproepen,</seg> <seg n="13.3.3">nemen wel het laatste vermoeden van het individualisme weg.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wie zo spreekt eert de kerk als zijn eigen moeder,</seg> <seg n="13.4.2">gelijk Augustinus.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wanneer Gunning dan in de kerkelijke wereld soms als een outsider is aangezien,</seg> <seg n="14.1.2">dan moet dat hieraan liggen dat zijn houding belangrijk verschilt van de gangbare;</seg> <seg n="14.1.3">niet daaraan dat hij geen belijnde gedachten over de kerk of krachtige gemeentelijke belangstelling zou hebben gehad.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zonder overdrijving mag worden gezegd dat hij de ganse tijd van zijn leven op iedere lijn van zijn kerkbegrip de hele druk van leven en arbeid heeft gezet.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Naar links en rechts heeft hij</seg> <seg n="14.3.2">- de irenische</seg> <seg n="14.3.3">- tegenover Zaalberg<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.n4" rend="superscript">4</ref> en Kuyper de broederhand geweigerd.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Onder zuchten en tranen heeft deze universele geest zichzelf de veren uit de vleugelen getrokken om in het nest der kerk</seg> <seg n="14.4.2">- om met Augustinus te spreken</seg> <seg n="14.4.3">- met de allereenvoudigsten zich de veren te kunnen laten wassen voor de eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ook zijn <hi rend="italic">kerkgaan</hi> getuigt hiervan,</seg> <seg n="14.5.2">wat niet van alle bovengenoemde kerkelijke figuren kan worden gezegd.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Gunning kerkte tijdig en ontijdig.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Des zondags en in de week.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">In roomse en protestantse kerken.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Bij kohlbruggianen,</seg> <seg n="14.9.2">confessionelen en ethischen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Gunning heeft de lijnen van zijn kerkbegrip,</seg> <seg n="15.1.2">al leek hij ze menige tijdgenoot onduidelijk in het zand te schrijven,</seg> <seg n="15.1.3">in werkelijkheid als in koper gegraveerd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">En het komt mij voor dat het beeld thans reeds veel duidelijker zichtbaar is dan voor zijn tijdgenoten.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het is nauwelijks meer een vraag welke opvattingen de toekomst zullen hebben;</seg> <seg n="15.3.2">de meer populaire,</seg> <seg n="15.3.3">praktische van Groen en Kuyper of de onpraktische van Gunning.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij willen daarom trachten enkele lijnen in het oog te vatten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik moet daarbij apophatisch beginnen,</seg> <seg n="16.2.2">dwz. enige malen zeggen hoe het niet is.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daarbij ga ik weer uit van het devies:</seg> <seg n="16.3.2">hoger dan de kerk.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dat is niet zo bedoeld alsof het geestelijk leven te hoog of te heilig zou zijn voor gemiddelde en gewone toestanden of mensen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zulk een fijne hoogmoed of mystische afgescheidenheid heeft Gunning er allerminst in gelegd.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Juist het omgekeerde.</seg></s></p>
<p><pb n="357" ed="VW"/><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Men sta mij toe hier een merkwaardige uitspraak van hem aan te halen op een ander gebied:</seg> <seg n="17.1.2">de schriftkritiek.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Gunning bestrijdt in 1897 degenen,</seg> <seg n="17.2.2">die bijbelkritiek veroordelen,</seg> <seg n="17.2.3">met het argument:</seg> <seg n="17.2.4">dat zij ook kritiek uitoefenen en nog wel op de Heilige Geest zelf "als zou Hij niet met historische en andere feilen op menselijk-wetenschappelijk gebied kunnen samengaan".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De Heilige Geest is niet hoogmoedig maar nederig als Christus.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En zo denkt Gunning ook over Geest en Kerk.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Evengoed als de Heilige Geest in de Schrift met menselijke feilen kan samenwonen,</seg> <seg n="17.5.2">wil Hij het ook in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hieruit blijkt dat de ruimtelijke en tijdelijke uitbreiding der kerk als zodanig geen beletsel is voor Christus om te komen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Kerkgeschiedenis is op zichzelf nog geen afval van de Heer en kerkelijke toestanden,</seg> <seg n="18.2.2">vol menselijke feilen,</seg> <seg n="18.2.3">houden de Geest niet ver van de gemeente.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">- De zonde der gemeente is echter dat die toestanden worden vastgelegd en gewettigd;</seg> <seg n="18.3.2">de partijschappen als vanzelfsprekend worden opgevat en de pluriformiteit der kerk als een ideaal wordt omhoog gehouden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Gunning vermaant dat wij,</seg> <seg n="18.4.2">om op de rechte wijze <hi rend="italic">in</hi> de kerk te zijn,</seg> <seg n="18.4.3">hebben op te klimmen tot Hem,</seg> <seg n="18.4.4">die haar Hoofd is,</seg> <seg n="18.4.5">Jezus Christus<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="18.4.6">- Dan komt tegenover de pluriformiteit der kerk <hi rend="italic">de Una Sancta</hi> naar voren.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De partijen worden opgeroepen tot <hi rend="italic">belijdenis.</hi></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1"><hi rend="italic">En</hi> in de bestaande wantoestanden wordt de eis der <hi rend="italic">bekering gehoord.</hi></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Eenheid,</seg> <seg n="19.1.2">belijdenis,</seg> <seg n="19.1.3">bekering.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Van deze drie heeft Gunning levenslang het praktisch karakter,</seg> <seg n="19.2.2">de toepasselijkheid in gegeven omstandigheden,</seg> <seg n="19.2.3">moeten verdedigen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Tegenover Groen betoogde hij in 1864 dat de confessionelen bij uitsluiting een afzetting of een verbod als een <hi rend="italic">daad</hi> beschouwden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Hij vindt dat juist <hi rend="italic">onpraktisch.</hi></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Degenen die juridische leertucht drijven,</seg> <seg n="19.5.2">blijven steeds in algemeenheden hangen en zeggen nooit duidelijk waar ze zullen beginnen en ophouden.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Tegenover deze,</seg> <seg n="19.6.2">de menigte uitwendig in beweging brengende daden,</seg> <seg n="19.6.3">plaatst Gunning de eis der <hi rend="italic">bekering,</hi></seg> <seg n="19.6.4">de daad onder het kruis;</seg> <seg n="19.6.5">het opnemen van de treurige erfenis der ingewikkelde en valse toestanden,</seg> <seg n="19.6.6">die buiten ons toedoen op ons gekomen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">- Zo wordt ook de <hi rend="italic">belijdenis</hi> als een echte daad der gemeente gesteld boven het onpraktische handhaven van eèn geschreven belijdenis.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">- En eindelijk wordt Gunning nooit moe te betogen dat onder de bestaande partijschappen de <hi rend="italic">eenheid</hi> slechts door een hogere praktijk,</seg> <seg n="19.8.2">door een daad in eminente zin,</seg> <seg n="19.8.3">de erkenning van <hi rend="italic">'s Heren heerschappij in de kerk,</hi></seg> <seg n="19.8.4">kan herwonnen worden.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Daarbij vergeleken blijft alle schipperen ondoelmatig.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Men moet:</seg> <seg n="19.10.2"><hi rend="italic">niet bij elkander houden maar uit de grond opbouwen.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f12" rend="superscript">l</ref><s n="19.11"><seg n="19.11.1">Als het leven der kerk daalt,</seg> <seg n="19.11.2">zo <pb n="358" ed="VW"/>zegt Gunning met Von der Goltz,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="19.11.3">wordt ze een vaderlands belang.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Dan vreest men haar uiteenvallen meer dan men Christus' heerschappij begeert.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik geloof dat deze hogere praktijk,</seg> <seg n="20.1.2">in onderscheiding van gewone kerkelijke politiek,</seg> <seg n="20.1.3">langs alle drie genoemde lijnen naar voren komt in onze tijd.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Een eigenlijke oplossing van het kerkelijk vraagstuk is er niet.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De proef met een belijdenis-kerk wordt onder onze ogen genomen en ze gaat zeker niet restloos op. Het richtingvraagstuk in onze kerk blijkt hoe langer hoe meer onontwarbaar.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En de pluriforniteit der kerk wordt in wijde kring niet zo grif meer als rijkdom maar vaak als armoede gevoeld.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Alles roept om de hogere praktijk waarvan Gunning de profeet is geweest.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">De toepassing van het onpraktische wordt verlangd.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Verwarde toestanden vormen daarvoor geen bezwaar.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">De Heilige Geest kan wel samengaan met menselijke feilen.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Hoogmoedig is alleen de verdraagzaamheid,</seg> <seg n="20.9.2">die boven alle overtuigingen verheft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">In de partijschap maant Gunning niet tot verdraagzaamheid,</seg> <seg n="20.10.2">de geestelijkheid van de platte grond.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Maar tot de verticale geestelijkheid,</seg> <seg n="20.11.2">de ootmoed.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dat Gunnings kerkbegrip voor onze tijd weer zo actueel wordt is voor mij het beste bewijs van de afwezigheid van fijne hoogmoed en mystische afgescheidenheid.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ik moet mijn apophatische beschrijving nog even voortzetten en nog eens zeggen hoe het niet is.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Gunnings kerkbegrip is ook n<hi rend="italic">iet</hi> abstract.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het is te begrijpen dat men een man,</seg> <seg n="22.3.2">die in de partijstrijd nooit van heler harte kon <choice><sic>meedoen. er van verdacht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">meedoen,</corr></choice></seg><choice><sic>meedoen. er van verdacht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="22.3.3"><choice><sic>meedoen. er van verdacht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">er van verdacht</corr></choice>.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar de waarheid is dat hij een zeer concreet denkbeeld van de kerk had.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1"><choice><sic>Mensen waren het. levende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Mensen waren het,</corr></choice></seg><choice><sic>Mensen waren het. levende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="22.5.2"><choice><sic>Mensen waren het. levende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">levende</corr></choice> wezens en geen algemene begrippen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Als hij van de Vaderlandse Kerk opklimt tot de Heilige Algemene,</seg> <seg n="22.6.2">dan is dat geen abstractie.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Als Gunning in 1863,</seg> <seg n="22.7.2">in de kleine brochure <hi rend="italic">Vorm en geest</hi> schrft:</seg> <seg n="22.7.3">'Het Genootschap vergaat,</seg> <seg n="22.7.4">de kerk blijft',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="22.7.5">dan is hij geen spiritualist.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hij denkt zich dan de kerk als toekomstig Koninkrijk.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">En in 1902 betekent de leus:</seg> <seg n="22.9.2"><choice><sic>eerst Christus. dan de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">eerst Christus,</corr></choice></seg><choice><sic>eerst Christus. dan de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="22.9.3"><choice><sic>eerst Christus. dan de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dan de kerk</corr></choice> evenmin iets afgetrokkens.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Christus op de voorgrond stellen is de kerk zien in haar Hoofd,</seg> <seg n="22.10.2">als een levend wezen.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">De gemeente is voor Gunning een hiërarchie van personen,</seg> <seg n="22.11.2">een stelsel van geestelijke gaven,</seg> <seg n="22.11.3">bedieningen en werkingen (verg.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">1 Kor. 12).</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Slechts in zulk een concreet,</seg> <seg n="22.13.2">persoonlijk verband acht hij vergeving der zonden en wasdom van geestelijk leven mogelijk.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">"Want mijn <pb n="359" ed="VW"/>zonde is te groot dan dat ik haar vergeving uit eigen of anderer gedachten omtrent Gods barmhartigheid en genade,</seg> <seg n="22.14.2">of zelfs uit een boek,</seg> <seg n="22.14.3">de bijbel,</seg> <seg n="22.14.4">mij toeëigenen kan.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">De Heer zelf,</seg> <seg n="22.15.2">langs zijn eigen door hem gestelde weg,</seg> <seg n="22.15.3">moet mij haar persoonlijk toespreken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Niet talent,</seg> <seg n="22.16.2">maar volmacht maakt het wezen van het pastorale ambt uit.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Toen Gunning deze gedachten in 1902 uitsprak,</seg> <seg n="23.1.2">was hij het dichtst tot de bestaande toestanden in de Hervormde Kerk genaderd.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Naar de aard van zijn waarachtig geloofsleven werd hij aan het eind van zijn leven het gewoonst.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij was toen dichter bij de gemiddelde kerkmensen,</seg> <seg n="23.3.2">de vaderlandse kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="23.3.3">de classicale vergaderingen,</seg> <seg n="23.3.4">dan ooit tevoren.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het lijkt wel alsof de apostelen en profeten van vroeger gewone ouderlingen en diakenen zijn geworden te Babyloniënbroek of ergens elders.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">- Maar men vergist zich als men waant dat het 'hoger dan de kerk' hier vergeten is.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het toont slechts hoe concreet het bedoeld is.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Hoezeer het om mensen te doen is.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Hoe Gunning het volk zoekt om zich van zijn opdracht van Christus' wege te kwijten.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De richting van Gunnings denken is ook toen verticaal gebleven.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het is geen populaire belangstelling in bestaande toestanden of Voetiaanse<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.n6" rend="superscript">6</ref> aandacht voor kerkrecht.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ook niet als Gunning verklaart,</seg> <seg n="24.3.2">dat 'de zaak <hi rend="italic">zelve'</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f17" rend="superscript">q</ref>vroeger in ons land geweest is.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Gunning blijft onder alles de man die vroeger gezegd heeft dat men voor kerkherstel niet drie,</seg> <seg n="24.4.2">maar negentien eeuwen moet teruggaan en dat alleen het apostolische christendom waarachtig modern is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Concreet is dus Gunnings kerkbegrip.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Maar verticaal-concreet.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het concrete zit niet in kerkrechtelijke mogelijkheden en aannemelijke oplossingen van geschillen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het is geloofsrealisme.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Gunning acht,</seg> <seg n="25.5.2">wat hij gelooft,</seg> <seg n="25.5.3">wezenlijker dan het gegevene.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Wanneer hij zegt:</seg> <seg n="25.6.2">herstel der classicale vergaderingen,</seg> <seg n="25.6.3">dan wil dat eigenlijk zeggen:</seg> <seg n="25.6.4">herstel van apostelen en profeten.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Ik herinner mij een kleine bijeenkomst met Gunning als middelpunt op 't laatst van zijn leven,</seg> <seg n="25.7.2">waartoe ik mede was uitgenodigd.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Gunning overbrugde toen de afstand tussen ideaal en werkelijkheid,</seg> <seg n="25.8.2">tussen apostelen en kerkeraadsleden met het woord van een dichter:</seg> <seg n="25.8.3">'Es wächst der 'Mensch mit seinen Zielen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wanneer de <hi rend="italic">zaak zelve</hi> terugkwam,</seg> <seg n="26.1.2">zou dat Gunning niet beletten die afstand scherp in het oog te houden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hij zou,</seg> <seg n="26.2.2">wanneer er aanleiding toe bestond,</seg> <seg n="26.2.3">niet aarzelen te herhalen,</seg> <seg n="26.2.4">wat hij in 1864 Groen voorhield,</seg> <seg n="26.2.5">toen hij de Haagse kerkeraad vergeleek met de zonen van Sceva uit de Handelingen <pb n="360" ed="VW"/>der Apostelen (Hand. 19 : 13 v.),</seg> <seg n="26.2.6">voor het geval ze het risico van een uitbanning wilden lopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Gunning erkende toen dat Karel X recht had om,</seg> <seg n="26.3.2">toen de opstand uitbrak,</seg> <seg n="26.3.3">tot zijn minister te zeggen:</seg> <seg n="26.3.4">men schiete toch op de rebellen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar hij vindt toch ook dat deze geen ongelijk had met te antwoorden:</seg> <seg n="26.4.2">ja,</seg> <seg n="26.4.3">Sire,</seg> <seg n="26.4.4">maar wie zal schieten?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het concrete van Gunnings kerkbegrip is geloofsrealisme.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het rekent met een Toekomst,</seg> <seg n="27.2.2">die met een grote 't' geschreven wordt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Die ook wel nabij kan zijn,</seg> <seg n="27.3.2">maar dan juist zo ver van ons af als de lengte van het Evangelie.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Van ons slechts door een haarbreedte gescheiden;</seg> <seg n="27.4.2">maar dan de haarbreedte der bekering.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Alles wat aan deze zijde van deze smalle scheidslijn gedaan wordt is onpraktisch. 't Is organiseren van ongeloof en zonde.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Wat aan de overzijde geschiedt is praktisch ook al is het nauwelijks een daad te noemen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wat Gunning ziet als de kerk is de heilige processie,</seg> <seg n="28.1.2">waarin patriarchen,</seg> <seg n="28.1.3">profeten,</seg> <seg n="28.1.4">apostelen,</seg> <seg n="28.1.5">martelaren en heiligen voortgaan.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zij zijn in de eeuwigheid ruim zoveel als in de tijd.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zij verkorten de eeuwen en dringen ze samen tot de samenwoning der broederen,</seg> <seg n="28.3.2">die Gunning zo begeert.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Gunning wil daarom niet meedoen aan een eenzijdige verheerlijking der onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Rome,</seg> <seg n="29.2.2">zo oordeelt hij,</seg> <seg n="29.2.3">heeft het kerkbegrip verdikt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De zichtbaarheid van paus en bisschoppen is te grof.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Die kerk heeft de voorwaarde,</seg> <seg n="29.4.2">door Jezus in de woestijn afgewezen,</seg> <seg n="29.4.3">aangenomen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">"Door menselijke hartstocht verwarmd,</seg> <seg n="29.5.2">erlangt dan die waarheid een voor allen bevattelijke eindigheid,</seg> <seg n="29.5.3">begrensdheid,</seg> <seg n="29.5.4">en een plastische schoonheid die veel <choice><sic>Ievendiger</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">levendiger</corr></choice> indruk maakt dan de sobere ernst van het onvermengd ware.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Daartegenover hebben de protestanten een verdunde opvatting van kerk in de onzichtbare.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Gunning noemt die opvatting een slaapdrank,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f24" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="29.7.2">omdat men daardoor aan de plichten der kerk zoekt te ontkomen.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">- Tussen deze beide moeten wij ons Gunnings kerkbegrip denken.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Het herinnert aan de voorstelling,</seg> <seg n="29.9.2">die Israëls profeten van het messiaanse rijk hadden.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">De afstand daarvan verschuift tussen heden en toekomst en de vormen zijn concreter naarmate ze verder in de toekomst liggen.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">- Zo schuift ook Gunnings kerkbeeld op en neder.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Hoe meer het tegen de eeuwigheid gehouden wordt,</seg> <seg n="29.12.2">des te klaarder en vaster komen de vormen en gestalten op. Men mag misschien zeggen dat Gunnings verlangen naar de kerk vrijwel samenvalt <pb n="361" ed="VW"/>met zijn heimwee naar het hemelleven.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">- Naarmate echter het heden de bepalende factor is,</seg> <seg n="29.13.2">wordt alles minder duidelijk en komen we in de buurt van de onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Dan kan Gunning zeggen dat alleen de wederkomst van Christus hier op aarde zichtbaar is.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Dan kan hij het gereformeerde kerktype waarderen om zijn eenvoud en geestelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Zo in <hi rend="italic">Vorm en geest</hi> (1863):</seg> <seg n="30.1.2">"De gereformeerde,</seg> <seg n="30.1.3">het leven Gods in het hart in zijn onbeschrijfelijke diepte,</seg> <seg n="30.1.4">in zijn verheven,</seg> <seg n="30.1.5">gevaarlijke,</seg> <seg n="30.1.6">dichterlijk-schone onbepaalbaarheid vooropstellende,</seg> <seg n="30.1.7">hecht bovenal aan het innerlijke,</seg> <seg n="30.1.8">aan de bevinding des harten,</seg> <seg n="30.1.9">aan 'hetgeen de Heer aan onze ziel gedaan heeft'.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hem is niet de kerk als gevestigde instelling dierbaar,</seg> <seg n="30.2.2">maar de levende mensen,</seg> <seg n="30.2.3">het <hi rend="italic">volk Gods,</hi></seg> <seg n="30.2.4">de uitverkoren gemeente des Heren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Gunning voelt volkomen geestelijke gemeenschap met het gereformeerde volk.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De eeuwige verkiezing is hem hoofdzaak.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Aldus spreekt Gunning als het heden voorop staat en hij zich bewust wordt van het kerkelijk leven als woestijnreize,</seg> <seg n="31.1.2">armoede en psalmgezang.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Reeds meer vorm krijgt zijn kerkgestalte als hij zich indenkt in het calvinistisch verleden.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">"In concentrische kringen en geledingen ordent zich de vaste bouw der kerk.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">In elk der ordeningen die deze kringen te zamen houden,</seg> <seg n="32.3.2">komen de grondkrachten die dit gemeentelijk leven beheersen tot werking.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Met diepe blik en praktische schranderheid is het zó geordend dat telkens de uitnemendste krachten uit de lagere kringen geroepen worden om de hogere te schragen,</seg> <seg n="32.4.2">gelijk wederkerig die hogere in de schone concentratie van het geheel het lager verband omvatten en steunen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Deze fraaie karakteristiek,</seg> <seg n="33.1.2">waarin het persoonlijke van een kerkorde zo mooi uitkomt,</seg> <seg n="33.1.3">houdt echter allerminst een kanonisering van de presbyteriale kerkinrichting in.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Gunning meent in <hi rend="italic">Hooger dan de kerk</hi> (1897) dat het protestantisme zich halverwege in eigen vorm heeft vastgezet en daarom <hi rend="italic">gestremde boete</hi> moet heten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het beginsel der boete,</seg> <seg n="33.3.2">der erkenning van alle 'rechtvaardigheid' alleen in God,</seg> <seg n="33.3.3">moest het gehele leven van de christen gelden.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het had ook de kerk moeten gelden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Gunning meent dat het protestantisme zich te spoedig heeft afgesloten en te weinig een op de Heer wachtende houding heeft aangenomen.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Wij moesten daarop terugkomen en de gestremde boete weer opnemen om in ootmoed en ontvankelijkheid de Una Sancta met haar ordeningen de weg te bereiden.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Alleen deze laatste mag een systeem hebben,</seg> <seg n="33.7.2">een afgesloten geheel zijn.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Want haar ordeningen <pb n="362" ed="VW"/>zijn tegelijk bedieningen,</seg> <seg n="33.8.2">waarin het dienen van Christus wordt voortgezet.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Hier wordt het concrete,</seg> <seg n="33.9.2">het vaste,</seg> <seg n="33.9.3">geheel ondervangen door het persoonlijke,</seg> <seg n="33.9.4">wat Gunning reeds afgeschaduwd vindt in de gereformeerde kerkorde waarvan wij boven de beschrijving hebben gelezen.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">De bedoeling van een kerkorde is de voorwaarden te scheppen,</seg> <seg n="33.10.2">waaronder de Heilige Geest kan samenwonen met menselijke intellectuele en zedelijke feilen.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Gunning prijst het in de gereformeerde dat hij,</seg> <seg n="33.11.2">acht hij iemand waarlijk bekeerd,</seg> <seg n="33.11.3">allerlei ketterijen in hem verdraagt,</seg> <seg n="33.11.4">wetende dat het leven Gods in dat hart een correctief is tegen afdwalingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Alleen die lijnen van een kerkelijke organisatie mogen vast worden,</seg> <seg n="33.12.2">die kunnen dienen om de vergeving der zonden persoonlijk van het Hoofd Jezus Christus aan de leden over te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hierdoor wordt ook Gunnings irenische felheid en zijn militante verdraagzaamheid verklaard.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Hij heeft,</seg> <seg n="34.2.2">toen hij naar Den Haag ging,</seg> <seg n="34.2.3">Zaalberg de broederhand geweigerd en hem later de hand boven het hoofd gehouden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Hij ontkende een middenman te zijn en hij is het inderdaad minder dan enig ander kerkelijk leider van zijn tijd.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zo waarschuwt hij in 1896 zijn studenten voor verdraagzaamheid.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">"Voorwaar",</seg> <seg n="34.5.2">aldus Gunning,</seg> <seg n="34.5.3">"het Trentse concilie,</seg> <seg n="34.5.4">toen het op 4 dec.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">1563 met het geroep:</seg> <seg n="34.6.2">vloek over alle ketters,</seg> <seg n="34.6.3">vloek,</seg> <seg n="34.6.4">vloek! uiteenging,</seg> <seg n="34.6.5">stond zedelijk hoger dan de boekman,</seg> <seg n="34.6.6">die rustig op zijn kamer alle overtuigingen als op haar plaats wettig `waardeert',</seg> <seg n="34.6.7">en,</seg> <seg n="34.6.8">zo hij diepte genoeg had om aan Satan te geloven,</seg> <seg n="34.6.9">ook aan hem met zijn aanhang,</seg> <seg n="34.6.10">als persoonlijk oprecht,</seg> <seg n="34.6.11">en bovendien als historisch noodzakelijk dáár zijnde,</seg> <seg n="34.6.12">een `recht der minderheden' in de kerk toewensen zou."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Deze stem komt uit de gesloten orde der heiligen,</seg> <seg n="34.7.2">waar de belijdenis van Christus iedere dissonant uitsluit.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Heel anders klinkt het volgende,</seg> <seg n="35.1.2">in 1901 geschreven:</seg> <seg n="35.1.3">"Voor 50 jaren waren de `liberalen' het sterkst.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Nu de `orthodoxen'.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het recht van de sterkste geldt in onze kerk evenals te Pretoria,</seg> <seg n="35.3.2">in Atjeh,</seg> <seg n="35.3.3">Finland of Armenië."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dit geluid komt uit de laagvlakte,</seg> <seg n="35.4.2">waar hij zijn rechtvaardige ziel kwelt.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Beide uitingen zijn buitengewoon fel,</seg> <seg n="36.1.2">zoals men,</seg> <seg n="36.1.3">zich Gunning uitsluitend irenisch denkend,</seg> <seg n="36.1.4">niet verwacht zou hebben.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Ze doen ons zien wat soort middenman Gunning was.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Een,</seg> <seg n="36.3.2">uit wiens mond naar twee kanten een zwaard uitging.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het ene is tegen minderheden,</seg> <seg n="36.4.2">het andere tegen een meerderheid gericht.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Wat de tegenstelling `orthodox-modern' betreft,</seg> <seg n="37.1.2">daarin neemt Gunning <pb n="363" ed="VW"/>wel het meest absolute standpunt in van allen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hier heeft hij de volstrektheid van de middeleeuwer zuiver behouden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">In de kerk heerst Christus ongedeeld.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Christus niet belijden is de zonde zelve.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Wij moeten,</seg> <seg n="37.5.2">zegt Gunning,</seg> <seg n="37.5.3">aanmatigend schijnen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wij geloven in rechtstreekse openbaring:</seg> <seg n="38.1.2">theologie in de volle zin des woords.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Wij hebben geen orgaan voor <choice><sic>openbaring. zodat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">openbaring,</corr></choice></seg><choice><sic>openbaring. zodat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="38.2.2"><choice><sic>openbaring. zodat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zodat</corr></choice> ieder iets zou opvangen van hogere waarheid.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Gods openbaring roept zelf het orgaan in ons wakker.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De waarheid brengt haar eigen licht mee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Orthodox en modern is niet hetzelfde geloof.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men moet niet naar een formule zoeken om beide te verenigen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Gunning wenst een beslissing in de strijd.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Hij verheugt zich daarom in kerkelijke <choice><sic>conflicten. hoe pijnlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">conflicten,</corr></choice></seg><choice><sic>conflicten. hoe pijnlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="39.4.2"><choice><sic>conflicten. hoe pijnlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">hoe pijnlijk</corr></choice> ook.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Godsdienst mag niet in de plaats van God komen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De modernen staan voor Gunning op het standpunt der Wet,</seg> <seg n="39.6.2">der aspiratie.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De kerk leeft van de vervulling,</seg> <seg n="39.7.2">het Evangelie.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Desnoods kan men hen op dat voorstadium in de kerk laten.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Maar ze mogen omtrent de belijdenis geen onzekerheid scheppen.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Leervrijheid heeft Gunning nooit gewild.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Men mocht de kerk niet met het familieleven vergelijken,</seg> <seg n="40.2.2">zegt Gunning reeds in 1860:</seg> <seg n="40.2.3">Doop en Avondmaal wezen de afstand tussen familie en gemeente aan.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f34" rend="superscript">h</ref><s n="40.3"><seg n="40.3.1">In 1884 acht Gunning uitbannen alleen te vermijden door ignoreren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Willens en wetens kan men aan belijdenis en loochening geen gelijke rechten toekennen.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Van een principieel recht der minderheden wil Gunning niet weten.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Tucht en ban noemt hij in 1883 het redmiddel der kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Het roepen om tucht in zijn laatste periode is dus niet iets nieuws.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Gunning beroept zich in 1902 ook zeer nadrukkelijk op de continuïteit van zijn ethisch denken.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">"Bepaaldelijk Chantepie de la Saussaye kleefde ik aan. kleef ik aan. zal ik blijven aankleven",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f37" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="41.3.2">verklaart hij in zijn pastoraal testament.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Hij beroept er zich op dat De la Saussaye de synodale organisatie `een Nederlandse uitvinding van de negentiende eeuw' genoemd had `en de ongerijmdheid zelve zonder weerga in de geschiedenis.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Hij klaagt er over dat zijn leermeester `schier van al zijn leerlingen verlaten' is,</seg> <seg n="41.5.2">als hij leert:</seg> <seg n="41.5.3">`Eerst Christus,</seg> <seg n="41.5.4">en dan de kerk.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Dit nadruk leggen,</seg> <seg n="42.1.2">in 1902,</seg> <seg n="42.1.3">op de voortduring van zijn ethisch inzicht is wel in de eerste plaats tegen de meer individualistische ethischen gericht,</seg> <seg n="42.1.4">maar <pb n="364" ed="VW"/>het is daarom toch geen bloot gelegenheidsargument.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Gunnings gedachten over tucht moeten in het licht van die beginselverklaring worden gezien.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Zij krijgen haar ware betekenis pas in verband met zijn verticale kerkbeschouwing,</seg> <seg n="42.3.2">zijn apostolisch ideaal.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Haar zin verstaat men pas goed wanneer men er aan denkt dat de lijnen van Gunnings kerkbegrip eerst goed opkomen en vast worden,</seg> <seg n="42.4.2">als men het in hope tegen de eeuwigheid houdt.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Anders wordt het als Gunning het heden,</seg> <seg n="43.1.2">de empirische kerkelijke wereld nabij komt.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dan keert hij zich niet tegen de minderheden,</seg> <seg n="43.2.2">maar tegen de meerderheid.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Dan treft hij geen apostelen en profeten aan,</seg> <seg n="43.3.2">maar Hollandse kerkeraadsleden.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">In plaats van geestelijk gezag een meerderheid,</seg> <seg n="43.4.2">met de macht van het getal.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Gunning waarschuwde in 1884 tegen het gebruik van. die macht als iets heidens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">In de staat was dat geoorloofd.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Daar mocht een zedelijkheid toegepast worden,</seg> <seg n="43.7.2">die boven het individu uitging.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">In de kerk echter mocht men niet boven het geweten uitgaan.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Dit gold zowel van degene die tucht uitoefende als van hem die ze trof.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Een tuchtoefening,</seg> <seg n="43.10.2">waarvan de waarheid niet duidelijk was aan de gemeente,</seg> <seg n="43.10.3">zoals in 1886,</seg> <seg n="43.10.4">vond Gunning verkeerd.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Maar evenzo moest ze voor het geweten van de getroffene verstaanbaar zijn.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Zo gaat én tegen minderheid én tegen meerderheid de eis der bekering uit,</seg> <seg n="44.1.2">in naam van de Una Sancta.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De belijdende gemeente,</seg> <seg n="44.2.2">zo kan men Gunnings gedachten met zijn eigen woorden samenvatten,</seg> <seg n="44.2.3">is <hi rend="italic">geen middending</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f41" rend="superscript">o</ref> tussen belijdeniskerk en persoonlijk geloof,</seg> <seg n="44.2.4">maar staat er boven.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">En Gunning,</seg> <seg n="44.3.2">zo voeg ik erbij,</seg> <seg n="44.3.3">is geen middenman,</seg> <seg n="44.3.4">maar een belijder van het enige geloof dat er is.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wanneer nu tenslotte de vraag oprijst of Gunnings kerkbegrip ook een ontwikkeling vertoont,</seg> <seg n="45.1.2">dan zou ik die willen bevestigen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">In 1863 wil hij nog in onzuivere toestanden berusten,</seg> <seg n="45.2.2">mede om <hi rend="italic">het nationale</hi> niet op te offeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">In 1902 is hij losser geworden van de vaderlandse kerk,</seg> <seg n="45.3.2">ofschoon hij zich van meer nabij met haar bezighoudt.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De klem van de Una Sancta is toegenomen en al wat daarvoor in de weg staat,</seg> <seg n="45.4.2">ook nationale overwegingen,</seg> <seg n="45.4.3">voelt Gunning als een verlaging.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Daarnaast staat een wijziging van zijn gedachten over <hi rend="italic">vorm en geest.</hi></seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Gunning is begonnen met in de kerk elke vorm te wraken,</seg> <seg n="46.2.2">die niet geestelijk doorademd is.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Die wil hij alleen in de staat dulden.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Later heeft Gunning erkend dat hij te schuchter is,</seg> <seg n="46.4.2">"te vreesachtig,</seg> <seg n="46.4.3">bang om enige beweging te provoceren die niet zou zijn innerlijke overtuiging".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Misschien moest het Woord Gods meer absoluut boven alles gelden.</seg></s></p>
<p><pb n="365" ed="VW"/><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Een derde trek is het toenemend ongeduld over de samenvoeging van belijdenis en ontkenning.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Gunning wenst een beslissing,</seg> <seg n="47.2.2">met steeds sterker nadruk.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">"De aanspraak om,</seg> <seg n="47.3.2">bloot om het ruwe plompe feit dat hij er feitelijk is,</seg> <seg n="47.3.3">te gelden,</seg> <seg n="47.3.4">maakt alleen de bandiet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Dat is voor Gunning geen wettige legitimatie.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Hierbij komt dan nog dat Gunning in zijn laatste jaren de meerderheid van stemmen als uitgangspunt heeft aanvaard.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Hij voelt die noodzakelijkheid als een schande en sluit ze in de kring der dingen,</seg> <seg n="48.2.2">die ons verlagen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar de schrijver van <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet!</hi> wil met schaamte toch daarmee beginnen,</seg> <seg n="48.3.2">omdat het niet anders kan.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Als Dante moet men om de heuvel des lichts op te gaan 'de ene voet in de laagte steunen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Eindelijk zien we bij Gunning een wassend vertrouwen in de geestelijke bevoegdheid van de ambtsdragers in de kerk.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Deze acht hij in staat om te oordelen over de dingen,</seg> <seg n="49.2.2">waarover het in de kerk gaat.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Want het gaat niet om de wetenschappelijke zijde daarvan.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Men oordeelt in de kerk met dezelfde geloofsnaïviteit,</seg> <seg n="49.4.2">waarmee men ook de bijbel leest.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Men kan over deze evoluties van Gunnings gedachten omtrent de kerk verschillend oordelen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Ik kan er niet anders in zien dan een ontwikkeling van zijn apostolisch kerkbegrip.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De voortgang van zijn denkbeelden loopt in verticale,</seg> <seg n="50.3.2">niet in horizontale richting.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het is geen toenemende belangstelling in dingen van de tweede rang,</seg> <seg n="50.4.2">maar sterker verlangen naar het allerhoogste.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Geen verburgerlijking van zijn geest,</seg> <seg n="50.5.2">geen vaderlandse vergaderzucht of kerkrechtvergoding.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">- De opoffering van het nationale,</seg> <seg n="50.6.2">het op de voorgrond brengen van het Woord tegenover het geweten,</seg> <seg n="50.6.3">het roepen om tucht,</seg> <seg n="50.6.4">ze wijzen alle drie op een hogere verschijning van de kerk,</seg> <seg n="50.6.5">een openbaring van geest en van waarheid,</seg> <seg n="50.6.6">die met gezag over de harten komt.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Een kerk,</seg> <seg n="50.7.2">waarvan Augustinus' woord zou gelden,</seg> <seg n="50.7.3">dat hij het Evangelie niet zou geloven als het gezag der kerk hem daartoe niet bewoog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1"><hi rend="italic">Een katholieke kerk.</hi></seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">De beide andere punten die ik noemde:</seg> <seg n="51.1.2">het uitgaan van meerderheidsbesluiten en het vertrouwen in de geestelijke bevoegdheid van ambtsdragers,</seg> <seg n="51.1.3">schijnen in tegenovergestelde richting te wijzen.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Toch is dat slechts schijn.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Voor het eerste spreekt de verwijzing naar Dante boekdelen.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Een meerderheidsbesluit is geen hoogte,</seg> <seg n="51.4.2">geen werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="51.4.3">maar een laagte,</seg> <seg n="51.4.4">een schande.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">- Het tweede,</seg> <seg n="51.5.2">het toenemend vertrouwen in gewone mensen,</seg> <seg n="51.5.3">is een bewijs dat,</seg> <seg n="51.5.4">hoe verticaler hij over de kerk denkt,</seg> <seg n="51.5.5">hoe meer hij Christus tegenover kerk op de voorgrond plaatst,</seg> <seg n="51.5.6">hij des te milder <pb n="366" ed="VW"/>wordt in zijn beoordeling van mensen.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Nog meer dan vroeger maakt hij ernst met zijn geloof dat de Heilige Geest wel kan samengaan met menselijke feilen.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">De liefde wast.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Zijn apostelen en profeten dalen van hun tronen;</seg> <seg n="51.8.2">ze worden kleiner en komen dichter bij;</seg> <seg n="51.8.3">ze komen ter classicale vergadering.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Er is iets buitengewoon beminnelijks in deze laatste fase van Gunnings gedachten over de kerk.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Maar het is niet de persoonlijke vriendelijkheid van de grijsaard.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het ligt in de lijn van zijn pastoraal ambt.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Hoe hoger hij het gezag schat,</seg> <seg n="52.4.2">dat hem machtigt de vergeving der zonden te betuigen,</seg> <seg n="52.4.3">hoe meer hij deelneemt aan de ontlediging van Christus en aan de nederdaling van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ik blijf in deze ontwikkeling een voortzetting zien van Gunnings vroegere ideeën.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Niet zonder invloed van anderen,</seg> <seg n="53.2.2">met name Hoedemaker,</seg> <seg n="53.2.3">maar ook van Kuyper.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar toch zeer duidelijk in eigen lijn.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Een bewijs daarvan is ook dat hij tot het laatst toe uitbanning,</seg> <seg n="53.4.2">heeft afgewezen.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Met het oog op de toekomst schijnt mij dit <hi rend="italic">kerk-credo,</hi></seg> <seg n="54.1.2">zoals ik het zou <choice><sic>willen noemen. nog grote</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">willen noemen,</corr></choice></seg><choice><sic>willen noemen. nog grote</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="54.1.3"><choice><sic>willen noemen. nog grote</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">nog grote</corr></choice> betekenis te hebben.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Vooral de wederkerige betrekking tussen Una Sancta en onzichtbare kerk,</seg> <seg n="54.2.2">de overgang van de ene in de andere en weer terug,</seg> <seg n="54.2.3">naarmate men de kerk in het licht van de eeuwigheid of van de tijd ziet,</seg> <seg n="54.2.4">is van grote betekenis.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Deze immanente beweging in het dogma der kerk geeft daaraan het karakter van een levend wezen,</seg> <seg n="54.3.2">vol geest en eeuwigheid.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Zij herinnert aan de wondere <choice><sic>ommegang. die de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">ommegang,</corr></choice></seg><choice><sic>ommegang. die de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="54.4.2"><choice><sic>ommegang. die de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die de kerk</corr></choice> in het dogma der Drieëenheid aanneemt.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Wel is het waar dat wij protestanten altijd en overal zichtbare en onzichtbare kerk onderscheiden.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Maar schier overal wordt de zichtbare kerk in mindere mate een geloofsartikel geacht dan de onzichtbare.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Dit is bij Gunning niet het geval.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Van hieruit valt ook wel licht op de kerkbeschouwingen van onze tijd.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wanneer de Una Sancta eenzijdig uit het <hi rend="italic">kerk-credo</hi> wordt uitgelicht,</seg> <seg n="55.2.2">lopen wij gevaar van verroomsing.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">De kerk kan het hemelleven toch niet nabootsen.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Zij heeft het te geloven.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Daartegenover mag gewezen worden op Gunnings liefde voor de kerk der hope en der psalmen,</seg> <seg n="55.5.2">de gereformeerde kerk.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Omgekeerd mag de ernst,</seg> <seg n="56.1.2">de soberheid en de eenvoud van ons gereformeerd kerkelijk leven ons niet tot het andere uiterste brengen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De kerk is voorwerp des geloofs en mag in het zedelijk en maatschappelijk leven niet opgaan.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Gunning mag er ons aan herinneren als hij schrijft dat Doop en Avondmaal in de kerk een principieel onderscheid scheppen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">In ons geloof zijn eenheid en heerlijkheid opgesloten en wij protestanten mogen die beide niet vergeten.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Gunning doet ons steeds daaraan denken door zijn sterk verlangen naar een katholieke kerk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="353" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet!</hi> Een woord tot de hervormde gemeente, Nijmegen 1902.</p></note>
<pb n="354" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten.</hi> Een woord tot de gemeente in de Nederlandsche Hervormde Kerk, Amsterdam zj. (1884).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Nog een getuigenis in zake het kerkelijk incident te Amsterdam, 's-Gra</hi>venhage 1886.</p></note>
<pb n="355" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>J. H. Gunning. <hi rend="italic">Hoger dan de kerk!</hi> Openingswoord voor den universiteitscursus 1897/98. Nijmegen 1897. p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A.w., p.</hi> 13.*</p></note>
<pb n="356" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 37 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Confidentie.</hi> Schrijven aan den weled. heer J. H. van der Linden, Amsterdam 1873, p. 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Augustinus, Conf. IV, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 706. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 88.</p></note>
<pb n="357" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Hooger dan de kerk!,</hi> p. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">Eén doel, twee wegen.</hi> Andwoord op de wedervraag Is er geen oorzaak? van Mr. G. Groen van Prinsterer, 's-Gravenhage 1864, p. 5 v., noot p. 6 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Vgl. J.H.Gunning Jr., Niet bij elkander houden, maar uit den grond opbouwen. Een voorstel</hi> aan de voorgangers en leden der Nederl. Herv. Gemeente, Nijmegen 1901, p. 9.</p></note>
<pb n="358" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Verlagen wij onszelf niet!</hi>, p. 58. Vgl. H. von der Goltz, <hi rend="italic">Die</hi> Reformirte Kirche Genf's im neunzehnten Jahrhundert oder der Individualismus der Erweckung in seinem Verhältnis zum christlichen Staat der Reformation, Basel en Genève 1862, p. 353.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*J. H. Gunning J.Hzn., Prof. dr. J.H. Gunning. Leven en werken. 3 dln. + register, Rotterdam zj. dl. 3, p. 145*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>J. H. Gunning,. <hi rend="italic">Vorm en geest</hi>. Brief aan een vriend over onze kerkelijke toestanden, 's-Gravenhage 1863, p. 23.</p></note>
<pb n="359" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">* Verlagen wij onszelve niet!,</hi> p. 61.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w., p.</hi> 52.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Vorm en geest,</hi> p. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Es wächst der Mensch mit seinen grössern Zwecken. Cit. uit de proloog van Schillers <hi rend="italic">Lager Wallenstein.</hi></p></note>
<pb n="360" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">De kracht der waarheid tot overwinning,</hi> ook op kerkrechtelijk gebied. of twee wegen, één doel, 's-Gravenhage 1864, p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 53 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Hooger dan de kerk!,</hi> p. 14 en 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>*J. H. Gunning, <hi rend="italic">De eenheid der kerk.*</hi> Toespraak naar aanleiding der encycliek van paus Leo XIII 'over de eenheid der Kerk', ter opening zijner lessen voor 1896/97, Nijmegen 1896. p 11, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Hooger dan de kerk!,</hi> p. 17.</p></note>
<pb n="361" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Vorm en geest,</hi> p. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vgl. a.w.. p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*Zelfstandigheid der gemeenten,</hi> p. 29.* Gunning citeert hier zichzelf naar <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 17 (1880) nr. 2, p. 25 uit zijn artikelenserie <hi rend="italic">Het ethisch karakter der waarheid,</hi> dl. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Hooger dan de kerk!.</hi> p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>A.w., p. 14, noot 1.</p></note>
<pb n="362" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*<hi rend="italic">Vorm en geest</hi>, p. 21*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">De eenheid der kerk</hi>, p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Niet bij elkander houden, maar uit den grond opbouwen</hi>, p. 9.</p></note>
<pb n="363" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*<hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten</hi>, p. 23*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*J.H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Openbare brief * aan de ouderlingen der Vrije Evangelische Gemeente te Amsterdam</hi>, Utrecht 1860, p. 21</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten</hi>, p. 23</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>J.H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Irenisch</hi>. Een woord aan de gemeente over `de Proponents-Formule', Amsterdam zj (1883), p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet!</hi>, p. 58.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 57. Cit. naar D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Gedachten over het wezen en de behoeften der kerk</hi>, bepaaldelijk der Nederlandsche Hervormde, Leiden 1855, p. 34v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 59v.</p></note>
<pb n="364" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten,</hi> p. 18 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Vorm en geest,</hi> p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>*J.H.Gunning J.Hzn., a.w., dl.3, p.113.*</p></note>
<pb n="365" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">* Verlagen wij onszelve niet!,</hi> p. 42, noot l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 7. noot l.* Cit. uit Dantes <hi rend="italic">Divina Commedia, Inferno</hi> 1, 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Contra epistolam quam vocant fundamenti 5. MPL.</hi> 42, 176. <hi rend="italic">CSEL. 25</hi> I. 197.</p></note>
<pb n="366" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. p. 363, noot h.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Gunning en de kerk in Jaarboek der Ethische Vereeniging</hi> 3 (1929-1930), p. 31-46. Met enkele wijzigingen nam hij het opstel weer op in <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 109-124 <hi rend="italic">(pag.).</hi> Zie voor N.' voorwoord in <hi rend="italic">GPers.</hi> dl. 2. p. 13 v.. noot 1.</p><p>Aan dit in druk verschenen opstel lag een gelijknamige lezing ten grondslag, die hierna gedeeltelijk wordt opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. E. Gladstone (1809-1898). Engels politicus en anglicaans theoloog. Zijn door N. aangehaalde opmerking heeft waarschijnlijk als achtergrond dat G. zich in politicis ontwikkelde van conservatief (Tory) tot liberaal (Whig) en in theologicis van een sympathisant van de Oxford Movement tot een vrijzinnig criticus van het katholicisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Tj. Cannegieter ( 1846-1929). hervormd theoloog. van 1878 tot 1916 kerkelijk hoogleraar te Utrecht. waar hij o.a. kerkrecht doceerde. Hij was jarenlang lid van de Algemene Synode: hij gold in dit college als deskundige in zake de beheerskwestie. C.. die als 'Groninger' (of evangelisch') te boek stond bij zijn benoeming in 1878. ontwikkelde zich steeds meer in `moderne' richting.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>C. Zaalberg (1828-1885) was van 1854-1876 hervormd predikant te Den Haag. Reeds zijn beroeping aldaar deed, omdat hij een aanhanger was van de Groninger richting, veel stof opwaaien: eenmaal te Den Haag nam het verzet tegen hem steeds meer toe vanwege zijn ontwikkeling in moderne richting. Toen Gunning in 1861 te Den Haag beroepen werd, schreef Z. hem een brief, waarin hij de verwachting uitsprak dat Gunning en hij meer zouden zijn 'dan collega's. namelijk vrienden en broeders'. Gunning weigerde evenwel in zijn antwoord deze broederhand. Zie J.H. Gunning <hi rend="italic">J.Hzn., Prof. dr. J.H. Gunning. dl.2. p.</hi> 99-103.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. von der Goltz ( 1835-1906). Duits luthers theoloog, o.a. hoogleraar te Berlijn (1876). Hij was zeer actief op het gebied van de kerkelijke organisatie: hij probeerde de eenheid van de landskerk te verdedigen tegen alle innerlijke en uiterlijke ontbinding. ]n dat teken stond ook zijn betrokkenheid bij de oprichting van de Evangelische Vereinigung (1877); deze vereniging wilde de zgn. middenpartij vertegenwoordigen tussen de confessionelen en de Deutscher Protestantenverein (zie p. 341, noot 6).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Gisbertus Voetius (1589-1676), gereformeerd theoloog van de Nadere Reformatie, schreef ook het standaardwerk op het gebied van het gereformeerde kerkrecht, <hi rend="italic">Politica ecclesiastica</hi>, (5 dln., 1663-1676).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="17" xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing" decls="#bibl-noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing">
<pb n="368" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gunning en de kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Maar men vergist zich als men meent dat het 'hoger dan de kerk' hier vergeten is.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het toont slechts hoe concreet Gunnings kerkbegrip bedoeld is.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Hoe hij met mensen te doen heeft en niet met begrippen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Hoe hij met zijn volmacht van Christus' wege het volk zoekt om zich van zijn persoonlijke opdracht te kwijten.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Men vergist zich als men denkt dat hij horizontaal is gaan denken en rekent met de kaart van het land.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Zijn volle verticale richting heeft Gunning hier behouden.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het concrete is niet dat van bestaande toestanden of van de Dordtse kerkorde,</seg> <seg n="2.7.2">al schijnt het bijna dat Gunning de kerkregering door Woord en Geest daarmee vereenzelvigt,</seg> <seg n="2.7.3">als hij zegt dat 'de zaak <hi rend="italic">zelve'</hi> in ons land geweest is.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Gunning blijft onder alles de man die veel vroeger gezegd heeft dat men voor kerkherstel niet drie eeuwen,</seg> <seg n="2.8.2">maar negentien eeuwen moet teruggaan.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">En dat alleen het apostolisch christendom waarlijk modern is.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">In deze beide uitspraken ligt zijn antithese tegen rechts en links vastgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Concreet is dus Gunnings kerkbegrip,</seg> <seg n="3.1.2">maar verticaal-concreet.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het concrete ligt niet in kerkrechtelijke mogelijkheden,</seg> <seg n="3.2.2">in aannemelijke modi vivendi.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In dat opzicht is Gunning nooit gelukkig geweest.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het is geloofsrealisme.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Voor hem was het postulaat des geloofs wezenlijker dan wat men aan gegeven toestanden rondom zich ziet.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Wanneer hij zegt:</seg> <seg n="3.6.2">herstel der classicale vergaderingen,</seg> <seg n="3.6.3">dan wil dit eigenlijk zeggen:</seg> <seg n="3.6.4">herstel van apostelen en profeten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Ik hoor het hem nog zeggen op een kleine bijeenkomst,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.7.2">waartoe ik mede was uitgenodigd als jong predikant ten huize van zijn schoonzoon op het einde van zijn leven.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hij besprak met ons zijn kerkelijke wensen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De spanning tussen werkelijkheid en ideaal loste hij op door het woord van de dichter aan te halen:</seg> <seg n="3.9.2">'Es wächst der Mensch mit seinen Zielen.'</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">- De empirische leden der kerkelijke vergadering zouden afdoende uitwassen tot hoger gestalte.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Enige ogenblikken manifesteerde zich de afstand op tegenovergestelde wijze.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Toen ik hem tot driemaal daarover enige al te nuchtere vragen stelde,</seg> <seg n="3.12.2">verloor de toenmalige voorzitter der synode,</seg> <seg n="3.12.3">de broer van de oud-hoogleraar,</seg> <seg n="3.12.4">zijn geduld en zei dat alles bij herstel der classicale vergaderingen in orde zou komen,</seg> <seg n="3.12.5">waarop professor Gunning plechtig verklaarde het met zijn broer niet eens te zijn en in dit opzicht pessimist te zijn.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">In de praktijk zou Gunning ongeveer gesproken hebben zoals in 1864 tegenover Groen van Prinsterer in zijn brochure <hi rend="italic">Twee wegen,</hi></seg> <seg n="3.13.2"><hi rend="italic">één doel.</hi></seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Hij vergelijkt de oproep tot uitbanning aan de Haagse kerkeraad met het gevaar dat eens de zonen van Sceva liepen,</seg> <seg n="3.14.2">toen ze,</seg> <seg n="3.14.3">zelf ongeestelijk,</seg> <seg n="3.14.4">boze geesten trachtten te <pb n="369" ed="VW"/>bezweren.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Hij erkent dat Karel X recht had om,</seg> <seg n="3.15.2">toen de opstand uitbrak,</seg> <seg n="3.15.3">tot zijn minister te zeggen:</seg> <seg n="3.15.4">men schiete toch op de rebellen.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Maar vindt toch dat de minister ook geen ongelijk had toen hij antwoordde:</seg> <seg n="3.16.2">ja,</seg> <seg n="3.16.3">Sire,</seg> <seg n="3.16.4">maar wie zal schieten?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wie is de man van het heden,</seg> <seg n="4.1.2">wie van de toekomst?</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wie is de realist,</seg> <seg n="4.2.2">wie de idealist?</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Groen of Gunning?</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Groen zegt:</seg> <seg n="4.4.2">gij zijt idealist met uw toekomstkerk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Er moet wat gedaan worden 'n hei heden.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Gunning zegt:</seg> <seg n="4.6.2">gij zijt idealist.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Ik reken met het heden,</seg> <seg n="4.7.2">met de werkelijkheid.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">In de gegeven werkelijkheid is alleen de eis der bekering praktisch.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het concrete van Gunnings kerkbegrip is <hi rend="italic">geloofsrealisme.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het rekent met een Toekomst die met een grote 't' wordt geschreven.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Die ook wel nabij kan zijn,</seg> <seg n="5.3.2">maar dan juist zover van ons af als de lengte van het Evangelie,</seg> <seg n="5.3.3">die van ons slechts door de haarbreedte van de bekering gescheiden is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Alles wat aan deze zijde van die dunne scheidslijn geschiedt is onpraktisch.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het is organiseren van ongeloof en zonde.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wat aan de overzijde gedaan wordt is praktisch,</seg> <seg n="5.6.2">ook al is het nauwelijks een daad te noemen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wat Gunning ziet als de concrete kerk,</seg> <seg n="6.1.2">dat is de heilige processie,</seg> <seg n="6.1.3">waarin patriarchen,</seg> <seg n="6.1.4">profeten,</seg> <seg n="6.1.5">apostelen en martelaren,</seg> <seg n="6.1.6">de heiligen aller eeuwen gaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ze zijn in de eeuwigheid ruim zoveel als in de tijd.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij korten de eeuwen en dringen ze samen tot de samenwoning van broederen,</seg> <seg n="6.3.2">die Gunning zo zeer begeert.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij hebben Christus als hun leidsman.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze verticaal-concrete kerkidee bracht Gunning naar zijn volk toe,</seg> <seg n="7.1.2">wanneer hij reeds in 1884 herstel van de classicale vergaderingen vraagt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">'Es wächst der Mensch mit seinen Zielen.'</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De eis der bekering stellen is alleen praktisch.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Gunning wil daarom niet meedoen aan de eenzijdige,</seg> <seg n="8.1.2">protestantse verheerlijking van de onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De roomse kerk,</seg> <seg n="8.2.2">zo oordeelt hij,</seg> <seg n="8.2.3">heeft het kerkbegrip verdikt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De zichtbaarheid van paus en bisschoppen is te grof.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Die kerk heeft de voorwaarde,</seg> <seg n="8.4.2">door Jezus in de woestijn afgewezen,</seg> <seg n="8.4.3">aangenomen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Door vermenging van de goddelijke waarheid met wereldse bedoelingen en menselijke hartstocht krijgt de waarheid "een voor allen bevattelijke eindigheid,</seg> <seg n="8.5.2">begrensdheid,</seg> <seg n="8.5.3">en een plastische schoonheid,</seg> <seg n="8.5.4">die veel <choice><sic>Ievendiger</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">levendiger</corr></choice> indruk maakt dan de sobere ernst van het onvermengd ware."</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Daartegenover hebben de protestanten een verdunde opvatting van kerk in de onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Gunning noemt die onzichtbare kerk een slaapdrank.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De kerk is concreet.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Christus werkt door organen.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Tussen beide in ligt dus het concrete van Gunnings kerkidee.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Wanneer wij ons Gunnings kerkbegrip willen denken,</seg> <seg n="8.11.2">komen wij niet uit met onze gewone drie dimensies.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Het gaat ook met de tijd als vierde dimensie genomen niet geheel op. Het doet mij denken aan de voorstelling die Israëls profeten van het messiaanse rijk hadden.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">De distantie en de omtrekken daarvan waren verschuifbaar naar <pb n="370" ed="VW"/>achteren en naar voren,</seg> <seg n="8.13.2">van het heden tot in de verre eeuwigheid.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Die voorstelling was een troost in het heden en tegelijk een dogma voor het geloof.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Gunnings kerkbegrip staat in regelrecht verband met zijn geloof.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Het is een geloofsartikel.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">Tegen Groen reeds en tot het einde toe legt hij daarop de nadruk.</seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">Groen vond dat Gunning geloof des harten en kerkbegrip verwarde.</seg></s> <s n="8.19"><seg n="8.19.1">Men kon één zijn in het geloof des harten en verschillen in kerkbegrip.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Gunning bestrijdt dit.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Groens juridische kerkbegrip is voor hem een van elders ontleende beschouwing,</seg> <seg n="9.2.2">geen geloofsbezit.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ook tegen de gereformeerden heeft Gunning betoogd dat verschil in kerkbegrip een geloofsverschil is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Gunnings kerkbegrip is een dogma.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is de leer van de personen en ordeningen Gods waardoor wij verzekerd worden van de vergeving der zonden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De kerk is dus nooit een aardse,</seg> <seg n="10.2.2">grijpbare,</seg> <seg n="10.2.3">naar menselijk kanoniek recht ingerichte priestergemeenschap.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar ze is evenmin de abstractie daarvan,</seg> <seg n="10.3.2">de onzichtbare kerk,</seg> <seg n="10.3.3">die geen personen en ordeningen kent.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Tussen deze beide polen nu schuift Gunnings kerkbegrip op en neer.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het merkwaardige is dat,</seg> <seg n="10.5.2">hoe hoger de kerkgestalte terugschuift naar de eeuwigheid,</seg> <seg n="10.5.3">naar het dogma,</seg> <seg n="10.5.4">naar de onzichtbare kerk,</seg> <seg n="10.5.5">ze des te concreter wordt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dan rijzen de gestalten van apostelen en profeten op. Men kan zeggen dat Gunnings verlangen naar de kerk eigenlijk het verlangen is naar het hemelleven met zijn hiërarchieën.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Naarmate echter de kerkgestalte naar het heden wordt geschoven,</seg> <seg n="10.7.2">worden haar trekken minder bepaald,</seg> <seg n="10.7.3">meer geestelijk.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Dan kan Gunning zeggen,</seg> <seg n="10.8.2">zoals hij deed in 1896,</seg> <seg n="10.8.3">dat alleen de wederkomst van Christus op aarde zichtbaar is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Dan kan hij in het bijzonder het gereformeerde kerktype waarderen in zijn eenvoud en geestelijkheid.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Zo in <hi rend="italic">Vorm en Geest.</hi></seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">"De gereformeerde kerk is de kerk der armoede,</seg> <seg n="10.11.2">der poëzie die uit diepe kolken naar boven bruist,</seg> <seg n="10.11.3">van de heldhaftige strijd tegen alle gezag dat het geweten binden wil,</seg> <seg n="10.11.4">der martelaren,</seg> <seg n="10.11.5">der woestijn,</seg> <seg n="10.11.6">der genialiteit,</seg> <seg n="10.11.7">der mystiek.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Met haar schitterende eenzijdigheden,</seg> <seg n="10.12.2">haar krachtvolle gevaarlijkheid,</seg> <seg n="10.12.3">en ook met haar hoogverheven psalm-poëzie,</seg> <seg n="10.12.4">haar oneindige diepte van leven des harten</seg> <seg n="10.12.5">- met dit alles is zij mij het heerlijkste dat op aarde gevonden of gedacht kan worden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hier komt Gunning het dichtst bij een zuiver geestelijk kerkbegrip.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De heidenen zijn,</seg> <seg n="11.2.2">voor ze in Israël zijn,</seg> <seg n="11.2.3">zegt Gunning tegen Groen in 1864,</seg> <seg n="11.2.4">`geheel op het terrein des Geestes gesteld'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hij voelt volkomen geestelijke gemeenschap met het gereformeerde volk.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De eeuwige verkiezing is hem hoofdzaak.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het is de leer van Christus in ons wonende door de Heilige <pb n="371" ed="VW"/>Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De lutheraan hecht aan instelling en instituut.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De gereformeerde aan het leven Gods in de diepte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zo spreekt Gunning,</seg> <seg n="12.1.2">als hij zich op de grondslag van het heden stelt;</seg> <seg n="12.1.3">dan lossen de gestalten zich op tot geest:</seg> <seg n="12.1.4">kerkelijk leven als martelaarschap en woestijnreize,</seg> <seg n="12.1.5">armoede,</seg> <seg n="12.1.6">psalmgezang.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Reeds meer vorm heeft zijn kerkbegrip als hij in 1884,</seg> <seg n="13.1.2">als hij de <hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten</hi> propageert,</seg> <seg n="13.1.3">zich indenkt in het calvinistische verleden:</seg> <seg n="13.1.4">"In concentrische kringen en geledingen ordent zich de vaste bouw der kerk.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">In elk der ordeningen die deze kringen te zamen houden,</seg> <seg n="13.2.2">komen de grondkrachten die dit gemeentelijk leven beheersen tot werking.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Met diepe blik en praktische schranderheid is het zó geordend dat telkens de uitnemendste krachten uit de lagere kringen geroepen worden om de hogere te schragen,</seg> <seg n="13.3.2">gelijk wederkerig die hogere in de schone concentratie van het geheel het lager verband omvatten en steunen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zo ontstaat een bestuur ... door de werking der beproefde en als ervaren gewaarborgde persoonlijkheid.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dit is een mooie karakteristiek van gereformeerd kerkverband.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Een der treffendste die ik ken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Men ziet,</seg> <seg n="14.3.2">hier komen dadelijk de ordeningen en personen,</seg> <seg n="14.3.3">het concrete naar voren.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Toch de persoonlijkheid het meest.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Niet op instelling en instituut ligt de nadruk.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het ligt in de richting van zijn apostelen en profeten,</seg> <seg n="14.6.2">zijn hemelse kerk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Want men mene niet dat Gunning deze kerkvorm als vaste inrichting zonder meer waardeert.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Hij verheerlijkt geen abstractie,</seg> <seg n="14.8.2">maar een geheiligde personengemeenschap.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Want voorzover het protestantisme halverwege zich vastgezet heeft in eigen vorm,</seg> <seg n="14.9.2">noemt Gunning het in 1897 in <hi rend="italic">Hooger dan de kerk</hi> 'gestremde boete':</seg> <seg n="14.9.3">het beginsel der boete,</seg> <seg n="14.9.4">der bekering,</seg> <seg n="14.9.5">der erkenning der rechtvaardigheid in God alleen,</seg> <seg n="14.9.6">zegt Gunning,</seg> <seg n="14.9.7">had het gehele leven,</seg> <seg n="14.9.8">de gehele kerk moeten gelden.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Men vervluchtigde echter de eenheid der kerk tot onzichtbare kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Wij moeten daarop terugkomen en de gestremde boete weer opnemen om de Una Sancta met haar ordeningen de weg te bereiden.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Gunning meent dat het protestantisme zich te veel afgesloten heeft en te weinig een op de Heer wachtende houding heeft aangenomen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Alleen de Una Sancta mag een systeem hebben,</seg> <seg n="15.1.2">een afgesloten geheel zijn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het is een orde waarin het gezag de vrijheid niet schaadt,</seg> <seg n="15.2.2">maar ondersteunt.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Waarin de zwakkere de druk van de sterkere niet ondervindt,</seg> <seg n="15.3.2">maar alleen zijn hulp;</seg> <seg n="15.3.3">waarin de kennis der waarheid de dwalende niet veroordeelt,</seg> <seg n="15.3.4">maar onderwijst.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het is een personengemeenschap,</seg> <seg n="15.4.2">onder het hoofd Christus,</seg> <seg n="15.4.3">een woning waarin een geest woont die wel samen kan gaan met <pb n="372" ed="VW"/>menselijk feilen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het is een kerk,</seg> <seg n="15.5.2">waarin de vergeving der zonden van het hoofd Christus bij volmacht nederdaalt tot de schuldige.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hoe hoger wij dus rijzen in het geloofsartikel der kerk,</seg> <seg n="16.1.2">hoe concreter de lijnen worden,</seg> <seg n="16.1.3">hoe meer wij de werkelijkheid van het heden naderen,</seg> <seg n="16.1.4">hoe geestelijker en gedokener het kerkbegrip zich gaat vormen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dan naderen we de woestijn waarin Christus de voorwaarde van de vermenging met het</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">aardse,</seg> <seg n="17.1.2">de verleiding der macht,</seg> <seg n="17.1.3">heeft afgewezen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Tussen deze uitersten schuift Gunnings kerkbegrip op en af.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit verklaart ook Gunnings ironische felheid en zijn militante vreedzaamheid ...</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="370" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">De kracht der waarheid tot overwinning</hi>, p. 30 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">De eenheid der kerk</hi>, p. 12 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Vorm en geest</hi>, p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De kracht der waarheid tot overwinning</hi>, p. 30</p></note>
<pb n="371" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Vorm en geest</hi>, p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten</hi>, p. 29v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Hooger dan de kerk!</hi>, p. 14 v.</p></note>
<pb n="372" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De lezing over <hi rend="italic">Gunning en de kerk,</hi> die ten grondslag lag aan het hiervoor opgenomen gelijknamige opstel, werd door N. gehouden op de najaarsvergadering van de Ethische Vereeniging, die plaatsvond op 30 en 31 oktober 1929 te Laren-Blaricum. Deze vergadering was gewijd 'aan het kerkelijk standpunt van enige vooraanstaande figuren uit kerkelijk Nederland', waarbij elk van deze figuren werd besproken door een geestverwant. Naast N. traden op:</p><p>J.J. Meyer over Tj. Cannegieter P.J. Kromsigt over Ph.J. Hoedemaker J.Geelkerken over A. Kuyper.</p><p>Zie <hi rend="italic">AWCC.</hi> 5 (1929) nr. 48, p. 8, en nr. 50, p. 8.</p><p>De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Omdat de tekst grotendeels overeenkomt met het door N. zelf gepubliceerde, wordt alleen dat gedeelte opgenomen, dat enkele interessante afwijkingen biedt. De cijfers in margine verwijzen naar <hi rend="italic">GPers.</hi> Citaten zijn alleen geannoteerd voor zover ze niet of slechts gedeeltelijk in het voorafgaande opstel voorkomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gunning-en-de-kerk-lezing.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Waarschijnlijk werd deze bijeenkomst in 1905 gehouden in het huis van ds. H. Visser te Workum. H. Visser (1870-1941), hervormd predikant te Idsegahuizen (1895), Workum (1901) en Zwolle (1905-1936), was getrouwd met Gunnings dochter Arnolda (1866-1931). De broer van Gunning, die aanwezig was bij deze bijeenkomst, was E. B. Gunning (1836-1906), o.a. hervormd predikant te Oosthem (1888-1906). Hij was van 1900-1905 lid, in 1905 tevens voorzitter van de Algemene Synode.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="18" xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen" decls="#bibl-noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen">
<pb n="373" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Twee kerkelijke richtingen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De geschiedenis van de richtingen in de 'grote kerk' begint al vrij lang te worden en sommige zouden kunnen gaan denken aan het vieren van een eeuwfeest.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is zeer de vraag of er één is,</seg> <seg n="2.2.2">die dit doet.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De kerkelijke verdeeldheid heeft,</seg> <seg n="2.3.2">ook voor wie haar betrekkelijk recht erkent,</seg> <seg n="2.3.3">zoveel smartelijks dat een jubileumstemming niet gemakkelijk opkomt.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Maar toch,</seg> <seg n="2.4.2">als men terugziet op de laatste honderd jaren hervormd kerkelijk leven,</seg> <seg n="2.4.3">dan blijkt dat een belangrijk stuk geschiedenis.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Van veel meer betekenis dan de eeuw die daaraan voorafgaat.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Wie de namen noemt van Groen,</seg> <seg n="2.6.2">Da Costa,</seg> <seg n="2.6.3">Beets,</seg> <seg n="2.6.4">De la Saussaye,</seg> <seg n="2.6.5">Scholten,</seg> <seg n="2.6.6">Opzoomer,</seg> <seg n="2.6.7">Hoekstra,</seg> <seg n="2.6.8">Pierson,</seg> <seg n="2.6.9">Doedes,</seg> <seg n="2.6.10">Oosterzee,</seg> <seg n="2.6.11">Gunning,</seg> <seg n="2.6.12">Kuyper,</seg> <seg n="2.6.13">Hoedemaker,</seg> <seg n="2.6.14">herinnert aan een bewogen tijdvak,</seg> <seg n="2.6.15">dat voor ons nog niet geheel het karakter van historie heeft verkregen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wel zijn er tekenen die er op wijzen dat de posities bezig zijn te verschuiven.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Geheel voelen we ons niet meer gebonden aan de van 1850 tot 1910 ingenomen stellingen.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Ik geloof dat dat van alle partijen geldt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik zou dat laatste hier willen aanwijzen voor twee van de bedoelde richtingen:</seg> <seg n="3.1.2">de confessionelen en de ethischen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Een oratio pro domo zal ik dus uit de aard der zaak niet houden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een honderd jaar geleden bevonden de genoemde richtingen zich nog in de dop.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het was de tijd dat de zgn. oudliberale theologie in bijna alle pastorieën aanhangers vond.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Die theologie was eigenlijk een verschoten gereformeerde leer.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De geweldige tegenstellingen daarin waren geleidelijk vervaagd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De scherpe kanten afgeslepen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men gelooft wel aan een bijzondere openbaring van waarheid in de bijbel,</seg> <seg n="4.6.2">maar heel veel daarvan kunnen wij achteraf met ons gezond verstand toch wel vatten.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De bijbel is wel betrouwbaar,</seg> <seg n="4.7.2">maar we nemen dit aan,</seg> <seg n="4.7.3">omdat we geen reden hebben de schrijvers te wantrouwen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Soms hangt een dogma aan één tekst.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De zondeval wordt niet ontkend,</seg> <seg n="4.9.2">maar heeft slechts tot gevolg dat het wat minder geworden is met de mens en niemand meer geheel en al onschuldig kan leven.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dit is waarschijnlijk de theologie van de familie Kegge geweest,</seg> <seg n="4.10.2">of,</seg> <seg n="4.10.3">wanneer deze in de West minder kerkelijk was geworden,</seg> <seg n="4.10.4">dan toch zeker van de Stastokken.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">- Ik bedoel daarmee absoluut geen kwaad van die familie te zeggen en eigenlijk ook niet van hun theologie.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Maar dit is zeker dat men haar thans,</seg> <seg n="4.12.2">honderd jaar later,</seg> <seg n="4.12.3">op geen enkele predikantenvergadering of conferentie-oord meer hoort verdedigen.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Noch te Utrecht,</seg> <seg n="4.13.2">noch te Amsterdam of Zwolle en evenmin op Hardenbroek of te Barchem.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Radicaal was deze theologie dus allerminst.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze was alles meer dan dat.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze <pb n="374" ed="VW"/>had,</seg> <seg n="5.3.2">zoals ik reeds opmerkte,</seg> <seg n="5.3.3">een verschoten kleur.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De delen van het gereformeerde systeem waren nog aanwezig,</seg> <seg n="5.4.2">maar spraken niet meer,</seg> <seg n="5.4.3">omdat ze elkaar niet wilden tegenspreken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">God en mens waren al verzoend en behoefden daarom niet meer verzoend te worden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">- Twee dingen zijn in hoge ere.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Braafheid en bedaardheid.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De eerste van deze deugden is klassiek geworden in verband met de goed-Hollandse roepnaam Hendrik.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De tweede staat bijna nog hoger aangeschreven.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Wanneer de eerste tot de filosofische deugden gerekend wordt,</seg> <seg n="5.10.2">dan kan de tweede schier bij de theologische geteld.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">In de berijmde psalm 8 wordt zij als eis gesteld voor de godsdienstige beschouwing van het sterrenheir.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Maar veel hoger in de theologie komt ze telkens voor onder de eigenschappen,</seg> <seg n="5.12.2">die een bewijs zijn van Jezus' bovennatuurlijke persoonlijkheid.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Jezus' <choice><sic>'bestendig karakter'wordt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">'bestendig karakter' wordt</corr></choice> geprezen.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Zijn 'bezadigdheid' zelfs nog door Scholten geroemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De lezer denkt misschien dat ik hier bezig ben een loopje te nemen met onze vroege negentiende-eeuwers.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat is echter niet helemaal juist,</seg> <seg n="6.2.2">Niet voor de grap koos ik de bedaardheid uit hun theologisch vocabularium.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Met theologen als Van der Palm en Clarisse<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n2" rend="superscript">2</ref> en filosofen als Van Heusde<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n3" rend="superscript">3</ref> laat zich overigens ook niet goed spotten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Moge hun fijne cultuur in ons land nooit geheel verloren gaan!</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">In hun gematigdheid en bestendigheid schuilt inderdaad een filosofisch en theologisch beginsel,</seg> <seg n="6.5.2">afgezien van de figuur die deze termen in de dogmatiek maken.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Elias Borger<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n4" rend="superscript">4</ref> heeft er zich mee gekeerd tegen het mysticisme,</seg> <seg n="6.6.2">waaronder ook de grote Duitse speculatieve systemen werden afgewezen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Men beschouwde deze als 'wijsgerige dweperij' (Van der Palm),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="6.7.2">'<choice><sic>Iuchtsprongen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">luchtsprongen</corr></choice>' en 'orakelspreuken' (Van Heusde).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">"Het kenmerk van onze filosofie",</seg> <seg n="6.8.2">aldus Van Heusde,</seg> <seg n="6.8.3">"is dunkt mij eenvoudigheid,</seg> <seg n="6.8.4">maar met gezond verstand en godsdienstzin gepaard."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Men kan het jammer vinden dat door die houding Kant,</seg> <seg n="6.9.2">Schleiermacher en Hegel langer dan oorbaar was buiten onze grenzen zijn gehouden en er toch een goed-Hollands gebaar in waarderen.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Zij hangt samen met ons ras-instinct,</seg> <seg n="6.10.2">onze latiniteit en ons calvinisme.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Melis Stoke,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="6.11.2">Erasmus en Calvijn hebben samen dat stempel op onze volksaard gedrukt.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">"Filosofie moet bij ons van toepassing zijn op leven en handelen" (Van Heusde).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><pb n="375" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het rationalisme en moralisme van de liberale periode had dan ook niet het nieuwbakkene en winderige,</seg> <seg n="7.1.2">dat voor het Duitse rationalisme zo kenmerkend was.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het waren verworven eigenschappen,</seg> <seg n="7.2.2">met voornaamheid gedragen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En wanneer met een zekere hoogheid de Duitse filosofie werd afgewezen,</seg> <seg n="7.3.2">dan zie ik daarin ook het zelfbewuste van een oudere tegenover een jongere beschaving.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het is dezelfde houding,</seg> <seg n="7.4.2">die thans nog vaak de Engelsman tegenover het continent aanneemt als hij niet al te veel notitie neemt van 'dat alles'.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze achterstand moest echter met schade ingehaald worden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Filosofie en theologie zijn tenslotte geen nationale aangelegenheden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">En het christendom is meer dan een aantal verworven levenshoudingen en zedelijke eigenschappen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Allereerst,</seg> <seg n="9.1.2">en dat is een bijzonder gelukkig verschijnsel,</seg> <seg n="9.1.3">is de reactie uit ons gereformeerd christelijk leven zelf opgekomen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik behoef slechts de naam van Bilderdijk te noemen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In een levensbeschrijving van Van der Palm door Beets,</seg> <seg n="9.3.2">waarin bij deze met Bilderdijk vergelijkt,</seg> <seg n="9.3.3">staan achter de naam van de eerste de typisch liberale kwaliteiten;</seg> <seg n="9.3.4">het eerst natuurlijk:</seg> <seg n="9.3.5">bedaard;</seg> <seg n="9.3.6">dan:</seg> <seg n="9.3.7">gematigd,</seg> <seg n="9.3.8">zacht,</seg> <seg n="9.3.9">enz.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Daartegenover Bilderdijk:</seg> <seg n="9.4.2">hartstochtelijk,</seg> <seg n="9.4.3">in uitersten,</seg> <seg n="9.4.4">krachtig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ook deze laatste eigenschappen zijn niet onnationaal.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men herkent er de calvinisten uit de Tachtigjarige Oorlog uit.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">In Bilderdijk is iets van het temperament der martelaren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Na Bilderdijk noem ik Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="10.1.2">de vader van het confessionalisme.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daarmee zijn we in het eerste kwartaal van de laatste honderd jaren.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ook achter Groens naam zou men het epitheton 'bedaard' niet mogen stellen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Men speurt onder rustige stijl overal ingehouden hartstocht.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Groen staat midden in het zgn.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Réveil,</seg> <seg n="10.6.2">een internationale godsdienstige beweging.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De grenzen van het land zijn geopend en de polsslag van internationaal christendom wordt weer gevoeld,</seg> <seg n="10.7.2">al heeft de beweging hier misschien meer dan elders een nationaal karakter behouden.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Maar toch is het opmerkelijk dat ze ook hier geen specifiek theologisch aanzien had.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Een eigenaardige herleving van gereformeerde theologie was het ook hier niet.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De uitersten werden vermeden en Groen heeft nooit een voorliefde voor de predestinatieleer getoond.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Groen vertegenwoordigde een bepaalde groep in het Réveil,</seg> <seg n="11.1.2">die zich langzamerhand consolideerde in de zgn. antirevolutionaire en confessionele partij.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daarbij valt het al dadelijk op dat een kerkelijk en een politiek gezichtspunt verenigd optreden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dit is van belang voor de beoordeling van de confessionele richting.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Groen heeft op de beginselen van de Franse revolutie anders gereageerd dan zijn Franse geloofsgenoten,</seg> <seg n="11.4.2">waaronder hij <pb n="376" ed="VW"/>overigens veel vrienden had.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Deze schikten zich,</seg> <seg n="11.5.2">al wraakten zij de diepere beginselen evenals Groen,</seg> <seg n="11.5.3">in het 'fait accompli' en wilden zich voegen onder Gods leiding,</seg> <seg n="11.5.4">waarbij zij hoopten dat uit het kwade het goede zou voortkomen,</seg> <seg n="11.5.5">gedachtig aan de calvinistische opvatting dat God ook het kwade in zijn hand houdt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Groen stond een opvatting van de staat voor die,</seg> <seg n="11.6.2">zonder contrarevolutionair te moeten heten,</seg> <seg n="11.6.3">zoals die van Bilderdijk,</seg> <seg n="11.6.4">toch veel meer onder de invloed stond van de uit het oosten gekomen restauratie.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Stahl<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n6" rend="superscript">6</ref> is een gaarne geciteerd schrijver.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Keerzijde van deze politieke lijn was nu de confessionele richting in de kerk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij bedoelde een gematigde restauratie.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Althans,</seg> <seg n="12.3.2">wanneer ik mij heel omzichtig mag uitdrukken,</seg> <seg n="12.3.3">haar ontbraken de motieven van voortgang,</seg> <seg n="12.3.4">die aan het echt-gereformeerde eigen zijn.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zij legt zeer bijzonder de nadruk op bestaande rechten in de kerk en wenst herstel daarvan.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ze heet daarom <hi rend="italic">juridisch-confessioneel.</hi></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Zij brengt die rechten in verband met de belijdenis der kerk,</seg> <seg n="12.6.2">de zgn. formulieren,</seg> <seg n="12.6.3">en heet daarom <hi rend="italic">confessioneel.</hi></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het is misschien niet zonder invloed op de fata van deze richting gebleven dat ze onder invloed van een jurist is ontstaan,</seg> <seg n="12.7.2">ook al was deze:</seg> <seg n="12.7.3">'Staatsman niet,</seg> <seg n="12.7.4">Evangelie-belijder!',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="12.7.5">en welk een eminent Evangelie-belijder!</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Immers,</seg> <seg n="12.8.2">althans tweemaal heeft de richting de doop der gereformeerde theologie ondergaan,</seg> <seg n="12.8.3">door Kuyper en Hoedemaker,</seg> <seg n="12.8.4">en beide malen bleek dat deze theologen het nodig vonden van het juridische op dieper liggende geestelijke motieven terug te grijpen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Groen is intussen genoeg filosoof en te scherpzinnig denker,</seg> <seg n="13.1.2">te voortreffelijk historicus ook,</seg> <seg n="13.1.3">om het onderscheid niet te kennen tussen een politieke wet en een kerkelijk formulier.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij stelde zich niet op het toen en later door velen ingenomen eng-juridisch standpunt dat de formulieren moeten gehandhaafd worden omdat ze nooit zijn afgeschaft.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hij hield veeleer staande dat ze ook van kracht zouden zijn al waren ze afgeschaft.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zelfs ging hij eens zover te wensen dat ze afgeschaft werden in de hoop dat dan zou blijken hoe ze toch bindend bleven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Groen beschouwt de kerk als een 'persona moralis'.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Toch nog een juridische term dus,</seg> <seg n="14.2.2">maar een breder gezichtspunt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De kerk heeft een karakter.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zij heeft een geschiedenis.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En de successie der belijdenissen is haar <hi rend="italic">autobiografie.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Later hebben Gunning en nog eens Slotemaker de Bruïne zich op dit breed-confessionele standpunt gesteld,</seg> <seg n="14.6.2">ofschoon geen van beiden behorende tot de besproken groep.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Een bewijs voor de wijdte van Groens opvatting.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Op deze grondslag is Groen tot compromis bereid.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij is geen man van uitersten.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De hoofdzaken van de belijdenis,</seg> <seg n="15.3.2">de voornaamste geloofsartikelen die door hem worden opgesomd,</seg> <seg n="15.3.3">acht hij noodzakelijk,</seg> <seg n="15.3.4">maar meer dan ook <pb n="377" ed="VW"/>niet.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Welke die hoofdtrekken van het kerkelijk karakter zijn,</seg> <seg n="15.4.2">dat wordt achtereenvolgens afgeleid uit de aard van de Hervormde Kerk,</seg> <seg n="15.4.3">het protestantisme en de christelijke kerk als geheel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Voor Groen,</seg> <seg n="15.5.2">de platonicus,</seg> <seg n="15.5.3">zijn dat drie onveranderlijke ideeën,</seg> <seg n="15.5.4">die in vaste verhouding één geestelijk beeld vertonen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zolang de kerk bestaat draagt ze dat aangezicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze opvattingen,</seg> <seg n="16.1.2">die parallel lopen met Groens politieke beschouwingen,</seg> <seg n="16.1.3">dragen,</seg> <seg n="16.1.4">evenals die staatkundige beginselen,</seg> <seg n="16.1.5">een min of meer Duits-luthers karakter.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De la Saussaye Sr. heeft dit al heel vroeg opgemerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De lutherse kerk is de eigenlijke formulier-kerk.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Haar belijdenissen zijn 'formules van eendracht'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het zijn grootst-gemene-delers.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De uitersten zijn vermeden en slechts de allernoodzakelijkste stukken zijn opgenomen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De la Saussaye merkte tegen Groen op dat de kracht der beginselen in hun consequenties ligt<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f13" rend="superscript">m</ref> en sprak daarmee ongetwijfeld tegen deze een gereformeerde hoofdgedachte uit.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het gereformeerde beginsel is veel meer dynamisch dan het lutherse.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Dit laatste vooronderstelt zeer duidelijk een zichtbare kerk,</seg> <seg n="16.9.2">met een te raadplegen belijdenis als symbool.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">De gereformeerden weten meer van de onzichtbare kerk,</seg> <seg n="16.10.2">die zich openbaart en in die openbaring geen zgn. gematigde orthodoxie kan gebruiken.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De uitverkorenen Gods dragen het zwaard niet voorzichtig in de schede,</seg> <seg n="16.11.2">maar dringen met de scherpte van de consequenties op de wereld in.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">In deze eis van consequentie ligt duidelijk een beginsel van voortgang en een afwijzing van elke status quo.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Dat deze consequenties onder ons kerkelijk volk vaak hebben bestaan in een aantal absurditeiten,</seg> <seg n="16.13.2">doet aan die eis niets af.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Billijkheidshalve moet worden gezegd dat de confessionele partij niet geheel vrijwillig op dit standpunt is komen te staan.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het kerkelijk vraagstuk stond in het middelpunt van haar belangstelling,</seg> <seg n="17.2.2">meer dan de problemen van de dogmatiek.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">En in die positie zag zij zich in haar denken bepaald door de inrichting,</seg> <seg n="17.3.2">die de Hervormde Kerk in 1816 door koning Willem I had ontvangen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Deze organisatie was geheel ingesteld op het behoud van een bestaande toestand.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zij verhinderde het trekken van consequenties.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Ze was veel meer verwant aan de inrichting der Duitse kerken dan aan die,</seg> <seg n="17.6.2">welke vroeger in ons land bestond.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Zo werden de confessionelen als vanzelf gedrongen in een strijd om de vraag,</seg> <seg n="17.7.2">wat met het duurzame karakter van de kerk bestaanbaar was en wat niet.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Ze werden een <hi rend="italic">conservatieve partij.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Zij <pb n="378" ed="VW"/>hebben,</seg> <seg n="17.9.2">eerst tegenover oudliberalen en de Groninger school,</seg> <seg n="17.9.3">later tegenover ethischen en modernen hun mensen verzameld ter bepaling van wat <hi rend="italic">geest en hoofdzaak</hi> van de belijdenis moest worden geacht,</seg> <seg n="17.9.4">ook al zijn ze zelf soms tegen die uitdrukking,</seg> <seg n="17.9.5">die in de reglementen van de ongereformeerde kerkinrichting voorkomt,</seg> <seg n="17.9.6">te velde getrokken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo hebben de confessionelen zich verzet tegen verschillende consequenties,</seg> <seg n="18.1.2">die men uit de gereformeerde beginselen heeft zoeken te trekken,</seg> <seg n="18.1.3">maar zelf hebben ze er geen enkele getrokken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De dogmatische beweging is vrijwel langs hen heengegaan.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hun verdienste ligt vooral in het begin van de honderd jaren toen ze zich tegenover de verwaterde liberale theologie weer bezonnen hebben op de schatten die in de belijdenis van onze kerk gegeven zijn.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Ze hebben toen,</seg> <seg n="18.4.2">onder verguizing,</seg> <seg n="18.4.3">hun roeping vervuld.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar daarbij had het niet mogen blijven.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De partij heeft dan,</seg> <seg n="19.1.2">gegeven de kerkinrichting van 1816,</seg> <seg n="19.1.3">getracht om langs reglementaire weg,</seg> <seg n="19.1.4">met gebruikmaking van de bestaande middelen,</seg> <seg n="19.1.5">verkiezing voor de besturen enz.,</seg> <seg n="19.1.6">het karakter der kerk te handhaven.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dat ze daarbij zelf geïmmobiliseerd werden,</seg> <seg n="19.2.2">bleef echter de besten onder hen niet verborgen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Deze hebben gevoeld dat men geen eeuw tijd mag verliezen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dat de belijdenis weer in actieve dienst moest komen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">- Twee wegen stonden daarbij open.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Men kon langs revolutionaire weg de kerkelijke organisatie afschudden of langs wettige weg reorganisatie zoeken.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Dr. Kuyper heeft het eerste gedaan,</seg> <seg n="19.7.2">dr. Hoedemaker heeft voor het tweede gestreden.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het confessionele grondtype heeft zich echter daaronder en daarnaast gehandhaafd.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Zodra weer,</seg> <seg n="19.9.2">zoals in de oorlogsjaren,</seg> <seg n="19.9.3">een beweging ontstaat om langs reglementaire weg het karakter,</seg> <seg n="19.9.4">de idee der kerk,</seg> <seg n="19.9.5">te beveiligen,</seg> <seg n="19.9.6">dan ontwaakt iets van de aloude belangstelling.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Vooral Hoedemaker,</seg> <seg n="20.1.2">deze 'confessionele idealist' zoals men hem genoemd heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="20.1.3">doorzag heel goed dat de kracht van een belijdenis niet in haar grootst-gemene-delerschap ligt.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ik zie hem nog met zijn armen op een podium te Utrecht de expansie van een kerkelijk symbool naar alle kanten uitmeten.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Van de aanvang af was hij er tegen geweest om,</seg> <seg n="20.3.2">zoals Kuyper wilde,</seg> <seg n="20.3.3">de gereformeerden voorlopig te verenigen op de grondslag van een statuut.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En Kuyper wilde dat nog doen op de belijdenis in haar geheel! -- In engere zin behoorde Hoedemaker dan ook niet tot de confessionelen evenmin als Kuyper.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De vereniging van die naam heeft hij vaarwel gezegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Toch bleef hij met de groep in nauwe aanraking.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het is merkwaardig hoe de confessionele richting telkens tot haar eigen grondtype terugkeert.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In dat opzicht is zij bijna een bewijs voor haar grondstelling dat een zedelijk lichaam een idee tot duurzaam wezen heeft.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Er zijn ogenblikken geweest,</seg> <seg n="21.3.2">onder de leiding van Hoedemaker,</seg> <seg n="21.3.3">in vereniging <pb n="379" ed="VW"/>met Gunning,</seg> <seg n="21.3.4">dat het scheen alsof zij aan zichzelf zou ontkomen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar later zien wij de groep weer bezig te proberen de proponentsformule,</seg> <seg n="21.4.2">een belofte bij de toelating tot het predikantsambt,</seg> <seg n="21.4.3">te verscherpen op ouderwetse,</seg> <seg n="21.4.4">reglementair-confessionele manier en een van haar leiders <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f16" rend="superscript">p</ref>horen we dit als een lutherse uitstap excuseren.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De kritiek van De la Saussaye ruim een halve eeuw later als juist erkend en toch niet geheel ter harte genomen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zullen de aanhangers van deze groep zich in de toekomst gebonden blijven voelen aan het gedurende honderd jaar met herhaalde terugkeer ingenomen standpunt?</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het zal hun hoe langer hoe moeilijker vallen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Bovenal in de vragen van Schriftbeschouwing hebben zij kostelijke tijd laten voorbijgaan.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het baat niet,</seg> <seg n="22.4.2">met Assen voor ogen,</seg> <seg n="22.4.3">over regressie te klagen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dr. Geelkerken <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n8" rend="superscript">8</ref>zou voor het door hem uitgestrooide zaad in confessionele kringen geen toebereide bodem vinden.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het kan niet anders of de spanning tussen de gereformeerde eis van <hi rend="italic">progressie</hi> en de met iedere `status quo' noodzakelijk gegeven <hi rend="italic">regressie</hi> moet binnen niet te lange tijd velen te machtig worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">In het eerste stuk van dit opstel wees ik aan hoe de confessionelen meer een groep dan een richting vormen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Een confessionele theologie werd nimmer bekend en kon dit ook niet worden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Niet in de eerste plaats,</seg> <seg n="23.3.2">wijl het methodisme van het Réveil nawerkte,</seg> <seg n="23.3.3">maar omdat men zich verenigde rondom een aantal leerpunten die,</seg> <seg n="23.3.4">als vaste trekken in het karakter der kerk,</seg> <seg n="23.3.5">wel voor handhaving,</seg> <seg n="23.3.6">maar niet voor theologische bearbeiding in aanmerking kwamen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Daarmee is niet gezegd dat de groep geen goede theologen kan tellen,</seg> <seg n="23.4.2">maar dan zijn ze dat niet als confessionelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hiertegenover heeft De la Saussaye Sr.,</seg> <seg n="24.1.2">de vader der ethische richting hier te lande,</seg> <seg n="24.1.3">zijn verlangen naar <hi rend="italic">theologie</hi> uitgesproken.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In de belijdenis der kerk heeft hij allereerst oog voor de perspectieven,</seg> <seg n="24.2.2">die ruimte laten voor de verbeeldingskracht en voor de ontdekkende geest en die daarom tot arbeid uitlokken.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Bij de arbeid heeft hij behoefte aan geestelijke ruimte en daarom wijst hij de naam 'vrijzinnig' niet af.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hem is het er om te doen zich te plaatsen in de krachtlijn van de zedelijke energie,</seg> <seg n="24.4.2">die de belijdenissen der <pb n="380" ed="VW"/>kerk deed ontstaan.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Hij meent dat daarvan de vruchten zullen zijn,</seg> <seg n="24.5.2">niet een stel voorzichtigheden inzake de leer,</seg> <seg n="24.5.3">maar waagstukken en vruchtbare vermetelheden.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De ogen zullen niet gescherpt worden voor preciesigheden,</seg> <seg n="24.6.2">maar horizonten zullen zich opendoen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Hij verweet aan de orthodoxie dat ze voor haar formules een toekomst verwachtte,</seg> <seg n="24.7.2">die alleen aan de beginselen toekwam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De la Saussaye is niet de enige geweest die tegenover het fundamentalisme van de confessionelen,</seg> <seg n="25.1.2">dwz. hun handhaven van een bepaald aantal gewichtige leerpunten,</seg> <seg n="25.1.3">de behoefte gevoeld heeft terug te gaan op het levend organisme van de gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Scholten,</seg> <seg n="25.2.2">de vader der moderne theologie,</seg> <seg n="25.2.3">heeft het ook gewild en eveneens Kuyper.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Vooral ook de laatste heeft horizonten gezien en heeft met geestdrift bedacht dat de gereformeerde theologie het geestelijk dak is van een nieuwe wereld,</seg> <seg n="25.3.2">die de zestiende eeuw zag ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wat men vaak tegen De la Saussaye heeft ingebracht is dit dat hij er 't minst in geslaagd is zijn bedoeling duidelijk te maken.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat én het oudmodernisme én het neocalvinisme klare voorstellingen hadden,</seg> <seg n="26.2.2">vergeleken bij de ethische theologie.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dat men tot op de huidige dag zich van de laatste geen duidelijke voorstelling kan maken.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dit kan niet geheel liggen aan de wijze waarop De la Saussaye en later Gunning hun gedachten ingekleed hebben.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Van het begin af en naar alle kanten horen we de smartelijke klachten van deze eenzame denkers over het feit dat men hen doodzwijgt en niet begrijpt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Nu is het waar dat sommige geschriften van De la Saussaye,</seg> <seg n="27.3.2">wat de stijl betreft,</seg> <seg n="27.3.3">iets stroefs hebben;</seg> <seg n="27.3.4">vooral de geschreven preken.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Hij was waals predikant en het komt mij voor dat zijn gedachten het heldere medium van de Franse taal nodig hadden om tot rechte uitdrukking te komen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Ik denk hierbij aan een werkje van dezelfde schrijver in deze taal:</seg> <seg n="27.5.2"><hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande.</hi></seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Daarin wordt men getroffen door de beste eigenschappen van Franse stijl en geest:</seg> <seg n="27.6.2"><hi rend="italic">lucidité,</hi></seg> <seg n="27.6.3"><hi rend="italic">générosité.</hi></seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Ik zou ieder willen uitnodigen er iets naast te leggen uit deze tijd dat bij zulk een rijkdom van gedachten zo klaar van uitdrukking en ik voeg er bij,</seg> <seg n="27.7.2">zo nobel van geest is.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Maar toch kan ook een zekere discrepantie tussen geest en taal in andere geschriften de reden niet zijn van mindere invloed.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Hetzelfde geldt voor Gunning.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Deze heeft gedurende een lang leven zijn gehele fenomenale belezenheid,</seg> <seg n="27.10.2">zijn literaire gaven,</seg> <seg n="27.10.3">zijn talenten als plastisch denker in dienst gesteld van het ethisch beginsel.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">En toch trof hem hetzelfde lot.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Enerzijds noemde men hem een bedorven literator (Busken Huet)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f20" rend="superscript">t</ref> en aan de andere zijde een verward theoloog.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Het eerste verwijt droeg hij blijmoedig.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">'Ik dank God voor dat bederf,</seg> <seg n="27.14.2">verklaarde hij ons op een <pb n="381" ed="VW"/>college.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Het laatste was hem een diepe smart.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">Ik hoor nog de weemoed in het woord toen hij zei dat Bavinck in een jeugdstudie over de theologie van De la Saussaye deze geheel 'verkeerd' als een onklare 'Vermittelungs'-poging had voorgesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Waaraan ligt het nu toch dat noch Scholten,</seg> <seg n="28.1.2">noch Kuyper met dezelfde bezwaren hadden te kampen?</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zij gingen toch ook van leerpunten,</seg> <seg n="28.2.2">'loci',</seg> <seg n="28.2.3">op beginselen terug en lieten zich evenmin afschrikken van theologische 'hardiesses' en 'témérités'!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ik wil beginnen met te zeggen dat het hier nog al geen kleinigheden geldt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Zich te plaatsen in de lijn der zedelijke energie,</seg> <seg n="29.2.2">die de belijdenis der kerk heeft voortgebracht en dan de horizonten der nieuwe wereld te ontdekken,</seg> <seg n="29.2.3">die zich in die belijdenis openen!</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De gestadige geestdrift aan te doen,</seg> <seg n="29.3.2">die moed en vermetelheid tot natuurlijke eigenschappen maakt!</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Met die zedelijke energie is toch nog iets anders bedoeld dan de <hi rend="italic">logische</hi> consequentie,</seg> <seg n="29.4.2">die het determinisme van Scholten deed gereed komen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De Genestet schatte de duur van het dak in Scholtens schepping op veertien dagen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Toen zag hij gelukkig de sterren van het werkelijke firmament er weer doorheen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het komt hier vooral aan op een vergelijking van De la Saussaye met Kuyper.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De ethische richting en het neocalvinisme zijn parallelle bewegingen,</seg> <seg n="30.2.2">wat soms nog hieraan merkbaar is dat ethische mensen dikwijls gemakkelijker aansluiting hebben aan neogereformeerden dan aan confessionelen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Beide richtingen zijn pogingen om de gereformeerde belijdenis tot nieuw leven te brengen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Beide leggen de nadruk op de noodzakelijkheid van het trekken van consequenties.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Beide eisen levensgemeenschap tussen de waarheid,</seg> <seg n="30.5.2">waarvan de belijdenis getuigt,</seg> <seg n="30.5.3">en de belijder zelf.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Ze stellen de wedergeboorte voorop.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">En wanneer er sprake is van de beroemde of beruchte antithese,</seg> <seg n="30.7.2">dan heeft Gunning die zeker niet minder principieel gesteld dan Kuyper.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Heel veel van wat tot de fundamenten van Kuypers theologie behoort,</seg> <seg n="30.8.2">is op veel vroeger datum reeds door De la Saussaye uiteengezet.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Beiden staan tegenover het methodisme.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Zij bedoelen het <hi rend="italic">volle</hi> leven.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Kuyper toonde zich eens in <hi rend="italic">De Standaard</hi> zeer ingenomen met een uitlating van de Duitse kerkhistoricus Nippold,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="30.11.2">die van de neocalvinisten schreef:</seg> <seg n="30.11.3">'Unter denen wird es sich weiter leben lassen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">En dat onder de ethischen het verband tussen christendom en cultuur nog geen vergeten richtingscomponent is,</seg> <seg n="30.12.2">daarvan kan ieder zich gemakkelijk overtuigen.</seg></s></p>
<p><pb n="382" ed="VW"/><s n="31.1"><seg n="31.1.1">We vinden dus tussen beide bewegingen talrijke punten van overeenkomst.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Gunning heeft levenslang zijn verwantschap met de nieuwgereformeerde theologie erkend en tot het einde van zijn leven Kuypers geschriften met congeniaal verstand gelezen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Daarbij wees hij er soms op dat vele grondgedachten van ethische zijde het eerst waren uitgesproken.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De verhouding tot Kuyper is een van de smarten van zijn leven geweest.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Waaraan is het nu toe te schrijven dat het neocalvinisme een volksbeweging is geworden,</seg> <seg n="32.1.2">wat tot op zekere hoogte ook van het modernisme kan worden gezegd,</seg> <seg n="32.1.3">en dat de ethische theologie eigenlijk slechts gekend werd door enkele leerlingen en kennissen van professoren?</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ik wil straks trachten daarvoor althans iets van een verklaring te vinden,</seg> <seg n="33.1.2">Maar vooraf wil ik toch de vraag,</seg> <seg n="33.1.3">na haar in omtrekken te hebben gezien,</seg> <seg n="33.1.4">nog eens scherp stellen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Is werkelijk de invloed der ethische <hi rend="italic">richting,</hi></seg> <seg n="33.2.2"><hi rend="italic">ook</hi> waar de ethische <hi rend="italic">theologie</hi> voor de meesten een raadsel bleef,</seg> <seg n="33.2.3">zo gering geweest?</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ik denk nu aan Gunning die men de incarnatie van het ethisch beginsel kan noemen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Wie zou precies kunnen zeggen hoe groot zijn betekenis voor de theologie in Nederland is geweest?</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zijn leven is wel de meest frappante illustratie van het program,</seg> <seg n="34.3.2">door De la Saussaye opgesteld,</seg> <seg n="34.3.3">dat het er op aankomt zich te plaatsen in de krachtlijn van de geestelijke energie,</seg> <seg n="34.3.4">die de belijdenissen der kerk voortbracht,</seg> <seg n="34.3.5">en van daaruit horizonten te ontdekken en stoute,</seg> <seg n="34.3.6">zelfs vermetele dingen te doen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Is zijn hoogleraarschap in Leiden niet een vermetelheid geweest?</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Wat had deze bevooroordeelde tussen de onbevooroordeelden te maken?</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Gunning heeft met de moed van een middeleeuwse ridder gevochten tegen wat hij noemde de 'gemeenheden' van een plat-burgerlijke theologie.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Hij heeft tientallen van jaren een hoge,</seg> <seg n="34.7.2">sterk gespannen,</seg> <seg n="34.7.3">stage geestdrift bewaard,</seg> <seg n="34.7.4">die gevoed werd door het voortdurend oscilleren tussen de waarheid van het kerkelijk dogma en zijn daarmee in vaste levensvorm verbonden ziel.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het is moeilijk uit te maken hoe ver de invloed reikt van een theoloog,</seg> <seg n="34.8.2">die nog weer eens de trekken toonde van een waarachtig kerkleraar.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ik neem thans het onderzoek naar de geringe invloed van de ethische theologie weer op. Voor ik naar de laatste reden zoek,</seg> <seg n="35.1.2">die haar verbreiding in de weg heeft gestaan,</seg> <seg n="35.1.3">wil ik nog enkele meer voor de hand liggende oorzaken noemen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Een groot deel van de zich noemende ethischen waren dat nimmer in de zin van De la Saussaye en Gunning.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Zij waren de mensen van de <hi rend="italic">toepassing.</hi></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De ouderwetse preek had twee delen:</seg> <seg n="35.4.2">een tekstverklaring en een toepassing.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Men kan zeggen dat in de laatste de gevoelszijde en het nut van de ontwikkelde waarheid werden gegeven.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De toepassing had echter geen terugwerkende kracht op de verklaring van de tekst,</seg> <seg n="35.6.2">tenzij dan onbewust.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Waarheid en leven werden niet beschouwd als twee dingen,</seg> <seg n="35.7.2">die eenswezens waren en in elkander konden overgaan.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Zoals twee elementen in de <pb n="383" ed="VW"/>scheikunde niet in elkaar kunnen overgaan,</seg> <seg n="35.8.2">zo evenmin waarheid in leven.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Het bewijs der waarheid kon dus nooit van het leven uit worden gevoerd,</seg> <seg n="35.9.2">maar moest op andere wijze vooraf worden vastgesteld,</seg> <seg n="35.9.3">of door de bijbel of door de rede.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Maw. de waarheid werd niet als ethisch beschouwd.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Ik merkte reeds op dat zeer vele zgn. ethischen ook op dit standpunt stonden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Daarin stonden ze dan vlak naast de confessionelen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Alleen met dit onderscheid dat de laatsten op de leer de nadruk legden en de eersten op het leven.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">De ene groep vormden de mensen van de verklaring en de andere die van de toepassing.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Deze tegenstelling van leer en leven is een zeer verbreid wachtwoord geworden in de kerkelijke strijd.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Er is misschien niets wat het recht begrip van de ethische theologie zozeer in de weg heeft gestaan als die tegenstelling.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Want daarmee werd de schijn gewekt alsof twee nuances van éénzelfde groep een verschillend beginsel hadden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">In werkelijkheid stonden beide ten opzichte van de verhouding van leer en leven op het oudliberale standpunt,</seg> <seg n="37.3.2">dat juist door De la Saussaye als het vitium originis is bestreden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het komt mij voor dat Beets,</seg> <seg n="38.1.2">al is het in zeer ruime zin,</seg> <seg n="38.1.3">ook tot deze groep,</seg> <seg n="38.1.4">die ik de fundamentalistische zou willen noemen,</seg> <seg n="38.1.5">moet worden gerekend.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Hij is door De la Saussaye Sr. en door De la Saussaye Jr. beide geëerd als de beginner van de ethische periode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Wie maar bladert in zijn <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> merkt dadelijk op hoe talrijk de onderwerpen zijn die een christelijk levensgevoel of een nuttig gevolg van het geloof in de Waarheid aangeven.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Men kan misschien zeggen dat hier alles <hi rend="italic">toepassing</hi> is geworden.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Maar een terugwerking van deze op de verklaring,</seg> <seg n="38.5.2">een zich openen van waarheidsperspectieven en horizonten vanuit de energie van het christelijke leven,</seg> <seg n="38.5.3">merkt men in deze overdenkingen niet.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Leer en leven blijven onderscheiden in wezen.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Beets interesseert zich slechts matig voor de eigenlijke theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De hoofdwaarheden staan voor hem wel vast.</seg></s></p>
<lg><l n="39.1"><seg n="39.1.1">'Al wat den hoogen God verlaat,</seg></l><l n="39.2"><seg n="39.2.1">Moet vallen',</seg></l></lg>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">zo luidt de fundamentalistische spreuk van Beets.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Want met dat verlaten bedoelt hij toch wel de kerkleer.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Dan zal het niet goed gaan in</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">'Kerk en School en Staat'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Beets wist de christelijke ethiek heel goed te onderscheiden van de filosofische of van de burgerlijke moraal.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Hij is een van de weinigen in ons land die <pb n="384" ed="VW"/>deze ethiek uit een academische leerstoel <choice><sic>hebben onderwezen.11 Maar hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">hebben onderwezen.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s><choice><sic>hebben onderwezen.11 Maar hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"> </corr></choice><s n="42.3"><seg n="42.3.1"><choice><sic>hebben onderwezen.11 Maar hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">Maar hij</corr></choice> ziet de verhouding van leer en leven slechts in één richting.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De richting van leer op leven,</seg> <seg n="42.4.2">niet omgekeerd.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Er is geen wederkerigheid.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Daarom noem ik hem fundamentalist.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ik heb daar straks gezegd dat dit het oudliberale standpunt was.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Daarmee heb ik iets of misschien heel wat te veel gezegd.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De toepassing van leer op leven is bij Beets veel levender,</seg> <seg n="43.3.2">geestelijker,</seg> <seg n="43.3.3">christelijker dan bijv. bij Van der Palm.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Al heeft Beets ook een lofrede op 'de brave Hendrik'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f28" rend="superscript">b</ref> geschreven,</seg> <seg n="43.4.2">hij heeft toch geen ethiek van de brave Hendrik gegeven.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het Réveil,</seg> <seg n="43.5.2">waar Beets midden in stond,</seg> <seg n="43.5.3">heeft,</seg> <seg n="43.5.4">zoals De la Saussaye zeer juist opmerkt,</seg> <seg n="43.5.5">zich nog meer gekeerd tegen het werkheilige,</seg> <seg n="43.5.6">het pelagianisme van de oudliberalen,</seg> <seg n="43.5.7">dan tegen de ketterijen in hun leer.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Er was eigenlijk geen onderscheid tussen de moraal van de oudliberalen,</seg> <seg n="43.6.2">met hun bovennatuurlijke leerpunten,</seg> <seg n="43.6.3">en die van hun rationalistische tegenstanders<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f29" rend="superscript">c</ref><s n="43.7"><seg n="43.7.1">Hiertegen komt nu ook Beets in verzet.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Met de tegenwoordige pragmatisten vindt hij dat 'a difference must make a difference'.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">De waarheid moet 'werken'.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Wie de christelijke leer gelooft,</seg> <seg n="43.10.2">heeft andere gevoelens,</seg> <seg n="43.10.3">andere gezindheden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Maar hierin staat Beets toch,</seg> <seg n="44.1.2">met de confessionelen,</seg> <seg n="44.1.3">naast de oudliberalen dat,</seg> <seg n="44.1.4">al maakt hij een andere toepassing van de kerkleer,</seg> <seg n="44.1.5">hij toch bij de vaststelling van wat wij geloven het leven weinig laat meespreken.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De richting blijft van leer op leven;</seg> <seg n="44.2.2">er is geen wederkerigheid.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De geloofsleer staat onafhankelijk van het leven wel vast.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zij is fundament.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De la Saussaye echter maakt de verhouding wederkerig.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Hij zegt nog eens,</seg> <seg n="45.2.2">voor de tweede maal:</seg> <seg n="45.2.3">a difference must make a difference.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Hij acht het onmogelijk dat twee soorten van mensen,</seg> <seg n="45.3.2">waarvan de ene een burgerlijke en de andere een christelijke moraal oefent,</seg> <seg n="45.3.3">toch ongeveer dezelfde leer zouden kunnen hebben.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Een waarheid die absoluut aan het leven vooraf gaat,</seg> <seg n="45.4.2">om dan achteraf toegepast te worden,</seg> <seg n="45.4.3">kent hij niet.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Voor het bovennatuurlijke ziet hij geen plaats in de historie als het geen plaats heeft in het geweten.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">En zo ziet hij een even grote afhankelijkheid voor de leer van het leven als <pb n="385" ed="VW"/>omgekeerd.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Hij vreest dan ook dat mensen,</seg> <seg n="45.7.2">die in hun christelijk leven nauwelijks de concurrentie met de burgerlijke moraal kunnen volhouden,</seg> <seg n="45.7.3">ten onrechte menen zich te kunnen beroemen in een aantal formules de fundamenten voor het christelijk leven te bezitten.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Het zou interessant zijn uit dit oogpunt van wederkerigheid tussen leer en leven een vergelijking te maken tussen de <hi rend="italic">Salomo</hi> van Van der Palm,</seg> <seg n="46.1.2">de <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> van Beets en de <hi rend="italic">Blikken in de openbaring</hi> van Gunning.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Bij de eerste:</seg> <seg n="46.2.2">ontwikkeling van een overwegend sociale moraal,</seg> <seg n="46.2.3">waar het christelijk dogma rustig en onwerkzaam achter staat.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Bij de tweede:</seg> <seg n="46.3.2">christelijke ethiek,</seg> <seg n="46.3.3">afgeleid uit het christelijk dogma en gezien als toepassing daarvan.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1"><hi rend="italic">De Blikken</hi> van Gunning echter geven ons een beurtzang van dogma en ethos,</seg> <seg n="47.1.2">van leer en leven te horen,</seg> <seg n="47.1.3">in volkomen wederkerigheid.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Niet alleen wordt het leven door de waarheid geheiligd,</seg> <seg n="47.2.2">maar ook omgekeerd ontwaakt in verband met en tegenover het christelijk leven een lied in het dogma.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Dat ontwaakte dogma is geen leerpunt meer.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Wie het christelijk leven niet kent,</seg> <seg n="47.4.2">kent ook de christelijke leer niet,</seg> <seg n="47.4.3">evenmin als omgekeerd.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Waarheid en zedelijkheid zijn één.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Ik maakte in het eerste gedeelte van dit opstel gewag van twee hoedanigheden,</seg> <seg n="48.1.2">die door de vroege negentiende-eeuwers hoog werden geschat:</seg> <seg n="48.1.3">braafheid en bedaardheid.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Braaf in hun leven,</seg> <seg n="48.2.2">bedaard in hun geloof.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Beets heeft de braafheid der oudliberalen verloochend en daartegenover de christelijke zedelijkheid gepredikt.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Gunning laat ook hun bedaardheid los en staat in de <hi rend="italic">geestdrift</hi> des geloofs.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Dit is geen woordenspel.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Even kenmerkend als voor de eerstgenoemde de innigheid des levens is in de toeëigening van de waarheid,</seg> <seg n="48.6.2">is voor de ander de verhevenheid des geestes,</seg> <seg n="48.6.3">waarmee hij de christelijke zedelijkheid omkeert tot aanschouwing van de goddelijke waarheid.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Er is een principieel onderscheid tussen de rust,</seg> <seg n="48.7.2">de <hi rend="italic">bedaardheid,</hi></seg> <seg n="48.7.3">waarmee Beets de kerkleer als gegeven aanvaardt,</seg> <seg n="48.7.4">en de mystieke,</seg> <seg n="48.7.5">middeleeuwse verering,</seg> <seg n="48.7.6">die Gunning het dogma toedraagt.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Het zou mij niet verwonderen,</seg> <seg n="48.8.2">als de schrijver van de <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> tegenover de auteur van <hi rend="italic">de Blikken</hi> soms iets gevoeld had van wat Borger tegen het mysticisme deed schrijven en Van Heusde van 'luchtsprongen' deed spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Niets staat daarom een recht begrip van de ethische richting of liever de <pb n="386" ed="VW"/>ethische theologie zozeer in de weg als het poneren van de tegenstelling:</seg> <seg n="49.1.2">leer en leven.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Deze is van toepassing op de oppositie tussen confessionelen en meer praktisch of meer innig gestemde orthodoxen.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Beide voelen zich één in Beets.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Het verschil ligt in het vallen van de nadruk op leer of op leven,</seg> <seg n="49.4.2">terwijl in beide gevallen de leer rustig als gegeven,</seg> <seg n="49.4.3">fundamentalistisch,</seg> <seg n="49.4.4">wordt opgevat.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Voor de theologie van De la Saussaye en Gunning bestaat geen tegenstelling van leer en leven.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Wij hebben gezien hoe haar aard juist bestaat in het aanvaarden van de volle wederkerigheid van beide,</seg> <seg n="50.2.2">het opheffen van de eenzijdigheid.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Uit dit beginsel is de ethische theologie ontwikkeld.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Het zou hier te ver voeren als ik van die theologie een schets gaf.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Ons houdt hier bezig de vraag waarom de denkbeelden van De la Saussaye en Gunning,</seg> <seg n="51.3.2">ofschoon voorgedragen door zulke eminente schrijvers,</seg> <seg n="51.3.3">zo weinig evident zijn geworden.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Na gewezen te hebben op de populaire verwarring tussen de fundamentalistische ethischen en de ethische theologen,</seg> <seg n="51.4.2">moet ik opmerken dat de ethische theologie ook in zichzelf moeilijkheden oplevert.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Waarheid en leven zijn voor ons denken verschillende sferen.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">En even moeilijk als het in de chemie is het ene element in het andere te doen overgaan,</seg> <seg n="51.6.2">even bezwaarlijk is dat ook voor ons denken.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">En toch is dit precies de ethische hoofdstelling dat waarheid in leven en leven in waarheid moet overgaan.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Dat er in het geloof zulk een hoge spanning vereist wordt van de geestelijke atmosfeer en zulk een hoge graad van de temperatuur des levens,</seg> <seg n="51.8.2">dat ze elkaars wezensgemeenschap herkennen en in elkaar overgaan.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Gaan deze gunstige voorwaarden verloren,</seg> <seg n="51.9.2">dan hernemen beide hun starheid en wijken in eigen toestand terug.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Het leven koelt af in de richting van burgerlijke moraal en het Hooglied in het dogma daalt tot een populaire,</seg> <seg n="51.10.2">aan iedereen bekende volkswijs.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het valt niet moeilijk in te zien dat deze theologie,</seg> <seg n="52.1.2">door de eisen die ze stelt,</seg> <seg n="52.1.3">het niet gemakkelijk zal hebben naast een meer fundamentalistische opvatting.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ook dr. Kuyper had door het vooropstellen van de wedergeboorte als kenprincipe zich bewogen in de richting van de 'eenheid des levens';</seg> <seg n="52.2.2">maar omdat hij in deze tussenschakel tussen waarheid en leven een fysisch,</seg> <seg n="52.2.3">niet-zedelijk bestanddeel opnam,</seg> <seg n="52.2.4">bleven beide toch weer gescheiden.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Geloof en leven behielden elk een eigen beginsel.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Daardoor bleef deze theologie dichter bij onze volksaard.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Die aard heeft ongetwijfeld iets fundamentalistisch.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Ik herinner aan een woord dat ik aanhaalde van Van Heusde:</seg> <seg n="52.6.2">'Filosofie moet bij ons van toepassing zijn op leven en handelen.'</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Hoe vreemd het moge klinken,</seg> <seg n="52.7.2">het is precies juist,</seg> <seg n="52.7.3">dat de ethische theologie in deze trek van ons volk haar hindernis vindt.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Hoe dogmatisch wij ook zijn,</seg> <seg n="52.8.2">men houdt er bij ons niet van om de richting van leer naar leven om te keren en het dogma tot een voorwerp van christelijke wijsbegeerte te maken.</seg></s></p>
<p><pb n="387" ed="VW"/><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De theologie van De la Saussaye en Gunning is in de ban gedaan om haar belangstelling in de leer.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">De ware belangstelling voor het dogma is noodwendig speculatief.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Niet de Latijnse kerk,</seg> <seg n="54.2.2">maar de Griekse heeft het geschapen.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Ook de ethische theologie is wijsgerig.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Zij is georiënteerd aan de Duitse filosofie.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">De la Saussaye is een der eersten in ons land,</seg> <seg n="54.5.2">die daarvan grondig kennis nam.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Dit alles sluit moeilijk aan bij ons volk.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Het calvinisme heeft ons,</seg> <seg n="54.7.2">evenmin als onze Latijnse cultuur,</seg> <seg n="54.7.3">in die richting opgevoed.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">In de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn is weinig speculatief-dogmatische belangstelling.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">De redenering is nuchter,</seg> <seg n="54.9.2">rationeel;</seg> <seg n="54.9.3">de strekking is praktisch.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Tenslotte heeft de ethische theologie een kwade tijd getroffen.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Eigen aanhangers hebben haar afgeplat.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Wanneer er bijv. sprake is van <hi rend="italic">ervaring,</hi></seg> <seg n="55.3.2">dan heeft Gunning die nooit zo doodeenvoudig bedoeld als een <hi rend="italic">beleven</hi> van de geestelijke dingen als lateren dat hebben voorgesteld.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Ervaring heeft in een systeem,</seg> <seg n="55.4.2">waarin waarheid en leven op voet van wederkerigheid staan en elkaar doordringen,</seg> <seg n="55.4.3">minstens evenzeer de betekenis van Woord als van ondervinding.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Het is dus niet juist om tegenover deze theologie,</seg> <seg n="55.5.2">als die der ervaring,</seg> <seg n="55.5.3">een andere als die des Woords te plaatsen.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Wel is de tegenstelling juist tegenover de empiristische vervlakking van de ethische theologie.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Deze vervlakking komt echter ook weer niet <hi rend="italic">geheel</hi> ten laste van de velen,</seg> <seg n="56.1.2">die zich daaraan hebben schuldig gemaakt.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De la Saussaye en Gunning hebben zich,</seg> <seg n="56.2.2">om hun woord ingang te doen vinden,</seg> <seg n="56.2.3">zo dicht mogelijk aan de methoden van hun dagen aangesloten.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Ze hebben zelf aan hun waarheidscriterium tot op zekere hoogte een proefondervindelijk karakter toegeschreven.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Gunning doet dat telkens.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">En ze hebben het woord 'ervaring' niet steeds met de nodige zorg begrensd.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Hun ontbraken,</seg> <seg n="56.6.2">dit mag niet vergeten worden,</seg> <seg n="56.6.3">ook de wijsgerige middelen om dit te doen.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Men mag gerust zeggen dat pas in de laatste tijd sommige filosofische en psychologische hulpmiddelen zijn geschapen,</seg> <seg n="56.7.2">die hen uitnemend hadden kunnen dienen.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">De gedachte dat er autonome levensvormen bestaan,</seg> <seg n="56.8.2">die men tegelijk waarheidsvormen kan noemen en waarvan men de theorie in bekende Duitse geschriften van onze dagen kan vinden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f32" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="56.8.3">geeft vrij zuiver het schema der <hi rend="italic">klassieke</hi> ethische theologie weer.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Daardoor wordt een ervaring begrijpelijk,</seg> <seg n="56.9.2">die niet enkel empirisch-causaal verloopt,</seg> <seg n="56.9.3">maar die tegelijk een speculatief karakter draagt.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Een ervaring,</seg> <seg n="56.10.2">die er niet planimetrisch,</seg> <seg n="56.10.3">maar stereometrisch uitziet.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Hoezeer zouden deze voorstellingen de zware,</seg> <seg n="56.11.2">zwoegende arbeid van Gunnings denken hebben kunnen verlichten.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Nu moest hij werken met wijsgerige schema's,</seg> <seg n="56.12.2">die bij zijn visie niet pasten.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dit alles verklaart enigszins waarom de ethische theologie minder ingang <pb n="388" ed="VW"/>vond dan de moderne of de neogereformeerde.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">En toch! ...</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Wanneer men zich afvraagt,</seg> <seg n="59.1.2">welke gedachtenlijn het meest van de ingeslagen richting zal moeten afbuigen,</seg> <seg n="59.1.3">dan behoeft men niet lang te aarzelen.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Velen van de tegenwoordige modernen staan dichter bij De la Saussaye dan bij Scholten.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">De theologie van Kuyper,</seg> <seg n="60.1.2">die op die van De la Saussaye en Gunning het goed-Hollandse,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f33" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="60.1.3">rationeel-calvinistische voor had en in het Schriftprincipe een bolwerk scheen te bezitten tegen Duits-speculatieve vernauwing der grenzen</seg> <seg n="60.1.4">- deze theologie is te Assen juist door dat beginsel op het dode spoor gelopen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">De wagen is naar de Schepping teruggereden,</seg> <seg n="60.2.2">terwijl de hele tegenwoordige christenheid uitziet naar de Openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Ik ben overtuigd dat het de ethische theologie gegeven is het zuiverst haar eigen dialectiek uit te leven en te denken.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Wanneer zij tenminste nu niet achteraf met behulp van Duitse schema's de opvattingen van De la Saussaye en Gunning vast gaat leggen.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Want deze schema's,</seg> <seg n="61.3.2">die hun hadden kunnen dienen,</seg> <seg n="61.3.3">komen nu,</seg> <seg n="61.3.4">zoals zo <hi rend="italic">dikwijls,</hi></seg> <seg n="61.3.5"><hi rend="italic">post festum.</hi></seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Zij geven de theorie van een geloofsvorm,</seg> <seg n="61.4.2">die verbroken wordt.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">De scheuren,</seg> <seg n="61.5.2">waarlangs hij af zal breken,</seg> <seg n="61.5.3">zijn <hi rend="italic">nu,</hi></seg> <seg n="61.5.4">voor ons,</seg> <seg n="61.5.5">met name bij Gunning zeer goed zichtbaar.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Gunning heeft de eenheid des levens,</seg> <seg n="61.6.2">die hij slechts profetisch wilde grijpen,</seg> <seg n="61.6.3">toch nog te strak gespannen en waarheid en leven te direct op elkaar betrokken.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">Nieuwe afgronden hebben zich voor ons geslacht geopend en het is ons niet meer mogelijk de kosmos nog zo harmonisch te zien als hij.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">Wie wil,</seg> <seg n="61.8.2">kan de profetie van dit alles bij Gunning zelf lezen.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Overal slaat bij hem de bliksem van het Oordeel door de levensvormen heen.</seg></s> <s n="61.10"><seg n="61.10.1">Maar deze bliksemslag behoudt iets immanents;</seg> <seg n="61.10.2">hij lijkt op het vuren van wolk tot wolk,</seg> <seg n="61.10.3">van vorm tot vorm en verhoogt vaak de schoonheid van het geheel.</seg></s> <s n="61.11"><seg n="61.11.1">Levenslang heeft Gunning een innerlijke strijd met Spinoza gevoerd.</seg></s> <s n="61.12"><seg n="61.12.1">Thans heeft het Oordeel de levensvormen van boven geraakt en wij hebben in onze theologie daarmee rekening te houden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="374" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Cit. naar K. H. Roessingh, <hi rend="italic">De moderne theologie in Nederland.</hi> Hare voorbereiding en eerste periode, Groningen 1914, weer opgenomen in <hi rend="italic">Verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> dl. 1, Arnhem 1926, p. 1-182. Cit. in <hi rend="italic">Verz. werken</hi> op p. 129. J. H. Schotten, <hi rend="italic">Strauss en het christendom, in Theologisch Tijdschrift</hi> 7 (1873), p. 278.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 26. J. H. van der Palm, <hi rend="italic">Verhandelingen, redevoeringen en losse geschriften,</hi> dl. 3, Amsterdam 1824, p. 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 24. Ph. W. van Heusde, <hi rend="italic">Brieven over het beoefenen der wijsbegeerte,</hi> inzonderheid in ons vaderland en in onze tijden, Utrecht 1837, p.36.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Cit. naar Roessingh. <hi rend="italic">Verz. werken, dl. 1, p.</hi> 25. Van Heusde, <hi rend="italic">Brieven,</hi> p. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 26. Van Heusde, <hi rend="italic">Brieven,</hi> p. 41.</p></note>
<pb n="375" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Aangehaald bij P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het leven van Nicolaas Beets,</hi> Haarlem 1906 2, p. 63.* N. Beets, <hi rend="italic">Leven en karakter van J. H, van der Palm,</hi> Leiden 1842, p. 17 v.</p></note>
<pb n="376" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Groen-zelf.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*G. Groen van Prinsterer, <hi rend="italic">Het regt der hervormde gezindheid,</hi> Amsterdam 1848, p. 45 v.*</p></note>
<pb n="377" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 58</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Zie Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 56 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La</hi> crise religieuse en Hollande. Souvenirs et impressions. Leiden 1860. p. 45, 54 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>*Formula concordiae.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La</hi> crise. p. 53.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*G. J. Vos Azn., <hi rend="italic">Groen</hi> van <hi rend="italic">Prinsterer</hi> en zijn tijd. Studiën en schetsen op het gebied der vaderlandsche kerkgeschiedenis. dl. 2, Dordrecht 1891, p. 316.*</p></note>
<pb n="378" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Uitspraak van M. A. Gooszen.</p></note>
<pb n="379" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Dr. P. J. Kromsigt.* Vgl. dl. 1, p. 519.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Hier eindigt de eerste aflevering van N.' opstel in <hi rend="italic">Eltheto</hi> (zie noot 1). De tweede aflevering heeft als ondertitel <hi rend="italic">De ethische richting</hi> met de voetnoot: "Een beschouwing van de moderne richting laat ik voorlopig nog achterwege. (Zeer tot onze spijt! Red.)"</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Wanneer prof. Haitjema - zie <hi rend="italic">NRC.</hi> van 30 sept. 1926 Avondblad - aan de hand van Franciscus Junius<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n9" rend="superscript">9</ref> betoogt dat de kerk de belijdenis van het Schriftgezag niet heeft te handhaven, maar slechts te propageren, dan spreekt hij daar als gereformeerd theoloog. Als confessioneel mag hij zich aan de eis van handhaving van een zo duidelijk sprekende karaktertrek der kerk niet onttrekken.*</p></note>
<pb n="380" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 193 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="381" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>H. Bavinck, <hi rend="italic">De theologie van prof dr. Daniel Chantepie de la Saussaye,</hi> Leiden 1884, o.a. op p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 194.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Hier is waarschijnlijk geen sprake van een letterlijke aanhaling van De Genestet. Vgl. diens 'Van boven naar beneden' <hi rend="italic">(Leekedichtje XCIV), Volledige dichtwerken van P. A. de Génes</hi>tet, Amsterdam 1971 20, p. 306.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vindplaats onbekend,</p></note>
<pb n="383" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 90. Chantepie de la Saussaye, <choice><sic>Nicolaas Beels</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Nicolaas Beets</hi></corr></choice><hi rend="italic">, p.</hi> 111.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Dit erkent ook De la Saussaye Sr.* <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 90 v.</p></note>
<pb n="384" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vrije aanhaling van de beginregels van Beets' gedicht 'Afval': "Wat afvalt van den hoogen God, Moet vallen. Een zelfde schuld: een zelfde lot Voor allen. 't Gezin, 't geslacht, het volk, de staat, De kleinen en de groeten: Verlaten wordt wat God verlaat. Wat God verstoot, verstooten." <hi rend="italic">Gedichten van Nicolaas Beets,</hi> dl. 4, Leiden zj. 6, p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Historisch.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 197 v.</p></note>
<pb n="385" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>J. H. van der Palm. <hi rend="italic">Salomo,</hi> 9 din., Leeuwarden 1854-18554. n. Beets. <hi rend="italic">Stichtelijke uren,</hi> 9 din., Amsterdam 1873-1883 z.d. J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Blikken in de openbaring,</hi> 4 dln., Amsterdam 1866-1869.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Enige jaren geleden heb ik in de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode</hi> Gunning meer naast Beets geplaatst. Dat hij hier tegenover deze verschijnt, is ten dele gevolg van een ander gedachtenverband dan het toen gevolgde. Reeds toen merkte ik op dat bij een meer filosofisch-theologische beschouwing de groepering der personen een andere zou moeten zijn en niet Beets, maar De la Saussaye voorop zou staan, wat in dit opstel inderdaad ook het geval is. Gunning komt dan noodwendig naast De la Saussaye. In hoeverre beide lijnen verenigd kunnen worden, daarover zou nog heel wat te zeggen zijn.* Zie dl. 1, p. 170 vv.</p></note>
<pb n="387" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Bijv. E. Spranger, <hi rend="italic">Lebensformen.</hi> Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persönlichkeit, Halle 1926 6.</p></note>
<pb n="388" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Eenvoudigheid, maar met gezond verstand gepaard (Van Heusde).* <hi rend="italic">Brieven,</hi> p. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N.' opstel <hi rend="italic">Twee kerkelijke richtingen</hi> werd gepubliceerd in <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 90-108 <hi rend="italic">(pag.).</hi></p><p>Daarvoor was het onder de titel <hi rend="italic">Kerkelijke richtingen</hi> in twee afleveringen verschenen in <hi rend="italic">Eltheto,</hi> resp. in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 81 (1926-1927) nr. 1, p. 5-12 en in nr. 2, p. 39-49.</p><p>Het was oorspronkelijk N.' bedoeling om naast deze twee afleveringen, die resp. handelen over de confessionele en de ethische richting, nog een derde te publiceren over de moderne richting. Hij zag daarvan evenwel af. "Een beschouwing van de moderne richting laat ik voorlopig nog achterwege" <hi rend="italic">(Eltheto,</hi> nr. 2, p. 39 noot).</p><p>De tekst van het opstel in <hi rend="italic">GPers.</hi> berust op de samenvoeging van de beide in <hi rend="italic">Eltheto</hi> verschenen afleveringen. Daarbij heeft N. slechts enkele wijzigingen aangebracht. De meeste daarvan komen voort uit het feit dat N. alle verwijzingen naar de oorspronkelijke <pb n="389" ed="VW"/>opzet geschrapt heeft. Deze wijzigingen zijn niet verantwoord. De overige zijn achter in dit deel opgenomen.</p><p>Zie voor het voorwoord van N. in <hi rend="italic">GPers.</hi> dl. 2, p. 13 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. H. van der Palm (1763-1840), hervormd theoloog en politicus, hoogleraar Oosterse talen te Leiden van 1796-1799 en 1806-1833. Van der P. was een uitgesproken vertegenwoordiger van het rationalistisch supranaturalisme. Hij speelde een belangrijke rol bij de totstandkoming van de Lager Onderwijswet van 1806, een wet die het karakter van het volksonderwijs in de eerste helft van de negentiende eeuw zou bepalen.</p><p>N. Beets was getrouwd met Van der P.s kleindochter A. van Foreest. In 1842 publiceerde hij een boek over <hi rend="italic">Leven en karakter van J. H. van der Palm.</hi></p><p>J. Clarisse (1770-1846). hervormd theoloog, vanaf 1815 hoogleraar te Leiden. Evenals veel van zijn collega's verdedigde hij een praktisch christendom tegenover een leerstellig christendom en wees hij de Duitse idealistische wijsbegeerte af.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Ph. W. van Heusde (1778-1839), wijsgeer en classicus, vanaf 1803 hoogleraar te Utrecht. Van H. was een groot bewonderaar van Plato; hij bepleitte een socratische wijsbegeerte van het gezond verstand. waarin hij christendom en humanisme verenigde. De Groninger school beschouwde hem als haar leermeester.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>E. A. Borger (1784-1820), hervormd theoloog, vanaf 1815 hoogleraar te Leiden. In 1819 schreef B. tegen de Duitse idealistische filosofie de <hi rend="italic">Disputatio de mysticismo,</hi> waarvan in 1820 reeds de tweede druk verscheen. Tegenover het Duitse idealisme, waarin volgens hem het 'gevoel' als kennisprincipe functioneert, benadrukte hij de betekenis van de rede en (waar deze tekortschiet) het gezag van de Schrift.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Melis Stoke was 'clerc' op de grafelijke kanselarij van Floris V en Willem III rond 1300. Hij schreef een <hi rend="italic">Rijmkroniek van Holland,</hi> waarin hij de geschiedenis van Holland behandelde tot 1305.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>F. J. Stahl (1802-1861), Duits jurist, o.a. hoogleraar te Berlijn (1840). In zijn <hi rend="italic">Die Philosophie des Rechts nach geschichtlicher Ansicht</hi> (1830-1837) bestreed hij de ideeën van de Aufklärung over de (verhouding van kerk en) staat: hij ijverde daartegenover voor een christelijke monarchale staat berustend op goddelijk recht. Zijn opvattingen hadden veel invloed op de regering en het kerkbestuur in Pruisen. In Nederland behoorde o.a. Groen van Prinsterer tot zijn aanhangers.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Ph. J. Hoedemaker (1839-1910) oriënteerde zich na zijn breuk met Kuyper, en vooral na 1890, op de Confessioneele Vereeniging, In 1897 brak hij evenwel met deze vereniging en met <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk,</hi> een door hemzelf opgericht blad, dat ondertussen ook verbonden was met deze vereniging, omdat hij nieuwe partijvorming vreesde. Zie dl. 1, p. 386 v., noot 2 en 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. G. Geelkerken (1879-1960), vanaf 1915 gereformeerd predikant te Amsterdam-Zuid. werd in 1926 door de synode van Assen samen met zijn kerkeraad afgezet, omdat hij weigerde de synodale uitspraak te aanvaarden dat het paradijsverhaal van Gen. 3 zintuiglijk waarneembare werkelijkheden bevat en dat iedere andere opvatting in strijd is met de belijdenis. Na zijn afzetting werd G. een van de leidende figuren binnen de - als gevolg van de uitspraak van de synode tot stand gekomen - Gereformeerde Kerk in Hersteld Verband, die zich in 1946 verenigde met de Hervormde Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Franciscus Junius (1545-1602), Frans calvinistisch theoloog. vanaf 1592 hoogleraar te Leiden. J. vertegenwoordigde een meer irenische vleugel binnen het calvinisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n10" type="end" place="end" n="10"><p>F. Nippold (1838-1918), Duits luthers kerkhistoricus, o.a. hoogleraar te Jena (1884). Zijn werken, zoals het <hi rend="italic">Handbuch der neuesten Kirchengeschichte</hi> (5 dln., 1880-1906), bevatten veel informatie over de kerkgeschiedenis van de negentiende eeuw. N. was een van de drijvende krachten achter de Evangelischer Bund (1887), die de protestantse kerken en de Duitse staat wilde verdedigen tegen het zich sterk makende katholicisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.twee-kerkelijke-richtingen.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie deel 1, p. 215.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="19" xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie" decls="#bibl-noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie">
<pb n="390" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gereformeerd-ethisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het moderamen van deze conferentie heeft mij de vererende uitnodiging doen toekomen om tot u te spreken over de samenvoeging van twee begrippen,</seg> <seg n="2.1.2">die in ons kerkelijk volksdeel zeer gangbaar zijn:</seg> <seg n="2.1.3">gereformeerd en ethisch.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Voor velen heeft het eerste een even gunstige klank als het tweede een ongunstige.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Voor anderen geldt misschien het omgekeerde.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Men gaat met beide namen heel handig om en heeft door het gebruik een zekere vaardigheid in de toepassing gekregen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Door een assimilatie-proces van dit gebruik hebben de namen een zeker aanklevend vermogen in zich ontwikkeld,</seg> <seg n="2.5.2">wat hun aanhechting aan personen zeer vergemakkelijkt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het heeft natuurlijk niet in de bedoeling van het moderamen gelegen dat ik u met deze smalle kant der dingen zou bezighouden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Niemand van ons zou lust hebben om de grote tegenstelling van dualisme of monisme,</seg> <seg n="3.2.2">waaronder het probleem gesteld kan worden,</seg> <seg n="3.2.3">te zien opduiken in de vorm van een of twee gezangen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De uitkomst zou dan trouwens duidelijk foutief zijn.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De gereformeerde,</seg> <seg n="3.4.2">nog steeds als aanklevend begrip,</seg> <seg n="3.4.3">werd dan de monist,</seg> <seg n="3.4.4">de ethische de dualist.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het ligt niet in de bedoeling zelfs maar in de buurt van zulke dingen te komen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Doken ze vandaag te Groningen op,</seg> <seg n="3.6.2">dan zou ik willen adviseren de conferentie onmiddellijk naar Maastricht te verleggen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer ik de woorden gereformeerd en ethisch uitspreek,</seg> <seg n="4.1.2">dan doe ik dat ten opzichte van beide leden van de samenstelling of tegenstelling met eerbied voor wat daarmee wordt uitgesproken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Niemand die zichzelf niet onteren wil of een vergadering waar hij spreekt,</seg> <seg n="4.2.2">zou dat kunnen nalaten ten opzichte van <hi rend="italic">het gereformeerde.</hi></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Laten we slechts denken aan Calvijn en zijn invloed op Nederland,</seg> <seg n="4.3.2">Engeland en Amerika,</seg> <seg n="4.3.3">of aan Bogerman,</seg> <seg n="4.3.4">de voorzitter van de Dordtse synode en principale auteur van onze Statenvertaling.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Evenmin zal,</seg> <seg n="4.4.2">dat spreekt vanzelf,</seg> <seg n="4.4.3">in onze kring het woord <hi rend="italic">ethisch zonder</hi> piëteit gebruikt worden;</seg> <seg n="4.4.4">allerminst door wie,</seg> <seg n="4.4.5">zoals ik,</seg> <seg n="4.4.6">de persoonlijke invloed van Gunning heeft ondergaan.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Als ik spreek over gereformeerd en ethisch,</seg> <seg n="5.1.2">dan denk ik daarbij niet dadelijk en in de eerste plaats aan leerstellige bepalingen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat doe ik ook.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar ik begin er niet mee.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik begin dus niet bij uitverkiezing,</seg> <seg n="5.4.2">schriftgezag,</seg> <seg n="5.4.3">souvereiniteit Gods en dergelijke,</seg> <seg n="5.4.4">of,</seg> <seg n="5.4.5">voor het ethische,</seg> <seg n="5.4.6">bij geloof der gemeente,</seg> <seg n="5.4.7">vrijheid,</seg> <seg n="5.4.8">autonomie.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Voorlopig breng ik mij voor de geest wat men kan noemen <hi rend="italic">de levensstijl</hi> van de gereformeerden en in verband daarmee die van de ethischen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wij staan hier tegenover een geestelijke moederbodem van ons geestelijk <pb n="391" ed="VW"/>leven,</seg> <seg n="5.6.2">waarvan we de betekenis niet gemakkelijk kunnen overschatten.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het is moeilijk om er soms rekenschap van te geven,</seg> <seg n="5.7.2">omdat het onze eigen levenshouding betreft,</seg> <seg n="5.7.3">die we zelf niet opmerken.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1"><hi rend="italic">De gereformeerde levensstijl omlijnt ons aan alle kanten en het is onmogelijk dat we ons eraan zouden kunnen onttrekken.</hi></seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1"><hi rend="italic">Zelfs de Nederlandse katholiek is tot op zekere hoogte gereformeerd.</hi></seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Toen dr. Kuyper indertijd van zijn reis <hi rend="italic">Om de oude wereldzee</hi> terugkwam waarop hij het bonte,</seg> <seg n="5.10.2">veelkleurige leven van vele volkeren in ogenschouw had genomen,</seg> <seg n="5.10.3">verklaarde hij,</seg> <seg n="5.10.4">die toch nogal exclusief kon zijn,</seg> <seg n="5.10.5">dat onze strijd,</seg> <seg n="5.10.6">geestelijk en kerkelijk,</seg> <seg n="5.10.7">goed bezien toch slechts gaat niet om de stijl van ons geestelijk huis,</seg> <seg n="5.10.8">maar om enige ornamenten,</seg> <seg n="5.10.9">die al of niet aan de gevel kunnen worden aangebracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer men zich dan rekenschap wil geven van een enkele grondlijn in de gereformeerde levensstijl,</seg> <seg n="6.1.2">dan is het wel in de eerste plaats <hi rend="italic">de ernst die</hi> genoemd moet worden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Niet zonder ontroering zal menigeen van ons zich die grondstemming uit het ouderlijk huis herinneren,</seg> <seg n="6.2.2">waarin gevouwen handen,</seg> <seg n="6.2.3">lezing der Schrift en psalmgezang geen liturgische handelingen waren,</seg> <seg n="6.2.4">die in het profane leven werden ingeschoven om de huiver voor het geheimzinnige wakker te houden,</seg> <seg n="6.2.5">maar zich aansloten bij het geheel.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Waar ze de levenstoon niet alleen wekten,</seg> <seg n="6.3.2">maar er ook de exponenten van waren.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het is niet toevallig dat wij gereformeerden allereerst aan het gezin denken.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wij hebben zeker ook ernst ontmoet en gevoeld in de kerk,</seg> <seg n="6.5.2">onder de ambtelijke prediking,</seg> <seg n="6.5.3">bij de bediening der beide sacramenten,</seg> <seg n="6.5.4">onder de sobere liturgische momenten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar de echte grote ernst,</seg> <seg n="6.6.2">waarvan we weten,</seg> <seg n="6.6.3">ligt voor ons toch wel meer gebonden aan een meer persoonlijke sfeer.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daar waar wij nader stonden bij God.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Bij God de Heilige Geest.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Waar wij de werking van die Geest in en aan het mensenhart van nabij haast konden bespieden en ervaren.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Dan was er tot op grote afstand niets te bespeuren van hiërarchie of liturgie,</seg> <seg n="6.10.2">van kerk in de meer statige en plechtige zin van het woord.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Dan voelden we de aanwezigheid van de onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Daar bestaat een regelrechte verhouding tot God.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Geen enkele omweg wordt dan meer gekozen.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Met drie woorden is alles te zeggen:</seg> <seg n="6.14.2">God,</seg> <seg n="6.14.3">Geest,</seg> <seg n="6.14.4">geloof.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Van daaruit voert een rechte weg van het gemoed tot in het hart der eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zoals het in het leven is,</seg> <seg n="7.1.2">zo ook in het sterven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De gereformeerde zal zeker de troost van een kerkelijk ziekenbezoek niet versmaden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar iets wat ook maar in de verste verte op een laatste oliesel lijkt,</seg> <seg n="7.3.2">kent hij niet.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Mij treft juist in de Achterhoek dat men het nog wel kent en niet volkomen tot het gereformeerde leven is overgegaan.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ik denk nu aan die Friese vrouw die,</seg> <seg n="7.5.2">toen ik haar de laatste maal voor haar dood bezocht en mij min of meer verontschuldigde dat ik haar wel niet zou terug zien,</seg> <seg n="7.5.3">mij liet gaan met de woorden:</seg> <seg n="7.5.4">gij moet leven,</seg> <seg n="7.5.5">ik moet sterven.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Dat was een zaak die men met <pb n="392" ed="VW"/>God alleen afdeed.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Er was niets onvriendelijks in die woorden.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Ze waren als bemoediging en vriendelijkheid bedoeld.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Des te zuiverden gaven ze de grondstemming van het hart weer.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit staan voor God,</seg> <seg n="8.1.2">zonder enig apparaat,</seg> <seg n="8.1.3">zonder inrichting,</seg> <seg n="8.1.4">zonder plechtstatig middending,</seg> <seg n="8.1.5">geeft aan het gereformeerde leven zijn kenmerkende ernst.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">God is vlak bij,</seg> <seg n="8.2.2">want <hi rend="italic">het is bovenal het werk van de Heilige Geest dat op de voorgrond staat.</hi></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze ernst brengt iets anders mee en dat is het tweede waarop ik wil wijzen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is de <hi rend="italic">heerlijke eenvoud</hi> van het gereformeerde geloofsleven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De ernst kan men de <hi rend="italic">waarheid</hi> van het leven noemen,</seg> <seg n="9.3.2">de eenvoud is er de <hi rend="italic">schoonheid</hi> van.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wie in zijn jeugd,</seg> <seg n="9.4.2">ik zou bijna zeggen die eenvoud ingedronken heeft,</seg> <seg n="9.4.3">die kan aan het meer pompeuze op geen enkel terrein de rechte smaak afwinnen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De onmiddellijke stand voor God verraadt in de grote levensernst zijn wezen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In de grote eenvoud van het leven neemt het zijn vorm aan.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1"><hi rend="italic">God is Geest</hi> en als zodanig <hi rend="italic">eenvoudig,</hi></seg> <seg n="9.7.2">niettegenstaande de <hi rend="italic">bonte pracht der schepping</hi> die in het bijzonder de Vader wordt toegeschreven,</seg> <seg n="9.7.3">niettegenstaande de dramatische grootsheid van het <hi rend="italic">verlossingswerk dat</hi> de Zoon in 't bijzonder wordt toegeëigend.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1"><hi rend="italic">Niet direct</hi> reageert het gereformeerde leven op schepping en verlossing.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Het heidendom doet het eerste,</seg> <seg n="9.9.2">vandaar zijn toverij,</seg> <seg n="9.9.3">magie.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Het katholicisme doet het tweede,</seg> <seg n="9.10.2">vandaar zijn bedwelmende mystiek.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">De gereformeerde kent slechts de onmiddellijkheid van de Heilige Geest,</seg> <seg n="9.11.2">waarin schepping en verlossing in diepste ernst en zeldzaam vereenvoudigde vorm worden toegeëigend.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">In dat opzicht gaat er niets boven de grootse ernst en eenvoud van het derde boek van Calvijns <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="9.12.2">waarin Vader en Zoon ons als in de Geest worden toegeleid.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Ook Kuyper zag in die onmiddellijke gemeenschapsoefening met God,</seg> <seg n="9.13.2">juist door de Heilige Geest,</seg> <seg n="9.13.3">het gereformeerde.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Hij noemt dat in de <hi rend="italic">Stone-lezingen</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f2" rend="superscript">b</ref>het hart der predestinatie,</seg> <seg n="9.14.2">dus het kenmerkend gereformeerde.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Ook Gunning,</seg> <seg n="9.15.2">die vaak zo intuïtief gereformeerd is,</seg> <seg n="9.15.3">doet ten opzichte van de predestinatie zo in het derde deel van zijn <hi rend="italic">Blikken.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f3" rend="superscript">c</ref><s n="9.16"><seg n="9.16.1">Professor Aalders in zijn <hi rend="italic">Mystiek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f4" rend="superscript">d</ref> doet niet anders.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Hij vindt daarin aanleiding om van mystiek bij Calvijn te spreken.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">Hij maakt opmerkzaam op het tremendum en het fascinosum in die onmiddellijke verhouding tot God door de Geest:</seg> <seg n="9.18.2">het ontzagwekkende en het betoverende.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">Wat ik daarstraks enigszins anders als ernst en eenvoud,</seg> <seg n="9.19.2">waarheid en schoonheid uit de gereformeerde grondgesteldheid meende te mogen aflezen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Deze eenvoud van het gereformeerde leven is inderdaad een fascinosum,</seg> <pb n="393" ed="VW"/><seg n="10.1.2">is betoverend.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik wil eerlijk bekennen dat het het mooiste is wat ik ken.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dickens,</seg> <seg n="10.3.2">de Schotse dichter Burns en de Friese dichter Gysbert Japicx hebben het gezien en beschreven of bezongen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ook mevrouw Bosboom wel.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ik denk aan de Peggotty-groep uit <hi rend="italic">Copperfield,</hi></seg> <seg n="10.5.2">aan Burns' <hi rend="italic">The cottar's saturday night,</hi></seg> <seg n="10.5.3">aan Gysbert Japicx' <hi rend="italic">Friessche Tjerne,</hi></seg> <seg n="10.5.4">aan Bosbooms De <hi rend="italic">Delftsche wonderdokter.</hi></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Burns heeft het zo precies gezegd,</seg> <seg n="10.6.2">dat ik niet kan nalaten van hem hier even een couplet op te schrijven.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Als hij in zijn mooie verzen bezingt hoe ...<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Achter deze gereformeerde ernst en eenvoud heeft grote kracht gescholen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hoe anders zouden ze het gewaagd hebben om zonder asceten te zijn drie uit humanistisch oogpunt gezien bijna vitale delen uit het leven weg te snijden:</seg> <seg n="11.2.2">dans,</seg> <seg n="11.2.3">kansspel en toneelspel?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De vraag of deze dingen geoorloofd zijn,</seg> <seg n="11.3.2">voel ik altijd als bijzonder mat.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men moet de kwestie stellen in verband met de gereformeerde levensstijl.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Men moet scherpe ogen hebben voor geestelijk schoon om zo roekeloos te kunnen omgaan met uitwendige gratie en gezelligheid.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Men moet de armoede met Rilke gezien hebben als een grote glans van binnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Of met Burns in het knielen temidden van zijn gezin van de dagloner,</seg> <seg n="11.7.2"><hi rend="italic">heilige,</hi></seg> <seg n="11.7.3"><hi rend="italic">priester,</hi></seg> <seg n="11.7.4"><hi rend="italic">vader en echtgenoot,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="11.7.5">alles in één,</seg> <seg n="11.7.6">een geestelijk schoon ontdekt hebben,</seg> <seg n="11.7.7">dat de smaak doet verliezen in de klassieke houdingen van een Isadora Duncan of de exotische sprongen van een Joséphine Baker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Toch staan deze schoonheidsoverwegingen meer achterop.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Het gaat bewust en in eerste instantie om de ernst.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het is de roep tot hoger levensernst geweest,</seg> <seg n="11.10.2">hun felle geestelijke concentratie,</seg> <seg n="11.10.3">waardoor sommige vitaal geachte delen van mensenleven als frivool vanzelf zijn afgevallen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De vraag is gesteld of dit ascetisme is.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik ontkende zo pas ascetisme.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Een bekend Duits cultuurfilosoof heeft het genoemd:</seg> <seg n="12.3.2">ascese midden in de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Over zulke uitdrukkingen behoeft men niet te twisten.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het gaat ermee als met het woord mystiek,</seg> <seg n="12.5.2">die professor Aalders in de <hi rend="italic">Institutie</hi> vindt,</seg> <seg n="12.5.3">waar anderen die naam niet zouden willen gebruiken.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Men moet echter wel toezien dat men geen verwarring sticht.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Ik zie in het verwerpen van dans,</seg> <seg n="12.7.2">kansspel en toneel wel een openbaring van ernst,</seg> <seg n="12.7.3">maar niet van ascese.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het is <pb n="394" ed="VW"/>levensernst,</seg> <seg n="12.8.2">geen afsterven aan de wereld.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het is een geestelijke samentrekking van het leven,</seg> <seg n="12.9.2">een zedelijke vereenvoudiging voor het aangezicht Gods.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Het is concentratie op het leven zelf,</seg> <seg n="12.10.2">ernst tegenover spel.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Mannelijke soberheid tegenover het spel van de nog niet geheel in beslag genomen leeftijd.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Het is grotere nuchterheid van degenen die door de Geest geleid worden,</seg> <seg n="12.12.2">tegenover exaltatie van het psychische.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Het is de onthouding van de schildwacht,</seg> <seg n="12.13.2">waarbij Calvijn de levensstand vergelijkt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="12.13.3">die elke beneveling van geest en oog vermijdt om scherp te kunnen letten op wat er voorkomt.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Deze grote ernst en soberheid staan tenslotte wel in verband met een sterke aandachtssamentrekking op het eeuwige leven,</seg> <seg n="12.14.2">waaraan Calvijn in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> een afzonderlijk hoofdstuk wijdt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Maar deze aandacht staat niet vijandig tegenover het aardse leven.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Calvijn ontkent uitdrukkelijk tegenover Plato dat het leven doodsoverdenking zou moeten zijn.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Oefening tot doding van het vlees wil hij het liever noemen,</seg> <seg n="12.17.2">totdat de Geest Gods volkomen in ons regeert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In verband hiermee moet ik nog op iets anders wijzen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Tegenover de exercitie pietatis,</seg> <seg n="13.2.2">de opzettelijke oefeningen in vroomheid,</seg> <seg n="13.2.3">neemt Calvijn een zeer gereserveerde houding aan.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het leven zelf is de grote oefenschool.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wanneer wij God iets schuldig zijn,</seg> <seg n="13.4.2">dan moeten we ons niet met een loos vertoon er vanaf maken.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar we zijn Hem het werkelijke leven zelf schuldig.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De oefeningen moeten die zijn,</seg> <seg n="13.6.2">welke God ons Zelf oplegt.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">In dat opzicht is de beroepspraktijk,</seg> <seg n="13.7.2">het dagelijks werk,</seg> <seg n="13.7.3">bij de gereformeerden meer direct op het geloof betrokken dan bij de luthersen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Voor tweeërlei moraal,</seg> <seg n="13.8.2">een christelijke en een beroepsmoraal,</seg> <seg n="13.8.3">blijft hier geen ruimte over.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Het geloof is direct praktisch.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Een binnenkamer is er niet.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">We staan met ons geloof midden in het leven en de wereld.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Alles is handel en wandel,</seg> <seg n="13.12.2">in de meest directe,</seg> <seg n="13.12.3">eenvoudige en praktische zin van de woorden.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">De ziel ligt bloot voor de inwerking van de wereld.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">En de wereld is het onmiddellijke voorwerp van de activiteit des geloofs.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Er is geen grens tussen dit leven en het eeuwige leven voor de wedergeborene.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Calvijn weet dat men hem verwijt het christelijk leven hier te verwarren met de staat der heerlijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">De gereformeerden zijn tweelingbroeders van de wederdopers.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Alleen is bij hen weer alles geestelijk en nuchter.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">Geen duizendjarig rijk.</seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1">De wedergeborene is schildwacht.</seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1">Hij behoort bij het leger der heiligen Gods.</seg></s> <s n="13.22"><seg n="13.22.1">Zijn burgerschap is in de hemelen.</seg></s> <s n="13.23"><seg n="13.23.1">Hij zal van zijn post worden afgelost.</seg></s> <s n="13.24"><seg n="13.24.1">Daarom kan het bij hen samengaan:</seg> <seg n="13.24.2">geringachting van dit leven en ernstige aanvaarding daarvan.</seg></s> <s n="13.25"><seg n="13.25.1">Geringschatting,</seg> <seg n="13.25.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="13.25.3">zonder haat of ondankbaarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><pb n="395" ed="VW"/><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het spreekt vanzelf dat deze gereformeerde hoofdlijnen die,</seg> <seg n="14.1.2">zoals men het tegenwoordig noemt,</seg> <seg n="14.1.3">fenomenologisch tot de stijl van het gereformeerde leven behoren,</seg> <seg n="14.1.4">verschillende uitlegging toelaten.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar dan ligt het verschil meestal in het accent.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">In de nadruk die men op de een of andere trek legt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik heb op deze wijze mijn onderwerp benaderd omdat ik er de voorkeur aan gaf het niet in de eerste plaats van de dogmatische zijde aan te vatten.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ook omdat op deze wijze onze sympathieën en antipathieën beter en vlugger worden wakker geroepen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zo gaat het althans met mijn eigen sentimenten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En tenslotte</seg> <seg n="15.4.2">- last but not least</seg> <seg n="15.4.3">- omdat op deze wijze de hoofdproblemen waarom het gaat bij de samenvoeging van gereformeerd en ethisch het best in 't oog vallen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De vraag van het praktisch karakter van het christendom;</seg> <seg n="16.1.2">denk aan de brochurereeks <hi rend="italic">Practisch Christendom.</hi></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De vraag van christendom en cultuur;</seg> <seg n="16.2.2">denk aan het <hi rend="italic">Weekblad.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n3" rend="superscript">3</ref><s n="16.3"><seg n="16.3.1">De liturgische vraag;</seg> <seg n="16.3.2">denk aan het min of meer hoogkerkelijk streven in onze kringen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De vraag van gezag en vrijheid;</seg> <seg n="16.4.2">denk aan de betekenis die het woord autonomie</seg> <seg n="16.4.3">- althans enkele jaren geleden in onze kringen begon te krijgen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De belangrijke vraag van humanisme of eschatologie;</seg> <seg n="16.5.2">denk aan de strijd rondom Barth.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Al deze dingen heeft een goed verstaander reeds om de hoek zien kijken in het voorafgaande.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wanneer ik mijn onderwerp op deze wijze praktisch toespits,</seg> <seg n="17.2.2">dan heb ik de zekerheid dat ik in de lijn blijf van het activisme,</seg> <seg n="17.2.3">het toepasselijke en het zakelijke van de gereformeerde.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">En dat ik tevens goed ethisch ben,</seg> <seg n="17.3.2">dwz. het gevaar van een te intellectualistische behandeling vermijd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Natuurlijk zal ik niet al deze vragen</seg> <seg n="18.1.2">- gesteld dat ik het kon</seg> <seg n="18.1.3">- au fond behandelen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Een enkele zal ik slechts even wat de Duitsers noemen 'streifen'.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ik zal er even langs gaan en misschien niets meer te kennen geven dan wat uit de manier waarop ik er langs ga kan worden opgemerkt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ik zal in dit tweede gedeelte van mijn referaat iets dogmatischer en onderscheidender te werk gaan,</seg> <seg n="19.1.2">omdat het hier over aanduiding van verschillen gaat.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1"><hi rend="italic">De ethische richting</hi> is begonnen met de ernst op de voorgrond te stellen,</seg> <seg n="20.1.2">de grondtrek van het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het bekende tijdschrift,</seg> <seg n="20.2.2">waarvan De la Saussaye redacteur was,</seg> <seg n="20.2.3">droeg de naam van <hi rend="italic">Ernst en Vrede.</hi></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In de tweede jaargang geeft de redacteur een verklaring van die titel.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1"><hi rend="italic">Ernst</hi> verklaart hij zo,</seg> <seg n="20.4.2">dat het in de theologie niet om wetenschap als zodanig,</seg> <seg n="20.4.3">maar om levensvragen gaat.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De theologie moet een meer praktische richting krijgen.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f14" rend="superscript">n</ref><s n="20.6"><seg n="20.6.1">Deze ernst wordt door De la Saussaye niet eenzijdig zedelijk bedoeld in de zin van Kant.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De ethisch-irenischen,</seg> <seg n="20.7.2">zo verklaart hij in de derde <pb n="396" ed="VW"/>jaargang,</seg> <seg n="20.7.3">willen het levend christendom van de methodisten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Dat de praktische zijde van Kant in Holland aansluiting heeft gevonden,</seg> <seg n="20.8.2">vindt De la Saussaye opmerkelijk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f16" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="20.8.3">maar dat is niet voldoende.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">De ethischen voelen zich één met de methodisten tegenover de praktisch-liberalen,</seg> <seg n="20.9.2">omdat de laatsten niet van de Heilige Geest weten te spreken,</seg> <seg n="20.9.3">de eersten wel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Bij alle gemoedelijkheid van de liberalen is dat het grote verschil.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Het gaat De la Saussaye dus <hi rend="italic">om de ernst der gereformeerden,</hi></seg> <seg n="20.11.2"><hi rend="italic">niet om filosofische ernst.</hi></seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Wetenschappelijk wil het ethisch beginsel niets anders zijn dan dat van de ethische immanentie Gods in onderscheiding van de pantheïstische immanentie en de bovennatuurlijke transcendentie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Het wil dus de verklaring geven van het leven van de Heilige Geest in de gelovigen.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Zo verstaat de vader der ethischen <hi rend="italic">het praktische.</hi></seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Hierdoor komt er nu juist</seg> <seg n="20.15.2">- het klinkt paradoxaal,</seg> <seg n="20.15.3">maar is volkomen juist</seg> <seg n="20.15.4">- <hi rend="italic">een speculatieve zijde</hi> in het ethische.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">De liberalen zijn praktisch,</seg> <seg n="20.16.2">maar ze preken christelijke en filosofische deugden door elkaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Er is geen eenheid van beginsel.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">De Heilige Geest als het beginsel prediken zij niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">Ik zou nog verder willen gaan.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">Beets is ook praktisch:</seg> <seg n="20.20.2">hij preekt de morele kant van het dogma,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f21" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="20.20.3">bijna uitsluitend de christelijke deugden.</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">Maar zijn toepassing is direct,</seg> <seg n="20.21.2">historisch literair,</seg> <seg n="20.21.3">niet speculatief bemiddeld,</seg> <seg n="20.21.4">niet uit het leven van de Heilige Geest afgeleid.</seg></s> <s n="20.22"><seg n="20.22.1">Hij is een verbeterde,</seg> <seg n="20.22.2">gezuiverde Van der Palm.</seg></s> <s n="20.23"><seg n="20.23.1">Ten onrechte heeft De la Saussaye hem als de vader van het door hem zelf beleden 'principe morale' vooropgesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="20.24"><seg n="20.24.1">De la Saussaye weet ervan wat het praktische,</seg> <seg n="20.24.2">wat de ernst is der gereformeerden.</seg></s> <s n="20.25"><seg n="20.25.1">In jaargang vier van <hi rend="italic">Ernst en Vrede</hi> merkt hij op dat <hi rend="italic">Calvijns Institutie</hi> het meest wijsgerige werk is van de zestiende eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="20.26"><seg n="20.26.1">En wel hierom,</seg> <seg n="20.26.2">omdat <hi rend="italic">het ethische,</hi></seg> <seg n="20.26.3"><hi rend="italic">het gezag Gods over de mens</hi> bij de protestanten meer dan vroeger tot speculatieve dogmatiek moet leiden.</seg></s> <s n="20.27"><seg n="20.27.1">Maw. de stukken liggen niet voor toepassing gereed,</seg> <seg n="20.27.2">maar liggen ondergedoken in en moeten worden toegeleid door de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De la Saussaye heeft dat in de laatste jaargang nog eens geformuleerd.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ethisch is anders dan empirisch.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Empirie is het aannemen van toestanden zoals ze zijn.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar ethisch is:</seg> <seg n="21.4.2">opsporen hoe de wereld der ervaring samenhangt met de hogere orde,</seg> <seg n="21.4.3">met het koninkrijk Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Die samenhang is <pb n="397" ed="VW"/>theologisch gesproken niet anders dan de toeleiding van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Dit speculatieve vindt De la Saussaye ook nodig tegenover de traditie.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Hij maakt tegenover Gunnings empirisme in diens eerste periode de vroege aanmerking dat de erkenning van een historisch feit reeds speculatief is.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Dit wil hij toepassen op de traditie-eerbied der gereformeerden,</seg> <seg n="21.8.2">die hij overigens deelt.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Deze opvatting heeft De la Saussaye tegenover Hofstede de Groot in <hi rend="italic">Het wezen der theologie</hi> aldus geformuleerd:</seg> <seg n="21.9.2">"Ethisch is geen naam voor een richting in de gemeente;</seg> <seg n="21.9.3">het is de wijsgerige karakteristiek van het beginsel der theologische wetenschap tegenover het empirisme,</seg> <seg n="21.9.4">het naturalistische zowel als het supranaturalistische."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1"><hi rend="italic">In La crise</hi> staat het nog duidelijker:</seg> <seg n="21.10.2">de supranaturalisten nemen de openbaring aan als een brutaal feit,</seg> <seg n="21.10.3">de naturalisten doen hetzelfde met de gewone ervaring.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Tegenover beide staat het ethische.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit alles laat ons zien hoe de ernst,</seg> <seg n="22.1.2">door De la Saussaye bedoeld,</seg> <seg n="22.1.3">de ernst is,</seg> <seg n="22.1.4">die we als een gereformeerde grondlijn leerden kennen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het is het beginsel dat we niet direct reageren op schepping en verlossing,</seg> <seg n="22.2.2">maar door de onmiddellijke toeleiding van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het gaat om een hogere levensernst,</seg> <seg n="22.3.2">niet de ernst van een goed voornemen alleen of strenge plichten-ernst. 't Is geen blote moraal. 't Is de ernst van de tegenwoordigheid van God zelf.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Die van het 'Gott ist gegenwärtig' van Tersteegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het is de ernst,</seg> <seg n="22.5.2">die de ritselingen van de Heilige Geest in het hart wekken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Van het staan onder de bestemming van de eeuwige raad Gods,</seg> <seg n="22.6.2">zo vaak het leven 'hostie Gods' wordt (Calvijn),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f28" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="22.6.3">Gode opgeheven in de geest.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het getuigenis van de Heilige Geest is geen gewone empirie,</seg> <seg n="22.7.2">in het hart niet en in Schrift en traditie niet.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Er zit in wat ik hier voorlopig wil aanduiden als het hogere speculatieve.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hier ligt juist het punt waar de ethische zich anders voelt dan de confessioneel.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Althans dat is voor mij het punt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De confessioneel mist het speculatieve.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Althans de confessioneel tot voor ongeveer vijf jaren.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Men kan moeilijk met hem praten.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Hij constateert aanhoudend.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Hij is empirisch.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Hij constateert een tekst,</seg> <seg n="23.8.2">een locus.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Ook wel een zielservaring.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Men spreekt gemakkelijker met de neocalvinist,</seg> <seg n="23.10.2">de tweelingbroeder van de ethische.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">De ethische,</seg> <seg n="23.11.2">en ook de calvinist,</seg> <seg n="23.11.3">snakt naar theologie,</seg> <seg n="23.11.4">naar enig hoger verband,</seg> <seg n="23.11.5">naar een beginsel.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Wat is een tekst zonder Uitlegger (met een hoofdletter,</seg> <seg n="23.12.2">uit Bunyan)?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Wat weten we van de zin der Schrift zonder de eigenlijke Auteur,</seg> <pb n="398" ed="VW"/><seg n="23.13.2">de Heilige Geest?</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Wat zegt een simpele gemoedsbeweging,</seg> <seg n="23.14.2">als we daarachter niet kunnen spellen iets van de onuitsprekelijke zuchtingen van de Heilige Geest?</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Hier is iets hogers nodig,</seg> <seg n="23.15.2">wat we in dit verband het speculatieve noemen,</seg> <seg n="23.15.3">wat ook anders genoemd kan worden.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">Gewone wijsbegeerte is het zeker niet.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Christelijke gnosis,</seg> <seg n="23.17.2">hogere kennis,</seg> <seg n="23.17.3">zoals De la Saussaye het een enkele keer noemt,</seg> <seg n="23.17.4">is ook een gevaarlijk woord.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Het is eenvoudiger dan dit alles.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">Het is Geest,</seg> <seg n="23.19.2">niet natuur of historie.</seg></s> <s n="23.20"><seg n="23.20.1">En hier naderen wij weer de tweede hoofdtrek van het gereformeerde,</seg> <seg n="23.20.2">na de ernst de eenvoud.</seg></s> <s n="23.21"><seg n="23.21.1">Ik durf niet zo stellig als bij de eerste,</seg> <seg n="23.21.2">de ernst,</seg> <seg n="23.21.3">verzekeren dat het bij de ethischen in het begin en later fenomenologisch kan worden afgelezen.</seg></s> <s n="23.22"><seg n="23.22.1">Maar het is er geweest.</seg></s> <s n="23.23"><seg n="23.23.1">En het is er geweest bovenal in de hele verschijning en bedoeling van Gunning.</seg></s> <s n="23.24"><seg n="23.24.1">Heel eenvoudig heeft deze het ook gezegd,</seg> <seg n="23.24.2">als hij spreekt over 'ons leven in de Heilige Geest':</seg> <seg n="23.24.3">"Hoe komt dan de Geest tot ons?</seg></s> <s n="23.25"><seg n="23.25.1">Wij moeten geloven in deze Middelaar.</seg></s> <s n="23.26"><seg n="23.26.1">Wij moeten het woord van Jezus Christus,</seg> <seg n="23.26.2">dat geest en leven is,</seg> <seg n="23.26.3">opnemen in ons hart,</seg> <seg n="23.26.4">door dat hart de Heer te geven.</seg></s> <s n="23.27"><seg n="23.27.1">Ziedaar het zeer eenvoudige antwoord,</seg> <seg n="23.27.2">altijd weer opnieuw te prediken en te herhalen.</seg></s> <s n="23.28"><seg n="23.28.1">Wij weten wel,</seg> <seg n="23.28.2">gij zegt daarop:</seg> <seg n="23.28.3">ach,</seg> <seg n="23.28.4">dat heb ik reeds zo honderdmaal gehoord</seg> <seg n="23.28.5">- ik wil meer bepaalde,</seg> <seg n="23.28.6">meer de bijzonderheid van mijn geestelijke toestand verklarende aanwijzingen!</seg></s> <s n="23.29"><seg n="23.29.1">Doch gij bedriegt uzelf.</seg></s> <s n="23.30"><seg n="23.30.1">Het is omdat dit woord tot nog toe al te veel slechts een klank,</seg> <seg n="23.30.2">een 'woord' geweest is,</seg> <seg n="23.30.3">zonder dat gij zijn kracht en diepte hebt gepeild.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Herinner u uit het schone lied van Gottfried Arnold,</seg> <seg n="24.1.2">waarin hij de wegen Gods bewonderend prijst,</seg> <seg n="24.1.3">deze diepzinnige strofe:</seg></s></p>
<lg><l n="25.1"><seg n="25.1.1">"Wat alles geldt,</seg> <seg n="25.1.2">geldt niets in uwe ogen:</seg></l><l n="25.2"><seg n="25.2.1">Wat niets is,</seg> <seg n="25.2.2">is aan U,</seg> <seg n="25.2.3">o Heer,</seg> <seg n="25.2.4">steeds lief geweest.</seg></l><l n="25.3"><seg n="25.3.1">Geen woordenroem en pracht kunt Gij gedogen:</seg></l><l n="25.4"><seg n="25.4.1">Gij geeft de nadruk door de drijving van de Geest."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f30" rend="superscript">d</ref></seg></l></lg>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Hier wordt weer heel precies de eenvoud in verband gebracht met de ernst,</seg> <seg n="26.1.2">met de nadruk van de Geest.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Er is iets bij De la Saussaye,</seg> <seg n="26.2.2">iets minder bij Gunning,</seg> <seg n="26.2.3">wat deze eenvoud in de weg staat en hen verhindert tot het volk te spreken.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">We zullen moeten ontdekken wat het is.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Het is de ban waaronder de ethische richting ligt en die verbroken moet worden.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Maar naar zijn hele grondligging had Gunning in zich de gereformeerde eenvoud:</seg> <seg n="26.5.2">de wetenschap dat men God dankbaar moet zijn met het eigenlijke leven,</seg> <seg n="26.5.3">niet met de dingen die op ons goeddunken gegrond zijn;</seg> <seg n="26.5.4">met bidden en werken en niet met plechtstatigheden en pracht en roem van woorden.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Hij was ook gereformeerd in hart en nieren in de soberheid,</seg> <seg n="26.6.2">de zuivere zakelijkheid,</seg> <seg n="26.6.3">waaronder <pb n="399" ed="VW"/>hij het leven zag.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De innerlijkheid van zijn schoonheidsvisie,</seg> <seg n="26.7.2">waarin hij de schoonheid tenslotte,</seg> <seg n="26.7.3">zuiver geestelijk,</seg> <seg n="26.7.4">met de heiligheid zag samenvallen,</seg> <seg n="26.7.5">althans in hope.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Ook Gunning gevoelde het leven als een buitenpost en hij heeft te Leiden gestaan als een schildwacht,</seg> <seg n="26.8.2">eenzaam snakkende naar de aflossing,</seg> <seg n="26.8.3">de gemeenschap der heiligen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">ik wil deze gedachtengang niet verder uitwerken,</seg> <seg n="27.1.2">maar alleen herhalen dat ik in het opkomen der ethische richting in de grond voortzetting zie van gereformeerd leven en gereformeerde theologie,</seg> <seg n="27.1.3">een zusterverschijning van het neocalvinisme.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Naar de grondstemming zouden mijns inziens De la Saussaye en Gunning zuiverden het 'issus de Calvin' in de mond kunnen nemen dan Kuyper.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De cultuurbelangstelling van het neocalvinisme is groter dan die van het oude.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Het parool 'Gods eer op alle levensterrein' heeft bij hen een meer aardse klank dan bij Calvijn.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Meer humanistisch.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Bij Cromwells Ironsides<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n5" rend="superscript">5</ref> wordt men nog herinnerd aan het wederdoperse ideaal.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het is de strijd om 'paradise lost'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Bij de nieuwere gereformeerden is het theocratische meer op de achtergrond getreden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Gunning was op zichzelf wel minder theologisch en meer cultureel aangelegd dan Kuyper.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij had een passie voor literatuur.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Des te sterker valt de ijzeren tucht des geestes op,</seg> <seg n="28.3.2">waaronder die literaire belangstelling gehouden werd.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">'Een bedorven literator',</seg> <seg n="28.4.2">zei Busken Huet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Ik leg hierop de nadruk,</seg> <seg n="28.5.2">omdat ik meen dat de oorspronkelijke ethische grondlijn een revival was van de gereformeerde gedachte.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">In wezen geestelijken,</seg> <seg n="28.6.2">meer puriteins,</seg> <seg n="28.6.3">in paulinische zin speculatiever dan die van het neocalvinisme.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Meer eschatologisch.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Minder cultureel gericht dan dat laatste.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Geheel gericht op de doorgronding van het leven van de Heilige Geest in de gelovigen.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Geheel anders moet mijn oordeel luiden als ik kom tot de denkmiddelen die door de ethischen gebruikt worden om,</seg> <seg n="29.1.2">wat De la Saussaye noemde,</seg> <seg n="29.1.3">"de samenhang op te sporen tussen de wereld der ervaring en de hogere orde van het koninkrijk Gods".</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">In de uitwerking is de richting tekort geschoten.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ze heeft geprofeteerd,</seg> <seg n="29.3.2">meer niet.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Gegeven het uitgangspunt heeft Kuyper beter materiaal gebruikt voor zijn theologie.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Daartoe heeft hij zich ook bediend van de diepere,</seg> <seg n="29.5.2">de betere lijnen,</seg> <seg n="29.5.3">die De la Saussaye had getrokken.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Er is in vele opzichten grote verwantschap.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In hoofdtrekken wil ik aanwijzen waarin de ethische richting mijns inziens gefaald heeft.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Gunning heeft een zuivere visie op de theologie gehad.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">In zijn inaugurele rede te Leiden spreekt hij als een kerkvader en als een middeleeuwse kerkleraar.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">"Van Schepper tot schepsel",</seg> <seg n="30.4.2">zo verklaart hij,</seg> <seg n="30.4.3">"is geen overgang,</seg> <seg n="30.4.4">gelijk een buiten het geloof denkende wijsbegeerte die tracht te <pb n="400" ed="VW"/>vinden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Hij vindt God niet in het denken,</seg> <seg n="30.5.2">maar God heeft hem gevonden in de werkelijkheid des geloofs en des Geestes.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">"De waarheid bewijst zich",</seg> <seg n="30.6.2">aldus Gunning,</seg> <seg n="30.6.3">"voorzeker,</seg> <seg n="30.6.4">maar juist als ondoorgrondbaar."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">De godsdienst is in zijn diepste wezen niet ethisch,</seg> <seg n="30.7.2">maar mystisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Hier is de vraag naar het leven van de Heilige Geest in de gelovigen,</seg> <seg n="31.1.2">naar het wezen der theologie,</seg> <seg n="31.1.3">in volle helderheid,</seg> <seg n="31.1.4">dit is in volle donkerheid gesteld.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het ethische als een onvoldoende categorie aangewezen door de ethische zelf.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hier rijst de vraag,</seg> <seg n="31.3.2">die elke theoloog past:</seg> <seg n="31.3.3">wie zal dan theoloog zijn?</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Luther heeft het gezegd:</seg> <seg n="32.1.2">God en het geloof horen op een hoop,</seg> <seg n="32.1.3">ze zijn een koek.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wie zal ze uiteenhalen en ze als twee laten zien?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Dat is de vraag der theologie.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wat De la Saussaye zei:</seg> <seg n="32.4.2">de band van de ervaring met de hogere orde.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Wanneer beide tot boedelscheiding overgaan en wij in de theologie tot God zeggen,</seg> <seg n="32.5.2">met de verloren zoon:</seg> <seg n="32.5.3">'Geef mij het deel des goeds dat mij toekomt' (Luk. 15 : 12),</seg> <seg n="32.5.4">wat is dan voor ons en wat blijft er voor God over?</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Van hieruit valt een schel licht over de hele theologie,</seg> <seg n="32.6.2">van Paulus af tot onze dagen toe.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Paulus en de mannen van de wet,</seg> <seg n="32.7.2">Augustinus en Pelagius,</seg> <seg n="32.7.3">Luther en de paus,</seg> <seg n="32.7.4">Gomarus en Arminius,</seg> <seg n="32.7.5">en verderop.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Deze deling tussen God en mens,</seg> <seg n="32.8.2">voor de gereformeerden tussen de Heilige Geest en het hart,</seg> <seg n="32.8.3">als taak van de theologie,</seg> <seg n="32.8.4">vervult ons met schroom.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Niet in de eerste plaats met intellectuele schroom.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Maar,</seg> <seg n="32.10.2">als wij denken aan de zoëven genoemde gelijkenis,</seg> <seg n="32.10.3">met zedelijke schroom.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Het ethische wijst hier boven zichzelf uit.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">'Geef mij het deel van mijn goed!'</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">'Wat zult ge ermee,</seg> <seg n="32.13.2">als het u toegewezen wordt?</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Straks keert ge als bedelaar terug.'</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Hoe scherp heeft De la Saussaye dadelijk in het begin,</seg> <seg n="33.1.2">in de eerste jaargang van <hi rend="italic">Ernst en Vrede,</hi></seg> <seg n="33.1.3">die taak en het gevaar daarvan aangewezen,</seg> <seg n="33.1.4">als hij schrijft:</seg> <seg n="33.1.5">"Ook de in de protestantse kerk van Frankrijk ontwakende wetenschap,</seg> <seg n="33.1.6">is zij niet met de moeite- en gevaarvolle poging bezig,</seg> <seg n="33.1.7">waarin wij hopen dat de Heer haar zal bijstaan,</seg> <seg n="33.1.8">om de <hi rend="italic">autonomie</hi> van het geweten te redden,</seg> <seg n="33.1.9">zonder daarbij de inhoud van het christelijk geloof,</seg> <seg n="33.1.10">de <choice><sic>waarheid der kerk. het gehalte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waarheid der kerk,</corr></choice></seg><choice><sic>waarheid der kerk. het gehalte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="33.1.11"><choice><sic>waarheid der kerk. het gehalte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">het gehalte</corr></choice> der openbaringen prijs te geven?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Hier is nog niets te veel gezegd,</seg> <seg n="33.2.2">wanneer men billijk wil zijn.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Maar in dat woord 'autonomie' is toch een Trojaans paard binnengehaald,</seg> <seg n="33.3.2">dat kan blijken en zal blijken een gevaarlijke inhoud te hebben.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het zijn Grieken,</seg> <seg n="33.4.2">heidenen,</seg> <seg n="33.4.3">die er binnen in zitten,</seg> <seg n="33.4.4">en geen christenen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En in de stad zelf,</seg> <seg n="33.5.2">in het mensenhart,</seg> <seg n="33.5.3">hebben ze</seg> <seg n="33.5.4">- <pb n="401" ed="VW"/>naar het zinrijke verhaal van Homerus</seg> <seg n="33.5.5">- een stille bondgenote:</seg> <seg n="33.5.6">Helena,</seg> <seg n="33.5.7">die de schoonheid van het leven vertegenwoordigt,</seg> <seg n="33.5.8">maar de heiligheid daarvan heeft vergeten.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De ethische theologie,</seg> <seg n="34.1.2">en dat is haar eer,</seg> <seg n="34.1.3">heeft zich gericht op deze ene,</seg> <seg n="34.1.4">grote,</seg> <seg n="34.1.5">donkere vraag:</seg> <seg n="34.1.6">het leven van de Heilige Geest in de gelovigen,</seg> <seg n="34.1.7">de eenheid des geestes.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zij heeft de paulinische speculatie als haar taak gezien.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Maar deze taak is ook haar,</seg> <seg n="34.3.2">gelijk iedere theologie,</seg> <seg n="34.3.3">te zwaar geweest.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Calvijn weet ook van die eenheid in zijn <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Professor Aalders heeft nog juist in zijn <hi rend="italic">Mystiek</hi> gewezen op Calvijns aarzeling,</seg> <seg n="34.5.2">waarmee te beginnen:</seg> <seg n="34.5.3">met God of mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarnaast wordt nu van geheel andere zijde ook de nadruk gelegd op de eenheid van onze ervaring.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Niet uit de theologie,</seg> <seg n="35.2.2">maar uit de filosofie.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">En nog eens:</seg> <seg n="35.3.2">eigenlijk niet uit de filosofie,</seg> <seg n="35.3.3">maar uit de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De grote naam die hier genoemd zou moeten worden is Kant.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Ik laat hier alle vaktermen en zo veel mogelijk alle filosofie terzijde om in gewoon Hollands voor ieder begrijpelijk te spreken.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Ik geloof dat ieder het verstaat dat de eis de mogelijkheid der ervaring af te leiden uit de eenheid der ervaring hierop neerkomt,</seg> <seg n="35.6.2">dat wij dan het hele verband moeten kunnen aanwijzen waarin de ervaring voorkomt.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Zowel wat de zaak betreft,</seg> <seg n="35.7.2">die ik ervaar,</seg> <seg n="35.7.3">als het hart,</seg> <seg n="35.7.4">of het verstand,</seg> <seg n="35.7.5">dat de ervaring heeft.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">In de grond is dat geen onchristelijke eis.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Men kan zeggen dat het de eis is der gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Wanneer wij niet direct reageren op de schepping zoals de heiden,</seg> <seg n="36.3.2">wanneer de natuur voor ons,</seg> <seg n="36.3.3">wat Schiller betreurde,</seg> <seg n="36.3.4">"entgöttert"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f39" rend="superscript">m</ref> is,</seg> <seg n="36.3.5">dan valt de magie weg,</seg> <seg n="36.3.6">de toverij,</seg> <seg n="36.3.7">en Balthasar Bekker met zijn <hi rend="italic">Betoverde wereld</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="36.3.8">is in zoverre gereformeerd.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wanneer we verder geen directe reacties hebben op het verlossingswerk,</seg> <seg n="36.4.2">geen stigmata in handen en zijde vertonen zoals in de roomse kerk van Franciscus van Assisi tot 'die Resl'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n7" rend="superscript">7</ref> in onze dagen,</seg> <seg n="36.4.3">dan valt de eigenlijke,</seg> <seg n="36.4.4">bedwelmende Christusmystiek weg.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dan verkeren wij met Vader en Zoon,</seg> <seg n="36.5.2">met schepping en kruis,</seg> <seg n="36.5.3">door de Heilige Geest in nuchterheid,</seg> <seg n="36.5.4">in geest en in waarheid.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dan komt de vraag naar de eenheid der ervaring in zicht;</seg> <seg n="36.6.2">de samenhangen in de diepten des Geestes.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Omgekeerd neemt de evidentie af.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Maar een groot gevaar is er nu voor de theologie,</seg> <seg n="37.1.2">wanneer deze eis samenvalt met een gelijknamige en gelijksoortige eis van wijsgerige zijde en wanneer ze dan geheel of ten dele met wijsgerige middelen wordt vervuld.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Bovenal,</seg> <seg n="37.2.2">wanneer in de wetenschap de eenheid en de mogelijkheid der ervaring naar voren worden geschoven,</seg> <seg n="37.2.3">omdat men ze in de theologie opgeeft en ze in de natuurwetenschap met blijdschap ontdekt.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De ethische richting heeft deze eis destijds gehoord en verstaan en zich <pb n="402" ed="VW"/>opgemaakt om eraan te voldoen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Zij heeft de eenheid der ervaring en der hogere orde willen aanwijzen (De la Saussaye).</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Zij heeft de mogelijkheid der ervaring van de christelijke waarheid willen duidelijk maken aan een geslacht,</seg> <seg n="38.3.2">dat het modewoord empirie niet van tussen de tanden had.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Zij heeft daarbij niet vergeten dat het ging om een theologische samenhang.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het ethische heeft ze daarom gesteld tegenover de naturalistische empirie,</seg> <seg n="38.5.2">die niet weet van de samenhang met de hogere orde en brutale feiten leest uit ons eigen natuurlijke leven en niet meer vindt dan wat er na de val nog overgebleven is.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Tegen de supranaturalistische empirie ook,</seg> <seg n="38.6.2">omdat die vergeet de feiten van openbaring,</seg> <seg n="38.6.3">gezag,</seg> <seg n="38.6.4">wonder,</seg> <seg n="38.6.5">inspiratie in een verband te stellen met de filosofische en kosmische orde en ze dus ook als brutale feiten opleest zonder de mogelijkheid der ervaring aan te wijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Zo is dus de ethische theologie begonnen,</seg> <seg n="39.1.2">en ze is daarmee voortgegaan,</seg> <seg n="39.1.3">de wijdheid,</seg> <seg n="39.1.4">het goddelijke en daarmee ook het donkere in de eenheid te handhaven.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Maar anderzijds het menselijke,</seg> <seg n="39.2.2">het bewustzijn,</seg> <seg n="39.2.3">het zedelijke naar voren te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">In zijn belangrijke geschrift <hi rend="italic">Het wezen der theologie</hi> erkent De la Saussaye daarbij de stoot te hebben ontvangen van de Groninger theologie,</seg> <seg n="39.3.2">die hem gewezen heeft op de verwantschap tussen natuurlijke en christelijke godsdienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De ethische theologie heeft levendig het gevaar gevoeld dat haar daarbij bedreigde.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Op de grondslag der openbaring,</seg> <seg n="39.5.2">zegt De la Saussaye in de eerste jaargang van <hi rend="italic">Ernst en Vrede,</hi></seg> <seg n="39.5.3">moet de filosofische constructie van het dogma plaatsgrijpen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar,</seg> <seg n="39.6.2">klaagt hij,</seg> <seg n="39.6.3">het ogenblik is weinig gunstig.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De bewustzijnstheologie is nog jong.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">En</seg> <seg n="39.8.2">- hoor nu!</seg> <seg n="39.8.3">- zowel over de metafysische natuur van de Heilige Geest als over het gehalte van heilige geest in ons is weinig eenheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Men spelt almaar de heilige geest met kleine letter,</seg> <seg n="39.9.2">vooral de synode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Ontroerende klacht.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Men moet het leven van de Geest in de gelovigen leren verstaan en men spelt geest met een kleine g. Men kent slechts 's mensen geest.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Het gevaar is dus levendig gevoeld.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Toch heeft men aan de eisen van de tijd willen voldoen,</seg> <seg n="40.1.2">toen en nu.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zo wordt dan de eenheid der ervaring aangewezen:</seg> <seg n="40.2.2">natuurlijke en christelijke godsdienst;</seg> <seg n="40.2.3">gezag en vrijheid;</seg> <seg n="40.2.4">de normale en de wedergeboren mens;</seg> <seg n="40.2.5">Christus en de gemeente;</seg> <seg n="40.2.6">natuur en geest.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Telkens ziet men dan het volgende gebeuren:</seg> <seg n="40.3.2">het leven van de geest in de gelovigen zal worden verklaard.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Zijn eenheid en de mogelijkheid der ervaring aangewezen.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Men gebruikt daarbij de uitdrukkingen en de denkwijze die gangbaar zijn.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Men zoekt verheldering.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Dan ineens schrikt men omdat het zo helder wordt.</seg></s></p>
<p><pb n="403" ed="VW"/><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Maar het is een natuurlijk licht,</seg> <seg n="41.1.2">het lumen naturale en geen eeuwigheidslicht.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">En men vlucht in de donkerste hoeken der theologie terug.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Gunning deed dat vaak met een dodelijke sprong (salto mortale),</seg> <seg n="41.3.2">maar die hem ineens weer grond onder de voeten gaf.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Voorbeelden:</seg> <seg n="41.4.2">ik denk hier aan de leer van het getuigenis van de Heilige Geest in het hart.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Deze leer is in het midden der negentiende eeuw veel besproken.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Maar geheel ethisch vervlakt. 't Is dan het getuigenis Gods in de reine harten,</seg> <seg n="41.6.2">een licht dat wast met de zedelijke volmaaktheid.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Of het is een praktisch vermogen dat,</seg> <seg n="41.7.2">in verband met onze zedelijke behoeften,</seg> <seg n="41.7.3">de goederen en de waarden die we nodig hebben doet herkennen.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Deze opvattingen zijn,</seg> <seg n="41.8.2">gewijzigd,</seg> <seg n="41.8.3">nog zeer gangbaar.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Maar de bijbelse opvatting van menselijke zedelijkheid,</seg> <seg n="41.9.2">de negatieve,</seg> <seg n="41.9.3">de zonde,</seg> <seg n="41.9.4">wordt daarbij over het hoofd gezien.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Wat heeft een mens met een slecht geweten aan het getuigenis van de Heilige Geest?</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Dat is de vraag.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Hier moet het Evangelie helpen.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Hier is het getuigenis van de Heilige Geest waar,</seg> <seg n="41.13.2">maar tegelijk donker,</seg> <seg n="41.13.3">ondoorgrondelijk:</seg> <seg n="41.13.4">vergeving der zonden.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">In de leer van het getuigenis van de Heilige Geest is ons de kennisleer van het Evangelie gegeven.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zij antwoordt op de vraag:</seg> <seg n="42.2.2">hoe weten wij wat waarheid is?</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De waarheid,</seg> <seg n="42.3.2">waarin de Heilige Geest leidt.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Deze diepe leer is vol donkerheid en vol uitzichten,</seg> <seg n="42.4.2">vol openbaring en tegelijk vol ondoorgrondelijkheid.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Men moet Calvijn zien worstelen in de <hi rend="italic">Institutie</hi> om het hoge karakter van de verlichting (de illuminatie) tot uitdrukking te brengen,</seg> <seg n="42.5.2">wanneer hij zegt dat de eerste stap die wij op dit stuk doen is:</seg> <seg n="42.5.3">te kort schieten;</seg> <seg n="42.5.4">dat wij door de Geest Gods boven ons eigen inzicht worden uitgetrokken;</seg> <seg n="42.5.5">dat het een nieuw oog is waardoor wij hemelse mysteriën aanschouwen wier glans ons tevoren verblindde;</seg> <seg n="42.5.6">wanneer hij Augustinus aanhaalt dat van het geloof geldt:</seg> <seg n="42.5.7">dat ik het kan zie ik,</seg> <seg n="42.5.8">waarom ik het kan zie ik niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Men denkt daarbij aan het beroemde hoofdstuk uit Augustinus' <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> waarin boven zijn oog een ander oog gaat zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Calvijn waarschuwt dan tegen de conjectura moralis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Geloof en hoop zijn nauw verwant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Hoop nu is geen evidentie,</seg> <seg n="42.9.2">geen klaarblijkelijkheid.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">We moeten boven onszelf uit gaan:</seg> <seg n="42.10.2">in hun natuur kunnen de dingen niet gezien worden,</seg> <seg n="42.10.3">maar in het woord alleen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">In de ethische theologie heeft de kennisleer de neiging hier beneden te zinken.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De waarheid wordt dan in aansluiting aan een meer wijsgerige kennisleer als onder ons bereik gedacht.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Wel niet onder het bereik van onwedergeboren mensen.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">De la Saussaye weet het ook wel in de zesde jaargang van <hi rend="italic">Ernst en Vrede.</hi></seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het is dat God ons deze dingen zo geeft te zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Maar én in de oudere én vooral ook in de jongere ethische theologie <pb n="404" ed="VW"/>wordt de christelijke waarheid soms naast of vlak achter andere inhouden van ons denken gesteld en wordt de klaarheid,</seg> <seg n="43.6.2">die in het natuurlijk leven criterium voor waarheid is,</seg> <seg n="43.6.3">min of meer ook voor de geloofswaarheid geëist.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Voor zover men dan daarbij ethisch blijft,</seg> <seg n="43.7.2">zoekt men soms verband met de zedelijke gesteldheid van het hart,</seg> <seg n="43.7.3">maar dan een regelrecht verband,</seg> <seg n="43.7.4">zodat het goede en het ware in ons gelijk opgaan en er geen plaats overblijft voor het in gebreke blijven onzerzijds.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Er komt dan in de geloofsleer wel een zekere helderheid,</seg> <seg n="43.8.2">maar het is niet het clair-obscur van Augustinus en Calvijn.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Het is te natuurlijk en te regelrecht aan de ervaring,</seg> <seg n="43.9.2">die wij kunnen aanwijzen,</seg> <seg n="43.9.3">verbonden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">De jongere ethische theologie ziet deze dingen enigszins anders.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Dan wordt de godsdienstige kennisleer een deel van een algemene cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Men spreekt niet meer van waarneming en verificatie,</seg> <seg n="44.3.2">begrippen waarmee De la Saussaye Jr. vooral in zijn eerste tijd nog natuurwetenschappelijk in de theologie omging,</seg> <seg n="44.3.3">maar van zekerheid,</seg> <seg n="44.3.4">die we krijgen door de hogere wetten die in het geloofsleven gelden en zich in onze geest openbaren.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Autonomie over de gehele lijn.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Tegenover de cultuur eist men een positieve houding,</seg> <seg n="44.5.2">omdat men in die cultuur het werk ziet van eigen geest,</seg> <seg n="44.5.3">dat men toch achteraf niet kan verloochenen.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">In verband daarmee krijgt nu de geloofs-autonomie,</seg> <seg n="44.6.2">waarbij God inhoud wordt en die parallel loopt met alle cultuur-autonomieën,</seg> <seg n="44.6.3">een bijzonder karakter.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Want ook al is de inhoud</seg> <seg n="44.7.2">- God</seg> <seg n="44.7.3">- zeer bijzonder,</seg> <seg n="44.7.4">zo moet toch hier ook gelden:</seg> <seg n="44.7.5">eigen werk.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Ook wanneer de inhoud materieel genoemd wordt:</seg> <seg n="44.8.2"><hi rend="italic">het absoluut niet-eigene,</hi></seg> <seg n="44.8.3">en men dit absoluut niet-eigene God noemt,</seg> <seg n="44.8.4">dan blijft toch,</seg> <seg n="44.8.5">wegens de gelijke geboorte van God en cultuur,</seg> <seg n="44.8.6">de betiteling eigen werk van de mens ook tegenover God bestaan.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Luther heeft zich ook wel eens op zo'n manier uitgedrukt,</seg> <seg n="44.9.2">dat het geloof de Schepper Gods is,</seg> <seg n="44.9.3">of:</seg> <seg n="44.9.4">'So viel du gläubst,</seg> <seg n="44.9.5">so viel du hast.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Maar bij een theoloog als Luther betekent dit toch heel wat anders dan in een theologie,</seg> <seg n="44.10.2">die nauw verwant is met cultuurfilosofie.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Dit alles voor zover het de kennisleer van het geloof betreft.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De deling van het goed in de kennis der waarheid en het leven van de Heilige Geest in de gelovigen,</seg> <seg n="45.2.2">het testimonium Spiritus Sancti.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wanneer we vragen wat hier eigenlijk gebeurt in de ethische theologie,</seg> <seg n="46.1.2">dan moet het antwoord luiden:</seg> <seg n="46.1.3">het schema van de <hi rend="italic">normale mens</hi> wordt aangewend als raam voor de uitbeelding van de christelijke waarheid.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het is niet de nieuwe mens,</seg> <seg n="46.2.2">die men niet kent en waarin men moet geloven,</seg> <seg n="46.2.3">die het onderwerp is van de geloofskennis,</seg> <seg n="46.2.4">maar het is de cultuurmens.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het <pb n="405" ed="VW"/>bijzondere van de christelijke waarheid is de inhoud.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Maar de cultuurmens bezit die inhoud.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">In de jongere ethische theologie is dit duidelijker dan in de oudere.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Maar ook deze laatste heeft het schema van de normale mens.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">De cultuurmens was toen nog niet zo in finesses bekend.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">In de dagen van De la Saussaye en Gunning gaat het meer om filosofisch of christelijk.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Om de vermenging van filosofische en christelijke ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">De la Saussaye en ook Gunning doen hun best om de christelijke waarheid voor te stellen in aansluiting aan de filosofische moraal:</seg> <seg n="48.1.2">het schema van de normale mens.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Ze hebben willen aantonen dat het Evangelie de normaliteit van het menselijk leven betekent.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Dit heeft hen vaak niet verhinderd een hooggeestelijke gedachtenvlucht te nemen en zuiver theologisch te werk te gaan.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Zij schuiven de hele christelijke ethiek in het schema van de normale mens;</seg> <seg n="48.4.2">zonde,</seg> <seg n="48.4.3">gezag,</seg> <seg n="48.4.4">wedergeboorte,</seg> <seg n="48.4.5">bekering.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Toch blijft het schema,</seg> <seg n="48.5.2">dat de tijdgenoten hun als eis van wetenschap opdrongen,</seg> <seg n="48.5.3">geëerbiedigd.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">En dit leidt soms tot zeldzame verwarring.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Zo verzekert Gunning in een van zijn academische redevoeringen dat al wat wij in de zedenleer te zeggen hebben van antropologische verhoudingen,</seg> <seg n="48.7.2">deugden en plichten,</seg> <seg n="48.7.3">dat dit alles de openbaring van de persoonlijke gemeenschap met de levende God tot achtergrond heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Maar ik vraag,</seg> <seg n="48.8.2">wat,</seg> <seg n="48.8.3">als God tussen antropologische verhoudingen verschijnt,</seg> <seg n="48.8.4">er nog over blijft van deugden en plichten dan wat Augustinus 'blinkende zonden'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f52" rend="superscript">z</ref> noemt.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Soms zien we Gunning het sterven van de christelijke ethiek stellen midden in de conatus,</seg> <seg n="48.9.2">het streven van Spinoza's filosofische ethiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Deze vermenging zien wij telkens in de ethische theologie.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Wendingen als deze:</seg> <seg n="49.2.2">het goddelijke is tegelijk het menselijke,</seg> <seg n="49.2.3">het bovennatuurlijke is het natuurlijke.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De mens is bovennatuurlijk.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De zonde benedennatuurlijk.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">God vraagt niet anders dan echt mensenleven.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Het Evangelie openbaart de ware humaniteit.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Wat eerlijk is,</seg> <seg n="49.7.2">dat is christelijk.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Geloof in Christus is eerlijk en eenvoudig mens te zijn.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Jezus de ideale mens.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">De wereldregering gaat uit van een mensenhart.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Voltooiing der religie is zuivere afleiding en klare uitdrukking van alles wat volgt uit het wezen van de mens.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Men kan de hele ethische theologie van de oudere periode zien als een weergave van christelijke waarheid in de vormen der wijsgerige ethiek.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Evenals de jongere,</seg> <seg n="50.2.2">de cultuurfilosofische ethischen,</seg> <seg n="50.2.3">zijn deze ethischen van de filosofische ethiek,</seg> <seg n="50.2.4">die tot op zekere hoogte met Schleiermacher en Rothe het algemeen zedelijk bewustzijn en het christelijk bewustzijn ineenschuiven,</seg> <seg n="50.2.5">wat de inhoud betreft christelijk,</seg> <seg n="50.2.6">wat de vorm betreft filosofisch.</seg></s> <pb n="406" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="50.3"><seg n="50.3.1">Autonomie en heteronomie worden verbonden.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Hoe dat mogelijk is,</seg> <seg n="51.1.2">daarvoor zou ik als voorbeeld willen gebruiken de baan van een komeet.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Het natuurlijke leven is het aphelium van de komeet.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Maar in zijn baan ligt de zon besloten.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Hoe zal men de kracht noemen die hem voortdrijft?</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Autonomie?</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Heteronomie?</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Planetarisch heteronomie;</seg> <seg n="51.7.2">kosmisch autonomie.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">De sterrenkundige,</seg> <seg n="51.8.2">wanneer hij hem waarneemt in het aphelium,</seg> <seg n="51.8.3">zou het moeten doen met het kosmische,</seg> <seg n="51.8.4">de autonomie,</seg> <seg n="51.8.5">buiten aanschouwen van het planetarium.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Geplaatst dicht bij het perihelium aanschouwt hij haar heteronomie,</seg> <seg n="51.9.2">die hij in het aphelium slechts als vage hypothese zou kunnen opstellen.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Zo ongeveer verbindt vooral Gunning de filosofische en de christelijke ethiek.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De filosofische,</seg> <seg n="52.2.2">gewone zedelijkheid bezit in vage aanduidingen datgene,</seg> <seg n="52.2.3">waarvan de christelijke ethiek slechts de waarheid kan brengen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Overal,</seg> <seg n="52.3.2">in de hele literatuur,</seg> <seg n="52.3.3">vindt Gunning de christelijke waarheid uit de verte,</seg> <seg n="52.3.4">half onbewust aangeduid.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">De mens met een ideaal wordt in één systeem gedacht met de ideale mens,</seg> <seg n="52.4.2">de mens Gods.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">De normale mens,</seg> <seg n="52.5.2">in de zin van cultuurmens,</seg> <seg n="52.5.3">moet als denkmiddel dienen om de normale mens van de gereformeerde theologie,</seg> <seg n="52.5.4">dat is de absoluut-abnormale,</seg> <seg n="52.5.5">te begrijpen.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De vraag moet gesteld of dit kan geschieden zonder gevaar voor het gehalte van het leven van de Geest in de gelovigen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">De vraag is of ik het sterven kan uitdrukken in de vormen en de taal van het streven.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het absoluut-oneigene in de vorm van het eigene.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het Evangelie in de vormen van de cultuur.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">De gerechtigheid Gods in het schema van de filosofische deugden-,</seg> <seg n="53.5.2">goederen- en plichtenleer.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">God tenslotte in de bewegingen van een mensenhart.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Reeds het beeld van de komeet,</seg> <seg n="54.1.2">dat ik gebruikte,</seg> <seg n="54.1.3">geeft hier te denken.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Het aphelium,</seg> <seg n="54.2.2">de sfeer van de trage eigen beweging,</seg> <seg n="54.2.3">is die van het streven.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Het is gelijk aan de humaniteit.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Het perihelium is de sfeer van het sterven,</seg> <seg n="54.4.2">van de catastrofe.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Niet iedere komeet komt uit het planetarium terug.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">En dit is nog maar een beeld.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Hier kan alles nog in één systeem.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Hier is versnelde beweging.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">En het sterven is uit te drukken in de formules van het streven.</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Maar het is maar een beeld.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Kunnen wij inderdaad ook zo de christelijke ethiek van wedergeboorte en bekering in één systeem denken met de humane zedelijkheid?</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Zullen we door de laatste de eerste beter begrijpen en daardoor</seg> <seg n="55.2.2">- want daar gaat het om</seg> <seg n="55.2.3">- kunnen brengen aan het hart?</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Zal de ernst van de christelijke ethiek geen schade lijden,</seg> <seg n="55.3.2">zal ze haar catastrofale karakter niet inboeten,</seg> <seg n="55.3.3">als ze betrokken wordt op de humane zedelijkheid?</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Matthias Claudius<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n8" rend="superscript">8</ref> spreekt van "die merkwürdige katholische,</seg> <seg n="56.1.2">transzendentale Veränderung,</seg> <seg n="56.1.3">wo der ganze Zirkel (des Lebens)" onherroepelijk verbroken wordt en alle wetten der zielkunde "eitel und leer" worden <pb n="407" ed="VW"/>(psychisch en kosmisch verband).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">De ontzaglijke ernst,</seg> <seg n="57.1.2">de gereformeerde grondstemming van een Gunning heeft de oudere ethische theologie voor het gevaar om op deze klip te stranden behoed.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Ze is in wezen theologie gebleven en geen wijsgerige zedeleer geworden.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het humane,</seg> <seg n="57.3.2">het op de voorgrond stellen van Gods menselijke zijde,</seg> <seg n="57.3.3">de gedachte van autonomie,</seg> <seg n="57.3.4">het culturele worden door De la Saussaye en Gunning telkens teruggenomen of ondergeschikt gemaakt;</seg> <seg n="57.3.5">door De la Saussaye als methode van wetenschap,</seg> <seg n="57.3.6">door Gunning als evangelisatiemiddel.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">In de jongere ethische theologie is het gevaar dat de theologie cultuurfilosofie zal worden,</seg> <seg n="58.1.2">het humane het catastrofale zal aflossen,</seg> <seg n="58.1.3">de filosofische ethiek de christelijke zal vervangen,</seg> <seg n="58.1.4">groter.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Christendom en cultuur worden vaak nauw verenigd,</seg> <seg n="58.2.2">soms gelijkgesteld.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Het gevaar dat hier en daar geestigheid als evangelisatiemiddel voor de ernst van de Geest zal worden ingeruild,</seg> <seg n="58.3.2">is misschien niet geheel denkbeeldig.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Evenmin het gevaar dat de eenvoud van de gereformeerde stijl in verband met cultuuroverwegingen in eredienst en geestesleven voor meer gecompliceerde vormen zou moeten wijken.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Oudere en nieuwere ethische theologie hebben beide denkvormen als autonomie,</seg> <seg n="59.1.2">humaniteit,</seg> <seg n="59.1.3">vrijheid;</seg> <seg n="59.1.4">in 't algemeen formeel-wijsgerige grondvormen met theologische inhoud.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Het gevaar voor de jongere ethische theologie is dit dat dit stelsel van formele cultuurbegrippen zich zelfstandig gaat ontwikkelen en zo automatisch zijn theologische inhoud uitdrijft.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Mijn overtuiging is dat het nodig is van de zijde van de inhoud,</seg> <seg n="60.1.2">desnoods met prijsgave van veel helderheid,</seg> <seg n="60.1.3">de theologie te beoefenen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Kerkvaders,</seg> <seg n="60.2.2">scholastieken en reformatoren zullen daarbij meer aan het woord komen dan filosofen.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Het gaat om de inhoud.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">De ethische theologie is begonnen om de ernst en de eenvoud van het gereformeerde leven te verdiepen.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Het gaat om het leven van de Geest in de gelovigen.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">In dit catastrofale ethische leven,</seg> <seg n="60.6.2">deze stroom met versnellingen,</seg> <seg n="60.6.3">geeft ons het getuigenis van de Heilige Geest inzicht,</seg> <seg n="60.6.4">als wij slechts donkerheid zien.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Dat is de kennisleer.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">En die Geest brengt geestelijk leven,</seg> <seg n="60.8.2">als wij slechts zonde en schuld gevoelen.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De deling van het goed uit de gelijkenis van Lukas 15 heeft dan inderdaad plaats.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Maar het is niet de deling uit het begin van de gelijkenis,</seg> <seg n="61.2.2">maar uit het slot,</seg> <seg n="61.2.3">waar de Zoon de schuld vrijwillig uit de boedel neemt,</seg> <seg n="61.2.4">de Vader de barmhartigheid inbrengt.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Deze deling eindigt nimmermeer en gaat op in de eeuwige vreugde.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Hiermee wil ik eindigen.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Wanneer ik iets van kritiek heb gegeven op de ethische theologie en levensstijl,</seg> <seg n="62.2.2">dan wil ik herhalen wat ik in het begin zei,</seg> <pb n="408" ed="VW"/><seg n="62.2.3">dat ik beide leden van de samenstelling gereformeerd-ethisch met eerbied uitspreek.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Het gereformeerde is onze moeder-gedachte,</seg> <seg n="62.3.2">het positieve.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Het ethische het vader-inzicht,</seg> <seg n="62.4.2">het negatieve,</seg> <seg n="62.4.3">dat ons tot theologisch bewustzijn bracht.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="391" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="392" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Het calvinisme.</hi> Zes Stone-lezingen, Kampen 1959 3, p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Blikken in de openbaring,</hi> dl. 3, Amsterdam 1868. Zie m.n. p. 285-404 over <hi rend="italic">Ons leven in den Heiligen Geest en Het gebed.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen en waarde,</hi> Groningen-Den Haag 1928, p. 259</p></note>
<pb n="393" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Hier ontbreekt p. 9 uit het manuscript. Vgl. p. 412, noot d.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie dl. 2, p. 50. Vgl. dl. 2, p. 416.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">The poetical works of Robert Burns. Poems,</hi> J. Skipsey ed., Londen 1887, p. 42: "Then kneeling down, to heaven's eternal king. The saint, the father. and the husband prays:" <hi rend="italic">Uit Cottar's saturday night.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>N. doelt hier op M. Weber. die in zijn <hi rend="italic">Die protestantische Ethik. dl.</hi> 1, Hamburg 1975 4. p. 136 het begrip 'innerweltlichen Askese' invoert. Zie voor N.' opvatting van ascese zijn <hi rend="italic">Herschepping</hi> (dl. 2).</p></note>
<pb n="394" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Inst. III,</hi> 9, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Inst. III</hi>, 9: <hi rend="italic">De meditatione futurae vitae.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 3, 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 3, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Inst. III,</hi> 9, 3.</p></note>
<pb n="395" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>EV. 2 (1854). p.5.</p></note>
<pb n="396" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">E V.</hi> 3 (1855), p. 18,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande.</hi> Souvenirs et impressie, Leiden 1860, p. 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A.w., p.</hi> 50,*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 91.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">EV.</hi> 4 (1856), p. 447.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">E V.</hi> 6 (1858), p. 7.</p></note>
<pb n="397" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Deze zinsnede komt niet voor in de polemiek, die Gunning en De la Saussaye voerden in <hi rend="italic">EV.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie.</hi> Brief aan den hoogleeraar P. Hofstede de Groot, Utrecht 1905 2, p. 13. Daarvoor reeds in <hi rend="italic">Brief aan Mr. G. Groen van Prinsterer,</hi> ten geleide van eene tweede uitgave van 'De nood der kerk' etc., Rotterdam 1865. p. XLVIII.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">La crise,</hi> p. 25. Vgl. p. 161.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst. II,</hi> 15, 6. De samenstelling 'hostie Gods' als zodanig niet bij Calvijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie deel 2, p. 96 v., noot 17.</p></note>
<pb n="398" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Blikken, dl. 3, p. 322 v.</p></note>
<pb n="399" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zinspeling op John Milton, <hi rend="italic">Paradise</hi> lost, Londen 1667, een puriteins epos. M. was een aanhanger van Cromwell.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="400" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den godsdienst uit het beginsel van het geloof der gemeente.</hi> Rede bij de aanvaarding van het hoogleeraarsampt in de Faculteit der Godgeleerdheid aan de Universiteit van Leiden, 21 september 1889, Utrecht 1889, p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">WA. 30</hi> I; 133.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">E V. 1</hi> <choice><sic>(1 853</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">(1853</corr></choice>), p. 13.</p></note>
<pb n="401" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Aalders, <hi rend="italic">Mystiek,</hi> p. 260.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie p. 92 v., noot z.</p></note>
<pb n="402" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 24 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Terzijde: Kwalitatief verschil.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Het wezen der theologie,</hi> p. 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">E V. 1</hi> <choice><sic>(1 853</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">(1853</corr></choice>), p. 322 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">EV.</hi> 1 (1853), p. 321.</p></note>
<pb n="403" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>Inst. III, 2.35. Augustinus, Sermo CLXV,5. MPL.38,905.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Conf. VII, IO. MPL.32,742. CSEL.33,157.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Inst. III,</hi> 2,38.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl.Inst. III, 2, 42 en 43.</p></note>
<pb n="404" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>EV. 6 (1858), p.440. Vgl. EV. 2 (1954), p.284.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">WA.</hi> 2; 719.</p></note>
<pb n="405" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">Wordt</hi> volmaaktheid trapsgewijze bereikt? Een woord ter opening der lessen over de zedenleer (1892/93), Nijmegen 1892, p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>Zie p. 95, noot j.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?,</hi> p. 13.</p></note>
<pb n="407" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>M. Claudius. <hi rend="italic">Sämtliche Werke,</hi> München 1968, p. 55. <hi rend="italic">Uit Der Wandsbecker Bothe (1772),</hi> p. 142-145.</p></note>
<pb n="408" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Van N.' lezing <hi rend="italic">Gereformeerd-ethisch</hi> bestaan twee versies. De tweede wordt hierna opgenomen. De hier opgenomen eerste versie werd door N. tweemaal gelezen:</p><p>1. Op 6 september 1928 op de Achtste Martini-conferentie te Groningen. Deze Martini-conferenties werden georganiseerd door de Ethische Vereeniging, afd. Groningen, 2. Op 4 oktober 1928 te Deventer. Gelegenheid onbekend.</p><p>De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n2" type="end" place="end" n="2"><p><choice><sic>lsadora</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Isadora</corr></choice> Duncan (1880-1927), Amerikaans danseres, die belangrijke vernieuwing bracht in de Westerse danskunst. Joséphine Baker (1906-1975), Amerikaans zangeres en filmactrice, die sinds haar jeugd in Frankrijk woonde en werkte. Zij debuteerde in 1925 als danseres in het Casino de Paris.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Practisch Christendom</hi> was de naam voor een reeks brochures. die van 1918 tot 1928 te Utrecht verscheen onder redactie van H. Th. Obbink en P. J. Molenaar (later J. F. Beerens). De uitgave wilde met name jongeren van dienst zijn in zaken betreffende kerk en christendom. In deze reeks verscheen o.a. N.' <hi rend="italic">Geloven op gezag</hi> uit 1921 (zie dl. 2, p. 151, noot 1 ). Met 'het <hi rend="italic">Weekblad' doelt</hi> N. op het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad voor Christendom en Cultuur</hi> (zie dl. 1, p. 356, noot 14).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Gerhard Tersteegen ( 1697-1769). Duits piëtistisch dichter, schreef het lied <hi rend="italic">Erinnerung der herrlichen land lieblichen Gegenwart Gottes,</hi> dat begint met: 'Gott ist gegenwärtig!' Zie <hi rend="italic">Gerhard Tersteegen's geistliches Blumengärtlein inniger Seelen. nebst der frommen Lotterie,</hi> Stuttgart 1921, p. 234 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Oliver Cromwell (1599-1658) was een van de leiders van de gewapende opstand tegen koning Karel I van Engeland. Zijn soldaten werden na de slag bij Marston-Moor (1644) bekend als de 'Ironsides' vanwege hun ijzeren discipline. In 1650 wist C. de alleenheerschappij in Engeland te verkrijgen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Balthasar Bekker (1634-1698), vanaf 1679 predikant te Amsterdam, gaf in zijn beroemde <hi rend="italic">werk De betoverde wereld (3</hi> dln., 1691-1693) op grond van bijbel en rede een bestrijding van alle mogelijke vormen van bijgeloof.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>'Die Rest' was een aanduiding voor Therese Neumann (1898-1962), die op haar twintigste jaar blind en verlamd werd, maar daarvan achtereenvolgens in 1923 en 1925 genas. Vanaf 1926 vertoonde zij alle mogelijke stigmata. Haar geval baarde indertijd groot opzien.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-eerste-versie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Matthias Claudius (1740-1815), Duits schrijver. die bekend werd door de uitgave van <hi rend="italic">Der Wandsbecker Bothe,</hi> een viermaal per week verschijnende krant, die door C. van 1771 tot de opheffing in 1775 geredigeerd werd. C. behoorde tot de generatie van Sturm und Drang, die een voorbereiding vormde voor de Romantiek.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="20" xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie" decls="#bibl-noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie">
<pb n="409" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gereformeerd-ethisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de punten 1–4; later A met a–b eronder, en B): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Moeilijkheid:</seg> <seg n="2.1.2">a. Geen theologische vergadering. b. De theologen <choice><sic>die er zijn. de lendenen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">die er zijn,</corr></choice></seg><choice><sic>die er zijn. de lendenen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="2.1.3"><choice><sic>die er zijn. de lendenen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de lendenen</corr></choice> omgord.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Bovendien klachten over afnemende belangstelling in de theologie.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">In de <hi rend="italic">NRC.</hi> is er nog juist op gewezen in verband ook <hi rend="italic">met</hi> de beide theologenvergaderingen,</seg> <seg n="2.3.2">waarbij leken aanwezig zijn,</seg> <seg n="2.3.3">te Amsterdam en deze.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">In het <hi rend="italic">Jaarboek voor het protestantsch theologisch onderwijs</hi> heeft een theologisch student zelfs gezegd dat hij en zijn medestudenten er geen zin in hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De vraag of het mogelijk is in onze tijd theologie te behandelen voor vakmensen en leken tegelijk,</seg> <seg n="3.1.2">of men,</seg> <seg n="3.1.3">ik zeg niet Calvijn of Luther,</seg> <seg n="3.1.4">maar Schleiermacher mag noemen en Gunning,</seg> <seg n="3.1.5">wiens geboortedatum valt in mei van dit jaar.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zijn hun namen levend of zijn het vaktermen geworden?</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zo ook predestinatie,</seg> <seg n="3.3.2">getuigenis van de Heilige Geest,</seg> <seg n="3.3.3">verzoening enz.?</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Is de theologie ook bezig een abstractiewetenschap te worden,</seg> <seg n="3.4.2">zoals haar tegenpool,</seg> <seg n="3.4.3">de natuurkunde,</seg> <seg n="3.4.4">in de algemene relativiteitstheorie.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En is het theologisch menselijk bewustzijn bezig zich te splitsen?</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Zó,</seg> <seg n="3.6.2">dat de theologie meer en meer een deel van de filosofie zou worden en de leken geen theologie zouden hebben dan in de vorm van praktisch christendom en fundamentalisme?</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het heeft er soms iets van.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daartegenover staat een andere stroming die zich beijvert om godsdienstige en ethische vragen onder de aandacht te brengen van wat de Fransen noemen:</seg> <seg n="4.1.2">'<choice><sic>I'honnéte homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'honnête homme</corr></choice>',</seg> <seg n="4.1.3">de beschaafde leek op elk gebied.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Pascal heeft in dezen een beroemd voorbeeld gegeven,</seg> <seg n="4.2.2">toen hij in zijn <hi rend="italic">Provinciales de</hi> schijnbaar droge kwesties van de casuïstiek der jezuïeten voor de rechtbank van het lezend publiek bracht.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Elles raillent finement.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ook in onze tijd een gebruikelijke manier,</seg> <seg n="4.4.2">maar ook hier vindt de theologie gemakkelijk haar grenzen.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Leesbaarheid en verstaanbaarheid van de bijbel.</seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">als kopje gezet; in eerdere versies een gewone alinea</note></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De bijbel is geen leesboek</seg> <seg n="6.1.2">- Woord Gods</seg> <seg n="6.1.3">- en de evangelisten</seg> <seg n="6.1.4">- Markus <pb n="410" ed="VW"/>of Lukas</seg> <seg n="6.1.5">- zijn geen letterkundigen,</seg> <seg n="6.1.6">wier eigenaardigheden of aardigheden bestemd zijn om het Evangelie salonfähig te maken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het zijn beiden aartsengelen die hun bazuinen richten naar de vier windstreken,</seg> <seg n="6.2.2">dat de einden der aarde het horen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het Woord Gods komt niet uit de kaartenkast,</seg> <seg n="6.3.2">maar uit de hemel.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ook hier vindt de theologie licht haar grenzen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Theologie is niet abstract,</seg> <seg n="6.5.2">maar preek;</seg> <seg n="6.5.3">filosofie,</seg> <seg n="6.5.4">maar van de prediking.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Zo een zaak van een heel volk geworden.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Het gaat om God en om de zaligheid.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat zijn geen vaktermen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">En evenmin zijn het onderwerpen voor aardigheden,</seg> <seg n="6.9.2">waarover men fijn raillerend behoeft te spreken om er aandacht voor te vinden.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Ze gaan een mens toch wel aan.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Als goed theologische woorden vreemd mochten worden onder ons volk,</seg> <seg n="6.11.2">dan ligt dat aan ons.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">En vragen als van genade of werken,</seg> <seg n="6.12.2">verkiezing of verwerping,</seg> <seg n="6.12.3">dat is Jehova of Baäl,</seg> <seg n="6.12.4">God of Mammon,</seg> <seg n="6.12.5">Christus of Belial.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Dan staat een volk op de scheidsweg.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Ze raken ons zó van het hoofd tot de voeten en gaan zó door tot hart en nieren,</seg> <seg n="6.14.2">ze omvatten ons zó in leven en sterven,</seg> <seg n="6.14.3">dat we geen ogenblik bang behoeven te zijn dat de theologie in onbruik zal raken.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">In deze gedachtenlijn bevinden we ons wel als ik het woord gereformeerd noem.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Gereformeerd geestesleven veronderstelt persoonlijke levensernst.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Niet van enkele geleerden of geletterden maar bij gehele volkeren.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Cuius regio,</seg> <seg n="7.1.2">eius religio is hier uitgesloten.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De regio bepaald door de religio,</seg> <seg n="7.2.2">theocratie.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is een machtige geestesbeweging.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Bij de dopersen ongebonden;</seg> <seg n="7.4.2">bij de gereformeerden onder ijzeren tucht.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Engelse revolutie-kerken:</seg> <seg n="7.5.2">Weingarten,</seg> <seg n="7.5.3">Macaulay.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">1. Nergens is het Evangelie dichter aan de oppervlakte van het volksleven gekomen</seg> <seg n="8.1.2">- eruptief</seg> <seg n="8.1.3">- catastrofaal.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">2. Nergens heeft het zo de politiek bepaald.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">3. Of zo alle standen verenigd in kerkelijk leven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Geen aparte beroepsmoraal.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">4. Nergens door de tucht gegrepen naar het ideaal.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Bij de gereformeerden is het meest de Westeuropese dogmenvorming en vrijheid aan de dag getreden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De leervorm bepaald door de preek,</seg> <seg n="12.2.2">door de geestelijke toepassing op het hart en het leven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Niet in stichtelijke zin,</seg> <seg n="12.3.2">als nabetrachting,</seg> <seg n="12.3.3">maar in scheppende zin,</seg> <seg n="12.3.4">als een voorbereiding voor de eeuwigheid.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Niet alleen van het persoonlijk leven maar van het leven van hele volkeren.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">(Dat is de (betekenis?) van Barths dogmatiek.)</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Prediking,</seg> <seg n="12.6.2">geest,</seg> <seg n="12.6.3">leven lopen hier parallel.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Prediking en geest.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dat er ook in ons volksleven nog zulk een geestesmacht leeft,</seg> <seg n="12.8.2">vrij dicht onder de oppervlakte,</seg> <seg n="12.8.3">daarvan ben ik overtuigd.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Maar wij beschikken er niet over en ze is niet het particulier bezit van een groep.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Wat zou het anders geven in kleine kring te theologiseren over dingen,</seg> <seg n="12.10.2">waarvan een hoe langer hoe groter volksdeel de namen nauwelijks kent.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Theologie is over God en bij God is geen aanneming des persoons.</seg></s></p>
<p><pb n="411" ed="VW"/><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Voor zover het over de mens gaat is hij er als zondaar in betrokken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De massa perditionis staat tegenover God in de theologie.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Theologie is voor een grote onkerkelijke stad.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zo hebben Jona,</seg> <seg n="14.4.2">Jezus en Paulus het gepredikt.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ze zal niet in onbruik raken.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Er is in een grote onkerkelijke stad meer gereformeerde theologie dan op een confessioneel dorp.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Deze souvereiniteit Gods,</seg> <seg n="15.1.2">deze vrije geestelijke stuwing,</seg> <seg n="15.1.3">geeft aan het gereformeerde leven zijn ernst.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Velen zullen zich dat niet zonder ontroering uit hun opvoeding herinneren:</seg> <seg n="15.2.2">gevouwen handen,</seg> <seg n="15.2.3">schriftlezing,</seg> <seg n="15.2.4">psalmgezang,</seg> <seg n="15.2.5">geen liturgische handelingen,</seg> <seg n="15.2.6">in het profane leven ingeschoven,</seg> <seg n="15.2.7">maar exponenten van het leven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Niet toevallig dat wij het eerst aan het gezin denken.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ook wel kerk,</seg> <seg n="15.4.2">sacrament,</seg> <seg n="15.4.3">maar meer persoonlijke sfeer,</seg> <seg n="15.4.4">de onzichtbare kerk in verband met absolute prediking.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Absolute prediking = uitverkiezing.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Daar waar we dichter stonden bij God de Heilige Geest.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Waar in het leven van bekering en wedergeboorte de geest catastrofaal onder de oppervlakte is.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Dan is er op grote afstand niets te bespeuren van hiërarchie of liturgie,</seg> <seg n="15.8.2">van kerk in de plechtstatige zin van het woord.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Rechte weg van het hart naar het hart der eeuwigheid.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">De ritselingen des geestes.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Ook in het sterven niets van laatste oliesel.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Friese vrouw:</seg> <seg n="15.12.2">ik moet sterven,</seg> <seg n="15.12.3">gij leven.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Meer persoonlijkheid in dier dood dan de eeuwige jeugd van Schleiermacher.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Men heeft mij de opmerking gemaakt dat ernst geen particulier bezit is van de gereformeerden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ook mohammedanen zijn ernstig,</seg> <seg n="16.2.2">ook katholieken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar ik bedoel ernst niet als een wijsgerige deugd naast dapperheid en matigheid,</seg> <seg n="16.3.2">maar,</seg> <seg n="16.3.3">wat men noemt fenomenologisch,</seg> <seg n="16.3.4">in zijn gereformeerde bijzonderheid.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het is de ernst die ontstaat door de nabijheid van het leven van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het gereformeerde leven reageert niet direct op de schepping.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dat doet de heiden in de magie.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Het reageert ook niet direct op het drama van de verlossing.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Dat doet de roomse in de mystiek.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De gereformeerde kent slechts de onmiddellijkheid van het werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="16.9.2">zet de persoon nog dieper dan mystiek</seg> <seg n="16.9.3">- geloof,</seg> <seg n="16.9.4">niet mystiek maar geloof.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Het is nog iets anders dan de fijne natuurlijkheid van de heidense magie (mystiek) en de warme historiciteit van roomse mystiek.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het blijft geloof,</seg> <seg n="16.11.2">ook al mogen er rudimenten van magie en mystiek overblijven.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">In dat opzicht gaat er niets boven de grootse ernst van het derde boek van <hi rend="italic">Calvijns Institutie,</hi></seg> <seg n="16.12.2">waarin Vader en Zoon ons in de Geest worden toegeleid.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Ook Kuyper zag in die onmiddellijke gemeenschapsoefening met God door de Heilige Geest het kenmerkend gereformeerde.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">In zijn <hi rend="italic">Stone-lezingen</hi> noemt hij dat het hart der predestinatie.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Ook Gunning brengt predestinatie in verband met de Heilige Geest.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Met deze onmiddellijkheid van de Geest correspondeert de ernst van het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">De ritselingen van de Geest vlak onder de oppervlakte,</seg> <seg n="16.17.2">eruptief en catastrofaal.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Deze eenvoud is door de gereformeerden niet als bijzaak gevoeld.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Moge de ernst in de eerste <pb n="412" ed="VW"/>plaats staan,</seg> <seg n="16.19.2">dan staat de eenvoud toch dadelijk in de tweede.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">De Pilgrimfathers verklaarden bij hun vertrek uit Engeland uitdrukkelijk dat ze niet om enig bezwaar tegen een geloofsartikel maar om bezwaren tegen de liturgie het land verlieten.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Hier is een groep mensen wier trek naar een onbekend land te vergelijken is en in wereldhistorische betekenis zeker niet achter komt te staan bij sommige epische tochten in de oude geschiedenis aan het begin van beroemde beschavingen.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">En als we dan vragen:</seg> <seg n="16.22.2">wat beoogden deze Argonauten,</seg> <seg n="16.22.3">stamvaders van de machtigste republiek der wereld van heden,</seg> <seg n="16.22.4">dan kunnen wij het zeldzame antwoord geven,</seg> <seg n="16.22.5">dat ze om met Burns te spreken zo gedaan hebben om het tegen al de praal der uiterlijke gebruiken op te nemen voor het hart en tegenover priesterlijke taal en gebaar de taal der ziel voor God in ere te houden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">Dat ze God in geest en in waarheid,</seg> <seg n="16.23.2">dat is in ernst en in alle eenvoud wilden aanbidden.</seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">Ernst en eenvoud,</seg> <seg n="16.24.2">Aalders noemt ze bij Calvijn het tremendum en het fascinosum.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit is ook de grond van een tweede trek van het gereformeerde leven:</seg> <seg n="17.1.2">de eenvoud.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De ernst kan men de waarheid ervan noemen,</seg> <seg n="17.2.2">de eenvoud de schoonheid.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">In de ernst verraadt de onmiddellijke stand voor God zijn <hi rend="italic">wezen,</hi></seg> <seg n="17.3.2">in de eenvoud zijn <hi rend="italic">vorm.</hi></seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Wie die eenvoud eens heeft ingedronken,</seg> <seg n="17.4.2">heeft onherroepelijk de smaak voor het pompeuze bijv. in Rome verloren.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De grote bladen hebben dat indertijd ook wel opgemerkt toen een paar jaar geleden in Amsterdam dat congres was dat ds. Bakker verleidde om te spreken van hostiebakkerij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Daarom betwijfel ik ook of de liturgische diensten het zullen doen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Die eenvoud hadden lief en hebben beschreven:</seg> <seg n="17.7.2">Dickens,</seg> <seg n="17.7.3">Burns,</seg> <seg n="17.7.4">Gysbert Japicx,</seg> <seg n="17.7.5">mevrouw Bosboom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Achter deze ernst en eenvoud heeft grote kracht gescholen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hoe anders zouden wij zonder asceten te zijn het gewaagd hebben drie bijna vitale delen uit het leven weg te snijden:</seg> <seg n="17.9.2">dans,</seg> <seg n="17.9.3">kansspel en toneelspel.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Het is tegenover de psychische exaltatie van de dans de sterke geestelijke concentratie op het leven zelf als van God gegeven roeping,</seg> <seg n="17.10.2">als arbeid,</seg> <seg n="17.10.3">die hogere kansen biedt dan het spel,</seg> <seg n="17.10.4">en aandacht op een toneel,</seg> <seg n="17.10.5">dat geestelijk en bewegelijk genoeg is om de aandacht <pb n="413" ed="VW"/>te boeien.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Dit alles omdat het leven tegen de eeuwigheid gehouden wordt.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">De onthouding van de schildwacht om beneveling van het oog te vermijden.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zelfs binnen de praktijk van het geestelijk leven gaat deze vereenvoudiging door.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Calvijn staat zeer gereserveerd tegenover de zgn. exercitie pietatis.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij is daarin absolute tegenvoeter der jezuïeten.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">We zijn God het leven zelf schuldig en onze oefening bestaat in het doen van wat Hij ons Zelf oplegt.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">In verband daarmee is de beroepspraktijk meer direct op het leven betrokken dan bij de luthersen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het geloof is regelrecht praktisch,</seg> <seg n="18.6.2">geen tweeërlei moraal;</seg> <seg n="18.6.3">we staan met ons geloof midden in de wereld.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De ziel ligt bloot voor de inwerking van de wereld en de wereld is het onmiddellijke voorwerp in de activiteiten van het geloof.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Er is geen grens tussen dit leven en het eeuwige leven voor de wedergeborene.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Calvijn weet dat men hem verwijt het christelijk leven hier te verwarren met de staat der heerlijkheid.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De gereformeerden zijn de tweelingbroeders van de wederdopers.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Ze zijn geen geestdrijvers,</seg> <seg n="18.11.2">maar de drijving des Geestes is wel vlak onder de oppervlakte van het leven.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Geringschatting van dit leven,</seg> <seg n="18.12.2">zonder haat of ondankbaarheid (Calvijn).</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ik heb opzettelijk enigszins fenomenologisch mijn onderwerp aangevat.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Een paar wezenstrekken naar voren gebracht,</seg> <seg n="19.2.2">geen abstracte leerstellingen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">We hebben dan directer aansluiting aan de tweede helft van mijn titel:</seg> <seg n="19.3.2">het ethische en vlugger belangstelling.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">We zagen de vragen ook in onze kring al staan:</seg> <seg n="19.4.2">praktisch christendom,</seg> <seg n="19.4.3">christendom en cultuur,</seg> <seg n="19.4.4">de liturgische vraag,</seg> <seg n="19.4.5">autonomie,</seg> <seg n="19.4.6">eschatologie.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wat is nu de ethische richting?</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zij is ook begonnen met de ernst op de voorgrond te brengen:</seg> <seg n="20.2.2"><hi rend="italic">Ernst en Vrede.</hi></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In jaargang drie verklaart De la Saussaye ernst aldus:</seg> <seg n="20.3.2">ethischen willen het levend christendom van de methodisten = bekering en wedergeboorte,</seg> <seg n="20.3.3">Heilige Geest,</seg> <seg n="20.3.4">preek en geest,</seg> <seg n="20.3.5">niet de filosofische ernst van Kant.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Met de methodisten tegen de praktisch-liberalen,</seg> <seg n="20.4.2">omdat die niet van Heilige Geest spreken.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het is de ernst der gereformeerden</seg> <seg n="20.5.2">- ethische immanentie Gods tegenover de pantheïstische immanentie en de bovennatuurlijke transcendentie.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Hierdoor komt er een speculatief element in het ethische:</seg> <seg n="20.6.2">bespiegeling.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De liberalen preken christelijke en filosofische deugden door elkaar.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Ze prediken niet het beginsel van het nieuwe leven,</seg> <seg n="20.8.2">de Heilige Geest.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Zelfs Beets kan men een verbeterde Van der Palm noemen.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Directe toepassing,</seg> <seg n="20.10.2">niet speculatief-dialectisch.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De la Saussaye noemt de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn speculatief,</seg> <seg n="20.11.2">meer dan enig ander boek van de zestiende eeuw.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Empirisch is het aannemen van brutale feiten,</seg> <seg n="20.12.2">bovennatuurlijke zowel als natuurlijke.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Ethisch is het opsporen van de samenhang van de ervaring met de hogere orde.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Dat is de samenhang met het leven van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Zo wil ethisch (De la Saussaye tegenover <pb n="414" ed="VW"/>Hofstede) geen nieuwe richting zijn,</seg> <seg n="20.15.2">maar wijsgerige verklaring van het beginsel van de theologie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hier zien we dat de ernst,</seg> <seg n="21.1.2">door De la Saussaye bedoeld,</seg> <seg n="21.1.3">dezelfde is als die we als een gereformeerde wezenstrek leerden kennen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Niet direct reageren op schepping of verlossing,</seg> <seg n="21.2.2">maar onmiddellijk betrekken alleen door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Geest is troost.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het werk en het getuigenis van de Heilige Geest is geen directe ervaring,</seg> <seg n="21.4.2">ook in Schrift en traditie niet evenmin als in het hart.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Er is nodig om het te kennen een hogere bezinning;</seg> <seg n="21.5.2">het paulinisch-speculatieve.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hier voelt de ethische zich anders dan de confessioneel,</seg> <seg n="21.6.2">althans die van voor ± vijf jaar.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Deze constateert een tekst,</seg> <seg n="21.7.2">een locus of een ervaring.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Men spreekt gemakkelijker met de neocalvinist,</seg> <seg n="21.8.2">de tweelingbroeder van de ethische.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Wat er nodig is om het leven van de Geest te kennen is speculatie,</seg> <seg n="21.9.2">geen gnosis;</seg> <seg n="21.9.3">geen theosofie,</seg> <seg n="21.9.4">maar theologie.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het ethische is een opleving van echt gereformeerd leven en denken;</seg> <seg n="22.1.2">naar de grondstemming zuiverder,</seg> <seg n="22.1.3">meer eschatologisch,</seg> <seg n="22.1.4">minder cultureel verwereldlijkt dan het neocalvinisme;</seg> <seg n="22.1.5">principiëler ingesteld op het geestelijk beginsel</seg> <seg n="22.1.6">- daarom speculatiever in paulinische zin,</seg> <seg n="22.1.7">met gevaar van gnosis;</seg> <seg n="22.1.8">gericht op de doorgronding van het leven des Geestes;</seg> <seg n="22.1.9">in ernst en eenvoud onder de indruk van de onmiddellijke betrekking tot de Heilige Geest,</seg> <seg n="22.1.10">de stuwing des Geestes vlak onder de oppervlakte van het leven der volkeren.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Anders moet mijn oordeel luiden wat betreft de denkmiddelen die gebruikt zijn om de samenhang tussen ervaring en de hogere orde (De la Saussaye) op te sporen,</seg> <seg n="23.1.2">de imitatie van de paulinische speculatie,</seg> <seg n="23.1.3">de verklaring van het leven des Geestes der gemeente.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Hier is Kuyper gelukkiger geweest.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ik wil dit toelichten:</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">A. De <hi rend="italic">eenheid</hi> van het geestesleven.</seg></s></item>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">a. Gunning had een zuivere theologische visie.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">In zijn Leidse inaugurele rede spreekt hij als kerkvader en hervormer.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Er is geen overgang tussen Schepper en schepsel.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hij vindt God niet in het denken,</seg> <seg n="25.4.2">maar God heeft hem gevonden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De waarheid bewijst zich,</seg> <seg n="25.5.2">maar als ondoorgrondelijk.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De waarheid is niet ethisch,</seg> <seg n="25.6.2">maar mystisch.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Hier is de vraag naar het leven van de Heilige Geest in de gelovigen,</seg> <seg n="25.7.2">goed theologisch,</seg> <seg n="25.7.3">in volle helderheid,</seg> <seg n="25.7.4">dat is in volle donkerheid gesteld,</seg> <seg n="25.7.5">het ethische als een onvoldoende categorie aangewezen.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Hier rijst de vraag:</seg> <seg n="25.8.2">wie zal dan theoloog zijn?</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Wie haalt de samenhang van ervaring en hogere orde uiteen?</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Bij de boedelscheiding:</seg> <seg n="25.10.2">wat is van God en wat van ons?</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Gelijkenis van de verloren zoon.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Hier valt licht op de theologie.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Paulus en de mannen der wet,</seg> <seg n="25.13.2">Augustinus en Pelagius,</seg> <seg n="25.13.3">Gomarus en Arminius.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Deze taak vervult met schroom,</seg> <seg n="25.14.2">niet intellectuele,</seg> <seg n="25.14.3">maar morele.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">De la Saussaye in de eerste jaargang van <hi rend="italic">Ernst en Vrede:</hi></seg> <seg n="25.15.2">de moeite- en gevaarvolle poging (in Frankrijk) om de autonomie van het geweten te redden zonder de inhoud van het geloof prijs te geven.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Autonomie is het Trojaanse paard.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Gunning heeft de eis gevoeld als hij ergens zegt,</seg> <seg n="25.17.2">dat het moet komen tot <pb n="415" ed="VW"/>heilige gewetenloosheid,</seg> <seg n="25.17.3">opheffing die geen vernietiging is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Deze vraag is het onderwerp van de paulinische speculatie en het speculatieve in het derde boek van de <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Deze taak is de ethische theologie te zwaar geweest.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">b. Want van andere zijde werd ook nadruk gelegd op de eenheid der ervaring.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Van filosofische zijde Kant</seg> <seg n="26.2.2">- natuurwetenschappelijk.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het is de eis van de gereformeerde theologie,</seg> <seg n="26.3.2">maar natuurwetenschappelijk vervlakt.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De reactie op de schepping,</seg> <seg n="26.4.2">magie,</seg> <seg n="26.4.3">kent geen eenheid.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De reactie op de dramatiek der verlossing,</seg> <seg n="26.5.2">de roomse mystiek,</seg> <seg n="26.5.3">kent ze ook niet zuiver en niet bewust.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Alleen als we met schepping en kruis door de Geest verkeren is de eenheid als probleem gesteld.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Die kantiaanse eenheid,</seg> <seg n="27.1.2">de eis van de eenheid der ervaring in zuiver empirische zin,</seg> <seg n="27.1.3">is verward met de theologische eenheidseis.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Dit gevaar was te groter omdat men in de theologie de mogelijkheid van ervaring en eenheid opgaf om ze in de natuurwetenschap terug te vinden.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De ethische theologie heeft tegenover het empirische het ethische gesteld,</seg> <seg n="27.3.2">dat is de nadruk van de Geest,</seg> <seg n="27.3.3">de hefboom die God in handen houdt,</seg> <seg n="27.3.4">van leven en overtuiging.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Daarin is het donkere gehandhaafd in kennis en ervaring.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Maar anderzijds zijn in dat woord ethisch ook concessies gedaan aan de tijdgeest,</seg> <seg n="27.5.2">aan het stellen van de mens als beginsel van de theologie,</seg> <seg n="27.5.3">de verwantschap en eenheid tussen natuurlijke en christelijke theologie.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De ethische theologen en met name De la Saussaye hebben levendig het gevaar gevoeld:</seg> <seg n="28.1.2">De la Saussaye eist een filosofische constructie van het dogma op de grondslag van de openbaring.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar,</seg> <seg n="28.2.2">klaagt hij,</seg> <seg n="28.2.3">er is over wezen en gehalte van de Heilige Geest weinig overeenstemming.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men spelt Heilige Geest almaar met kleine letter.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Zo heeft de ethische theologie de kleine ethiek als een eenheid gezien met de grote ethiek van de Geest.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Men zoekt het natuurlijke als zoeklicht te doen spelen op het geestelijke.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De wedergeboren mens wordt in het raam van de normale mens gesteld.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Als het dan te helder wordt merkt men dat het geen eeuwigheidslicht is en springt in de donkerste hoeken van de theologie terug.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Gunning doet dit vaak met een salto mortale.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Gunning weet het:</seg> <seg n="28.9.2">in de prediking zijn geloven en weten één.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="29.1"><seg n="29.1.1">B. Na de eenheid van het leven van de Geest derhalve de vraag naar de <hi rend="italic">waarheid</hi> van de Geest,</seg> <seg n="29.1.2">het getuigenis van de Geest in het hart.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wanneer het waar is dat het gereformeerde leven zich onderscheidt door onmiddellijke betrekking op de Heilige Geest in onderscheiding van het scheppings- en verlossingsdrama,</seg> <seg n="29.2.2">dan de vraag:</seg> <seg n="29.2.3">wat volgt hieruit voor onze kennis van de waarheid?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Is de Geest helderder,</seg> <seg n="29.3.2">evidenter dan de natuur en de geschiedenis of andersom?</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Bij De la Saussaye Sr. wordt soms meer klaarheid aan het geestelijk gebied voor ons toegekend.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hypothese gemakkelijker.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De la Saussaye Jr. <pb n="416" ed="VW"/>stelt ze soms empirisch naast elkaar in zijn eerste tijd.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Verificatie.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Gunning doet het ook wel eens.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar hij weet het van het begin tot het eind beter.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het geweten moet opgeheven tot Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">De waarheid is bewijsbaar als ondoorgrondelijk;</seg> <seg n="30.8.2">het rijk der evidentie is de natuur,</seg> <seg n="30.8.3">althans schijnt het te zijn.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">In de historie heeft het oordeel een minder doorzichtige vorm (Snethlage).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Het geestesbewijs is ondoorgrondelijk.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Het is nadruk van de geest.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Het is Gods hand aan de hefboom van onze overtuiging,</seg> <seg n="30.12.2">het is gezag.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">In verband daarmee het ethisch karakter van het getuigenis van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">In de negentiende eeuw is zij evenredig met de zedelijke gesteldheid des harten.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar wat heeft de zondaar daaraan?</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Dat heeft de oude Natorp<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n8" rend="superscript">8</ref> nog ingezien.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Het waarheidsbewijs moet gelden van de in negatieve zedelijke staat verkerende.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Het getuigenis van de Heilige Geest is genade.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het is vrijmacht,</seg> <seg n="31.7.2">onlogisch,</seg> <seg n="31.7.3">verkiezing.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Men moet Calvijn zien worstelen met deze diepe kennisleer als hij zegt dat de eerste stap is van onze kant:</seg> <seg n="31.8.2">tekortschieten.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Augustinus over geloof:</seg> <seg n="31.9.2">dat ik het kan zie ik,</seg> <seg n="31.9.3">waarom ik het kan zie ik niet.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">De ethische theologie en kennisleer heeft de neiging daar beneden te zakken.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De la Saussaye weet het ook wel:</seg> <seg n="31.11.2">God geeft ons deze dingen zo te zien,</seg> <seg n="31.11.3">maar heel dikwijls wordt het ethische als menselijke gesteldheid opgevat.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">(Zelfverloochening als voorwaarde van waarheid zien).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">De werking van Christus één met het wezen van Christus;</seg> <seg n="31.13.2">Jezus' zelfbewustzijn continu met ons zelfbewustzijn (<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> la Herrmann).</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Een klare kennisstreep.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De jongere ethischen hebben dit keer anders gestaan:</seg> <seg n="32.1.2">ze hebben in aansluiting aan de cultuurfilosofie God als een inhoud van onze geloofsautonomie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">God,</seg> <seg n="32.2.2">het absoluut niet-eigene,</seg> <seg n="32.2.3">is dan toch (ook hier de paradox) als hoogste cultuur-goed onze eigen waarheid.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Gunning is een tijdlang in de richting van deze waardenfilosofie gegaan,</seg> <seg n="32.3.2">maar heeft zich later weer tot strenger ethische opvatting gewend.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ik behoef hier niet lang over te spreken.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dit kantiaanse standpunt is bezig door vrijwel alle jongere ethischen verlaten te worden.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het is een lege schans.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De Spanjaarden zijn eruit.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Wie wil kan er hutspot eten.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Prof. Van der Leeuw schreef in het <hi rend="italic">Ethisch jaarboek</hi> een artikeltje,</seg> <seg n="33.6.2">uittreksel uit een Duits artikel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Daar is de waarheid heel wat donkerder gehouden.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">De vraag is of men de cultuurmens kan denken in een verband met de geestelijke mens.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">In de oude ethische theologie de natuurlijke mens:</seg> <seg n="33.9.2">de cultuurmens was toen nog niet zo in finesses bekend of gereed.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Bij Gunning leidt dit soms tot grote verwarring:</seg> <seg n="33.10.2">de hele christelijke ethiek,</seg> <seg n="33.10.3">het leven van de geest in het schema van de normale mens,</seg> <seg n="33.10.4">streven en sterven in één systeem.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">God vraagt slechts <pb n="417" ed="VW"/>echt mensenleven.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Evangelie openbaart humaniteit.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Wat eerlijk is is christelijk.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Geloof in Christus is waarachtig mens te zijn.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Religie is verklaring van het wezen van de mens.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Dit is ineenschuiven <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> la Schleiermacher van filosofische en christelijke ethiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Voorbeeld:</seg> <seg n="33.17.2">komeet.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Kan ik het sterven uitdrukken in de formules van het streven?</seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">Bij de komeet wel:</seg> <seg n="33.19.2">eenparig versnelde beweging.</seg></s> <s n="33.20"><seg n="33.20.1">Maar als de catastrofe komt houdt het ook daar op. Matthias Claudius:</seg> <seg n="33.20.2">"Die merkwürdige katholische,</seg> <seg n="33.20.3">transzendentale Veränderung,</seg> <seg n="33.20.4">wo der ganze Zirkel des Lebens zerbrochen wird"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f8" rend="superscript">h</ref> en wanneer alle wetten der zielkunde "eitel und leer werden".</seg></s> <s n="33.21"><seg n="33.21.1">Wanneer men de natuurlijke zedelijkheid en de christelijke ineenschuift.</seg></s> <s n="33.22"><seg n="33.22.1">De christelijke past bij de catastrofale sfeer.</seg></s> <s n="33.23"><seg n="33.23.1">De normale mens doet de absoluut abnormale niet begrijpen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het leven van de geest,</seg> <seg n="34.1.2">catastrofaal,</seg> <seg n="34.1.3">nu reeds onder de oppervlakte van het leven.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Prediking,</seg> <seg n="34.2.2">bekering.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat is de ernst van de gereformeerde en echt ethische levensopvatting.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Deze vereenvoudigt ook het cultuurleven.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Dat cultuurleven is niet continu,</seg> <seg n="34.5.2">congruent met het catastrofale van de opstanding,</seg> <seg n="34.5.3">maar de Geest zelf die zich eruptief openbaart in wedergeboorte en bekering.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarvan ben ik overtuigd dat het noodzakelijk is veel gestolen helderheid in de theologie terug te geven.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Bij de deling tussen wat van God is en wat van ons trekken wij de zonde en God de barmhartigheid als op het einde in de gelijkenis van de verloren zoon.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Zo passen God en mens in het leven van de Geest bijeen.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De waarheid wordt bewezen als ondoorgrondelijk.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">In de prediking komen pas geloof en weten overeen,</seg> <seg n="35.5.2">in de boodschap van boven af-,</seg> <seg n="35.5.3">hoe immanenter,</seg> <seg n="35.5.4">hoe transcendenter.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="409" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. doelt op het anoniem ingezonden artikel <hi rend="italic">De leek en de theologie</hi> in het Ochtendblad C van de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 4 april 1929. De vergadering te Amsterdam was die van de moderne theologen, gehouden op 9 en 10 april 1929.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>W. F. H. ter Braak in het <hi rend="italic">Jaarboek voor het protestantsch theologisch onderwijs 1929,</hi> Groningen-Den Haag zj., p. 49. Dit interacademiale jaarboek werd het jaar daarop vervangen door <hi rend="italic">Vox Theologica.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vindplaats onbekend. Vgl. B. Pascal, <hi rend="italic">Les provinciales.</hi> L. Cognet ed., Parijs 1965, p. 212 vv.</p></note>
<pb n="412" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">The poetical works of Robert Burns.</hi> Poems. J. Skipsey ed., Londen 1887, p. 42: "Compared with this, how poor religion's pride, In alle the pomp of method and of art, When men display to congregations wide Devotion's every grace, except the heart! The Power, incensed, the pageant will desert, <choice><sic>The pompeus strain</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">The pompous strain</corr></choice>, the sacerdotal stole: But, haply, in some cottage far apart, May hear. well pleased, the language of the soul; And in His book of life the inmates poor enrol." <hi rend="italic">Uit Cottar's saturday night.</hi></p></note>
<pb n="415" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Gunning, <hi rend="italic">Blikken,</hi> dl. 3, p. 60 en 65.</p></note>
<pb n="416" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Terzijde: Gunning.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>N. doelt hier op G. van der Leeuws artikel <hi rend="italic">Het laatste oordeel,</hi> verschenen in het <hi rend="italic">Jaarboek der Ethische Vereeniging</hi> 2 (1928/1929), p. 50-55. Van der L. plaatste de gedachten in dit artikel in een wijder theologisch verband in zijn <hi rend="italic">Strukturpsychologie und Theologie, ver</hi>schenen in het <hi rend="italic">Zeitschrift für Theologie und Kirche</hi> 9 (1928), p. 321-349.</p></note>
<pb n="417" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>In de op p. 407, noot b geciteerde uitgave staat: " ... wo der ganze Zirkel unwiderbringlich zerrissen wird, . .</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De hier opgenomen tweede versie van <hi rend="italic">Gereformeerd-ethisch</hi> hield N. als lezing op de algemene voorjaarsvergadering van de Ethische Vereeniging, die op 10 april 1929 plaatsvond te Utrecht. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Citaten zijn alleen geannoteerd voor zover ze niet voorkomen in de hiervoor opgenomen eerste versie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>H. Weingarten (1834-1892), Duits luthers kerkhistoricus, o.a. hoogleraar te Breslau (1876). Zijn belangrijkste werk is <hi rend="italic">Die Revolutionskirchen Englands.</hi> Ein Beitrag zur inneren Geschichte der englischen Kirche und der Reformation, Leipzig 1886.</p><p>Th. B. Macaulay (1800-1859), Engels geschiedschrijver, diverse malen liberaal kamerlid. <hi rend="italic">Zijn History of England</hi> (4 dln., 1848-1861) handelt over de tijd van Jacobus II tot Willem III.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Nadere gegevens ontbreken.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Poppenspel-taal van het hart.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Geest=tweeledig; theologie=geest=preek/genade/zonde/nood.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Tweeslag.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. L. Snethlage (1886), eerst hervormd predikant, later ambteloos. In de jaren dertig baarde hij opzien door zijn verdediging van de Sowjet-Unie. Zijn publikaties liggen hoofdzakelijk <pb n="418" ed="VW"/>op het gebied van de godsdienstfilosofie. Waarschijnlijk heeft N. hier S.s <hi rend="italic">Proeve eener kritische godsdienstphilosophie</hi> (Arnhem 1924) op het oog, waarin S. stelt, dat de geschiedenis alleen in het geschiedkundig oordeel is gegeven (p. 14).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>P. Natorp (1854-1924), Duits filosoof en pedagoog, vanaf 1885 hoogleraar te Marburg. Met H. Cohen was N. de belangrijkste vertegenwoordiger van de Marburger school van het neokantianisme. Waarschijnlijk heeft Noordmans hier N.s postuum verschenen <hi rend="italic">Vorlesungen über praktische Philosophie</hi> (Erlangen 1925) op het oog, een werk dat volgens sommigen typerend zou zijn voor de oude, 'religieuze' Natorp en dat een breuk zou betekenen t.o.v. de jonge 'panmethodist'. Deze opvatting wordt bestreden door E. Cassirer, <hi rend="italic">Paul Natorp, in Kant-Studien</hi> 30 (1925), p. 273 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.gereformeerd-ethisch-tweede-versie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: Brunner en Gunning niet gelijk.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="21" xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel" decls="#bibl-noordmans3.het-ethisch-beginsel">
<pb n="419" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het ethisch beginsel<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het woord 'ethisch' in de titel van deze lezingen is historisch bepaald.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is nauwelijks nodig de betekenis,</seg> <seg n="2.2.2">die het woord in de kerkelijke wereld gekregen heeft,</seg> <seg n="2.2.3">vooraf nader te bepalen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het onbepaalde,</seg> <seg n="2.3.2">dat het heeft en waarover veel klacht is geweest,</seg> <seg n="2.3.3">kan toch door een definitie niet worden weg genomen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het zal langzamerhand in de loop van de lezingen moeten opklaren.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ethisch wordt hier genomen in de zin van ethisch-orthodox,</seg> <seg n="2.5.2">waarmee een bekende kerkelijke en theologische zienswijze wordt aangeduid in onderscheiding van confessionelen,</seg> <seg n="2.5.3">vrijzinnigen en andere denominaties.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Vanouds is er een klacht geweest over het onklare van het beginsel van deze richting.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dit verwijt heeft de voormannen in de vorige eeuw,</seg> <seg n="3.2.2">De la Saussaye en Gunning,</seg> <seg n="3.2.3">steeds weer getroffen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Beiden hebben daaronder geleden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De la Saussaye is er vaak door geprikkeld,</seg> <seg n="3.4.2">terwijl Gunning het heeft aanvaard als een kruis.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">"De grote menigte",</seg> <seg n="4.1.2">aldus Gunning,</seg> <seg n="4.1.3">"begrijpt altoos de verstandelijke redeneringen het best."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Die zijn waterklaar als twee maal twee vier is.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Tegenover dit intellectualisme stelt Gunning de daad,</seg> <seg n="4.3.2">de keuze,</seg> <seg n="4.3.3">de energie,</seg> <seg n="4.3.4">het ethische.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wanneer men tegen elkaar over stelt:</seg> <seg n="4.4.2">'Dit ziet mijn oog' en 'dit beaamt mijn geweten',</seg> <seg n="4.4.3">dan is dat laatste niet zo helder als het eerste!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In dit beginsel van de daad,</seg> <seg n="4.5.2">van de beslissing (Entscheidung zegt men tegenwoordig),</seg> <seg n="4.5.3">voelt Gunning iets aristocratisch,</seg> <seg n="4.5.4">dat de <hi rend="italic">massa</hi> afstoot (het <hi rend="italic">volk</hi> niet).</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">"De trage geest is de meerderheid",</seg> <seg n="4.6.2">zegt Gunning,</seg> <seg n="4.6.3">"het geloof is niet aller.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De meesten willen een objectieve,</seg> <seg n="4.7.2">uitwendige band."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">En elders:</seg> <seg n="4.8.2">"De toejuiching der menigte bewijst dat men Christus ontrouw is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Gunning stelt zich hier een ridderideaal.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Hij wil wezen:</seg> <seg n="4.10.2">een leraar in het ridderkleed,</seg> <seg n="4.10.3">onder welke titel hij Robertson <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n2" rend="superscript">2</ref>de bekende Engelse prediker,</seg> <seg n="4.10.4">heeft geëerd.</seg></s></p>
<p><pb n="420" ed="VW"/><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wat Gunning hier als een deugd ziet,</seg> <seg n="5.1.2">heeft De la Saussaye soms als zonde gevoeld.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Van de drie orthodoxe richtingen,</seg> <seg n="5.2.2">waarover hij in een brief aan de oudere Valeton<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n3" rend="superscript">3</ref> schrijft,</seg> <seg n="5.2.3">noemt hij de zijne,</seg> <seg n="5.2.4">of liever met Valeton de onze,</seg> <seg n="5.2.5">de kleinste in getal,</seg> <seg n="5.2.6">intellectueel de sterkste,</seg> <seg n="5.2.7">maar zwak door een zeker 'aristocratisme pastoral ou théologique',</seg> <seg n="5.2.8">dat ons bang doet zijn voor de schijn van solidariteit met de beide andere.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">"Ik geloof",</seg> <seg n="5.3.2">gaat hij voort,</seg> <seg n="5.3.3">"dat het onze zonde is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik geloof dat juist op grond van die geestelijke meerderheid wij het contact met de anderen niet moeten vrezen en dat wij in staat zijn de eerste (de confessionelen) te winnen en de tweede (de separatisten) te overwinnen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik geef deze opmerkingen slechts bij wijze van inleiding om u en mijzelf de zekerheid te verschaffen dat wij onze aandacht in de goede richting hebben bepaald.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is het ethisch beginsel gezien,</seg> <seg n="6.2.2">laat mij zeggen,</seg> <seg n="6.2.3">zoals het over de straat gaat,</seg> <seg n="6.2.4">bijv. uit het raam van een studentenkamer,</seg> <seg n="6.2.5">als de bewoner met een goede vriend de voorbijgangers op straat commentarieert:</seg> <seg n="6.2.6">"Een ethische,</seg> <seg n="6.2.7">als voorbijganger,</seg> <seg n="6.2.8">dat is een onklare,</seg> <seg n="6.2.9">een hoge."</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hulsman heeft het zo gezien in een brochure die hij schreef in 1911:</seg> <seg n="7.1.2">"Wanneer men hoort,</seg> <seg n="7.1.3">dat iemand ethisch is,</seg> <seg n="7.1.4">dan maakt men onwillekeurig een buiging.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ethisch,</seg> <seg n="7.2.2">d.i. beschaafd;</seg> <seg n="7.2.3">evangelisch,</seg> <seg n="7.2.4">d.i. water en melk;</seg> <seg n="7.2.5">modern,</seg> <seg n="7.2.6">d.i. filosofisch en religieus zwak;</seg> <seg n="7.2.7">gereformeerd,</seg> <seg n="7.2.8">d.i. wat achterlijk is en bekrompen,</seg> <seg n="7.2.9">maar ... ethisch,</seg> <seg n="7.2.10">d.i. ernstig,</seg> <seg n="7.2.11">d.i. diep enz."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hulsman kon het weten.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij was van de familie.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Bij deze kijk zullen we ons verder niet lang ophouden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Mij is gevraagd te spreken over het ethisch beginsel,</seg> <seg n="8.2.2">dus niet over de personen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Misschien zullen we een enkele maal gelegenheid hebben de vraag te stellen of het beginsel tot de bedoelde zedelijke deugden (of gebreken) van onklaarheid en hoogheid aanleiding geeft of niet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">We beginnen echter de vraag naar het beginsel te stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ook daar acht De la Saussaye niet de echte empirie aanwezig,</seg> <seg n="9.1.2">maar slechts empirisme.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men isoleert het verstand:</seg> <seg n="9.2.2">"Slechts wat begrepen wordt is waar en begrepen wordt slechts wat aanschouwd wordt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Nu heeft De la Saussaye,</seg> <seg n="9.3.2">en Gunning evenmin,</seg> <seg n="9.3.3">niets tegen kennis door aanschouwing.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="9.4.2">beiden hebben zich heel sterk aan hun naturalistische tijd aangepast.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar ze achten de aanschouwing bij Opzoomer en Pierson te naturalistisch verengd.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Voor De la Saussaye is het gebied,</seg> <seg n="9.6.2">dat wij waarnemen,</seg> <pb n="421" ed="VW"/><seg n="9.6.3">veel wijder dan voor Pierson.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Als hij een zedelijk en religieus oordeel uitspreekt,</seg> <seg n="9.7.2">dan noemt Pierson dat al heel spoedig 'poneren',</seg> <seg n="9.7.3">dus willekeurig poneren in het ledige.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Dat de weg der theologie als wetenschap waarneming is,</seg> <seg n="9.8.2">wil De la Saussaye wel toegeven,</seg> <seg n="9.8.3">maar de grote kwestie is niet een van methode:</seg> <seg n="9.8.4">waarnemen of redeneren,</seg> <seg n="9.8.5">maar wel een psychologische:</seg> <seg n="9.8.6">hoeveel een mens kan waarnemen en welk een orgaan hij daarvoor heeft.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Het geweten</seg> <seg n="9.9.2">- dat is het centrum van de mens,</seg> <seg n="9.9.3">de hele mens</seg> <seg n="9.9.4">- staat in contact met dingen die <hi rend="italic">bovennatuurlijk</hi> zijn.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">De versmalde ervaring van het positivisme heeft een begrip van mens,</seg> <seg n="9.10.2">dat ingesteld is op natuurkundige feiten.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Zij is geboren onder invloed van de natuurwetenschappen.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Zulk een bewustzijn,</seg> <seg n="9.12.2">ledig van alle zedelijke en religieuze inhouden,</seg> <seg n="9.12.3">buiten de cirkel van het eigenlijke menselijke leven,</seg> <seg n="9.12.4">noemt De la Saussaye een 'conscience athée'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Pierson is een tijdlang wel een beetje een enfant terrible geweest,</seg> <seg n="10.1.2">zoals meer gebeurt met dominees die van de preekstoel op de begane grond komen,</seg> <seg n="10.1.3">zoals hij dat gedaan heeft.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men moet dat empirisme dus niet te zeer aandikken voor de sceptische empiristen van zijn groep.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar dat de theologie op zijn weg geen toekomst kan hebben is wel zeker.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wanneer,</seg> <seg n="10.4.2">zoals De la Saussaye opmerkt,</seg> <seg n="10.4.3">het geweten,</seg> <seg n="10.4.4">de centrale menselijkheid,</seg> <seg n="10.4.5">niet meer mag gelden als waarnemingsorgaan,</seg> <seg n="10.4.6">als geloven in de wijdste zin genomen poneren in het ledige is,</seg> <seg n="10.4.7">als dat innerlijk bewustzijn slechts voorwerp van waarneming in de zin van natuurwetenschappelijk object voor het verstand mag zijn,</seg> <seg n="10.4.8">dan is er geen theologie meer.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Daarbij laat ik nog geheel in het midden of De la Saussaye hier terecht van waarnemen spreekt of niet.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Of dit een naam voor geloof mag zijn.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dat is van later orde.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Deze hele discussie doet ons overigens tamelijk archaïstisch aan.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ook onder de hedendaagse modernen staat niemand meer op het standpunt van Pierson.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Roessingh heeft de oudmoderne theologie naturalistisch genoemd en geschreven dat de kritiek der ethische richting de moderne theologie in haar eerste periode principieel heeft getroffen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar tegelijk erkent hij haar betrekkelijk recht,</seg> <seg n="11.4.2">wijl volgens Pierson het moderne bewustzijn bestond in afwijzing van het supranaturalisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Daartussen staat nu het <hi rend="italic">ethisch begin</hi>sel door naar beide zijden de nadruk te leggen op het geheel van de menselijke <pb n="422" ed="VW"/>persoonlijkheid.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Tegen het supranaturalisme heet het dat een christen met zijn leven overtuigd wordt van het <hi rend="italic">bovencultuurlijke;</hi></seg> <seg n="11.6.2">en tegenover de empiristen dat hij met zijn leven overtuigd wordt van het <hi rend="italic">bovennatuurlijke.</hi></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De korte formule hiervoor bij De la Saussaye en Gunning is dat de waarheid ethisch is.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Die formule heeft altijd iets van een puzzel.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Immers het zedelijk oordeel levert de predikaten goed en kwaad op en niet die van waar of onwaar.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hier moeten we echter bedenken dat ethisch hier in heel wijde zin genomen wordt.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Als ik nu met mijn hele bewustzijn,</seg> <seg n="12.5.2">verstand en geweten,</seg> <seg n="12.5.3">wat De la Saussaye samen de rede noemt,</seg> <seg n="12.5.4">een beslissing neem,</seg> <seg n="12.5.5">dan overweegt het ethische,</seg> <seg n="12.5.6">de wil,</seg> <seg n="12.5.7">het leven,</seg> <seg n="12.5.8">het persoonlijke daarin.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het is een zedelijk oordeel.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Wanneer ik echter dit oordeel vel over de wereld buiten mij,</seg> <seg n="12.7.2">moet ik het goede het ware noemen,</seg> <seg n="12.7.3">het eeuwige,</seg> <seg n="12.7.4">het goddelijke;</seg> <seg n="12.7.5">het kwade echter het voorbijgaande,</seg> <seg n="12.7.6">de schijn!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Goed en kwaad wil De la Saussaye reserveren voor de meer subjectieve zijde van de beslissing.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Dat de waarheid ethisch is,</seg> <seg n="12.9.2">betekent dus,</seg> <seg n="12.9.3">dat ik over zijn of niet-zijn met inzet van mijn hele wezen moet beslissen en dat omgekeerd het ware altijd zedelijke waarde heeft.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het moet een indrukwekkend moment geweest zijn,</seg> <seg n="13.1.2">toen Gunning in zijn inaugurele oratie in 1889 hier te Leiden zijn eigen positie in de faculteit vergeleek met die der martelaren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze konden voor de toenmaals erkende wetenschap hun recht niet laten gelden door argumenten;</seg> <seg n="13.2.2">neen,</seg> <seg n="13.2.3">eenvoudig door een met de dood bezegeld:</seg> <seg n="13.2.4">'Ik wil niet.'</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De erkenning van hun wetenschap bracht later de geschiedenis.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook hij herhaalt op verre afstand een 'ik wil niet' met goed wetenschappelijk geweten,</seg> <seg n="13.4.2">bij het licht van het gehele leven en dus ook van dat onderdeel,</seg> <seg n="13.4.3">hetwelk men kritische en wijsgerige arbeid noemt!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De kritische en wijsgerige arbeid heeft dus hier niet het recht 'buiten de cirkel des levens'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f14" rend="superscript">n</ref> een arbitrair onderzoek in te stellen naar de juistheid van de gevallen zedelijk-godsdienstige oordelen,</seg> <seg n="14.1.2">zodat deze voor de rechtbank gedaagd zouden kunnen worden,</seg> <seg n="14.1.3">zoals Pierson doet.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Gunning noemt dat in een andere rede 'omkering van rekenplichtigheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">- Deze kritische arbeid,</seg> <seg n="14.3.2">want kritiek is heilige plicht,</seg> <seg n="14.3.3">is betrokken in de beslissing.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En heeft mee beslist in de kritiek der bewondering.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">In de vrijheid en de vreugde der gevallen beslissing is ze niet gebonden,</seg> <seg n="14.5.2">ook niet tegenover het allerkritiekste,</seg> <seg n="14.5.3">maar ze werkt bij hoger licht.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het godsdienstig proces van waarheid zoeken en waarheid worden<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f16" rend="superscript">p</ref> is geen problematisch gebeuren,</seg> <seg n="14.6.2">dat door het verstand <pb n="423" ed="VW"/>met wantrouwen behoeft te worden beschouwd als nauwelijks toelaatbaar in de ring der werkelijkheid,</seg> <seg n="14.6.3">maar het is de grote realiteit zelf,</seg> <seg n="14.6.4">de geestesstroom,</seg> <seg n="14.6.5">de logos,</seg> <seg n="14.6.6">die subject en object omsluit en waarvoor het verstand zelf verantwoordelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Op dit punt gekomen kan men twee kanten uit.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De logos,</seg> <seg n="15.2.2">die subject en object omsluit,</seg> <seg n="15.2.3">het Verbum Divinum,</seg> <seg n="15.2.4">die tegelijk de menselijke rede is,</seg> <seg n="15.2.5">de identiteit van de logos buiten en binnen de mens<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f17" rend="superscript">q</ref> kan geheel idealistisch worden opgevat.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De la Saussaye en Gunning vertoeven soms op de grenzen van het idealisme.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar hun ethisch standpunt houdt tegelijk afwijzing in van het idealisme,</seg> <seg n="15.4.2">van de stelling dat God het denkproces zelve is,</seg> <seg n="15.4.3">en de persoonlijkheid,</seg> <seg n="15.4.4">de grond van al ons denken,</seg> <seg n="15.4.5">slechts een voorbijgaand moment in het oneindige denken is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De la Saussaye eist dat de idealisten grond zoeken voor hun idee,</seg> <seg n="15.5.2">anders hangt die in de lucht.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Voor het recht der speculatie hebben De la Saussaye en Gunning beiden gestreden.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hun grief tegen het verstandelijke liberalisme was de afwezigheid van idee.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Een godsbegrip zonder idee van gezag,</seg> <seg n="15.8.2">een zondebegrip zonder de idee van schuld.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zo ontbreekt het eeuwige,</seg> <seg n="15.9.2">het zijn denkvormen zonder inhoud.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar het idealisme moet ergens in rusten,</seg> <seg n="16.1.2">de dialectische beweging is niet eindeloos.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De natuur,</seg> <seg n="16.2.2">aldus Gunning,</seg> <seg n="16.2.3">is doorgangspunt voor Gods krachten;</seg> <seg n="16.2.4">het persoonlijke is zelf middenpunt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">God kan er rusten,</seg> <seg n="16.3.2">wonen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dit is een gedachte die Gunning van Böhme heeft.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zo komt het ethisch beginsel bij De la Saussaye en Gunning op voor het humaan karakter van de christelijke waarheid.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Het ethische is menselijk.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De grond,</seg> <seg n="16.7.2">waarin de idee moet rusten,</seg> <seg n="16.7.3">wonen,</seg> <seg n="16.7.4">is de mens.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Deze theologen willen humanisten zijn.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De begrippen ervaring,</seg> <seg n="16.9.2">wetenschap,</seg> <seg n="16.9.3">hypothese,</seg> <seg n="16.9.4">verificatie,</seg> <seg n="16.9.5">worden ook op godsdienstig gebied gehandhaafd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n4" rend="superscript">4</ref> 't Is maar de vraag welke humaniteit,</seg> <seg n="16.9.6">welke mens er achter staat.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Is dat de mens die achter het natuurwetenschappelijk oordeel of de natuurwetenschappelijke waarneming staat,</seg> <seg n="16.10.2">of is hij de mens die aan de voet van de jakobsladder staat,</seg> <seg n="16.10.3">de waarnemer van God?</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Doedes spreekt hier uit wat ook bij De la Saussaye en Gunning leeft:</seg> <seg n="16.11.2">"Ik beroep mij van de gekortwiekte ervaring van Pierson op de ervaring van alle eeuwen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">En Gunning merkt op dat wij op zedelijk en godsdienstig gebied pas weten wat een mens is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Hypothesen kunnen we volgens De la <pb n="424" ed="VW"/>Saussaye beter opstellen op het terrein der historie dan op dat der natuur,</seg> <seg n="16.13.2">omdat er in de mens duidelijker analogie is met geschiedenis dan met natuur.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Wetenschappelijk staan we op hoger gebied beter gewapend dan op het lagere.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Grond,</seg> <seg n="16.15.2">waarin de ideeën rusten,</seg> <seg n="16.15.3">zich verwerkelijken,</seg> <seg n="16.15.4">is dus de mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">De mens is een ontdekking in de theologie.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Voortaan,</seg> <seg n="16.17.2">zo wil het De la Saussaye,</seg> <seg n="16.17.3">moet de wetenschap uitgaan van twee punten.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">De wijsbegeerte van de mens zoals hij verschijnt,</seg> <seg n="16.18.2">de mens met zedelijke behoeften en idealen,</seg> <seg n="16.18.3">de mens van het geweten;</seg> <seg n="16.18.4">de theologie van Jezus Christus,</seg> <seg n="16.18.5">de ideale mens,</seg> <seg n="16.18.6">die toch historisch is.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Het goddelijke is tegelijk menselijk;</seg> <seg n="16.19.2">het bovennatuurlijke natuurlijk en andersom.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">De mens bevindt zich boven de natuur.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Waarheid kan in ethische vormen,</seg> <seg n="16.21.2">levensvormen opgaan.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Het Evangelie is de ware humaniteit.</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">God vraagt en wil van ons niet anders dan waar mensenleven.</seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">God zelf heeft een menselijke zijde en het is zijn beste zijde.</seg></s> <s n="16.25"><seg n="16.25.1"><hi rend="italic">Het buitengewoon</hi> karakter van het christelijk leven komt niet uit in onze handelingen noch in onze formules,</seg> <seg n="16.25.2">maar in de beweegredenen,</seg> <seg n="16.25.3">normen die ons drijven bij onze handelingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De grenzen der humaniteit worden dus niet overschreden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Maar welke menselijkheid?</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wanneer de geschiedenis van het humanisme werd geschreven,</seg> <seg n="17.3.2">oud en nieuw,</seg> <seg n="17.3.3">in ons land,</seg> <seg n="17.3.4">dan mocht zeker wel een zeer afzonderlijk hoofdstuk gewijd aan dat van De la Saussaye en Gunning.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De filosofie realiseert het oneindige door de gedachte;</seg> <seg n="17.4.2">de godsdienst tracht het te realiseren in het leven en deze beide zijn homogeen,</seg> <seg n="17.4.3">al is het dat ze voorlopig ten gevolge van de zonde gescheiden blijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ook hier weer evenals bij de ervaring is de ethische theologie gedacht in het schema,</seg> <seg n="17.5.2">dat de tijd aangeeft.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Tegenover ervaring werd ervaring,</seg> <seg n="17.6.2">hier weer tegenover humaniteit humaniteit gesteld.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Aan het ene einde van de toonladder van het humanisme de toon van Renan:<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="17.7.2">'Le surnaturel,</seg> <seg n="17.7.3"><choice><sic>c'est Ie surdivin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">c'est le surdivin</corr></choice>':<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f25" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="17.7.4">het bovennatuurlijke gaat ook boven God uit.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Aan het andere eind:</seg> <seg n="17.8.2">het natuurlijke en het benedenmenselijke.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">De oude ethischen voelden zich daarom tegelijk aangetrokken en afgestoten door de Groninger school:</seg> <seg n="17.9.2">Hofstede de Groot en Pareau.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">De la Saussaye erkent dat hij door de theologie naturalis en encyclopedie van deze beide geleerden het eerst oog heeft gekregen voor de verwantschap tussen natuurlijke en christelijke godsdienst en voor het organisch verband van de verschillende delen van de theologische wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">De la Saussaye haalt met instemming aan een Groninger bepaling <pb n="425" ed="VW"/>van theologie als een organisch samenhangend geheel van ideeën,</seg> <seg n="17.11.2">uitgegaan van een vaste grondslag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Maar nu vindt De Groot het geweten geen vaste grondslag;</seg> <seg n="17.12.2">hij acht die subjectief <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f28" rend="superscript">b</ref>en ziet over het hoofd dat De la Saussaye het geweten niet als iets afgeslotens,</seg> <seg n="17.12.3">maar iets opens,</seg> <seg n="17.12.4">als een progressief in beweging zijnd organisch geheel beschouwt.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Ethiek betekent niet een theorie voor praktische moraal,</seg> <seg n="17.13.2">maar is een leer van de wordende persoonlijkheid.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Het is merkwaardig hier op te merken het verschil in opvatting van humaniteit.</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Twee elementen moeten verenigd worden.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">Een vaste grondslag en een beweeglijk geheel van ideeën.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Wat is nu vast en wat mag beweeglijk zijn?</seg></s> <s n="17.18"><seg n="17.18.1">Voor De la Saussaye is hier geen tegenstelling,</seg> <seg n="17.18.2">geen scheiding.</seg></s> <s n="17.19"><seg n="17.19.1">Alles is vast en alles is beweeglijk in het verkeer tussen God en mens.</seg></s> <s n="17.20"><seg n="17.20.1">Het organisch geheel,</seg> <seg n="17.20.2">het vast bestek waarnaar het in eeuwigheid zal rijzen,</seg> <seg n="17.20.3">of liever wassen,</seg> <seg n="17.20.4">is vast en alles wat daarin is,</seg> <seg n="17.20.5">is beweeglijk als in een organisme.</seg></s> <s n="17.21"><seg n="17.21.1">Het doel,</seg> <seg n="17.21.2">de forma substantialis,</seg> <seg n="17.21.3">is vast,</seg> <seg n="17.21.4">het telos,</seg> <seg n="17.21.5">de entelechie,</seg> <seg n="17.21.6">maar daarin werken causa materialis en de beide andere bewegelijk.</seg></s> <s n="17.22"><seg n="17.22.1">Een gesloten,</seg> <seg n="17.22.2">afgesloten geweten kent De la Saussaye niet.</seg></s> <s n="17.23"><seg n="17.23.1">Wel een relatief.</seg></s> <s n="17.24"><seg n="17.24.1">Een geweten als een afzonderlijk orgaan,</seg> <seg n="17.24.2">empirisch gegeven als hand of voet,</seg> <seg n="17.24.3">waarmee men goed of kwaad zou kunnen aanvoelen als absoluut gegeven,</seg> <seg n="17.24.4">positivistisch,</seg> <seg n="17.24.5">daarvan weet de ethische theologie niet.</seg></s> <s n="17.25"><seg n="17.25.1">Wat goed en kwaad is,</seg> <seg n="17.25.2">moet blijken uit het vast geheel van heel de samenhang van hemel en aarde.</seg></s> <s n="17.26"><seg n="17.26.1">Het bovennatuurlijke in de zin van het supranaturalisme is hier radicaal uitgestoten.</seg></s> <s n="17.27"><seg n="17.27.1">De humaniteit is te vergelijken met de baan van een komeet.</seg></s> <s n="17.28"><seg n="17.28.1">Het natuurlijke menselijke ...<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">... onder het bereik Gods in Jezus Christus.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij aanschouwt de waarheid,</seg> <seg n="18.2.2">de vervulling.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zij is ook wetenschap,</seg> <seg n="18.3.2">niet minder dan de wijsbegeerte,</seg> <seg n="18.3.3">neen,</seg> <seg n="18.3.4">meer dan deze.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Ze werkt met voller bewustzijn,</seg> <seg n="18.4.2">in de vreugde der aanschouwing.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Daar wordt de ware,</seg> <seg n="18.5.2">normale humaniteit gekend.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Natuurlijk is dit beeld te mechanisch.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het schema dat de ethische theologie dient en dat grotendeels rechts en links is overgenomen is het organische.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar het mechanische beeld is in zijn vereenvoudiging veel duidelijker.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Een groot deel van de donkerheid der ethische theologie ligt in het toepassen van de idee van het organisme op de theologie.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dezelfde verhouding bestaat ook hier,</seg> <seg n="19.5.2">maar veel ingewikkelder.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wat zo pas het verre kosmisch buiten van het aphelium heette,</seg> <seg n="19.6.2">moet hier dood heten,</seg> <seg n="19.6.3">en wat daar <pb n="426" ed="VW"/>het planetarische binnenzijn was,</seg> <seg n="19.6.4">heet hier leven met al zijn spanningen en vreugden.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De afstand tussen duisternis en licht wordt in het organisme de afstand tussen dood en leven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het bewust opgenomen worden in een algemeen levensverband is hier enthousiasme,</seg> <seg n="19.8.2">innerlijke vreugd.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Wanneer men dit beeld voor ogen houdt,</seg> <seg n="19.9.2">klaren vele voorstellingen vooral in Gunnings gedachten zich op.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik ga er straks enkele van aanwijzen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Thans moet ik terugkeren tot Hofstede de Groot.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Wij herinneren ons de gemeenschappelijke bepaling van theologie als een <hi rend="italic">organisch</hi> geheel van ideeën,</seg> <seg n="20.3.2">uitgegaan van een vaste grondslag.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">- Wanneer echter De la Saussaye deze bepaling overneemt,</seg> <seg n="20.4.2">dan schrikt de Groninger hoogleraar van de dialectische beweeglijkheid,</seg> <seg n="20.4.3">die dit aan de theologie verleent.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Zo levend had hij het niet bedoeld.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Hij moet meer gedacht hebben bij een afleiding,</seg> <seg n="20.6.2">een deductie,</seg> <seg n="20.6.3">een didactische afleiding uit een vaste grondslag:</seg> <seg n="20.6.4">afleiding uit een boek of uit een grondbeginsel door een leraar,</seg> <seg n="20.6.5">een opvoeder,</seg> <seg n="20.6.6">die zijn ideeën ontwikkelt.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Zo is het dan ook inderdaad.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Tegenover de volbloed ethische is de Groninger de conservatief,</seg> <seg n="20.8.2">de supranaturalist;</seg> <seg n="20.8.3">ook nog heden ten dage.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">De vaste grondslag van De Groot is niet het organisme in zijn geheel,</seg> <seg n="20.9.2">de humaniteit die God in haar ring besluit,</seg> <seg n="20.9.3">maar Jezus,</seg> <seg n="20.9.4">of de bijbel,</seg> <seg n="20.9.5">waardoor of waaruit de mens onderwezen wordt.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">De mens is veel meer een empirisch gegeven,</seg> <seg n="20.10.2">de mens uit de filosofie.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Veel minder de mens uit de theologie.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Daarom mist De la Saussaye in deze theologie diepte en echte religie.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">De christologie is teveel antropologisch;</seg> <seg n="20.13.2">de bijbelleer te supranaturalistisch.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">De beweging des levens gaat te weinig diep in bekering en wedergeboorte. 't Is beweging,</seg> <seg n="20.14.2">deductie uit een vaste grondslag,</seg> <seg n="20.14.3">evolutie,</seg> <seg n="20.14.4">ontwikkeling in de zin van opvoeding.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Het godsbegrip is te weinig speculatief-theologisch en trinitarisch.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Inderdaad is De la Saussaye oneindig moderner geweest dan Hofstede de Groot.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Aan de eis van Pierson aan de moderne mens gesteld dat het supranaturalisme zijn afscheid moet hebben,</seg> <seg n="21.2.2">beantwoordt hij veel meer dan deze.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij is ook veel moderner in zijn speculatie.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De Groot herinnert aan de achttiende eeuw.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De la Saussaye grijpt vooruit op de twintigste.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hij staat daarom ook veel nader aan de oplossing van het humanisme dat bij hem gespannen is tot zijn grenzen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De leerlingen van De Groot kunnen hun humanisme behouden.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Die van Gunning niet.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">De la Saussaye en Gunning zijn als wezens,</seg> <seg n="21.9.2">die te zamen met hun tijdgenoten uit de hemel gevallen,</seg> <seg n="21.9.3">samen in een huis op de grond zich hebben gered,</seg> <seg n="21.9.4">maar dadelijk op de hoogste verdieping hun verblijf hebben gekozen.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Ik sprak daarstraks over Gunning in verband met de idee van het organische.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">In de aantekeningen van een academische rede bepaalt Gunning het onderscheid tussen het natuurlijke en het ethische op de volgende wijze:</seg> <seg n="21.11.2">"Het natuurlijke <hi rend="italic">bestaat</hi> eenvoudig en voldoet daardoor aan zijn bestemming.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Maar de mens is geroepen om aan het ethische ... getuigenis te geven door te existeren op <pb n="427" ed="VW"/><hi rend="italic">zijn</hi> wijze,</seg> <seg n="21.12.2">welke is:</seg> <seg n="21.12.3">te <hi rend="italic">leven."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Hier worden we erop opmerkzaam dat de organische idee aan de biologie is ontleend.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Een theologie uit de idee van het organische zal daarvan telkens de sporen vertonen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zo valt er nieuw licht op de formule dat de waarheid ethisch is en dat het goede als object waarheid moet heten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">In de biologie omstrengelen de ideeën van waarheid en goedheid elkaar en worden verwisseld.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Als ik een huiselijk voorbeeld mag nemen van de hoogste sport der sexuele teeltkeus,</seg> <seg n="22.5.2">dan is de ware Jakob de goede partij voor het voortbestaan van de familie.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Gunning zei:</seg> <seg n="22.6.2">"De logische noodzakelijkheid heeft haar doel niet in zichzelf;</seg> <seg n="22.6.3">alleen het absoluut Goede ...</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het is plicht dit Goede te willen en daarom is het noodzakelijk het te denken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hier spelen de ideeën van het goede en het ware met elkaar.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hierin ligt mijnerzijds reeds enige kritiek.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Deze kritiek zet ik hier echter nog niet in,</seg> <seg n="22.10.2">maar stel haar vooralsnog uit.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Ik moet er dadelijk bij zeggen dat deze biologische verwantschap bij Gunning heel weinig hindert,</seg> <seg n="22.11.2">omdat alles gedragen wordt door een zo diepe theologische ernst van heel andere origine,</seg> <seg n="22.11.3">dat we het bijna als heiligschennis voelen de verwantschap aan te wijzen.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Wij,</seg> <seg n="22.12.2">die het pragmatisme hebben meegemaakt,</seg> <seg n="22.12.3">zijn echter gescherpt op het speuren van de verwisseling van waar en goed en op haar biologische herkomst.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo verklaart Gunning in een andere rede dat "het hoofdkenmerk van het Evangelie,</seg> <seg n="23.1.2">bepaaldelijk naar protestantse opvatting,</seg> <seg n="23.1.3">is dat de godsdienst volkomen zedelijk is;</seg> <seg n="23.1.4">dat alle religieuze ervaring in zedelijk handelen overgaat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dit zedelijk leven is "niet anders dan de hoogste energie zelve."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">"Geest is wat zijn eigen schepping is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">"Dat nu wordt onze menselijke geest door de mededeling van de Heilige Geest."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Zulke uitspraken,</seg> <seg n="23.5.2">waarvan er sommige aan Rothe herinneren,</seg> <seg n="23.5.3">hebben de biologische idee tot achtergrond.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Ook De la Saussaye wil de Heilige Geest niet als voorwerp van geloof zien,</seg> <seg n="23.6.2">als bovennatuurlijk pneuma,</seg> <seg n="23.6.3">maar als het eigen persoonlijk leven Gods in de mens,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f37" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="23.6.4">hoewel niet onmiddellijk,</seg> <seg n="23.6.5">maar door aanschouwing en kennis gezocht.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">In dit verband is de Heilige Geest voor De la Saussaye pas in Jezus Christus ontstaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><pb n="428" ed="VW"/><s n="24.1"><seg n="24.1.1">"In het geloof is tegelijk met het object ook het orgaan dat waarneemt vervat",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f39" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="24.1.2">wat alleen denkbaar is in een verhouding tussen het geheel en de delen van een organisme.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">"Le vrai est enraciné dans la morale."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Daarvan hervormt zich de kerk,</seg> <seg n="24.3.2">"<choice><sic>comme Ie fait</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">comme le fait</corr></choice> tout organisme",</seg> <seg n="24.3.3">volgens de ontplooiing van innerlijk leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daarmee wil De la Saussaye staan tussen hiërarchie met gezag en spiritualisme met een gemeente van uitverkorenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dit is te begrijpen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Hiërarchie kent onderscheid van trappen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wat op de ene goed is,</seg> <seg n="25.2.2">is het niet op de andere.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wat op de ene trap als waar kan worden ingezien,</seg> <seg n="25.3.2">kan het niet op de andere.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Vandaar de noodzakelijkheid van gezag.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">- Het spiritualisme kent de absolute tegenstelling van uitverkoren en verworpen,</seg> <seg n="25.5.2">van waarheid en leugen,</seg> <seg n="25.5.3">van goed en kwaad.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De organische beschouwing kent alleen de onderscheiding van leven en dood.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Het woord dat hier opgeld doet <hi rend="italic">is:</hi></seg> <seg n="25.7.2"><hi rend="italic">waarde.</hi></seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Het staat tussen waarheid en goedheid in.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Maar daarmee komen we in een heel andere atmosfeer.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Waarde is aan koers onderhevig en kan de hele schaal van nul tot oneindig doorlopen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">En deze overgangen zijn niet trapsgewijs,</seg> <seg n="25.11.2">zoals bij de gezagsbeschouwing;</seg> <seg n="25.11.3">de verschillen zijn ook niet absoluut als bij spiritualistische beschouwing,</seg> <seg n="25.11.4">waar de geest oordeelt,</seg> <seg n="25.11.5">onderscheid maakt.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Een organisme oordeelt niet;</seg> <seg n="25.12.2">het assimileert.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Wel heeft het functies die aan oordelen herinneren en die een organische beschouwing gelegenheid geven telkens een metabasis eis allo genos te maken,</seg> <seg n="25.13.2">maar het woord is hier assimileren.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Een grote tegenstelling blijft er over:</seg> <seg n="25.14.2">leven of dood.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Maar binnen de ring van het leven is alles waardering,</seg> <seg n="25.15.2">assimilering,</seg> <seg n="25.15.3">smaak,</seg> <seg n="25.15.4">waarover in laatste instantie niet te twisten,</seg> <seg n="25.15.5">niet te oordelen valt.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Zo vinden we dan bij Gunning enerzijds uitspraken waarin het absolute onderscheid tussen leven en dood opklinkt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">"Dalen we een millimeter beneden het volmaakt-zijn,</seg> <seg n="26.2.2">zo liggen we in de dood,</seg> <seg n="26.2.3">in de vijandschap tegen God."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">"Het geloof is niet aller."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Of wanneer hij aanraadt ieder beginsel tot zijn uiterste consequentie te laten gaan om zo tot het oordeel te komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Maar daartegenover staat binnen de kring van het leven de irenische zin.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Wie een opvatting van de zaak heeft,</seg> <seg n="26.6.2">die is Gunning goed,</seg> <seg n="26.6.3">maar dan een <hi rend="italic">opvatting,</hi></seg> <seg n="26.6.4">onderstreept;</seg> <seg n="26.6.5">wie de schat opheft met beide handen,</seg> <seg n="26.6.6">met welke woorden hij die handeling ook vergezelde.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De God die door vuur antwoordt,</seg> <seg n="26.7.2">die is God!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">En met een ander beeld wordt God vergeleken met de natuur:</seg> <pb n="429" ed="VW"/><seg n="26.8.2">men kan Hem zomin als haar leren kennen,</seg> <seg n="26.8.3">als men Hem niet op zijn lichaam,</seg> <seg n="26.8.4">op de werkelijkheid van zijn leven laat werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Zo assimileert Gunning zich overal in de wereldliteratuur,</seg> <seg n="26.9.2">wat hem dienen kan in het proces van waarheid zoeken en waarheid worden.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Hij die de aanschouwing heeft van het geheel,</seg> <seg n="26.10.2">van het werkende organisme van de gemeente en haar Hoofd,</seg> <seg n="26.10.3">hij speurt overal iets van de ritseling van het leven van aspiraties,</seg> <seg n="26.10.4">vaag of meer bewust.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dit geheel,</seg> <seg n="27.1.2">de waarheid van de zaak is er.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De uitkomst van het onderzoek naar de waarheid is vooraf bepaald.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Men kan de waarheid slechts op zich laten werken.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Het leven construeert men niet.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het is er of niet</seg> <seg n="27.5.2">- zo ziet het ook De la Saussaye.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Als reden,</seg> <seg n="27.6.2">waarom de uitgave van <hi rend="italic">Ernst en Vrede</hi> werd gestaakt,</seg> <seg n="27.6.3">noemt hij de vrees dat hij door de voortzetting de ontwikkeling der ethische theologie eer zou kunnen tegenhouden dan bevorderen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">"De principes die wij verdedigen",</seg> <seg n="27.7.2">zo schrijft hij in <hi rend="italic">La crise,</hi></seg> <seg n="27.7.3">"zijn geen andere dan de drijfveren van het geweten.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Als zodanig hebben ze een absoluut karakter.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Ze mogen niet worden voorgesteld als het eigendom van enig individu of enige partij."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het is merkwaardig na te gaan hoe Gunning deze organische beschouwing aanvankelijk voor onwetenschappelijk hield.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">In de vijfde jaargang van <hi rend="italic">Ernst en Vrede</hi> werd door hem een schrijven aan De la Saussaye gericht,</seg> <seg n="28.2.2">waarin hij dit standpunt verdedigde.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">"Het geloof des harten",</seg> <seg n="28.3.2">zo schrijft hij,</seg> <seg n="28.3.3">"is synthetisch.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het beschouwt de Heilige Schrift als één geheel ...</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het mag en moet gebruik maken van de vergelijking die,</seg> <seg n="28.5.2">zodra zij op het gebied der wetenschappelijke overtuiging overgebracht wordt,</seg> <seg n="28.5.3">dodelijk werkt voor leven en vrijheid der kritiek,</seg> <seg n="28.5.4">nl. de vergelijking van de Heilige Schrift met een organisme,</seg> <seg n="28.5.5">levend in zijn edeler en onedeler,</seg> <seg n="28.5.6">maar altijd onmisbare delen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De geloofservaring getuigt van het leven der Heilige Schrift als een éénheid,</seg> <seg n="28.6.2">die uit haar afzonderlijke delen niet begrepen wordt ...</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Waar van het leven sprake is,</seg> <seg n="28.7.2">wordt het geheel niet gekend uit de delen,</seg> <seg n="28.7.3">maar omgekeerd de delen uit het geheel."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Ook de minste kritische gedachte verbreekt de werking van het geheel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Die synthetische beschouwing vervult ons bij de huiselijke en openbare godsdienstoefening,</seg> <seg n="28.9.2">bij het ziekbed,</seg> <seg n="28.9.3">in de geloofsstrijd van het dagelijks leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><pb n="430" ed="VW"/><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Verzoening tussen de analytische en kritische beschouwing der wetenschap die de dood in haar handen houdt en toch in haar recht is,</seg> <seg n="29.1.2">en het geloof dat synthetisch het leven op zich voelt werken,</seg> <seg n="29.1.3">achtte Gunning toen onmogelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hij nam de dualistische zieletoestanden op zich als een pijnlijk juk,</seg> <seg n="29.2.2">maar was gelukkig in de zekerheid dat God ook de daarover geschreide tranen zou afwissen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De la Saussaye heeft Gunning een andere opvatting geleerd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hij wijst hem op het verkeerde van zijn wetenschapsbegrip.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ook de wetenschap moet zich plaatsen op het standpunt van het geheel en te rade gaan met de ervaring van de gemeente.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Hij noemt het voordeel dat Gunnings vergelijking met de medische wetenschap hem geeft onwaardeerbaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Maar een medicus heeft hem verzekerd dat op Gunnings standpunt de medische wetenschap tot chemie zou teruggaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De ethische theologie in Nederland is één van de vele pogingen om aan de christelijke waarheid algemeengeldigheid te verschaffen,</seg> <seg n="31.1.2">de mogelijkheid van haar ervaring aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Geheel opgeklaard is deze poging nog niet geweest,</seg> <seg n="32.1.2">zoals ons telkens gebleken is.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Maar daar staat tegenover dat zij ook niet de eenzijdigheden kent die sommige andere vormen van ethische theologie hebben,</seg> <seg n="32.2.2">bijv. bij Rothe of Herrmann,</seg> <seg n="32.2.3">zodat men hier niet in een cul de sac terecht komt,</seg> <seg n="32.2.4">maar er weer uit kan.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De theologische beschouwing verbindt de absolutistische openbaringsopvatting met platonische aanschouwing en pragmatistisch rationalisme die dat weer antwoordt.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De filosofische ethiek doorloopt de schaal van de natuurlijke zedenwet tot de modernste persoonlijkheidsethiek.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">En de eigenlijke christelijke ethiek van wedergeboorte en bekering houdt de afstanden open en verhindert dat het geheel zich consolideert tot cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Men kan zeggen:</seg> <seg n="33.4.2">we hebben toch denkvormen nodig,</seg> <seg n="33.4.3">maar ook vragen:</seg> <seg n="33.4.4">is het nu nodig de christelijke waarheid steun te verschaffen in de ethiek;</seg> <seg n="33.4.5">het wáre door toenadering tot het góede meer aanschouwelijk te maken;</seg> <seg n="33.4.6">God te demonstreren aan de mens,</seg> <seg n="33.4.7">omdat hij meer begrijpelijk is;</seg> <seg n="33.4.8">de waarheid iets te dempen tot waarde om haar aantrekkelijk te maken?</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hier kan men erop wijzen dat de gelijkstelling van christendom en humaniteit een poging is om de christelijke waarheid met ons verdere weten in verband te houden zonder tot relativisme ten opzichte van het christendom te <pb n="431" ed="VW"/>komen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Bij Gunning vooral kan men zien hoe hij zich verweert tegen de 'Religionsphilosophie',</seg> <seg n="34.2.2">die het christendom als één der godsdiensten beschouwt.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Gunning beschouwt het als dé godsdienst,</seg> <seg n="34.3.2">als het wezen van de mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De filosofische ethiek was vroeger voor de theoloog iets vanzelfsprekends.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Naast de filosofische ethiek stond de christelijke als iets bovennatuurlijks;</seg> <seg n="35.2.2">door Ambrosius' boek <hi rend="italic">Geestelijke plichtenleer</hi> is veel van Cicero's zedenleer op de middeleeuwen overgegaan.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Een mooi boek over de invloed van Cicero is:</seg> <seg n="35.3.2">Zielinski,</seg> <seg n="35.3.3"><hi rend="italic">Cicero im Wandel der Jahrhunderte.</hi></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Bij de Reformatie komen de dingen anders te staan.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Godsdienst en ethiek groeien naar elkaar toe.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Doordat op het <hi rend="italic">ontstaan</hi> van het geloof nadruk gelegd wordt,</seg> <seg n="36.3.2">komt er in het godsdienstig leven een zedelijk element,</seg> <seg n="36.3.3">dat later van grote invloed wordt,</seg> <seg n="36.3.4">bijv. wanneer,</seg> <seg n="36.3.5">zoals bij Herrmann,</seg> <seg n="36.3.6">alles gezet wordt op het <hi rend="italic">ontstaan</hi> tegenover de inhoud.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">"Het nieuwe principe",</seg> <seg n="36.4.2">zegt Dilthey,</seg> <seg n="36.4.3">"was de zekerheid van de religieuze levenservaring,</seg> <seg n="36.4.4">zoals die bij het lezen van de Heilige Schrift in de samenhang der christelijke gemeente altijd weer ontstaat."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Hij ziet het reformatorisch beleven in het midden tussen het Schriftprincipe en het materiële beginsel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f59" rend="superscript">g</ref> 't Is beleven van de levende samenhang der Schrift.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dit is dus nog een religieus apriori,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="36.6.2">maar in zijn ontstaan is het aan het ethische verwant. 't Is iets persoonlijks;</seg> <seg n="36.6.3">'t is een verandering in het subject.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Daarnaast kent Luther een <hi rend="italic">christelijke</hi> ethiek,</seg> <seg n="37.1.2">die voor allen is,</seg> <seg n="37.1.3">voor alle gelovigen dezelfde is,</seg> <seg n="37.1.4">dus wat vroeger de filosofische ethiek,</seg> <seg n="37.1.5">algemeen menselijk,</seg> <seg n="37.1.6">was.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Geloof en ethiek ontmoeten elkaar hier dus.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Luther schrikt van de christelijke ethiek van de wederdopers en stelt naast zijn iustitia spiritualis een meer uitwendige beroepsethiek.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Melanchton neemt weer de filosofische ethiek in sterke mate op en zo wordt nu de christelijke ethiek ziel in het lichaam van de filosofische.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Deze laatste is evenals vroeger als vanzelfsprekend overgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Maar één ding blijft:</seg> <seg n="38.1.2">deze ethieken gelden voor iedere mens,</seg> <seg n="38.1.3">allebei.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De beoefenaar van de christelijke zedelijkheid is geen buitengewoon wezen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Er is geen tweeërlei moraal voor twee soorten mensen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">In zoverre is de christen de normale mens.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Maar normaal heeft hier kwantitatieve,</seg> <seg n="38.5.2">geen kwalitatieve betekenis.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">In de gedachte dat de waarheid <hi rend="italic">ontstaat</hi> in het subject ligt dus een toenadering tot de ethiek.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Maar ook omgekeerd heeft de idee van het ethische een wijziging ondergaan.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Wanneer de christelijke ethiek de ziel is in een beroepsethiek,</seg> <seg n="38.8.2">die van heel andere herkomst is,</seg> <seg n="38.8.3">dan krijgt zij daardoor <pb n="432" ed="VW"/>het karakter van <hi rend="italic">kracht,</hi></seg> <seg n="38.8.4">geestelijke kracht.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Zij moet <hi rend="italic">in staat stellen</hi> de wet te volbrengen,</seg> <seg n="38.9.2">wat buiten haar onmogelijk is.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Maar ze wordt daarmee geheel immanent in de cultuur.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Een de wereld of de persoonlijkheid revolutionerende,</seg> <seg n="38.11.2">christelijke zedelijkheid als in de middeleeuwen is er dan niet.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Het catastrofale wordt afgelost door het culturele.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Het is verandering van gezindheid.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Het verschil met de filosofische ethiek wordt dan een verschil in motieven,</seg> <seg n="38.14.2">in drijfveren,</seg> <seg n="38.14.3">bijv. liefde,</seg> <seg n="38.14.4">of zoals bij Hobbes:</seg> <seg n="38.14.5">eigenbelang.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Godsdienst en ethiek kunnen langs deze weg heel dicht bij elkaar komen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Beide is eigen het autonome <hi rend="italic">ontstaan</hi> en de <hi rend="italic">veranderlijkheid,</hi></seg> <seg n="39.2.2">dus blijvend ... (?) samengevat in de centrale cultuuridee der persoonlijkheid. 't Worden ethisch-religieuze processen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Daarbij kan er nog wel veel verschil bestaan.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Men kan de godsdienst vooropstellen en als hoogste cultuurgoed beschouwen,</seg> <seg n="39.4.2">als doel van ethisch proces-,</seg> <seg n="39.4.3">of men kan het ethische als het primaire beschouwen en voor de godsdienst een nevenplaats inruimen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Het geheel blijft in ieder geval onder het genus ethiek behoren en de naam van cultuurfilosofie verdienen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Daarbij kan men zich dan óf meer in het gemeentebewustzijn plaatsen óf aansluiting zoeken aan het algemene zedelijke bewustzijn.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Schleiermacher heeft meer het eerste gedaan;</seg> <seg n="39.7.2">Rothe,</seg> <seg n="39.7.3">Herrmann het tweede.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De Nederlandse ethischen staan in dit opzicht tussen beide in.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">De vereniging van beide vormt de persoonlijkheid als waarde voortbrengend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Heel merkwaardig is de wijze waarop Herrmann deze aansluiting van christendom en ethiek heeft bewerkstelligd.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Hij gaat uit van de filosofische ethiek en bedoelt ook christelijke waarheid te funderen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Maar voor hem is alles wel heel sterk op de ene kaart van het ontstaan gezet.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Herrmann wijst er met voldoening op dat de theologie uiterlijk een reductie heeft ondergaan,</seg> <seg n="40.5.2">maar innerlijk verrijking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Voor vaste dogmen kwam het <hi rend="italic">ontstaan</hi> van die dogmen in iedere christen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">(Zo hadden de reformatoren het niet bedoeld.)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Herrmann zegt dat wij zedelijker zijn dan de oude christenen en dat daarom ieder zedelijk vrije zal spotten met bovenzedelijke religie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Ook de sfeer waaruit wij God leren kennen,</seg> <seg n="40.9.2">heeft volgens Herrmann een reductie ondergaan.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Vroeger leerde men God uit de hele schepping kennen,</seg> <seg n="40.10.2">uit de natuur,</seg> <seg n="40.10.3">nu uit de mensenwereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Ook hier dus de <hi rend="italic">versmalling</hi> van het terrein waarlangs waarheid tot ons komt.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Jezus' leven is in de geschiedenis het belangrijkste<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f63" rend="superscript">k</ref> en hier,</seg> <seg n="40.12.2">ook hier reductie.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Maar alles wat in het leven van Jezus onder de historische kritiek valt,</seg> <seg n="40.13.2">behoort tot de wereld.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Hier ligt de aansluiting tussen Herrmann en de Zwitserse theologen.</seg></s></p>
<p><pb n="433" ed="VW"/><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Herrmann gaat er echter een heel andere kant mee uit.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Niet wat wij van de overlevering maken,</seg> <seg n="41.2.2">maar wat de overlevering van ons maakt,</seg> <seg n="41.2.3">dat is de hoofdzaak</seg> <seg n="41.2.4">- ook dit past nog in paradoxentheologie.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Maar nu laat Herrmann de verlossingskracht samenvallen met de indruk die Jezus' innerlijk-historisch leven maakt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Er is in God niet méér dan Jezus.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Zo krijgen we niet alleen een andere beschouwing van de werkelijkheid,</seg> <seg n="41.5.2">maar ook beschouwing van een andere werkelijkheid.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Het vertrouwen,</seg> <seg n="41.6.2">het geloof valt samen met het beleven.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">De waarheid duikt hier onder in het ontstaan der waarheid.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het dogma houdt slechts betekenis aan de school.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Naast het dogma loopt de mystiek,</seg> <seg n="41.9.2">die niet zedelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De cultuur,</seg> <seg n="42.1.2">Troeltsch wees erop,</seg> <seg n="42.1.3">komt bij Herrmann wel in het gezicht.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Weltfremde zedelijkheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.f64" rend="superscript">l</ref> noemt Troeltsch het.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Van twee kanten verzet,</seg> <seg n="42.3.2">van de cultuur en van de dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-ethisch-beginsel.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="419" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*J. H. Semmelink, <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning, zijn ontwikkelingsgang en zijne beginselen, Zeist</hi> 1926, p. 199.* Cit. naar J. H. Gunning, <hi rend="italic">De getuigenis des geheels, in Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 28 (1891), p. 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 199. Cit. naar J. H. Gunning, <hi rend="italic">De eenheid des levens,</hi> naar Spinoza's Amor intellectualis, Nijmegen 1903, p. 50.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A.w..</hi> p. 91.* Cit. naar J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Beginsel en meeningen.</hi> Proeve van beandwoording der vraag: 'Hoe gaat vastheid van beginsel met wisseling van meeningen samen?', Utrecht 1860, 1880<hi rend="superscript">2</hi>, p. 117.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 92.* Cit. naar J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Jezus Christus, de Middelaar Gods en der menschen.</hi> Naar aanleiding van dr. H. Bavinck, 'De theologie van prof. dr. Daniel Chantepie de la Saussaye', Amsterdam 1884, p. 119.</p></note>
<pb n="420" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye.</hi> Eene historisch-dogmatische studie, Groningen 1905, p. 100. De brief is gedateerd 31 dec. 1854 en 2 jan. 1855.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>G. Hulsman, <hi rend="italic">Het ethisch beginsel en de ethische richting,</hi> Groningen 1911, p. 9. Voor Huisman, zie dl. 1, p. 422.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Hierna ontbreken enige pagina's uit het manuscript.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. D. Chantepie de la Saussaye in <hi rend="italic">EV.</hi> 4 (1856), p.12 v.</p></note>
<pb n="421" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. voor deze en voorafgaande zinnen D. Chantepie de la Saussaye in <hi rend="italic">EV.</hi> 6 (1858), p. 194 Van de door N. aangehaalde term 'conscience athée' is de vindplaats onbekend. Zeer waarschijnlijk heeft N. hier de passage voor ogen gehad waar De la Saussaye spreekt over 'la science athée', wetenschap ontdaan van alles wat tot zedelijk en godsdienstig gebied behoort, <hi rend="italic">E V.</hi> 6 (1858), p. 206.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>K.H. Roessingh, <hi rend="italic">De moderne theologie in Nederland.</hi> Hare voorbereiding en eerste periode, Groningen 1914. Weer opgenomen in <hi rend="italic">Verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> G. J. Heering ed., dl. 1, Arnhem 1926, p. 1-182. Cit. op p. 176.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 164.</p></note>
<pb n="422" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>*D. Chantepie de la Saussaye in <hi rend="italic">EV.</hi> 6 (1858), p. 235.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*J. H. Gunning, <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den godsdienst uit het beginsel van het geloof der gemeente,</hi> Utrecht 1889, p. 10.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>D. Chantepie de la Saussaye in <hi rend="italic">EV.</hi> 5 (1857), p. 71.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?</hi> Een woord ter opening der lessen over de zedenleer (1892/93), Nijmegen 1892, p. 9.</p></note>
<pb n="423" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*H. T. de Graaf, Om <hi rend="italic">het eeuwig goed.</hi> Inleiding tot het religieuze geestesleven, Arnhem 1923, p. 175. Gebruikt van wetenschap.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande.</hi> Souvenirs et impressions, Leiden 1860, p. 162.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>*D. Chantepie de la Saussaye in <hi rend="italic">EV.</hi> 6 (1858), p. 208.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*J. H. Gunning, <hi rend="italic">Werkelijkheid van den godsdienst.</hi> Een woord bij de opening van den universitaire cursus van 1890/91, Nijmegen 1890, p. 10.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>J.L. Doedes, <hi rend="italic">Modern of apostolisch christendom?</hi> Utrecht 1860, p. XXII. Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">a.</hi>w., p. 171.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Gunning, <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?</hi> p. 9.</p></note>
<pb n="424" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Ervaring. zie Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande,</hi> p. 161.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vgl. voor deze passage <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 113 v., waar Chantepie de la Saussaye een karakteristiek van de geest van <hi rend="italic">Ernst en Vrede</hi> opneemt, gegeven door Gunning.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>*A.w., p. 165.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie.</hi> Brief aan den hoogleeraar P. Hofstede de Groot, Rotterdam 1867, Utrecht 1905<hi rend="superscript">2</hi>, p. 9 v.</p></note>
<pb n="425" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>A.w., p. 20. Het citaat is van A. T. Reitsma uit <hi rend="italic">Verslag van de Predikanten-Vereeniging te Groningen</hi> van sept. 1865, p. 30 vv. De la Saussaye citeert naar P. Hofstede de Groot, <hi rend="italic">Het karakter, het voordeel, het nadeel en de waarde der ethische theologie, in Waarheid en Liefde.</hi> Een godgeleerd tijdschrift voor beschaafde christenen naar de behoefte dezer dagen, 30 (1867) nr. 1, p. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 21. Hofstede de Groot, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Hierna ontbreekt een pagina uit het manuscript.</p></note>
<pb n="427" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Werkelijkheid van den godsdienst,</hi> p. 33. Hierin zit tegelijk de oplossing omdat 't oordelen is. Zie de aangehaalde plaats.* Daar zegt Gunning <hi rend="italic">na</hi> het door N. aangehaalde: "Leven is iets persoonlijks, iets ethisch: het onderscheid <hi rend="italic">'maken',</hi> stellen, werkelijk poneren, tussen het goede en het kwade - dus iets actiefs."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>*De la Saussaye boven.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Werkelijkheid van</hi> den <hi rend="italic">godsdienst,</hi> p. 32.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?,</hi> p. 14.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*A,w., p. 15.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*</hi> Ibid. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*Ibid.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie</hi>, p. 42.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>*a.w., p. 44.*</p></note>
<pb n="428" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande, p.</hi> 110.* Letterlijk staat er: "Cette foi comprend avec <choice><sic>I'objet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'objet</corr></choice> observé <choice><sic>I'organe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'organe</corr></choice> <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">même</corr></choice> qui l'observe."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi> Letterlijk staat er: "Le vrai droit est enraciné dans la morale."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Werkelijkheid van den godsdienst,</hi> p. 33.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Gunning, <hi rend="italic">Beginsel en meeningen,</hi> p. 117.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Gunning, Werkelijkheid van den godsdienst,</hi> p. 30.</p></note>
<pb n="429" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>*Voor deze en voorgaande zinnen zie <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>A.w., <choice><sic>p. 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">p. 21</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 12.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande,</hi> p. 152.* De la Saussaye citeert hier uit zijn <hi rend="italic">De nood der kerk.</hi> Brief van den redacteur van het tijdschrift 'Ernst en Vrede' aan het gezelschap van dien naam, Utrecht 1859, p. 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>*J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Een woord aan den hoofdredacteur van Ernst en Vrede in EV.</hi> 5 (1857), p. 290 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 293.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 293.</p></note>
<pb n="430" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 294.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 296.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Antwoord aan ds. J. H. Gunning, E V.</hi> 5 (1857), p. 441.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 443. Hierna ontbreken 16 pagina's uit het manuscript. Waarschijnlijk is het volgende uit de tweede lezing (zie noot 1).</p></note>
<pb n="431" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>Gunning, <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?,</hi> p. 5 en 7. Hierna ontbreken 2 pagina's uit het manuscript.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>Dilthey, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Stuttgart 1957<hi rend="superscript">5</hi>, p. 112.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 118 v.</p></note>
<pb n="432" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p>W. Herrmann, <hi rend="italic">Der Verkehr des Christen mit Gott,</hi> im Anschluss an Luther dargestellt. Stuttgart en Berlijn 1908<hi rend="superscript">6</hi>, p. 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 50.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 51.</p></note>
<pb n="433" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p><choice><sic>1.	Deze term is niet letterlijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Deze term is niet letterlijk</corr></choice> bij E. Troeltsch te vinden. Troeltsch gaf een uitvoerige bespreking van Herrmanns <hi rend="italic">Ethik</hi> (1901) in zijn <hi rend="italic">Grundprobleme der Ethik,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Gesammelte Schriften.</hi> dl. 2, Tübingen 1913, p. 552-672.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Waarschijnlijk hield N. in 1928 of 1929 twee lezingen te Leiden over <hi rend="italic">Het ethisch beginsel.</hi> Omdat grote delen van het manuscript ontbreken, is het onduidelijk, hoe de gang van zaken precies is geweest. Een aanwijzing geeft een blaadje uit het manuscript, waarop alleen het volgende staat:</p><p rend="heading">"Het ethisch beginsel</p><p>II</p><p>In mijn eerste lezing heb ik getracht het ethisch beginsel, zoals dat in de theologische wereld in ons land bekend is geworden, enigszins toe te lichten in zijn klassieke periode. Ik wil even recapituleren."</p><p>Op grond van dit fragment en het feit dat het hier opgenomen manuscript genummerd is vanaf p. 1 is het aannemelijk dat de tekst bedoeld was voor de eerste lezing. Waarschijnlijk stammen alleen de slotpagina's uit de tweede lezing.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. zinspeelt hier op Gunnings <hi rend="italic">Een ridder in het leeraarskleed,</hi> verschenen in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 7 (1870), p. 1077-1100, waarin hij <hi rend="italic">Life and letters of F. W. Robertson. Brighton 1847-1853,</hi> S. A. Brooke ed., Londen 1868, besprak.</p><p>F.W. Robertson (1816-1853), Engels geestelijke, beroemd door de preken die hij hield te Oxford en te Brighton. R. zette zich in voor verheffing van de arbeidersklasse.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. J. P. Valeton (1814-1906), hervormd theoloog, vanaf 1845 hoogleraar Oosterse talen te Groningen. Zijn gelijknamige zoon (1848-1912), vanaf 1877 hoogleraar O.T. te Utrecht, was een van de voormannen van de ethische richting. Ook de vader voelde zich het meest aan deze richting verwant.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Het volgende fragment, bewaard op een los blaadje in het manuscript, loopt parallel met de tekst:</p><p>"Van hieruit kan dan de vraag worden gesteld wie er achter het verstandelijk oordeel staat en wie achter het zedelijk oordeel. Pierson vroeg dat aan De la Saussaye: wie is toch de <pb n="434" ed="VW"/>drager van dat godsdienstig-zedelijke oordeel? De la Saussaye kaatste de bal terug en vroeg naar degene die er achter het verstandelijk oordeel staat. Is dat de mens, die kleine criticaster? Daartegenover, tegenover die gereduceerde ervaring, beroept ook Doedes zich op de ervaring van alle eeuwen. En Gunning zegt dat wij op zedelijk en godsdienstig gebied pas zien wat de mens is. De la Saussaye, natuurwetenschappelijk zover als 't maar enigszins kan, merkt op dat in de historie een duidelijker analogie van de mens wordt gevonden dan in de natuur en dat ..."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n5" type="end" place="end" n="5"><p>E. Renan (1823-1892), Frans godsdiensthistoricus, filosoof en oriëntalist, die veel opzien baarde door zijn <hi rend="italic">La vie de Jésus</hi> (1863). Daarin tekende hij Jezus vanuit naturalistisch gezichtspunt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Zo Tillich. Zo Gunning. Of anders gezag, heteronomie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Jezus autonomer als Kant.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Terzijde: Innerlijke imperatief gezocht. Overwinning in opstanding.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-ethisch-beginsel.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Met deze slotpagina's lopen drie losse blaadjes uit het manuscript parallel, die hier na elkaar worden opgenomen:</p><p>10 Het Evangelie en de Europese cultuur op deze wijze door de band der formele autonomie, de zedelijke imperatief van Kant, met elkaar in aanraking gebracht, verarmen elkaar. Aan de ene kant de eis van niets te laten gelden wat niet als een innerlijke imperatief wordt gevoeld en aan de andere zijde het innerlijke leven van een Joodse rabbi als categorische imperatief voor Europese zedelijkheid genomen. Want een Jezus, die enkel als biografisch portret ons innerlijk aanziet, is zuiver humaan. God wordt Jezus en ... (2) Zo duikt de christelijke waarheid onder in zedelijkheid. Zij wordt gezindheid en kracht <hi rend="italic">om</hi> de zedelijke eisen te volbrengen. Welke die zedelijke eisen zijn. blijkt bij die opvatting uit het Evangelie niet. We komen hier op 't zelfde punt uit als we het De la Saussaye hoorden zeggen dat onze christelijkheid niet hoeft te blijken uit formules en uit bijzondere handelingen, maar uit beweegredenen (mobiles) die ons doen handelen. Het Evangelie wordt immanent in de Europese zedelijkheid. Bij die opvatting van Europese zedelijkheid wordt aan bijzondere cultuurgoederen weinig gedacht. Herrmann blijft zeer formeel. De eisen van de bergrede moeten niet te materieel worden opgevat, maar ze moeten ons leren in onze omstandigheden te handelen zoals Jezus zou hebben gedaan in de zijne. En de Europese cultuurvragen komen ook weinig aan 't woord, omdat meer op de formele autonomie der zedelijkheid wordt gelet dan op de inhoud. (3) Door dit uitsluitend nadruk leggen op de innerlijke imperatief wordt de inhoud van godsdienst en zedelijkheid beide zeer gereduceerd. Herrmann wijst ook met genoegen op deze reductie en op wat hij noemt de daarmee gepaard gaande innerlijke verrijking. Er heeft reductie plaats van de kosmos op de levende natuur, van deze op de menswereld, van deze op de geschiedenis, zodat tenslotte het innerlijke leven van Jezus datgene is, wat niet meer tot de wereld behoort. Wie Jezus' innerlijke leven, zoals het zich bij de lezing van de evangeliën openbaart, op zich laat werken in verband met zijn ervaringen in de levende, christelijke gemeente, die ervaart de innerlijke, zedelijke imperatief. De zedelijke eis is zuiver formeel: autonomie. Hier wordt reeds het vermoeden wakker, het zou wel eens kunnen blijken dat de ideale mens, de pneumatische mens, geen cultuurmens is en dat de mens, waarop de christelijke ethiek uitloopt, niet begrepen kan worden in de categorieën van onze ethiek. Misschien is er een laatste monisme. Ook bij Paulus schemert zoiets, maar dat heeft praktisch geen waarde. Zullen wij ooit de trage beweging des geestes in ons cultuurleven, in het aphelium, begrijpen, het <hi rend="italic">catastrofale</hi> karakter van het leven als sterven en opstaan.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="22" xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie" decls="#bibl-noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie">
<pb n="435" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head n="1."><label rend="italic">1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Humanisme</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De ethische theologie is een der vormen van het herleefde theologisch denken,</seg> <seg n="3.1.2">dat in ons land valt op te merken sedert omstreeks het jaar 1830 de reformatorische godgeleerdheid in het kerkelijk liberalisme ter ruste ging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De eer van de prioriteit komt haar niet toe.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik denk nu niet aan het Réveil dat,</seg> <seg n="3.3.2">hoe belangrijk ook als geestelijke beweging,</seg> <seg n="3.3.3">geen theologie heeft voortgebracht.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar aan de Groninger school,</seg> <seg n="3.4.2">die precies honderd jaar geleden nieuwe banen begon te zoeken.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Stellen we daarvoor het jaar 1830 vast,</seg> <seg n="3.5.2">dan kan het verschijnen van de ethische theologie niet voor 1850 gedateerd worden.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De eerste reeks van Beets' <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> verscheen 1848-1851.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">En de eerste publikatie van De la Saussaye in 1849.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Belangrijker dan de chronologie is de vraag naar de afhankelijkheid.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Een overigens niet onwelwillend criticus noemde in 1875 de theologie van De la Saussaye 'een transformatie van het Gronings beginsel'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En Hofstede de Groot meende dat er geen reden meer bestond voor een ethische theologie;</seg> <seg n="4.3.2">dat zij geen recht had zich als bijzondere theologie te doen gelden en tot de 'evangelische' partij behoorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De la Saussaye schrijft dat hij aan De Groot en Pareau <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n3" rend="superscript">3</ref>dankte zijn 'eerste blik op de verwantschap van natuurlijke en christelijke godsdienst'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij erkent dat er ook omtrent de structuur der theologie,</seg> <seg n="4.5.2">als 'een organisch samenhangend geheel van ideeën,</seg> <seg n="4.5.3">uitgegaan van een vaste grondslag',</seg> <seg n="4.5.4">tussen 'evangelischen' en 'ethischen' samenstemming bestaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hij merkt op dat de Groninger school,</seg> <seg n="4.6.2">van haar kant,</seg> <seg n="4.6.3">ook een réveil beproefde op te wekken (tentait).</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dat zij begon met het woord 'wedergeboorte' te noemen dat de kerk in lang niet gehoord had;</seg> <seg n="4.7.2">dat zij positief en niet negatief wilde zijn.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Hij prijst haar warm-morele vertolking van de Schrift,</seg> <seg n="4.8.2">haar zin voor gemeentelijk leven,</seg> <seg n="4.8.3">haar contact met het leken-element,</seg> <seg n="4.8.4">haar filantropie.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hij meent ook dat de orthodoxen een veel te scherpe houding tegen haar hadden aangenomen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Hij staat aan haar zijde tegenover <pb n="436" ed="VW"/>het supranaturalisme van die orthodoxie.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De theologie der Groningers voldeed aan een behoefte.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Het was goed Christus in het middenpunt te stellen en de nadruk te leggen op de actualiteit van het werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="4.12.2">door de kerk niet als instituut maar als een gezelschap te beschouwen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze vriendelijke en billijke beoordeling kan De la Saussaye juist geven,</seg> <seg n="5.1.2">omdat hij weet dat er grote afstand tussen hem en de Groningers bestaat.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De jaartallen 1830 en 1850 symboliseren die afstand.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Chronologisch is hij klein;</seg> <seg n="5.3.2">in de geschiedenis der theologie echter groot.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Precies in het midden ligt het jaar 1840,</seg> <seg n="5.4.2">toen Scholten zijn inaugurele rede te Franeker hield,</seg> <seg n="5.4.3">waarvan hij later zei dat daarmee de teerling der moderne theologie geworpen was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De la Saussaye wil <hi rend="italic">modern</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f8" rend="superscript">h</ref>theoloog zijn,</seg> <seg n="5.5.2">in een zin waarin dat in 1830 nog niet gezegd kon worden,</seg> <seg n="5.5.3">althans niet in ons land.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De Groninger school is een vroege bloei,</seg> <seg n="5.6.2">in een ander klimaat dan dat waarin de moderne,</seg> <seg n="5.6.3">de ethische en de neocalvinistische theologie zijn opgekomen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het humanisme,</seg> <seg n="5.7.2">waaraan zij georiënteerd is,</seg> <seg n="5.7.3">is een ander dan dat van de kritische cultuurfilosofie,</seg> <seg n="5.7.4">waarnaar of waartegenover de drie andere richtingen hun houding bepaalden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dit humanisme is meer aan Lessing en Herder dan aan de nakantiaanse filosofie verwant.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het christocentrische houdt meer verband met de socinianen en hun kritiek op het dogma der triniteit dan met Schleiermacher.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Van een idealistische opvatting,</seg> <seg n="5.10.2">waarbij God,</seg> <seg n="5.10.3">wereld en mens als 't ware in elkaar geschoven worden,</seg> <seg n="5.10.4">is het ver verwijderd.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">God en mens staan in een 'gesellige'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f9" rend="superscript">i</ref> . verhouding.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Er is een duidelijke,</seg> <seg n="5.12.2">veilige scheiding,</seg> <seg n="5.12.3">die plaats laat voor opvoeding en onderwijs.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">De kerk is minder een mystiek lichaam,</seg> <seg n="5.13.2">waarin de uitverkorenen tot het geloof komen,</seg> <seg n="5.13.3">als wel een school of gezin.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daardoor tonen de Groningers in sommige opzichten meer uiterlijke tekenen van overeenkomst met het Réveil dan de ethischen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij vertonen haast trek voor trek het humanistische pendant daarvan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een zekere negatieve houding tegenover dogmatiek,</seg> <seg n="6.3.2">het zoeken van een vaste grondslag in het bijbelwoord en meer andere dingen,</seg> <seg n="6.3.3">waarbij ik ook denk aan die welke wij door De la Saussaye hoorden prijzen,</seg> <seg n="6.3.4">roepen de gelijkenis op. Daardoor wordt een vergelijking met deze school bijzonder geschikt om,</seg> <seg n="6.3.5">bij eerste inzet,</seg> <seg n="6.3.6">het wezen van de ethische theologie te bepalen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Waarom stond deze laatste,</seg> <seg n="6.4.2">waar De la Saussaye een zeker réveil-karakter bij de Groningers niet kon ontkennen en ook als theoloog belangrijke punten van overeenstemming <pb n="437" ed="VW"/>vond,</seg> <seg n="6.4.3">toch in een heel andere wereld dan de eerstgenoemde?</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De beantwoording van deze vraag zal voor ons licht doen vallen op het ethische uitgangspunt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Allereerst valt het op dat het gereformeerde réveil geen theologie voortbracht en het humanistische wel.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dit wekt verwondering.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De tegenzin tegen de hoogste ideeën van de dogmatiek:</seg> <seg n="7.3.2">triniteit en predestinatie,</seg> <seg n="7.3.3">is toch bij het laatste veel wezenlijker dan bij het eerste.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">- Het antwoord moet luiden dat de gereformeerden geen denkmiddelen bezaten om de hoogste christelijke ideeën tot een geheel te verbinden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij bezaten dat verband bij overlevering in de oude dogmatiek,</seg> <seg n="7.5.2">maar deze leek hun juist theoretisch en praktisch door het liberalisme gediscrediteerd.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Niets kan ons deze omstandigheid zo duidelijk maken als het feit dat de confessionelen een eeuw lang een zuiver conservatieve houding hebben bewaard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">- Het humanistisch réveil meende dit wel te kunnen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Zijn theologen werden juist geïnspireerd door de mogelijkheid die zij zagen om op grond van 'de verwantschap van natuurlijke en christelijke godsdienst' weer een 'samenhangend geheel van ideeën' in de theologie te ontwerpen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Dwz. ze humaniseerden het verband der christelijke ideeën en feiten en daarmee die ideeën en feiten zelf.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Daarom konden zij ondernemen wat de gereformeerden moesten nalaten.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">In het oude christendom is de Logos de band tussen alle stukken die tot wereld en geloof behoren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Schepping en Evangelie worden erdoor saamgehouden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij is meer dan wat wij een logisch verband noemen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De Logos is levensbeginsel tegelijk en bevat ook het Ethos in zich.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">- In de Scholastiek is er ook verband,</seg> <seg n="8.5.2">maar de logica is hier veel minder een goddelijk beginsel als wel een denkmethode.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Zij leert ons niet ‘was die Welt Im Innersten zusammenhält',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="8.6.2">maar alleen hoe zij als geheel gedacht kan worden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">- De Renaissance grijpt op een meer levende logica terug,</seg> <seg n="8.7.2">maar ten koste van het christelijk gehalte van haar wereldbeschouwing.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Hier zijn het de oerinstincten van de schepping,</seg> <seg n="8.8.2">de heidense sympathieën en antipathieën,</seg> <seg n="8.8.3">die de toon aangeven.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Het Humanisme betekent een laatste poging om de kosmos in zijn geheel,</seg> <seg n="8.9.2">zonder op de geest terug te vallen,</seg> <seg n="8.9.3">logisch te doorlichten.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Maar het verkleint alle verhoudingen.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Het is christelijker dan de Renaissance,</seg> <seg n="8.11.2">warmer dan de Scholastiek,</seg> <seg n="8.11.3">maar van de afmetingen van het oude christendom blijft weinig over.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Door dit humanisme alleen was de Groninger school nog in staat een <pb n="438" ed="VW"/>theologie te geven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De buitenste omtrekken van het oude scholastieke systeem zijn nog aanwezig.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Men kan de stukken van de inventaris één voor één terugvinden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Er is bijbelgezag,</seg> <seg n="9.4.2">christologie,</seg> <seg n="9.4.3">heilsorde en leer der kerk.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Er is een filosofische autoriteit naast een theologische,</seg> <seg n="9.5.2">Plato naast het Evangelie.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Zo compleet zal men alles in de ethische theologie niet meer terugvinden.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar overal zijn de kosmische verhoudingen tot 'gesellige' teruggebracht.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De Logosleer werd 'totaal verwaarloosd'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Plato en het Evangelie staan ook niet in een dialectische verhouding,</seg> <seg n="9.9.2">waarbij de eerste de laatste levensvragen stelt en het Evangelie antwoord geeft,</seg> <seg n="9.9.3">maar ze staan naast elkaar als onderwijzers in de school des levens.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Triniteit en predestinatie zijn van te geweldige structuur om hier een plaats te kunnen vinden.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">De heilsleer gaat op in opvoeding.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">- De theologie der Groningers is dus wel zeer gereduceerd wat de inhoud van haar begrippen betreft.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Maar haar omtrek is heel gebleven.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Ze is vóór-kritisch en staat naast het gereformeerde réveil in een theologisch afgesloten periode.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">M.i. deelt Roessingh hen te veel bij de nieuwere tijd in.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Voor deze school bestaat ook geen uitgang in de dialectische theologie,</seg> <seg n="9.16.2">zoals voor de omstreeks 1850 ontstane richtingen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank" n="2."><label rend="italic">2.</label> <s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Moraal</hi></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">"Ethisch is geen naam voor een richting in de gemeente,</seg> <seg n="11.1.2">het is de wijsgerige karakteristiek van het beginsel der theologische wetenschap"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f13" rend="superscript">m</ref> Met deze woorden verweert De la Saussaye zich tegen Hofstede de Groot.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De laatste heeft grote moeite te begrijpen dat de eerste de hele inhoud der theologische wetenschappen niet in de ethica,</seg> <seg n="11.2.2">als speciaal vak gedacht,</seg> <seg n="11.2.3">doet opgaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In dit misverstand ligt het hele verschil opgesloten.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De oudere theologie vond binnen de kosmische cirkel <hi rend="italic">ook</hi> het zedelijk leven.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar dit was zeer duidelijk een deel en bovendien een vrij ondergeschikt deel en leende zich allerminst voor theologisch beginsel.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Wel liggen er in de oude logosleer ethische bestanddelen,</seg> <seg n="11.6.2">maar deze hebben met het menselijke gedrag niet direct te maken.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ze zijn van hogere,</seg> <seg n="11.7.2">goddelijke orde.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">En vooral sedert het logisch verband in de Scholastiek een zuiver formeel karakter gekregen had,</seg> <seg n="11.8.2">worden van deze zijde in de theologie geen zedelijke motieven meer luid.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ze moesten derhalve voortaan van de kant der moraal gehoord worden.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De afstand tussen deze en de eigenlijke theologie was aanvankelijk zeer groot.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Bij oude moralisten als Ambrosius kan men zien <pb n="439" ed="VW"/>hoe uitwendig de band is die de burgerlijke moraal verbindt met de theologie.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Na de Hervorming blijft,</seg> <seg n="11.12.2">meer dan in de bloeiperiode der Scholastiek,</seg> <seg n="11.12.3">de ethiek nog lang vrij los met de theologie verbonden.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Ze is de leer van wat men doen moet,</seg> <seg n="11.13.2">zoals de dogmatiek van wat men geloven moet en het zou niemand in de zin kunnen komen het ethische als beginsel voor de theologie te stellen.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Pas langzamerhand wordt dit vak zo principieel behandeld dat het in aanmerking kan komen om het raam voor een wereldbeschouwing te leveren.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Engelse moralisten hebben hier de weg voor Kant bereid.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">De ethiek blijft nog wel een aparte provincie naast andere levensterreinen,</seg> <seg n="11.16.2">maar ze wordt de voornaamste,</seg> <seg n="11.16.3">waaromheen de andere komen te liggen.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">In het bijzonder komt zij op die plaats,</seg> <seg n="11.17.2">omdat ze de meest principieel gefundeerde scheen,</seg> <seg n="11.17.3">een eigen theorie bezat en een gesloten eenheid voorstelde met rijke geestelijke inhouden.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Zedeleer wordt niet meer afgeleid uit de algemene samenhang der wereld of uit de gegevens van de antropologie;</seg> <seg n="11.18.2">zij is ook geen uitlegging meer van de Tien geboden of een leer der dankbaarheid uit de Catechismus,</seg> <seg n="11.18.3">maar ontwikkelt zich uit de bezinning op de aard van het zedelijke als zodanig.</seg></s> <s n="11.19"><seg n="11.19.1">Ze wordt onafhankelijk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De hegemonie der ethiek zou echter nog niet te begrijpen zijn als er in de hele filosofische en theologische encyclopedie op alle punten een gelijke groei had plaatsgehad en als het hele organisme dientengevolge harmonisch was uitgedijd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Maar dit was niet het geval.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het systeem der Scholastiek werd hoe langer hoe minder gesloten van samenhang.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Uitgebreide partijen daarvan vielen uiteen onder de slagen der kritiek of werden duchtig gehavend.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Reeds de Kerkhervorming had een sterke reductie in het stelsel teweeggebracht.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Een protestantse dogmatiek is veel bescheidener in haar beweringen omtrent het heelal dan een middeleeuwse summa.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Maar haar omvang blijft toch nog eerbiedwaardig en de samenhang gesloten,</seg> <seg n="12.7.2">omdat ze rust op een vaste grondslag:</seg> <seg n="12.7.3">de Schrift.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het proces der ontbinding had echter verdere voortgang.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Descartes en Spinoza ontwikkelden een antropologie,</seg> <seg n="12.9.2">die haar gegevens aan intuïtie ontleende,</seg> <seg n="12.9.3">en in aansluiting daaraan werd ook in de leer aangaande God de oude begrippen-ontologie opgeruimd.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Kant kritiseerde de natuurlijke theologie,</seg> <seg n="12.10.2">de leer van de algemene openbaring.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">En tenslotte werd in de Schriftkritiek de vaste grondslag van het geheel aangegrepen.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Zo bleef er alleen over het religieuze proces,</seg> <seg n="12.12.2">de leer van wedergeboorte en bekering,</seg> <seg n="12.12.3">de christelijke ethiek.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Maar deze had geen verband meer met het kosmisch geheel.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Zij is,</seg> <seg n="12.14.2">kan men zeggen,</seg> <seg n="12.14.3">kloosterethiek geworden.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Zo begrijpen we dat het Réveil,</seg> <seg n="12.15.2">hoewel een krachtige openbaring van christelijk leven,</seg> <seg n="12.15.3">geen theologie kon geven.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">En dat het humanistisch réveil dit alleen nog wel kon door de kosmos te vermenselijken.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">- De houding van het gereformeerde réveil blijft daarbij het meest modern.</seg></s></p>
<p><pb n="440" ed="VW"/><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Gevolg van deze omstandigheid is geweest,</seg> <seg n="13.1.2">wat ik zou willen noemen een vlucht uit de christelijke in de filosofische ethiek.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hier vond men wat men ginds miste:</seg> <seg n="13.2.2">autoriteit,</seg> <seg n="13.2.3">samenhang,</seg> <seg n="13.2.4">beginsel,</seg> <seg n="13.2.5">contact met de kosmos.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Kant heeft uitdrukkelijk verklaard dat hij zich op de categorische imperatief terugtrekt,</seg> <seg n="13.3.2">omdat de kritiek aan al het historische een toevallig karakter had gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het springt in het oog dat de ethiek daardoor iets heel anders moest worden dan ze aanvankelijk was.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Was zij van oorsprong een handleiding voor het gedrag die in casuïstiek uitliep,</seg> <seg n="13.5.2">thans wordt ze,</seg> <seg n="13.5.3">zoals Spinoza reeds deed,</seg> <seg n="13.5.4">van de moraal onderscheiden.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Zij wil geven de theorie van het zedelijk <hi rend="italic">zijn</hi> in onderscheiding van het <hi rend="italic">doen.</hi></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Met andere namen worden langzamerhand onder de drie gebruikelijke hoofden:</seg> <seg n="13.7.2">goederen,</seg> <seg n="13.7.3">deugden en plichten alle waardevolle stukken van het leven bij de ethiek ondergebracht.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Of ook wel:</seg> <seg n="13.8.2">men laat deze drieledige indeling terzijde om onder één leidend gezichtspunt het geheel te ontwikkelen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">- Ook wanneer andere vakken daarnaast een eigen behandeling kunnen behouden,</seg> <seg n="13.9.2">zoals in de theologie de geloofsleer en de christelijke zedeleer,</seg> <seg n="13.9.3">dan vervallen ze toch tot afhankelijkheid.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Schleiermacher grondt zijn <hi rend="italic">Geloofsleer</hi> op drie befaamde 'Lehnsätze' uit de ethiek.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">En zijn ontwikkeling van de christelijke ethiek leidt naast zijn beroemde behandeling van de filosofische een vrij kommervol bestaan.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">- Waar die zelfstandigheid niet bewaard blijft,</seg> <seg n="13.12.2">daar wordt,</seg> <seg n="13.12.3">zoals bij Rothe,</seg> <seg n="13.12.4">de hele christelijke wereldbeschouwing als ethiek gegeven.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">De stof die vroeger in verschillende vakken,</seg> <seg n="13.13.2">in logisch verband,</seg> <seg n="13.13.3">op gezag van Aristoteles,</seg> <seg n="13.13.4">bijbel en kerk in de theologie werd opgenomen,</seg> <seg n="13.13.5">komt hier weer samen om zich te legitimeren aan het ethisch bewustzijn en volgens zedelijke en niet meer logische samenhang verbonden te worden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze hypertrofie van de ethiek mag men niet over het hoofd zien bij het nadenken over de ethische theologie,</seg> <seg n="14.1.2">met name voor haar eerste tijd.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het is waar dat ethisch met ethos te maken heeft en geen afleiding is van ethica,</seg> <seg n="14.2.2">de naam van het leervak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het is ook waar,</seg> <seg n="14.3.2">zoals we reeds zagen,</seg> <seg n="14.3.3">dat De la Saussaye zich tegen deze verenging van zijn bedoelingen verdedigd heeft.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar om te verklaren hoe het komt dat het ethos zo in het centrum van de theologie kwam te staan,</seg> <seg n="14.4.2">hebben wij met de aangewezen ontwikkeling terdege rekening te houden.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Voor <hi rend="italic">voorlopige</hi> oriëntering is dat absoluut nodig.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Wanneer De la Saussaye,</seg> <seg n="14.6.2">met verwijzing naar Rothe,</seg> <seg n="14.6.3">schrijft dat de kerk uit de exclusief religieuze sfeer in de morele verlangt over te gaan of liever,</seg> <seg n="14.6.4">zo corrigeert hij zich,</seg> <seg n="14.6.5">voor het dogma steun te zoeken in het geweten,</seg> <pb n="441" ed="VW"/><seg n="14.6.6">zodat de metafysische waarheid overgaat in morele waarheid,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f17" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="14.6.7">dan is vooral het eerste,</seg> <seg n="14.6.8">ongecorrigeerde deel van de zin opvallend.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het is niet bepaald duidelijk waarom een christelijke kerk uit de godsdienstige in de zedelijke sfeer zou wensen over te gaan.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het contact met Rothe is ook niet toevallig.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Gunning heeft gezegd dat Rothe voor Duitsland gedaan heeft wat De la Saussaye voor ons land deed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">- In zijn <hi rend="italic">Beoordeeling van Scholtens Leer der Hervormde Kerk</hi> schrijft De la Saussaye ook voluit:</seg> <seg n="14.10.2">"De dogmatiek namelijk is niet,</seg> <seg n="14.10.3">zoals zij vroeger vaak beschouwd werd,</seg> <seg n="14.10.4">de hoeksteen van het gebouw der theologische wetenschappen,</seg> <seg n="14.10.5">zij is er de gevel van.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Zij rust op al de andere theologische vakken en veronderstelt die.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Voornamelijk is de naaste basis,</seg> <seg n="14.12.2">waarop zij rust,</seg> <seg n="14.12.3">de ethiek."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">We kunnen dus toegeven dat het ethos,</seg> <seg n="15.1.2">waarvan het woord 'ethiek' is afgeleid,</seg> <seg n="15.1.3">een zeer centraal iets is en ons toch genoodzaakt voelen <hi rend="italic">eerst</hi> aan de filosofische ethiek te denken.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Deze was geen afzonderlijk leervak meer,</seg> <seg n="15.2.2">maar in staat van overgang naar de cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zij kon heel goed theologische ethiek zijn;</seg> <seg n="15.3.2">alleen maar geen christelijke.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Dit voldoet dan aan de eisen,</seg> <seg n="15.4.2">die Troeltsch nog in 1902 aan iedere moderne theologie stelde,</seg> <seg n="15.4.3">"dat men heden ten dage niet van de metafysica uit tot het probleem der religie komt,</seg> <seg n="15.4.4">zodat deze door haar begrippen zelfstandig het wezen der wereld zou onthullen,</seg> <seg n="15.4.5">maar omgekeerd van de vraag naar de laatste waarden en doeleinden van menselijk leven en handelen tot de daarin besloten religieus-metafysische gedachten".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En in dit verband kan men Bavinck toestemmen dat De la Saussaye de theologie niet metafysisch wilde ontwikkelen,</seg> <seg n="15.5.2">maar ethisch herzien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank" n="3."><label rend="italic">3.</label> <s n="16.1"><seg n="16.1.1"><hi rend="italic">Wedergeboorte</hi></seg></s></head>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Intussen is deze oriëntering omtrent de ethische theologie slechts een voorlopige.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Om te beginnen is de vlucht in de filosofische ethiek lang niet algemeen geweest.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Beets,</seg> <seg n="17.3.2">die door De la Saussaye geëerd werd als de beginner der ethische theologie,</seg> <seg n="17.3.3">dacht er niet aan de christelijke zedelijkheid <pb n="442" ed="VW"/>van bekering en wedergeboorte aan de hand van filosofische beginselen uiteen te zetten.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Hij bracht eenvoudig de morele kant van het dogma naar voren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Bij De la Saussaye en Gunning komen ook telkens uiteenzettingen voor,</seg> <seg n="17.5.2">die geen verdere strekking hebben.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De christelijke zedelijkheid is de keerzijde van het dogma.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Hier wordt wèl van de metafysica uit het wezen der wereld onthuld.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Vooral moet hier aan Vinet gedacht worden,</seg> <seg n="17.8.2">die geen speculatieve theologie wenste te geven,</seg> <seg n="17.8.3">maar <hi rend="italic">de cultuur van het wedergeboren hart</hi> wilde beschrijven.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">In die zin zegt De la Saussaye van Beets dat deze het Réveil heeft genationaliseerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Beets wilde ook geen theoloog zijn.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Hij was als Vinet een prediker,</seg> <seg n="17.11.2">die de specifiek christelijke zedelijkheid met literarische en niet mat theologische middelen in haar culturele betekenis wilde laten zien om haar zo van haar karakter als kloosterethiek te bevrijden.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">De dogmatiek laat hij daarbij in 'statu quo'.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Hetzelfde doel,</seg> <seg n="17.13.2">de aansluiting aan de algemene cultuur,</seg> <seg n="17.13.3">wordt daarbij langs een andere weg bereikt.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">De filosofische ethiek en vele Duitse kunsttermen kunnen dan terzijde blijven.</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">De mogelijkheid van nationalisatie blijft beter bewaard.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ethische <hi rend="italic">theologie</hi> wordt echter op die wijze niet verkregen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De la Saussaye acht dat aan het ethisch beginsel een meer algemene toepassing gegeven kan worden dan bij Beets geschiedt.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij wil het Réveil niet nationaliseren maar wijder:</seg> <seg n="18.3.2">humaniseren.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Daarin neemt hij ook een speculatief element op. '<choice><sic>Humaniser Ie divin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Humaniser le divin</corr></choice>,</seg> <seg n="18.4.2">sans lui enlever son caractère divin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">In die richting oefent hij tevens een voorzichtige kritiek op Vinet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Toch moet op de betrekking tot deze laatste grote nadruk worden gelegd.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Men kan de ontwikkeling van de ethische theologie niet begrijpen zonder er mee te rekenen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Bij Vinet toch staat de <hi rend="italic">christelijke</hi> zedelijkheid geheel op de voorgrond.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Niet de ethiek van de normale mens,</seg> <seg n="18.9.2">de moraal,</seg> <seg n="18.9.3">maar de abnormale van bekering en wedergeboorte,</seg> <seg n="18.9.4">waarin de moderne eis van eenheid en geslotenheid in het geestesleven niet vervuld wordt.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De literarisch-culturele behandeling van deze zedelijkheid bij Vinet en Beets is <hi rend="italic">ook</hi> niet zonder gevaren,</seg> <seg n="18.10.2">hetzij men het dogma meer,</seg> <seg n="18.10.3">als Vinet,</seg> <seg n="18.10.4">of minder,</seg> <seg n="18.10.5">als Beets,</seg> <seg n="18.10.6">terzijde laat,</seg> <seg n="18.10.7">maar het gevaar haalt niet bij dat van een verbinding met het monisme der cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Welnu,</seg> <seg n="18.11.2">de ethische theologie bij De la Saussaye en Gunning heeft herhaaldelijk,</seg> <seg n="18.11.3">als ze moest kiezen,</seg> <seg n="18.11.4">zich op het eerste standpunt geplaatst,</seg> <seg n="18.11.5">haar speculatie laten schieten en zich beperkt tot de bescheidener arbeid van het zoeken van de zedelijke zijde van het dogma.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head n="4."><pb n="443" ed="VW"/><label rend="italic">4.</label> <s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Geest</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">'<choice><sic>Humaniser Ie divin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Humaniser le divin</corr></choice>,</seg> <seg n="20.1.2">sans lui enlever soit caractère divin.'</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat is eigenlijk in zijn volle betekenis een definitie van de vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Zo heeft De la Saussaye het niet bedoeld.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Bij hem is het de beschrijving van een theologische methode.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Maar het is goed erop te wijzen om de spanning te doen gevoelen,</seg> <seg n="20.5.2">die in de theologie bestaat tussen haar object en haar methode en die ook het geheim is van het zwoegen van De la Saussaye en Gunning.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Na de voorlopige oriëntering aan de wijsgerige en christelijke ethiek wil ik dus thans een stap verder gaan en de ethische theologie in wijder samenhang bezien.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het is waar dat de filosofische ethiek,</seg> <seg n="21.1.2">uitgroeiend tot cultuurfilosofie,</seg> <seg n="21.1.3">haar afkomst van de oude moraalfilosofie niet verloochenen kan.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar terwijl zij steeds meer alles in zich opneemt,</seg> <seg n="21.2.2">assimileert zij toch ook van andere zijden ideeën,</seg> <seg n="21.2.3">die haar van alle naroep van:</seg> <seg n="21.2.4"><hi rend="italic">moraal</hi> ontheffen en haar doen worden tot een <hi rend="italic">wijsbegeerte van de geest.</hi></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Ik denk aan de nakantiaanse,</seg> <seg n="21.3.2">idealistische systemen van Fichte,</seg> <seg n="21.3.3">Schelling,</seg> <seg n="21.3.4">Hegel.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De driehoeksstelling van God,</seg> <seg n="21.4.2">wereld en mens wordt verbroken.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Tegenover de wereld komt de geest te staan en God komt te staan aan de zijde van de geest (Dilthey).</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">"Al wat groot is en al wat geldt,</seg> <seg n="21.6.2">raakt in het graf des geestes verzonken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Alle verhoudingen tussen de dingen en allermeest die tussen God en mens krijgen een zin die bewust of onbewust,</seg> <seg n="21.7.2">redelijk,</seg> <seg n="21.7.3">zedelijk of mystisch,</seg> <seg n="21.7.4">aan de natuur en ook aan de moraal is ontheven.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">De oude tegenstelling van object en subject,</seg> <seg n="21.8.2">dood en leven,</seg> <seg n="21.8.3">verliest daarbij een deel van haar verschrikking.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">De immanentie Gods viert hoogtij.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Aan het ethos dat hier heerst zijn menselijke wezenstrekken niet altijd meer af te lezen.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Hier keert iets terug van de oudchristelijke Logos,</seg> <seg n="21.11.2">die een hoger ethos in zich bevat.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Oud en nieuw christendom ontmoeten elkaar in het geloof aan de Logos der wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De hoofdproblemen der ethiek brengen ons dus van het gebied der moraal op dat van de geest of,</seg> <seg n="22.1.2">zoals Troeltsch het noemt,</seg> <seg n="22.1.3">van het gebied van de subjectieve ethiek op dat van de objectieve.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Laatstgenoemde schrijver wijst er op dat de ethische bezinning op haar hoogtepunten 'een wijde historische en filosofische' horizon nodig heeft.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hij spreekt zelfs van een ethiek 'sub specie aeternitatis' in onderscheiding van een andere 'sub specie temporis',</seg> <seg n="22.3.2">van immanente en transcendente ethiek,</seg> <seg n="22.3.3">cultuur en ascese<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Merkwaardig is echter dat hij,</seg> <seg n="22.4.2">als daarmee de grens van het menselijke ethos <pb n="444" ed="VW"/>bereikt is en de vraag naar een goddelijk of demonisch ethos als determinerende factor in 't zicht komt,</seg> <seg n="22.4.3">schuchter in de moraal terug vlucht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De visie die De la Saussaye op de theologie heeft,</seg> <seg n="23.1.2">staat onder directe invloed van het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Fichte,</seg> <seg n="23.2.2">Schelling en Hegel hadden de theorie der immanentie uitgewerkt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De grief van onze theoloog tegen de liberalen was dat ze dit als mysticisme (Borger) verwierpen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De praktische zijde van Kant wilden ze gaarne laten gelden,</seg> <seg n="23.4.2">maar de nakantiaanse speculatie niet.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Zo probeerden ze het Evangelie op het stoïcisme te enten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Ik wil in het midden laten hoever men in deze systemen was doorgedrongen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar zeker is dat de ethische theologie daaruit direct of indirect sterke impulsen heeft ontvangen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het is geen literaire of esthetische belangstelling,</seg> <seg n="24.3.2">die De la Saussaye buiten de oude godgeleerdheid lokt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Deze verzoeking heeft Gunning veel sterker ondergaan.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De vader van de ethische theologie is theoloog van aanleg en professie.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Maar hij deelt de liefde van sommige der grootste godgeleerden voor de filosofie.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Ook het gevaar dat de moraal daarbij zou kunnen lopen van ingeruild te worden voor een demonisch ethos,</seg> <seg n="24.7.2">kan hem niet bewegen in te stemmen met een 'terug tot Kant'.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Hij komt op voor de <hi rend="italic">speculatieve</hi> gedachte.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">"Niet alleen de theoretische gedachte verlangt een God,</seg> <seg n="24.9.2">die niet meer geïsoleerd is van de wereld . . .,</seg> <seg n="24.9.3">maar dat is ook een behoefte van het hart,</seg> <seg n="24.9.4">een eis van het godsdienstig leven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Wijsgerige en godgeleerde immanentie zullen verbonden moeten worden.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Als de filosofische gedachte met deze morele behoefte rekening houdt,</seg> <seg n="24.11.2">zal er een systeem ontstaan dat niet meer panthëistisch maar persoonlijk is.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">De volle persoon van de Heilige Geest wordt daarbij in de filosofie van de geest ingevoerd.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Omgekeerd,</seg> <seg n="24.13.2">oordeelt De la Saussaye,</seg> <seg n="24.13.3">zal de kennis van de Heilige Geest mystisch blijven,</seg> <seg n="24.13.4">als de wijsgerige analyse de natuur daarvan niet doorzoekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Idealisme en christendom worden op die wijze nauw verbonden.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Deze houding heeft beroemde parallellen in de geschiedenis,</seg> <seg n="25.1.2">waarop wij,</seg> <seg n="25.1.3">met inachtneming van de verhoudingen,</seg> <seg n="25.1.4">mogen wijzen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zij herinnert levendig aan Augustinus,</seg> <seg n="25.2.2">die aan de ideeën van het platonisme vlees en bloed wil geven door de belijdenis van de incarnatie;</seg> <seg n="25.2.3">en aan Thomas,</seg> <seg n="25.2.4">die op zijn beurt weer "het warme christelijke licht,</seg> <seg n="25.2.5">dat in het bijzonder uit de geschriften van de heilige Augustinus uitstroomt,</seg> <seg n="25.2.6">op de bleke kleuren der aristotelische levensbepaling laat vallen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Van hier uit valt pas het volle licht op de korte formule,</seg> <seg n="26.1.2">waarop de ethische theologie gebracht is:</seg> <seg n="26.1.3"><hi rend="italic">'De waarheid is ethisch.'</hi></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Boven was reeds <pb n="445" ed="VW"/>sprake van de morele zijde van het dogma.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De uitdrukking levert geen moeilijkheid op en is algemeen verstaanbaar.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zij draagt niet het volle gehalte van de verbinding van idealisme en christendom.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Maar de formule,</seg> <seg n="26.5.2">die ik thans noemde,</seg> <seg n="26.5.3">heeft iets van het raadsel van de Sfinx,</seg> <seg n="26.5.4">aan kerkelijk Nederland in de laatste helft der negentiende eeuw opgegeven.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">ik geloof dat we haar betekenis niet etymologisch of terminologisch of eenvoudig logisch moeten overwegen,</seg> <seg n="27.1.2">maar in het licht van de hoogtepunten der geschiedenis van filosofie en christendom en van hun onderlinge verhouding.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Omvat de logos het ethos of is het Goede de hoogste idee?</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dat zijn vragen,</seg> <seg n="27.3.2">die men beter bij de bestudering van Plato,</seg> <seg n="27.3.3">Augustinus of Thomas overdenkt dan aan de hand van een filosofisch woordenboek.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het is een bewijs voor de diepte van haar bezinning dat de ethische theologie deze topvraag naar voren brengt.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Ik voor mij zie haar het indrukwekkendst in het hele leven en denken van Gunning tot uiting gebracht.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De la Saussaye is de eerste;</seg> <seg n="28.3.2">hij is meer wetenschappelijk theoloog in de gewone zin van het woord en Gunning is op de meeste punten der ethische theologie van hem afhankelijk.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Maar Gunning is een <hi rend="italic">verschijning</hi> in wie verschillende eeuwen elkaar ontmoeten;</seg> <seg n="28.4.2">in wie Spinoza Christus in het aangezicht ziet en in wie de vraag is doorleefd hoe de verhouding moet zijn tussen de wijsgerige verlossingsleer,</seg> <seg n="28.4.3">saamgevat in de tegenstelling:</seg> <seg n="28.4.4"><hi rend="italic">fataliteit-vrijheid,</hi></seg> <seg n="28.4.5">en de christelijke,</seg> <seg n="28.4.6">uitgedrukt in de correlatieven:</seg> <seg n="28.4.7"><hi rend="italic">zonde-genade.</hi></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Is de eerste tegenstelling de waarheid van de tweede?</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Of toont de waarheid der eerste haar ethisch karakter in de tweede?</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Met deze vragen heeft Gunning op zijn knieën geworsteld in de bossen bij Hilversum en op zijn studeerkamer in Den Haag.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De la Saussaye heeft de verhouding van wijsbegeerte en christendom van alle kanten overwogen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Maar ook voor hem is het geen theoretische kwestie,</seg> <seg n="29.2.2">maar een beslissing die époque zal maken in de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Enerzijds een wijsbegeerte,</seg> <seg n="29.3.2">die evenknie is van die van Plato en Aristoteles.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Een filosofie van de geest,</seg> <seg n="29.4.2">van een innerlijkheid en speculatieve verheffing als slechts mogelijk was geworden door vele eeuwen van christelijk leven.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zou men christelijker willen zijn dan Augustinus en Thomas,</seg> <seg n="29.5.2">die Plato en Aristoteles,</seg> <seg n="29.5.3">schoon heidenen,</seg> <seg n="29.5.4">tot hun leidslieden kozen?</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">- Anderzijds een merkwaardig réveil van met name gereformeerd geestelijk leven,</seg> <seg n="29.6.2">met praktische kennis van het werk van de Heilige Geest in bekering en wedergeboorte;</seg> <seg n="29.6.3">maar methodistisch van aard,</seg> <seg n="29.6.4">zonder een theologie als hulpmiddel om het opborrelende leven over te leiden in de algemene cultuur en vruchtbaar te maken voor wetenschap of instelling.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Van die historische situatie uit heeft De la Saussaye de vraag naar het ethisch karakter der waarheid overdacht.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De idealistische filosofie,</seg> <seg n="30.1.2">de wijsbegeerte van de geest,</seg> <seg n="30.1.3">werpt reeds uit zichzelf de vraag op naar de verhouding van waarheid en zedelijkheid,</seg> <seg n="30.1.4">logos <pb n="446" ed="VW"/>en ethos.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Zij voegt geest en waarheid samen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ik wees er reeds op dat een hoger,</seg> <seg n="30.3.2">bovenmenselijk ethos,</seg> <seg n="30.3.3">goddelijk of demonisch,</seg> <seg n="30.3.4">daarbij in het gezichtsveld komt.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Er zit neoplatonisme in dit idealisme;</seg> <seg n="30.4.2">het is niet zuiver kritisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het weet iets van een <hi rend="italic">zijn</hi> en een <hi rend="italic">zaligheid</hi> boven ons en buiten ons bereik,</seg> <seg n="30.5.2">dat zich als inhoud van onze kritische normen niet laat vatten en pas 'diminuendo' aan ons kenbaar en ervaarbaar wordt.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Het heeft dit neoplatonisme bovendien,</seg> <seg n="30.6.2">zoals het door Augustinus is doorgegaan en door vele christelijke eeuwen is gewijzigd,</seg> <seg n="30.6.3">zodat ook de christelijke logos en het ethos van het Evangelie zich daarmee verbonden hebben.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">De christelijke mystiek heeft de kennis der menselijke persoonlijkheid verrijkt.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">En zo weet deze filosofie meer van de ziel,</seg> <seg n="30.8.2">van de grond der wereld,</seg> <seg n="30.8.3">dan haar heidense voorgangster.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Ze kent vooral de betekenis van geschiedenis beter.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Met dit alles,</seg> <seg n="31.1.2">dat in onze dagen door de verdedigers van het idealisme tegenover panmethodisme en dialectische theologie weer naar voren wordt gebracht,</seg> <seg n="31.1.3">moet men rekenen,</seg> <seg n="31.1.4">als men wil oordelen over het gebruik dat in de ethische theologie van de idealistische wijsbegeerte is gemaakt.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Men kan er De la Saussaye niet van beschuldigen dat hij wijsgeer is geworden.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hij bleef theoloog,</seg> <seg n="31.3.2">met name gereformeerd theoloog.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De christelijke dogma's houden hem veel meer bezig dan de wijsgerige begrippen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Zijn geschriften hebben in de manier van betogen veel meer van een oud-Hollandse dogmatiek dan die van Gunning.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De la Saussaye voelt het wijsgerig denken,</seg> <seg n="31.6.2">op zichzelf beschouwd,</seg> <seg n="31.6.3">als een ledige vorm aan.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Deze moet gevuld worden.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Ook de christelijke inslag van het idealisme doet hem geen ogenblik uit het oog verliezen dat het vervuld moet worden in het christendom.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Geest moet Heilige Geest zijn.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Gods immanentie die van de Triniteit.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Persoonlijkheid wordt men pas door wedergeboorte.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Het speculatieve denken is een vlucht in de oneindigheid;</seg> <seg n="31.12.2">het kent geen grenzen en mag die niet kennen.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Het kan de Schepping niet denken,</seg> <seg n="31.13.2">die door het geloof verstaan wordt.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Het is een aspireren naar eeuwigheid;</seg> <seg n="31.14.2">een idealiseren van de werkelijkheid.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Het stelt een ideaal op,</seg> <seg n="31.15.2">maar zal de zoete tegenwoordigheid daarvan nooit leren kennen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Zo negeert deze theologie haar eigen filosofie naar de inhoud en kent zichzelf als haar vervulling.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Als de wijsbegeerte de Schepping zoekt als 'doel',</seg> <seg n="32.2.2">weet de christen reeds lang van haar als 'daad'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Als de gedachte uitvliegt over alle grenzen,</seg> <seg n="32.3.2">zit God al van eeuwigheid in het middenpunt.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het is Gunning die,</seg> <seg n="32.4.2">als ik mij goed herinner,</seg> <seg n="32.4.3">de fabel gebruikt van haas en egel.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Als de discussie over de waarheid der dingen nog voortduurt,</seg> <seg n="32.5.2">heeft God al lang gezegd,</seg> <seg n="32.5.3">dat ze <hi rend="italic">goed</hi> zijn.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dat de waarheid ethisch is,</seg> <seg n="33.1.2">heeft dus allereerst een <hi rend="italic">ontologische</hi> zin.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het <pb n="447" ed="VW"/>idealisme van de wijsbegeerte en het realisme van de godgeleerdheid vullen elkaar aan.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dat de waarheid ethisch is,</seg> <seg n="33.3.2">is geen stelling,</seg> <seg n="33.3.3">die zomaar overgenomen is uit de idealistische filosofie,</seg> <seg n="33.3.4">ofschoon ze ook daar betrekkelijk reeds geldt,</seg> <seg n="33.3.5">maar haar volle betekenis krijgt zij door de verhouding van idealisme en christendom.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het ethos van het Evangelie,</seg> <seg n="33.4.2">waarvan het idealisme iets in zich heeft opgenomen,</seg> <seg n="33.4.3">wordt nog eens tegenover de logos van het laatste geplaatst,</seg> <seg n="33.4.4">met negatie van alle christelijke bestanddelen van het idealisme.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">'De waarheid is ethisch' wil dan zeggen dat het idealisme wordt geloofd in het Evangelie en het Evangelie wordt gedacht in het idealisme.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">De laatste betekenis van de formule gaat voor ons op als we denken aan de historische conjunctuur,</seg> <seg n="33.6.2">waaruit ze getrokken werd.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De vraag naar het ethisch karakter is dus meer dan een strijdpunt binnen het kader der kritische filosofie.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het panmethodisme,</seg> <seg n="34.2.2">zoals dat in ons land door dr. Snethlage wordt voorgestaan,</seg> <seg n="34.2.3">wil de wijsbegeerte rein houden van alle inhoud.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het eist de zuivere autonomie van het denken op elk levensterrein en dus ook op religieus gebied.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Het zou nooit het denken willen laten 'afsluiten' op de realiteit des geloofs,</seg> <seg n="34.4.2">zoals De la Saussaye dat wil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Denken krijgt dan geen ontologisch tegenwicht in het <hi rend="italic">goede</hi> van Schepping en Openbaring.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Zelfs God blijft een gezichtspunt.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">- Wanneer De la Saussaye reeds opkomt tegen dit teruggaan op het categorische en het opneemt voor een inhoudsvoller wijsbegeerte van de geest,</seg> <seg n="34.7.2">dan doet hij dat echter niet als rustig filosoof,</seg> <seg n="34.7.3">maar op de manier van een kerkvader die leiding wil geven aan zijn eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Evenmin was het enkel een kwestie uit de godsdienstpsychologie.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Prof. De Graaf<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n5" rend="superscript">5</ref> heeft in zijn belangrijk boek <hi rend="italic">Om het eeuwig goed</hi> aan de verhouding van waarheid en goedheid diep ingrijpende beschouwingen gewijd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f38" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="35.2.2">die sterke verwantschap tonen met wat men hier en daar bij Gunning vindt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De waarheid heet goed voor de ziel om haar tegenwoordigheid en om de gevolgen die die tegenwoordigheid voor de ziel heeft.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De nadruk valt dan op het ontstaan van de waarheid in de ziel en op haar bijwoning,</seg> <seg n="35.4.2">haar ethische immanentie.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wat wijsgerig waarheid heet,</seg> <seg n="35.5.2">moet zo godsdienstig goedheid genoemd worden.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">In deze psychologische bepaling van de formule:</seg> <seg n="36.1.2">'De waarheid is ethisch' gaat haar betekenis in de ethische theologie evenmin op. Trouwens,</seg> <seg n="36.1.3">ook De Graaf wil de <hi rend="italic">belijdenis der</hi> waarheid hoog houden boven de bewuste <hi rend="italic">waardij</hi> daarvan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar het ontstaan der waarheid in de ziel,</seg> <seg n="36.2.2">van hoeveel betekenis ook,</seg> <seg n="36.2.3">in zijn betekenis van goed zijn voor de ziel,</seg> <seg n="36.2.4">reikt op verre na niet tot het <pb n="448" ed="VW"/>goede,</seg> <seg n="36.2.5">in ontologische zin,</seg> <seg n="36.2.6">van een Ethos,</seg> <seg n="36.2.7">dat boven ons leven is en toch bij ons wonen wil.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Dat het transcendente centrum is,</seg> <seg n="36.3.2">waaromheen de waarheidsrichting zich buigt.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">De psychologische duiding brengt ons niet in de sfeer van een historische conjunctuur,</seg> <seg n="36.4.2">waarin een beslissing moet vallen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Haar geval keert telkens terug en heeft geen deel aan het 'Einmalige',</seg> <seg n="36.5.2">dat het wezen van het christelijke uitmaakt,</seg> <seg n="36.5.3">in de individuele geschiedenis en in die der wereld.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dat de waarheid ethisch is,</seg> <seg n="36.6.2">moet de abstracte weergave zijn van het feit dat de Heilige Geest,</seg> <seg n="36.6.3">die in alle waarheid leidt,</seg> <seg n="36.6.4">uitgestort wordt en dat wij er niet over beschikken.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het is in dit hoogste verband een profetische uitspraak,</seg> <seg n="36.7.2">die in een belangrijk tijdsgewricht van de wetenschap naar het réveil heenwijst,</seg> <seg n="36.7.3">meer dan andersom;</seg> <seg n="36.7.4">zoals Augustinus het doet van het neoplatonisme naar kerk en ascese.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">- Dat alles hier in grotere verhoudingen komt te staan dan als een vraagstuk uit de kritische filosofie of als een probleem uit de godsdienstpsychologie ligt niet aan de beoefenaren daarvan,</seg> <seg n="36.8.2">maar aan het principiële standpunt ingenomen in de theologie.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Deze is,</seg> <seg n="36.9.2">zoals De la Saussaye het noemt,</seg> <seg n="36.9.3">`een <hi rend="italic">progressi</hi>eve wetenschap'.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Dit wordt dan zo verstaan dat zij niet afhankelijk is van 'de voortgang der zogenaamde vrije wetenschap',</seg> <seg n="36.10.2">maar integendeel van de ontwikkeling der kerk,</seg> <seg n="36.10.3">dat is van de werking van de Heilige Geest in de gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Dat De la Saussaye,</seg> <seg n="36.11.2">op dezelfde bladzijde waarop hij dit schrijft,</seg> <seg n="36.11.3">met Rothe deze progressie recht evenredig met het algemene gemeente-bewustzijn doet plaatshebben,</seg> <seg n="36.11.4">is het gevolg van zijn idealistische vooronderstellingen.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Het is in strijd met de hoogste visie op zijn eigen standpunt en doet het profetische daarin geen recht.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">De beslissingen,</seg> <seg n="36.13.2">waarop de profetische theologie aandringt,</seg> <seg n="36.13.3">zijn meestal omgekeerd evenredig met het algemeen bewustzijn.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">De werking van de Heilige Geest is in iedere tijd een ontologisch bestanddeel in de ervaring,</seg> <seg n="36.14.2">dat 'kritisch' is in veel hogere zin dan al onze kritische gezichtspunten samen.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">De beslissingen vallen van daar uit en wij kunnen niet anders doen dan ons bekeren als het 'nabij gekomen' is.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Prof. De Graaf gaat in het door mij genoemde boek hier en daar rakelings langs deze opvatting.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Hij gaat tot de grenzen van wat in een filosofie van de geest gedacht en gezegd kan worden.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Zo,</seg> <seg n="36.18.2">wanneer hij het vrome gevoel evenredig laat zijn 'met het op dat ogenblik bereikte bewustzijn van God',</seg> <seg n="36.18.3">maar de eigenlijke inhoud van dat gevoel met Hegel doet staan 'op de bodem der gedachte'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Of als hij wijst op de bovenzedelijke waarde van de godsdienstige aanvaarding van het lot,</seg> <seg n="36.19.2">waar alle vergankelijke en betrekkelijke waarden nederzinken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Dan weer wordt het logos-karakter van het 'onuitputtelijk verband',</seg> <seg n="36.20.2">waarin de 'eindigheden' verbonden staan,</seg> <seg n="36.20.3">geroemd met deze woorden:</seg> <seg n="36.20.4">"Uit het verband <pb n="449" ed="VW"/>der tijdprocessen is de menselijke ziet gekomen tot de vrijheid van het oordeel,</seg> <seg n="36.20.5">dat zijn duisternis verlicht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="36.21"><seg n="36.21.1">Telkens treft ons hier de heenwijzing naar wat de schrijver elders noemt:</seg> <seg n="36.21.2">'uneingestandene Metaphysik'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="36.22"><seg n="36.22.1">Maar tot het profetisch huldigen van een historische Logosopenbaring,</seg> <seg n="36.22.2">die de zin van ons leven verlicht en waarvan de progressie ons transcendente beslissingen oplegt,</seg> <seg n="36.22.3">kan hij op zijn standpunt niet komen.</seg></s> <s n="36.23"><seg n="36.23.1">Deze openbaring bedoelt De la Saussaye als hij Christus' gehoorzaamheid de ware ethica,</seg> <seg n="36.23.2">zijn vrijheid de ware dialectica en zijn macht de ware fysica noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">in mijn bepaling van 'ethisch' is dus een voortgang,</seg> <seg n="37.1.2">die ik reeds aanduidde toen ik op bladzijde 440 sprak van een voorlopige bepaling.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Ik ging uit van het 'ethische' naar zijn oorsprong uit de moraalfilosofie,</seg> <seg n="37.2.2">de ethica als bijzonder leervak.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Ik zag het daarna als de morele zijde van het dogma,</seg> <seg n="37.3.2">centraal menselijk ethos of christelijke zedelijkheid. 't Laatst echter als een hoger Ethos,</seg> <seg n="37.3.3">in verband met de vleeswording van de Logos.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Pas dit laatste zet de ethische theologie in evenwicht.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Eerst dan hebben wij de ontologische tegenpool van haar idealistische voorlopigheid bereikt.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Hier eerst kan haar idealisme 'afsluiten' op haar realisme.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Men vergunne mij hier een citaat uit Nicolaï Hartmanns<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n6" rend="superscript">6</ref> <hi rend="italic">Metaphysik der Erkenntnis:</hi></seg> <seg n="38.1.2">"Ontologie,</seg> <seg n="38.1.3">als Grundlage der Erkenntnistheorie allein entworfen,</seg> <seg n="38.1.4">ergäbe eine ganz schiefe Perspective.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Sie kann nur als Grundlage einer allseitig orientierten Weltanschauung Bestand haben,</seg> <seg n="38.2.2">musz also gleichzeitig an allen dem menschlichen Gedanken zugänglichen Problemgebieten orientiert sein.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Sie musz imstande sein,</seg> <seg n="38.3.2">die letzten metaphysischen Rätselfragen all dieser Gebiete ebenso aufzunehmen und in kritischer Analyse auf ihre unauflöslichen Restbestände zurückzuführen,</seg> <seg n="38.3.3">wie das Erkenntnisproblem."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Deze eis kan ook behartigd worden als we het ethische nemen als centrale menselijke levenskern.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Maar dan is er nog geen principieel onderscheid geschapen met de filosofie.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Ook de methode-De Graaf voldoet uitstekend aan de desiderata van Hartmann.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Achter de waarden van het leven vindt de kritische analyse de onoplosbare metafysische resten.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Troeltsch vindt dat dat heden ten dage (1902) zo behoort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">De christelijke ethiek echter,</seg> <seg n="38.9.2">zij moge dan voorlopig kloosterethiek zijn,</seg> <seg n="38.9.3">wijst boven zichzelf uit naar een wereld,</seg> <seg n="38.9.4">die meer is dan postulaat.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Haar zwaartepunt ligt niet binnen eigen levenscirkel maar daarbuiten.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Zij ziet in eigen leven kleine resten,</seg> <seg n="38.11.2">'scintillulae',</seg> <seg n="38.11.3">van een hoger ethisch verband.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Hier daagt de grote <pb n="450" ed="VW"/>Ontologie die ons idealisme verteert.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">De ethische theologie,</seg> <seg n="39.1.2">zoals men die bij De la Saussaye en Gunning leert kennen,</seg> <seg n="39.1.3">heeft alle drie door mij beschreven standpunten in zich:</seg> <seg n="39.1.4">het ethische,</seg> <seg n="39.1.5">het religieuze en het ontologische.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Maar ze mag niet gezien worden als een systeem,</seg> <seg n="39.2.2">waarin deze drie tot overeenstemming zijn gebracht.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zij moet ook zelf gezien worden als een progressief geheel van ideeën.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Zij beweegt zich in één richting,</seg> <seg n="39.4.2">een richting,</seg> <seg n="39.4.3">die onomkeerbaar is.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zij gaat uit van de algemene ethiek,</seg> <seg n="39.5.2">zo men wil,</seg> <seg n="39.5.3">zelfs van de moraal.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar zij beweegt zich in de richting van de christelijke ethiek van bekering en wedergeboorte.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Zij heeft op ieder punt en ieder ogenblik berouw van haar vlucht in de filosofische ethiek en negeert die.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Maar ook hier kan ze niet stilstaan.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Ook haar fijnste cultuurbevliegingen <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> la Vinet,</seg> <seg n="39.9.2">haar nationaliseren <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> la Beets,</seg> <seg n="39.9.3">het vroomste humanisme van haar bekeringsleven als in het derde deel van Gunnings <hi rend="italic">Blikken,</hi></seg> <seg n="39.9.4">laten haar geen rust.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Zij gaat voort tot daar waar blijkt dat het '<choice><sic>humaniser Ie divin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">humaniser le divin</corr></choice>,</seg> <seg n="39.10.2">sans lui enlever son caractère divin' éénmaal geschied is en niet vatbaar voor herhaling.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Weer is het Gunning bij wie men zich hiervan het best kan overtuigen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Van De la Saussaye moet misschien gezegd worden dat hij zelden de middensfeer,</seg> <seg n="40.2.2">waar de synthese lokt,</seg> <seg n="40.2.3">overschreden heeft.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar Gunning bekeert zich op iedere bladzijde van zijn werken van aanschouwing tot geloof.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Hij breekt met eigen hand zijn idealen om veilig op de bodem van Gods realiteit te kunnen staan.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Hij plooit zijn gedachten samen om stil te wachten op de openbaring der kinderen Gods.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Prachtig heeft bij zich daarvan zelf rekenschap gegeven in enkele strofen:</seg></s></p>
<lg><l n="41.1"><seg n="41.1.1">"Ook mij kan zulk een opvaart wel gelukken</seg></l><l n="41.2"><seg n="41.2.1">Als ik tot Gods aanschouwing mij verheffen</seg></l><l n="41.3"><seg n="41.3.1">En 't eeuwig schoon van verre mag beseffen.</seg></l><l n="41.4"><seg n="41.4.1">Toch blijft des vleses zwakheid mij nog drukken</seg></l></lg>
<lg><l n="42.1"><seg n="42.1.1">Dus,</seg> <seg n="42.1.2">als met inwaarts plooien van heur veder</seg></l><l n="42.2"><seg n="42.2.1">Daalt mijn gedachte om zich tot rust te neigen</seg></l><l n="42.3"><seg n="42.3.1">En zet zich op den stam des kruises neder."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></l></lg>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank" n="5."><label rend="italic">5.</label> <s n="43.1"><seg n="43.1.1"><hi rend="italic">Eenheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">De vraag moet thans gesteld of dit progressief geheel,</seg> <seg n="44.1.2">deze trits van theologische posities,</seg> <seg n="44.1.3">een eenheid uitmaakt;</seg> <seg n="44.1.4">of het morele,</seg> <seg n="44.1.5">het religieuze en het metafysische in één theologisch verband kunnen worden gevat.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">En dan <pb n="451" ed="VW"/>niet zo,</seg> <seg n="44.2.2">dat men ze zich voorstelt als een lijn waarop de ene positie verlaten is als men de tweede inneemt en zo de tweede als men in de derde overgaat.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Maar zo,</seg> <seg n="44.3.2">dat,</seg> <seg n="44.3.3">ook waar alles graviteert naar het gebied van de transcendente beslissingen en bij onomkeerbaarheid van de richting van theologisch denken,</seg> <seg n="44.3.4">er toch een verhouding is tussen alle drie.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zodat de moraal haar problemen eerst recht ziet stellen en haar beslissingen ziet vallen in de christelijke zedelijkheid van bekering en wedergeboorte en deze laatste op haar beurt weer haar volle supra-humanistische maat krijgt,</seg> <seg n="44.4.2">als ze zich bewust wordt van haar eschatologische betekenis.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">In dat geval zou de naam 'ethisch',</seg> <seg n="44.5.2">ook in gewoon morele zin genomen,</seg> <seg n="44.5.3">geen absoluut verwijt behoeven te zijn,</seg> <seg n="44.5.4">maar als 'voorlopige' bepaling genomen,</seg> <seg n="44.5.5">zoals ik gedaan heb,</seg> <seg n="44.5.6">een terecht ingenomen standpunt aanwijzen.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">- De vraag komt hierop neer of het goed was in de theologie het formeel-logisch,</seg> <seg n="44.6.2">scholastisch verband met zijn driehoeksstelling van God,</seg> <seg n="44.6.3">wereld en mens,</seg> <seg n="44.6.4">dat tenslotte in het Rationalisme werd afgeplat tot God,</seg> <seg n="44.6.5">vrijheid en onsterfelijkheid en dat door het Humanisme voor 't laatst in verkleinde,</seg> <seg n="44.6.6">'gesellige' verhoudingen werd gereproduceerd,</seg> <seg n="44.6.7">los te laten en de theologische vragen 'ethisch' te benaderen,</seg> <seg n="44.6.8">zodat God tegenover de wereld komt te staan aan de zijde van de geest,</seg> <seg n="44.6.9">naast de mens.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">- Zij staat in verband met de voor alle theologie absoluut principiële vraag of wij het Evangelie kosmologisch hebben te benaderen,</seg> <seg n="44.7.2">zodat we eerst neutraal het wezen der dingen bepalen om ze daarna op elkaar te laten inwerken,</seg> <seg n="44.7.3">waarbij het ethische secundair wordt en de zaligheid van de mens een toevalligheid,</seg> <seg n="44.7.4">of dat het Ethos van het Evangelie van meet af de grond is van iedere theologische begripsbepaling.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">- Binnen de omtrek der theologie doet dit weer de vraag rijzen naar de verhouding van Oud en Nieuw Testament,</seg> <seg n="44.8.2">Schepping en verlossing.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Deze vragen zijn door de ethische theologie beantwoord in een zin,</seg> <seg n="45.1.2">die ik nu bekend mag veronderstellen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Maar daarmee is dan ook de kring om het morele,</seg> <seg n="45.2.2">het religieuze,</seg> <seg n="45.2.3">het metafysische getrokken.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">De moraal vertegenwoordigt hier de wereld,</seg> <seg n="45.3.2">het religieuze de mens en het metafysische God.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">God staat aan de zijde van de mens en de lijn van het geheel is op Hem gericht.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De moraal komt dan te staan waar men anders de leer der Schepping aantreft en deze theologische 'locus' blijft de entree in de dogmatiek vormen,</seg> <seg n="45.5.2">maar in heel andere vorm en onder heel andere naam dan wij gewend zijn.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Ik zeg niet dat er zulke ethische dogmatieken bestaan.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Schleiermacher,</seg> <seg n="45.7.2">de man van de 'Lehnsätze' uit de ethiek,</seg> <seg n="45.7.3">opent zijn <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> op de gebruikelijke wijze met een beschouwing over schepping,</seg> <seg n="45.7.4">onderhouding enz.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Maar ze zouden kunnen bestaan zonder het karakter te krijgen van een ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Het duidelijkst komen deze dingen voor ons te staan op het derde niveau,</seg> <seg n="46.1.2">waarop wij de ethische theologie hebben aangetroffen,</seg> <seg n="46.1.3">daar waar de verhouding van filosofie en openbaring,</seg> <seg n="46.1.4">idealisme en ontologie moest worden <pb n="452" ed="VW"/>beslist.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Of,</seg> <seg n="46.2.2">gezien als historische conjunctuur,</seg> <seg n="46.2.3">zoals hier nodig is,</seg> <seg n="46.2.4">in de verhouding van het idealisme tot het christendom,</seg> <seg n="46.2.5">van de wijsbegeerte van de geest tot het werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="46.2.6">het Réveil.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dit laatste en hoogste gebied representeert tegelijk de beide andere en sluit ze in:</seg> <seg n="46.3.2">de vraag naar de verhouding van moraal en wedergeboorte en die tussen wedergeboorte en christelijk dogma.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Van der Palm en Beets spreken hier mee met De la Saussaye en Gunning.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Men kan zich de eenheid in de verhouding van het morele,</seg> <seg n="47.1.2">het religieuze en het metafysische of concreet gesproken van wereld,</seg> <seg n="47.1.3">mens en God,</seg> <seg n="47.1.4">nu alle drie verbonden door de gemeenschappelijke idee van een ethos,</seg> <seg n="47.1.5">op twee manieren voorstellen.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Ik kan de filosofie van de geest als denkvorm beschouwen,</seg> <seg n="47.2.2">waarin de theologische inhoud gevat moet worden.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">De filosofische moraal zal dan trachten de christelijke zedelijkheid haar vorm te geven.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De cultuurfilosofie tracht het christendom op te nemen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">En bij de eigenlijke filosofie van de geest gaat het erom of ze het dogma,</seg> <seg n="47.5.2">het Evangelie en het werk van de Heilige Geest zich kan assimileren.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Dit is de <hi rend="italic">antropologische</hi> methode.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">De <hi rend="italic">theologische</hi> denkwijze behoort het andersom te doen.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Ze moet trachten het ontstaan van de geest uit het Evangelie,</seg> <seg n="47.8.2">uit de prediking te verstaan.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Ze moet ons leren inzien dat pas de door Gods Geest getrooste mens een geest is in de volle zin des woords.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Dat hij pas begint te ademen,</seg> <seg n="47.10.2">op te ademen,</seg> <seg n="47.10.3">adem te halen in de verzekerdheid des geloofs.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Ze doet ons zien dat we van de schepping en de mens geen goed begrip kunnen vormen buiten het Evangelie om en dat de beste commentaar op Genesis 2 : 7 gevonden wordt in de brieven van Paulus.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">Zo verstaan we dat <hi rend="italic">Schepping een</hi> theologisch,</seg> <seg n="47.12.2">een christelijk,</seg> <seg n="47.12.3">een nieuwtestamentisch begrip is en alleen door hetzelfde geloof verstaan wordt (Hebr. 11 : 3),</seg> <seg n="47.12.4">waardoor wij zalig worden.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">Zo schept de prediking van het Evangelie het veld,</seg> <seg n="47.13.2">waarin pas een filosofie van de geest haar lijnen kan trekken.</seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">- Op dezelfde wijze maakt het christendom de cultuurfilosofie eerst mogelijk en de christelijke zedelijkheid de beschouwing van de moraal.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Het springt in het oog dat de eenheid en de samenhang bij de theologische methode heel anders zullen bestaan dan bij de antropologische.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Gaan wij van de moraal uit om zo tot het Evangelie te komen of in laatste instantie van de filosofie van de geest tot het doorgronden van de Heilige Geest,</seg> <seg n="48.2.2">dan zullen op elk der drie genoemde niveaus de christelijke zedelijkheid,</seg> <seg n="48.2.3">het christendom en de Heilige Geest telkens metafysische resten zijn.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">En Nicolaï Hartmann heeft het ons duidelijk gemaakt dat in de ontologie de eis gesteld moet worden dat zulk een rest minimaal moet blijven.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Men mag niet meer onverklaard laten dan beslist nodig is.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">De fout der mystiek is dan dat ze met een maximum van ontologie belast is.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Heel anders wordt het bij de theologische beschouwing.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">De paulinische speculatie gaat uit van een maximum van ethos bij God.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De gemeente moet <pb n="453" ed="VW"/>de breedte en lengte en diepte en hoogte daarvan begrijpen (Ef. 3 : 18).</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Van daar uit gezien zijn achtereenvolgens de zondige geest,</seg> <seg n="49.4.2">de cultuur en de moraal resten,</seg> <seg n="49.4.3">Scintillulae.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Ze worden gezien als onsamenhangende stof,</seg> <seg n="49.5.2">die nodig heeft geschapen te worden door Woord en Geest.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Ook wanneer Paulus van de moraal van heidenen en Joden uitgaat,</seg> <seg n="49.6.2">in Romeinen 1 en 2,</seg> <seg n="49.6.3">om van daar op te klimmen tot het Evangelie in Rom. 8,</seg> <seg n="49.6.4">dan brengt dat toch in de verhouding geen wijziging.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">In kantiaanse terminologie kan men dus zeggen dat bij de antropologische methode het morele als apriori werkt,</seg> <seg n="49.7.2">met het Evangelie als ontologische rest,</seg> <seg n="49.7.3">terwijl bij de theologische het morele een restgebied vormt.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Wat leidt tot de paradox van een <hi rend="italic">ontologisch apriori,</hi></seg> <seg n="49.8.2">waarin de uiteindelijke waarheid van de formule der ethische theologie:</seg> <seg n="49.8.3">'De waarheid is ethisch' besloten ligt.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Intussen is hiermee slechts de ideële en niet de historische ontwikkeling van deze theologie aangegeven.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Want men mag niet zeggen dat ze bij De la Saussaye en Gunning aan deze eisen voldoet.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Voor ik een poging doe om dit aan te wijzen,</seg> <seg n="50.3.2">moet ik de waarschuwing voorop stellen dat het heel moeilijk is hier juist en billijk te oordelen.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">De voorstelling die ik zoëven gaf in kantiaanse terminologie,</seg> <seg n="50.4.2">met behulp van haar apriori's en inhouden en resten,</seg> <seg n="50.4.3">gaat bij De la Saussaye en Gunning niet op. Vooral bij de laatste is er een sterke inslag van platonisch en neoplatonisch denken.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Dan werpt de geest zijn verschillende werkelijkheden niet buiten zich in onderscheiden dimensies,</seg> <seg n="50.5.2">maar is het 'zijn' niet-identiek met zichzelf.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Het heeft zijn eigen trappen en graden ook als het niet gedacht wordt als 'verzonken in de geest'.</seg></s></p>
<lg><l n="51.1"><seg n="51.1.1">"Ook de sluim'ring heeft haar graden,</seg></l><l n="51.2"><seg n="51.2.1">Ook z'n trappen heeft het graf",</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="52.1"><seg n="52.1.1">zo placht Gunning gaarne de dichter Lange<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n7" rend="superscript">7</ref> te citeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De mens heeft dan veel minder <hi rend="italic">zijn</hi> in zich dan God en ook bij een antropologisch uitgangspunt behoeft men God dan niet als ontologisch minimum,</seg> <seg n="52.2.2">maar kan men Hem als maximum denken.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Bij De la Saussaye,</seg> <seg n="53.1.2">ofschoon hij niet zuiver kantiaans wil denken,</seg> <seg n="53.1.3">heeft dit platonisme minder invloed.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Laatstgenoemde wil op de antropologie het hele gebouw der theologie opnieuw optrekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Hij ziet de theologische verdiensten der hervormers in hun antropologie,</seg> <seg n="53.3.2">heel anders dan Dilthey,</seg> <seg n="53.3.3">die het geniale van Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> juist vond in het ontbreken van een antropologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">In verband met zijn idealistische,</seg> <seg n="53.4.2">aan de nakantiaanse filosofie ontleende onderstellingen worden God en mens hier als een geheel <pb n="454" ed="VW"/>gedacht.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">De bekende uitdrukking daarvoor is het 'godmenselijke'.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Augustiniaanse speculatie,</seg> <seg n="53.6.2">waarbij het kennen 'boven ons,</seg> <seg n="53.6.3">in God' moet plaats hebben,</seg> <seg n="53.6.4">is dat niet.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Het is minder speculatief.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Het voordeel van het ethische boven het mystische is voor De la Saussaye dit,</seg> <seg n="53.8.2">dat het eerste bewuste ervaring mogelijk maakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">- Kantiaanse bespiegeling,</seg> <seg n="53.9.2">waarbij het,</seg> <seg n="53.9.3">weliswaar niet bloot-menselijk,</seg> <seg n="53.9.4">apriori de vooronderstelling van alle wetenschap betekent en die boven natuur en moraal niet ver uitgaat,</seg> <seg n="53.9.5">is het ook niet.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">Het is meer speculatief.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">- Het is een middending tussen beide.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">En het is voor ons,</seg> <seg n="53.12.2">die Kant in Plato of Plato in Kant 'hinein interpreteren.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f53" rend="superscript">a</ref> heel moeilijk om in die tussenliggende sfeer te komen,</seg> <seg n="53.12.3">zoals blijkbaar heden ten dage de hele immanentie-filosofie van het Duitse idealisme een puzzel geworden is.</seg></s> <s n="53.13"><seg n="53.13.1">Men mag dus niet zeggen dat de mens en God hier een lage en een hoge graad van hetzelfde 'zijn' uitmaken.</seg></s> <s n="53.14"><seg n="53.14.1">Dat is te concreet-monistisch voorgesteld.</seg></s> <s n="53.15"><seg n="53.15.1">Men kan ook niet verklaren dat de vraag,</seg> <seg n="53.15.2">of mens of God een rest zal betekenen in de theologie,</seg> <seg n="53.15.3">hier tot klare beslissing gedreven wordt.</seg></s> <s n="53.16"><seg n="53.16.1">Daarvoor is de methode niet kritisch genoeg.</seg></s> <s n="53.17"><seg n="53.17.1">Men moet zeggen dat er nòch volle mystische donkerheid nòch volle kritische helderheid is,</seg> <seg n="53.17.2">maar een sfeer die door ervaring en oordelen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f54" rend="superscript">b</ref> d.i. ethisch,</seg> <seg n="53.17.3">bezig is op te klaren.</seg></s> <s n="53.18"><seg n="53.18.1">Wanneer men dan bedenkt dat dit ethische op alle manieren christelijk verdiept moet worden gedacht;</seg> <seg n="53.18.2">dat het zondebegrip hier als een ontzaglijk moment van scheiding werkt;</seg> <seg n="53.18.3">dat de ontologie niet metafysisch maar in de vorm van Schepping is opgenomen waarbij de afstand tussen God en mens blijft,</seg> <seg n="53.18.4">dan schijnt het pantheïstisch gevaar,</seg> <seg n="53.18.5">dat de aansluiting aan het idealisme meebracht,</seg> <seg n="53.18.6">wel geheel denkbeeldig te zijn en de transcendentie in de immanentie veilig gesteld.</seg></s> <s n="53.19"><seg n="53.19.1">De bedoeling om de filosofie van de geest te verdiepen tot een theologie van de Triniteit schijnt dan volkomen geslaagd.</seg></s> <s n="53.20"><seg n="53.20.1">Vooral als men bedenkt dat het moment der ervaring in de eenheid met God,</seg> <seg n="53.20.2">voor zover de Zoon betreft,</seg> <seg n="53.20.3">door de aanschouwing en,</seg> <seg n="53.20.4">voor zover de Vader betreft,</seg> <seg n="53.20.5">door het speculatieve voor kortsluiting wordt beschermd.</seg></s> <s n="53.21"><seg n="53.21.1">Het godmenselijke ligt tenslotte in de heiligmaking nog wel genoeg uiteengeslagen om ook de eenheid met de Heilige Geest niet te gesloten te denken.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Men zou dus kunnen beweren dat dit antropologisch uitgangspunt slechts apologetische methode is en geen volle theologische ernst.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Een <hi rend="italic">docetische</hi> antropologie.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Bij Gunning heeft het daar soms veel van.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Merkwaardig is wat Gunning zegt:</seg> <seg n="54.4.2">"Op welke grondslag staan wij hierbij?</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Op die der antropologie.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Wij gaan uit van <hi rend="italic">de mens</hi> gelijk hij te zien,</seg> <seg n="54.6.2">te onderzoeken,</seg> <seg n="54.6.3">te beschrijven is.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Wij kunnen ook zeggen:</seg> <seg n="54.7.2">wij gaan van God uit ...</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Doch dit wordt alleen in de Gemeente verstaan ...</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Daarom zeggen wij,</seg> <seg n="54.9.2">met dezelfde <pb n="455" ed="VW"/>inhoud maar in verstaanbaarder vorm:</seg> <seg n="54.9.3">wij gaan van de mens uit."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Dat:</seg> <seg n="54.10.2"><hi rend="italic">met deze@de inhoud</hi> is zeer veelzeggend.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">Hoe het met Gunning eigenlijk staat heeft hij duidelijk gezegd in zijn inaugurele rede te Leiden:</seg> <seg n="54.11.2">"De waarheid bewijst zich,</seg> <seg n="54.11.3">voorzeker,</seg> <seg n="54.11.4">maar juist als ondoorgrondbaar.</seg></s> <s n="54.12"><seg n="54.12.1">In zijn oneindige Majesteit plaatst zich God zelf voor ons en doet ons in het stof vallen."</seg></s> <s n="54.13"><seg n="54.13.1">En iets verder:</seg> <seg n="54.13.2">"Ethisch is de godsdienst,</seg> <seg n="54.13.3">in zedelijk streven naar God zich openbarende.</seg></s> <s n="54.14"><seg n="54.14.1">Maar allereerst en in zijn diepste wezen is hij mystisch,</seg> <seg n="54.14.2">mededeling Gods van begin tot einde.</seg></s> <s n="54.15"><seg n="54.15.1">Wij kennen God omdat wij van Hem gekend zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="54.16"><seg n="54.16.1">Hier is God geen rest,</seg> <seg n="54.16.2">die het ethisch oordeel voorzichtig uit de ervaring uitpelt,</seg> <seg n="54.16.3">maar wordt mystisch en ootmoedig een maximum aanvaard.</seg></s> <s n="54.17"><seg n="54.17.1">Mozes en Jesaja zijn hier dichter in de buurt dan de idealistische filosofie.</seg></s> <s n="54.18"><seg n="54.18.1">Voor Gunning staat het dogma apriori vast en al wat er tegen ingebracht wordt zijn voor hem,</seg> <seg n="54.18.2">met Thomas Aquinas,</seg> <seg n="54.18.3">'solubilia argumenta'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="54.19"><seg n="54.19.1">Het antropologisch uitgangspunt lost zich hier op in schijn,</seg> <seg n="54.19.2">wat niet verhindert dat het op de volgende bladzijde met een fraai citaat uit Strauss weer wordt opgevoerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="54.20"><seg n="54.20.1">Maar hier zien we toch weer duidelijk dat althans bij Gunning de ethische theologie naar haar wezen door een idealistische cirkel niet omschreven kan worden,</seg> <seg n="54.20.2">maar dat ze een progressief geheel van ideeën vormt waarvan de beweging niet rust voor ze in haar laatste stelling is aangekomen waar het beginsel ook <hi rend="italic">theologisch en ontologisch</hi> blijkt te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Ook bij De la Saussaye vinden we die richting wel bewaard,</seg> <seg n="55.1.2">al wordt de cirkel des levens',</seg> <seg n="55.1.3">de ethisch-idealistische kring,</seg> <seg n="55.1.4">hier veel minder doorbroken dan bij Gunning.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">In het laatste hoofdstuk van de <hi rend="italic">Beoordeeling van Scholtens Leer der Hervormde Kerk,</hi></seg> <seg n="55.2.2">waar,</seg> <seg n="55.2.3">naar een opmerking van dr. Brouwer in zijn proefschrift,</seg> <seg n="55.2.4">De la Saussaye in zijn kracht is en we zijn methode leren kennen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f59" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="55.2.5">zegt deze:</seg> <seg n="55.2.6">"Wij worden dus noodzakelijk tot oplossing van het ethisch probleem gewezen op het speculatieve,</seg> <seg n="55.2.7">het Godsbegrip."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Wel is het waar dat Scholten de zonde wil verklaren in God en De la Saussaye daarentegen in de mens,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f61" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="55.3.2">maar het speculatieve,</seg> <seg n="55.3.3">als de 'consciëntie verklarende'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f62" rend="superscript">j</ref> wordt toch door de laatste nadrukkelijk als bestanddeel van de ethisch-empirische methode geëist.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Van vlakke empirie is hier geen sprake.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">De ethische methode wil opsporen hoe de wereld der ervaring samenhangt met de hogere orde van het koninkrijk Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">De la Saussaye <pb n="456" ed="VW"/>weet er van dat het een "moeite- en gevaarvolle poging" is om "de <hi rend="italic">autonomie</hi> van het geweten te redden,</seg> <seg n="55.6.2">zonder daarbij de inhoud van het christelijk geloof ... prijs te geven".</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Hij hoopt dan ook dat de Heer de Franse protestanten,</seg> <seg n="55.7.2">die ermee bezig zijn,</seg> <seg n="55.7.3">zal bijstaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f64" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Hij erkent dat in het profetisme het gezag van de Heilige Geest iets gewelddadigs heeft dat hij niet zo maar zou willen inruilen tegen het rustig-didactische van het Spreukenboek.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Wel is dat gezag bestemd door vrijheid afgelost te worden in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="55.9.2">waarvan Paulus een bewijs is,</seg> <seg n="55.9.3">maar die vrijheid is er eigenlijk nog slechts in Jezus Christus.</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">En waar de volheid van Christus 'onuitputtelijk' is,</seg> <seg n="55.10.2">valt het te betwijfelen of dit ooit geheel zal geschieden in de gemeente.</seg></s> <s n="55.11"><seg n="55.11.1">De hervormers hadden,</seg> <seg n="55.11.2">dacht De la Saussaye,</seg> <seg n="55.11.3">misschien 'een onduidelijk besef',</seg> <seg n="55.11.4">dat de immanentie van de Heilige Geest de tegenwoordige geestelijke huishouding toch niet verder voert dan de Schrift,</seg> <seg n="55.11.5">zodat het 't beste was zich gestadig daaraan te toetsen.</seg></s> <s n="55.12"><seg n="55.12.1">Maar dan niet als wetboek,</seg> <seg n="55.12.2">doch als levensboek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="55.13"><seg n="55.13.1">- Maar ook dan zijn we er nog niet.</seg></s> <s n="55.14"><seg n="55.14.1">Want in dit leven zijn we zedelijk niet vrij.</seg></s> <s n="55.15"><seg n="55.15.1">De zedelijke vrijheid bestaat hier in de gehoorzaamheid van het geloof.</seg></s> <s n="55.16"><seg n="55.16.1">Wij hebben geen organen,</seg> <seg n="55.16.2">die aan de eisen des geestes volkomen beantwoorden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f66" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Zo zien wij bij De la Saussaye de duif der immanentie onder de felle sperwer der transcendentie gedurig dalen,</seg> <seg n="56.1.2">tot ook zij zich op de stam des kruises neerzet.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Eenzelfde gang merken we op bij de leer van het geweten.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De Groningers die hem verwijten dat hij het in de plaats van de Schrift zet,</seg> <seg n="56.3.2">antwoordt hij dat het geweten voor hem niet 'iets absoluuts' is,</seg> <seg n="56.3.3">geen 'agglomeraat van aangeboren ideeën'.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Hij leert de relativiteit van het geweten en wijst de categorische imperatief van Kant in dit verband af.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">"Het geweten is in geen opzicht iets absoluuts;</seg> <seg n="56.5.2">het is het evenmin in de zin van een absoluut vermogen ... als in de zin van een absolute inhoud."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f68" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">In volmaakte toestand zou het er niet meer zijn en als de absolute waarheid de inhoud werd,</seg> <seg n="56.6.2">zou het eveneens ophouden.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Het is 'het gevoel van tweespalt tussen God en mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f69" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">In het geloofsleven treedt de Heilige Geest in de plaats van het geweten <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f70" rend="superscript">r</ref>en Christus wordt de absolute inhoud daarvan.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Men ziet dus hoe theologisch,</seg> <seg n="56.9.2">ja trinitarisch het bedoeld is als De la Saussaye schrijft dat het bovennatuurlijke geen plaats in de wereld heeft als het geen plaats in het geweten heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f71" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Ook bij De la Saussaye vinden we dus,</seg> <seg n="56.10.2">ofschoon veel minder sterk dan bij Gunning,</seg> <seg n="56.10.3">het teruggaan op een theologisch uitgangspunt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head n="6."><pb n="457" ed="VW"/><label rend="italic">6.</label> <s n="57.1"><seg n="57.1.1"><hi rend="italic">Leven</hi></seg></s></head>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">We moeten ons thans,</seg> <seg n="58.1.2">voor de duidelijkheid,</seg> <seg n="58.1.3">de draad van onze uiteenzetting nog eens opzettelijk voor de geest brengen.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Ik stelde de vraag hoe de ethische theologie zich de eenheid denkt tussen het morele,</seg> <seg n="58.2.2">het wedergeboren leven en het ethos van het Evangelie zelf;</seg> <seg n="58.2.3">de drie componenten van ethische theologie.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Bij de antropologische methode bleef het goddelijke een rest,</seg> <seg n="58.3.2">bij de theologische het menselijke.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Ik sprak de mening uit dat <hi rend="italic">ideëel de</hi> paradox van een ontologisch apriori de oplossing zou blijken van het raadsel der formule dat 'de waarheid ethisch is'.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1"><hi rend="italic">Historisch</hi> ging dit echter niet op. De ethische theologie was wijsgerig niet zuiver 'kritisch' ingesteld,</seg> <seg n="58.5.2">maar een middending tussen platonische en kantiaanse vooronderstellingen.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Haar antropologisch uitgangspunt bleek docetische trekken te vertonen en haar belijdenis van immanentie sloot die van transcendentie geenszins uit.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">De vraag moet nu herhaald hoe de eenheid van en de verhouding tussen moraal,</seg> <seg n="58.7.2">wedergeboorte en Evangelie of kosmisch uitgedrukt:</seg> <seg n="58.7.3">tussen wereld,</seg> <seg n="58.7.4">mens en God te denken is.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Mijn antwoord moet luiden dat in de historische ethische theologie deze eenheid en het verband der drie delen <hi rend="italic">te organisch</hi> genomen is.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Niettegenstaande alles wat ik heb vooropgesteld:</seg> <seg n="59.2.2">het terecht gebruik maken in de theologie van de ethische formatie in plaats van de kosmische;</seg> <seg n="59.2.3">het progressieve van het geheel in de richting van het theologisch gezichtspunt;</seg> <seg n="59.2.4">de resolute,</seg> <seg n="59.2.5">herhaalde metabasis van Gunning en de aarzelende van De la Saussaye uit het antropologische in het theologische standpunt,</seg> <seg n="59.2.6">het docetisme</seg> <seg n="59.2.7">- blijft het er bij dat in die theologie te veel de 'eenheid des levens' regeert.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Gunning heeft niet voor niets op het eind van zijn leven uit dit oogpunt nog eens met Spinoza afgerekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f72" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">De tijd was er vol van.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Een latent spinozisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f73" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="59.5.2">het Duitse idealisme,</seg> <seg n="59.5.3">theosofische invloeden uit vroeger tijd van Böhme en Oetinger<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n8" rend="superscript">8</ref>,</seg> <seg n="59.5.4">werkten alle mee om in allerlei toonaard het toverwoord:</seg> <seg n="59.5.5"><hi rend="italic">leven</hi> aan te geven.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Oetinger schreef immers ook een boek:</seg> <seg n="59.6.2"><hi rend="italic">Theologie,</hi></seg> <seg n="59.6.3"><hi rend="italic">afgeleid uit de idee des levens.</hi></seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">In de negentiende eeuw heeft het leven het geloof bijna uit de theologie verdrongen.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Ik zeg niet dat het leven de leer heeft vervangen.</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">Want de idealistische filosofie heeft juist de leer weer tot ontwikkeling gebracht.</seg></s> <s n="59.10"><seg n="59.10.1">Het Réveil had geen theologie;</seg> <seg n="59.10.2">De la Saussaye had wèl theologie.</seg></s> <s n="59.11"><seg n="59.11.1">Maar waar de leer vroeger geloofd werd,</seg> <seg n="59.11.2">werd ze nu geleefd.</seg></s> <s n="59.12"><seg n="59.12.1">Niet beleefd,</seg> <seg n="59.12.2">toegepast,</seg> <seg n="59.12.3">zoals steeds,</seg> <seg n="59.12.4">maar geleefd.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head n="7."><pb n="458" ed="VW"/><label rend="italic">7.</label> <s n="60.1"><seg n="60.1.1"><hi rend="italic">Persoonlijkheid</hi></seg></s></head>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Onder alle levensbegrippen staat de idee der persoonlijkheid bovenaan.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Iedereen weet hoezeer ze Gunning heeft geïmponeerd.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">De persoonlijkheid,</seg> <seg n="61.3.2">dat levensgeheel,</seg> <seg n="61.3.3">waarin naast de ervaring het oordeel een plaats heeft.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Waarin dus het speculatieve ruimten tussen de levensmomenten schept,</seg> <seg n="61.4.2">zodat het geheel de verhoudingen aanneemt van een geest.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Waarin de ervaring constateert wat is,</seg> <seg n="61.5.2">maar het oordeel ook gaat over dat,</seg> <seg n="61.5.3">wat niet is,</seg> <seg n="61.5.4">doch wezen moet,</seg> <seg n="61.5.5">zodat de geslotenheid der natuur plaats maakt voor het opene van de geest.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Waarin ook het oordeel zover boven de ervaring kan uitgaan,</seg> <seg n="61.6.2">dat het eerste alles is,</seg> <seg n="61.6.3">de laatste niets,</seg> <seg n="61.6.4">zodat er plaats komt voor het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Zo zou eigenlijk de filosofie der persoonlijkheid in de ethische theologie er uit moeten zien.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Maar ze doet dat niet voluit.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Deed ze het,</seg> <seg n="62.3.2">dan kreeg het oordeel in de theologie verre de overhand over de ervaring en de idee des levens week terug voor die des geloofs.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Voor de meditatie vitae kwam de meditatie mortis.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Gunning weet natuurlijk deze dingen.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Wie heeft ze beter gekend dan hij?</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Onder idee der persoonlijkheid verstaat hij "het grote beginsel door hetwelk het geloof,</seg> <seg n="63.3.2">de Rede van de nieuwe mens,</seg> <seg n="63.3.3">het samenstel der dingen beheerst ziet".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f74" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Dat klinkt eschatologisch genoeg.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">En toch is de sprake van ervaring ten opzichte van geloof en persoonlijkheid niet van de lucht.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Dit kan ook wel niet anders in verband met de horoscoop,</seg> <seg n="63.6.2">waaronder de nieuwere idee der persoonlijkheid geboren is.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">De <hi rend="italic">materie</hi> stond daarbij zo dreigend in oppositie,</seg> <seg n="63.7.2">dat alles wat in compositie kon worden opgemerkt te hulp moest worden geroepen.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Het meest algemene begrip dat al die gunstige factoren tegenover het materialisme kan samenvatten is:</seg> <seg n="63.8.2"><hi rend="italic">leven.</hi></seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Ook Schotten trachtte aan de hand der biologie het materialisme te weerleggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f75" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">In de idealistische filosofie en de ethische theologie is het begrip leven wel veel zedelijker genomen,</seg> <seg n="63.10.2">maar de drang tot het proclameren van deze idee was van gelijke aard.</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">Zelfs nu nog,</seg> <seg n="63.11.2">onder sterk gewijzigde omstandigheden en na krachtige ontwikkeling van alle geesteswetenschappen,</seg> <seg n="63.11.3">valt het op hoe iemand als prof. Kohnstamm,</seg> <seg n="63.11.4">bij het opstellen van zijn persoonlijkheidsfilosofie,</seg> <seg n="63.11.5">iedere nog zo kleine opening opmerkt,</seg> <seg n="63.11.6">die de logica of de natuurwetenschap in haar samenhang vertoont,</seg> <seg n="63.11.7">om daaraan terstond de begeerde naam van vrijheid te geven en ze als aankondiging van persoonlijk leven te doen gelden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f76" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><pb n="459" ed="VW"/><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Waar de zaak zo staat,</seg> <seg n="64.1.2">daar komt het erop aan die vrijheid,</seg> <seg n="64.1.3">zo niet in haar ontstaan te verklaren,</seg> <seg n="64.1.4">dan toch bij haar ontstaan te signaleren.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Ze zal wegens haar ontsnappen aan de materiële causaliteit in algemene zin <hi rend="italic">leven</hi> moeten heten.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Ook wanneer,</seg> <seg n="64.3.2">zoals bij Rothe,</seg> <seg n="64.3.3">de persoonlijkheid iets zuiver ideëels is,</seg> <seg n="64.3.4">moet ze nog zo heten,</seg> <seg n="64.3.5">waar ze tegenover de materie en niet tegenover God gedacht wordt.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">- En waar nu de ervaring in positief-empirische zin op de materie teruggaat,</seg> <seg n="64.4.2">in onderscheiding van de speculatieve functie van het oordeel,</seg> <seg n="64.4.3">daar zal de constatering van leven zich daarbij moeten aansluiten,</seg> <seg n="64.4.4">op straffe van niet geloofd te worden.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Zo wordt het verklaarbaar dat Gunning,</seg> <seg n="64.5.2">wiens transcendente definitie van persoonlijkheid we gehoord hebben;</seg> <seg n="64.5.3">die weet dat,</seg> <seg n="64.5.4">als zedelijk wezen,</seg> <seg n="64.5.5">de kern der persoonlijkheid het onderscheid-maken tussen goed en kwaad,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f77" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="64.5.6">derhalve het oordeel is;</seg> <seg n="64.5.7">die schrijft dat het geestelijke niet natuurlijk is <hi rend="italic">maar wordt</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f78" rend="superscript">z</ref>en die belijdt dat het wezen van de persoonlijkheid openbaring is</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f79" rend="superscript">a</ref><seg n="64.5.8">- toch elke geloofsbeschrijving uitdrukking van een voor ieder toegankelijke,</seg> <seg n="64.5.9">menselijke <hi rend="italic">ervaring</hi> noemt,</seg> <seg n="64.5.10">beschrijving van werkelijk bestaand <hi rend="italic">leven</hi> en besluit dat de weg,</seg> <seg n="64.5.11">waarlangs men tot de idee der persoonlijkheid komt,</seg> <seg n="64.5.12">de weg der ervaring is <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f80" rend="superscript">b</ref>en zijn hele betoog daarnaar inricht.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Zo zal dus de idee der persoonlijkheid voor een goed deel moeten opgaan in vrijheid tegenover de fataliteiten van de kosmos,</seg> <seg n="65.1.2">als ze niet nog enger verschijnt als vrijheid tegenover de causaliteit van de natuur.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Heel sterk komt dit uit bij De la Saussaye,</seg> <seg n="65.2.2">als hij in zijn <hi rend="italic">Beoordeeling</hi> zijn christologie op deze formule brengt.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Christus "breekt de antinomie door in alle fataliteiten van zijn levenstaak de wil des Vaders te erkennen".</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Deze antinomie is bij Hem "op het sterkst gespannen".</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">En de erkenning van de opheffing van die antinomie in Christus is het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f81" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Men vergist zich als men meent dat dit een toevallige bepaling is,</seg> <seg n="65.6.2">een van de vele benaderingen.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Het terugbrengen van het geloofsleven op deze vrijheid is een telkens terugkerend motief,</seg> <seg n="65.7.2">ook bij Gunning.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Troeltsch,</seg> <seg n="65.8.2">die hetzelfde bij Herrmann opmerkt,</seg> <seg n="65.8.3">wijst er terecht op dat deze tegenstelling van natuurcausaliteit en vrijheid niet de oudchristelijke is.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Deze bestond in de spanning tussen het relatieve der zondige natuurwet en het absolute van de bovenaardse liefdesgemeenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f82" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">De eerste tegenstelling is formeel,</seg> <seg n="65.10.2">de tweede materieel.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">De ene herinnert aan Spinoza,</seg> <seg n="65.11.2">de andere aan de bergrede.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Ik wil nog enkele gevolgen aanwijzen die dit meebrengt.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Door de invoering van de idee der persoonlijkheid als centraal begrip in de theologie,</seg> <pb n="460" ed="VW"/><seg n="66.2.2">tenminste als die idee bepaald wordt in verband met vrijheid-van-dwang en leven,</seg> <seg n="66.2.3">raken de onderscheidingen,</seg> <seg n="66.2.4">die tenslotte niet van ervaring maar van oordelen afhangen,</seg> <seg n="66.2.5">weg.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Alles wordt alles.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Bavinck<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f83" rend="superscript">e</ref> wees er reeds op voor de theologie van De la Saussaye en Beversluis <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f84" rend="superscript">f</ref>merkte het op voor Gunning.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">De persoonlijkheid deelt in het onderscheidsloze,</seg> <seg n="66.5.2">dat aan 'leven' eigen is,</seg> <seg n="66.5.3">wanneer ze naar de zijde der ervaring georiënteerd is.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Persoonlijkheid is 't hoogste goed;</seg> <seg n="66.6.2">höchstes Glück der Menschenkinder.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f85" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Ze is ook deugd,</seg> <seg n="66.7.2">tucht over de natuur.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Ze is plicht,</seg> <seg n="66.8.2">wet van zelfverwezenlijking.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Zo vallen de drie terreinen van de oude ethiek hier samen.</seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">Ook hier weer merken we op hoe het formele de zakelijke rijkdom van het geestelijke doet interen.</seg></s> <s n="66.11"><seg n="66.11.1">De schepping als doel,</seg> <seg n="66.11.2">die voor De la Saussaye het object is van de wijsbegeerte,</seg> <seg n="66.11.3">komt als gezichtspunt in de plaats van de schepping als daad,</seg> <seg n="66.11.4">die voor hem toch de godsdienstige beschouwing interesseert,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f86" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="66.11.5">juist tegen de ontologische bedoeling van deze theologie in.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f87" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="66.12"><seg n="66.12.1">De persoonlijkheid kent geen bepaalde goederen;</seg> <seg n="66.12.2">ze betekent autonome eindeloosheid en eindloze autonomie.</seg></s> <s n="66.13"><seg n="66.13.1">De plicht der zelfverwezenlijking is het hoogste goed.</seg></s> <s n="66.14"><seg n="66.14.1">Het op natuurlijke wijze boven-de-natuur-uit-raken is haar levenswet.</seg></s> <s n="66.15"><seg n="66.15.1">Het natuurlijke is dan tevens het bovennatuurlijke en omgekeerd.</seg></s> <s n="66.16"><seg n="66.16.1">Het bovennatuurlijke is zo het menselijk-normale.</seg></s> <s n="66.17"><seg n="66.17.1">Het ene gebod,</seg> <seg n="66.17.2">dat de autonome persoonlijkheid kent,</seg> <seg n="66.17.3">is:</seg> <seg n="66.17.4">ontstijgen aan de natuur;</seg> <seg n="66.17.5">eten van de boom des levens.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Ik voeg er dadelijk bij,</seg> <seg n="67.1.2">dat De la Saussaye en Gunning dit schema voor geestelijk leven nooit zo formeel hebben opgesteld als Rothe en Herrmann in Duitsland.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Een filosofische of theologische ethiek hebben ze nooit willen geven.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Ze waren theologen en om het dogma was het hun te doen.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Ook hun personalisme is weer sterk docetisch.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Van alle kanten slaan de oordelen,</seg> <seg n="67.5.2">die aan de begrippen 'wet' en 'zonde' ten grondslag liggen,</seg> <seg n="67.5.3">bressen in dit geestelijk vitalisme.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">De la Saussaye weet wel dat de zich op natuurlijke wijze ontwikkelende mens een duivel wordt en dat tussen zinnelijk en geestelijk leven geen ontwikkeling,</seg> <seg n="67.6.2">maar 'het proces der wedergeboorte in al zijn momenten' ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f88" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">De fataliteiten van de kosmos liggen voor hem ook niet in de natuurcausaliteit,</seg> <seg n="67.7.2">maar in de wanorde der zonde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f89" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">De rechte determinerende kracht der persoonlijkheid is het gebed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f90" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Liberum arbitrium is hoogste uitdrukking van geestelijk leven,</seg> <seg n="67.9.2">maar de wetsbetrekking moet voor ons <pb n="461" ed="VW"/>blijven bestaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f91" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">En ernstiger dan Gunning heeft wel niemand in de negentiende eeuw ontkend dat de volmaaktheid trapsgewijze bereikt wordt als hij zegt dat velen <hi rend="italic">streven,</hi></seg> <seg n="67.10.2">omdat ze niet <hi rend="italic">sterven</hi> willen,</seg> <seg n="67.10.3">en dat God onze zedelijkheid zelf ter hand neemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f92" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">Hij gaat veel verder in zijn doorbraak van het personalisme dan De la Saussaye,</seg> <seg n="67.11.2">die zegt dat de mens zichzelf niet verwijt dat hij niet heilig is,</seg> <seg n="67.11.3">maar dat hij niet op de weg daarheen is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f93" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Zo tracht ook hier weer de ethische theologie 'met dezelfde inhoud'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f94" rend="superscript">p</ref> de wedergeboorte te verklaren door de idee der persoonlijkheid,</seg> <seg n="68.1.2">ontleend aan de tijd-filosofie.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Ofschoon die inhoud naar alle zijden deze denkvorm doorbreekt,</seg> <seg n="68.2.2">wordt de idee toch gebruikt om de kring rondom het geheel der theologie,</seg> <seg n="68.2.3">moraal,</seg> <seg n="68.2.4">wedergeboorte en Evangelie of wereld,</seg> <seg n="68.2.5">mens en God,</seg> <seg n="68.2.6">te trekken.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Persoonlijkheid is hier de moderne logos die het goddelijke en het menselijke verbindt.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Zij komt als ethisch geheel in de plaats van een scholastisch,</seg> <seg n="68.4.2">logisch systeem.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Opmerkelijk is dat de persoonlijkheid daarbij haar oneindigheidskarakter tot op zekere hoogte inboet.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Als ethisch idee moet ze gesloten zijn.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">De ethische theologie vermijdt juist het grenzenloze van de filosofie en dwingt het zich te realiseren.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Hier werken het positivisme van haar vitalistische opvatting van persoonlijkheid en het realisme van haar christelijk uitgangspunt samen om de persoonlijkheid van een kritische idee om te vormen tot een omschreven geheel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f95" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="68.8.2">voor ervaring toegankelijk.</seg></s> <s n="68.9"><seg n="68.9.1">Tussen de oneindigheid der materie en die der idee ligt ze in het midden als een gevormde kosmos.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Dit 'geheel-zijn' wordt dan niet altijd toegeschreven aan de enkele empirische mens.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Of liever meestal niet;</seg> <seg n="69.2.2">om het individuele niet;</seg> <seg n="69.2.3">maar vooral om de zonde niet.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Hij heeft het leven niet in zichzelf,</seg> <seg n="69.3.2">maar ligt uiteengeslagen.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Toch is het merkwaardig dat Gunning het ook hier vasthoudt.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">De mens is bestemd om in de opstanding 'op creatuurlijke wijze zijn eigen grond (te) wezen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f96" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Maar in voller zin wordt het bevestigd voor de gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f97" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">In nog hogere zin heet dit persoonlijk geheel:</seg> <seg n="69.7.2">Christus.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">En eindelijk is het ethische beschrijving van het:</seg> <seg n="69.8.2">God alles in allen.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">De la Saussaye ziet in het christendom een geheel van 'daden en oordelen Gods'.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">"Dit <hi rend="italic">gesloten gebied (ik</hi> cursiveer) is evenwel een wereld op zichzelf en wel een wereld,</seg> <seg n="69.10.2">die iemand niet in zich kan opnemen,</seg> <seg n="69.10.3">zonder dat hij daarin met zijn gehele wezen opgenomen wordt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f98" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">Dit Al-geheel is een Al-persoonlijkheid.</seg></s> <s n="69.12"><seg n="69.12.1">Om het te <pb n="462" ed="VW"/>verwezenlijken is het nodig dat wij <hi rend="italic">theomorfiseren</hi> en dat God <hi rend="italic">antropomorfiseert.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f99" rend="superscript">u</ref><s n="69.13"><seg n="69.13.1">Het biologisch karakter van deze eenheid verloochent zich dus zelfs in de hoogste instantie niet.</seg></s> <s n="69.14"><seg n="69.14.1">Hier is geen spoor van een kritische verhouding.</seg></s> <s n="69.15"><seg n="69.15.1">God en mens passen zich als twee <hi rend="italic">levende</hi> wezens aan elkaar aan.</seg></s> <s n="69.16"><seg n="69.16.1">Noch aan de ene noch aan de andere zijde verschijnt het restprobleem.</seg></s> <s n="69.17"><seg n="69.17.1">Merkwaardigerwijze ziet De la Saussaye dan ook in de 'scintillulae' bij Calvijn en in de Nederlandse geloofsbelijdenis geen resten,</seg> <seg n="69.17.2">maar een grondslag voor een theologische psychologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f100" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Deze toepassing van de idee der persoonlijkheid is tenslotte van ingrijpende betekenis voor de <hi rend="italic">eschatologie.</hi></seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">'Ethisch' en 'eschatologisch' lopen hier gevaar tegenstellingen te worden.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Bij deze opvatting van persoonlijkheid is de vrijheid,</seg> <seg n="70.3.2">eenmaal ontkomen aan de natuurlijke of kosmische fataliteit,</seg> <seg n="70.3.3">zelf tegen de dreiging van een wereldcatastrofe opgewassen.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Bij Rothe wordt deze conclusie dan ook met zeldzame consequentie getrokken.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">De vrije geesten zullen de wereld met eigen handen afbreken,</seg> <seg n="70.5.2">waarbij de chemie een rol zal spelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f101" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Daarmee is dan deze theologie der persoonlijkheid ad absurdum gevoerd.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">De stap van het sublieme naar het ridicule is gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">De vrijheid is in dit gedachtenverband zelf <hi rend="italic">het wonder.</hi></seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Eschatologische wonderen zijn niet meer nodig of komen op het tweede plan vergeleken bij het grote wonder van het ontstaan der vrijheid.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">De 'meditatie mortis' heeft geen volle zin meer.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Op de <hi rend="italic">richting</hi> van het leven komt dan alles aan;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f102" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="71.4.2">ze is ons werk en ligt voor onze verantwoordelijkheid.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Niet daarom voelen we ons schuldig,</seg> <seg n="71.5.2">schrijft De la Saussaye,</seg> <seg n="71.5.3">dat we niet heilig zijn,</seg> <seg n="71.5.4">maar wel omdat we niet op de weg daarheen zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f103" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="71.5.5">wat Gunning hem,</seg> <seg n="71.5.6">althans in zijn latere jaren,</seg> <seg n="71.5.7">niet zou toestemmen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f104" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Dit overmoedig nadruk leggen op het ontstaan van het geestelijk leven en op zijn richting doet de ogen sluiten voor de stof waaruit het dagelijks geweven wordt en voor de tegenstand die het op zijn weg naar de voltooiing zal ontmoeten.</seg></s> <s n="71.7"><seg n="71.7.1">Het houdt te weinig rekening met de wonderen der verzoening en verlossing,</seg> <seg n="71.7.2">die samen als een geweldige eschatologie nodig zullen zijn om aan het kleine ethische wonder van de richting der vrijheid effect te verlenen.</seg></s> <s n="71.8"><seg n="71.8.1">Zo komt men er toe om te zeggen dat wetenschap en geloof <hi rend="italic">slechts</hi> door de zonde gescheiden zijn.</seg></s> <s n="71.9"><seg n="71.9.1">De oude en de nieuwe mens <hi rend="italic">slechts</hi> door de dood.</seg></s> <s n="71.10"><seg n="71.10.1">God en de mens <hi rend="italic">slechts</hi> door de val.</seg></s> <s n="71.11"><seg n="71.11.1">Alsof hier niet,</seg> <seg n="71.11.2">indien ergens,</seg> <seg n="71.11.3">een 'excusez du peu' op zijn plaats zou zijn.</seg></s> <s n="71.12"><seg n="71.12.1"><hi rend="italic">Bunyans Christenreize</hi> kan ons hier beter leren.</seg></s> <s n="71.13"><seg n="71.13.1">- Zelfs de dialectische theologie <pb n="463" ed="VW"/>die in zo geweldige mate de stof en de toekomst van het leven onder het oordeel gesteld heeft,</seg> <seg n="71.13.2">bleef,</seg> <seg n="71.13.3">althans in Barths commentaar op de brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="71.13.4">als laatste rudiment van de theologie der persoonlijkheid,</seg> <seg n="71.13.5">de richting des levens daarbij uitzonderen.</seg></s> <s n="71.14"><seg n="71.14.1">Toen ik op een bijeenkomst te Amsterdam<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n9" rend="superscript">9</ref> de schrijver daarop wees,</seg> <seg n="71.14.2">gaf hij de antinomie toe.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">In de ethische theologie ten onzent wordt echter ook hier weer de invloedssfeer van het dogma merkbaar.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Aan het slot van zijn <hi rend="italic">Beoordeeling laat</hi> De la Saussaye de vrijheid des mensen op het eind van haar ontwikkeling toch voltooid worden door een wonder Gods.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">"Deze wereldperiode (is) niet bestemd om de zonde te overwinnen,</seg> <seg n="72.3.2">om tot de ethische immanentie Gods te komen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f105" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Wel is de gemeente "één zedelijk persoon en heeft als zodanig haar wasdom".</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Maar als zij tot haar volmaking de tegenstand der wereld niet meer nodig heeft,</seg> <seg n="72.5.2">grijpt God in met het oordeel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f106" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Hier is dus overeenkomst en verschil met Rothe.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">God zelf brengt de afbraak,</seg> <seg n="72.7.2">maar voor de gemeente heeft ze toch slechts negatieve betekenis.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Gunning zet wonder en vrijheid duidelijker tegenover elkaar.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Gods persoonlijkheid is <hi rend="italic">wonder;</hi></seg> <seg n="72.9.2"><hi rend="italic">de</hi> onze vrijheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f107" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Maar ook hier blijft het een verhouding van actualiteit en potentialiteit.</seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">Het wonder ligt in 's mensen natuur.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Uit dit alles blijkt dat de ethische theologie de eenheid des levens te organisch gedacht heeft.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Het oordeel,</seg> <seg n="73.2.2">als ethische en eschatologische kritiek van het Evangelie op de richting der wedergeboorte en van deze weer op de moraal,</seg> <seg n="73.2.3">komt niet tot zijn recht,</seg> <seg n="73.2.4">terwijl de ervaring sterk op de voorgrond treedt.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">De rechte verhouding van God,</seg> <seg n="73.3.2">wereld en mens wordt daardoor verbroken.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">De verhouding wordt te direct.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Na voltooide ervaring breekt de 'vrije' mens met de ene hand de wereld zelf af en de andere steekt hij God als gelijke toe,</seg> <seg n="73.5.2">als hij theomorfiseert.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank" n="8."><label rend="italic">8.</label> <s n="74.1"><seg n="74.1.1"><hi rend="italic">Oordeel en ervaring</hi></seg></s></head>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Op die wijze gelukte het niet de drie zedelijke gebieden,</seg> <seg n="75.1.2">die de ethische theologie tot een geheel wil verbinden,</seg> <seg n="75.1.3">te verenigen.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Die eenheid moet staan sub specie Dei;</seg> <seg n="75.2.2">derhalve van het ethos van het Evangelie uit voltrokken worden.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Ze zal moeten staan in het teken van Kruis en Gericht en niet in dat van Schepping en Humaniteit.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Ze is de hoogste worp van het geloof,</seg> <seg n="75.4.2">als bij Paulus,</seg> <seg n="75.4.3">en daarom het minst geschikt voor het creëren van een apologetische algemeengeldigheid.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Wat baat het om met alle geweld het natuurlijke voor bovennatuurlijk te verklaren en vice-versa;</seg> <seg n="75.5.2">de nieuwe mens voor de normale <pb n="464" ed="VW"/>mens en omgekeerd;</seg> <seg n="75.5.3">het goddelijke en het menselijke door een trait-d'union samen te smeden;</seg> <seg n="75.5.4">christendom en cultuur voor identiek te houden!</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">De mensen zullen het toch niet geloven en als ze 't doen,</seg> <seg n="75.6.2">moet hun de illusie toch onmiddellijk weer ontnomen worden.</seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">Ik zou hier de richting van het leven willen vergelijken met de baan van een komeet.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">De sterrenkundige,</seg> <seg n="75.8.2">die haar weg berekent,</seg> <seg n="75.8.3">zal het moeten doen in het aphelium;</seg> <seg n="75.8.4">hij zal de kosmische wet leren kennen waaraan ze gehoorzaamt.</seg></s> <s n="75.9"><seg n="75.9.1">Hij zou haar misschien autonomie kunnen noemen.</seg></s> <s n="75.10"><seg n="75.10.1">Kon hij haar bestuderen in het perihelium,</seg> <seg n="75.10.2">dan zou hij dat zeker niet doen.</seg></s> <s n="75.11"><seg n="75.11.1">Hij zou het geweldig kritische ontdekken,</seg> <seg n="75.11.2">waaronder haar baan staat.</seg></s> <s n="75.12"><seg n="75.12.1">Haar planetarisch karakter zou hem openbaar worden.</seg></s> <s n="75.13"><seg n="75.13.1">Beide zijden van de omloopskring vormen een zuivere eenheid.</seg></s> <s n="75.14"><seg n="75.14.1">Maar die eenheid leert mij niet veel,</seg> <seg n="75.14.2">zolang ik haar kosmisch bezie.</seg></s> <s n="75.15"><seg n="75.15.1">Het catastrofaal karakter van het planetarische stelt zich in de weg.</seg></s> <s n="75.16"><seg n="75.16.1">Haar ommegang geeft geen zekerheid omtrent haar doorgang.</seg></s> <s n="75.17"><seg n="75.17.1">Wel omgekeerd.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Zal ik nu,</seg> <seg n="76.1.2">wat het monisme der ethische theologie en zijn organisch karakter betreft,</seg> <seg n="76.1.3">voor de zoveelste maal weer spreken van docetisme?</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Meent ze haar eigen hoogste ideeën als persoonlijkheid en organisch levensgeheel niet in ernst?</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Het is moeilijk die ernst te ontkennen met het oog op het doorgaand enthousiasme,</seg> <seg n="76.3.2">waarmee deze dingen,</seg> <seg n="76.3.3">niet het minst door de kunstenaar Gunning,</seg> <seg n="76.3.4">naar voren worden gebracht.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Ook eindigt de <hi rend="italic">Beoordeeling</hi> van De la Saussaye in een monisme in hope,</seg> <seg n="76.4.2">dat ik niet zo maar 'paulinisch' zou durven noemen.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">- Maar zeker is dat Gunning,</seg> <seg n="76.5.2">in een merkwaardige aantekening van zijn inaugurele rede te Leiden,</seg> <seg n="76.5.3">de gevaren van het organische scherp blijkt te zien.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Hij bestrijdt zijn gebruik in de wetenschap.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">De eenheid van deze organische beschouwing vindiceert hij voor geloof en poëzie.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">Het mechanisme heeft de verdienste dat het ruimte laat voor het geestelijke.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">De verantwoording voor dat modewoord 'organisch' zou,</seg> <seg n="76.9.2">zo meent hij met Lotze,</seg> <seg n="76.9.3">in de jongste dag wel eens een lang proces kunnen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f108" rend="superscript">d</ref> _ Zeker is ook dat Gunning vertrouwt dat God zijn gedachten van de filosofie zal bevrijden.</seg></s> <s n="76.10"><seg n="76.10.1">Hij maakt zich daarover geen zorg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f109" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="76.11"><seg n="76.11.1">De ethische theologie bij De la Saussaye en Gunning vertoont dus in haar geheel bij lange na niet de geslotenheid,</seg> <seg n="76.11.2">waarvoor ze zelf een pleit heeft willen zijn.</seg></s> <s n="76.12"><seg n="76.12.1">Ze is een argument tegen zichzelf.</seg></s> <s n="76.13"><seg n="76.13.1">Haar filosofische bouw staat op elk punt in volle oorlog met haar theologische inhoud.</seg></s> <s n="76.14"><seg n="76.14.1">Haar morele,</seg> <seg n="76.14.2">humane sfeer wordt ieder ogenblik doorkliefd door het bliksemlicht van het Oordeel.</seg></s> <s n="76.15"><seg n="76.15.1">Dit is vooral het hoofdkenmerk van Gunnings geschriften.</seg></s> <s n="76.16"><seg n="76.16.1">Zullen we dit een absoluut nadeel achten?</seg></s> <s n="76.17"><seg n="76.17.1">En met jaloersheid kijken naar de <pb n="465" ed="VW"/>zoveel geslotener en rustiger bouw van Kuypers werk?</seg></s> <s n="76.18"><seg n="76.18.1">Ik zou dit niet willen doen.</seg></s> <s n="76.19"><seg n="76.19.1">De ethische theologie is stukgestoten tegen het Evangelie,</seg> <seg n="76.19.2">in een mate,</seg> <seg n="76.19.3">die bij het neocalvinisme niet mogelijk was.</seg></s> <s n="76.20"><seg n="76.20.1">Haar humanistische gebreken zijn aan het licht getreden,</seg> <seg n="76.20.2">waar die van de neogereformeerden verborgen bleven.</seg></s> <s n="76.21"><seg n="76.21.1">Ze is zelf in haar gehavende systematische bouw,</seg> <seg n="76.21.2">in haar trechter-formatie een toonbeeld van de inslag der goddelijke waarheid in het ethisch veld.</seg></s> <s n="76.22"><seg n="76.22.1">Wat ze heeft willen leren,</seg> <seg n="76.22.2">zonder het te kunnen,</seg> <seg n="76.22.3">laat God haar toch leren.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Dit is uit de aard der zaak weer meer ideëel dan historisch,</seg> <seg n="77.1.2">ofschoon ook dat laatste.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">De ervaringszijde van de methode heeft jaar in jaar uit het veld behouden.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Dr. Snethlage heeft met scherpe speurzin uit de hele ethische literatuur de bladzijden gevonden,</seg> <seg n="77.3.2">waar ze het meest empiristisch is uitgewerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f110" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Het is in een brochure van De la Saussaye Jr. Daarin wordt beweerd dat het <hi rend="italic">christelijk</hi> geloof dat geloof is,</seg> <seg n="77.4.2">"waardoor de mens op normale wijze met de wereld der onzienlijke dingen in aanraking komt en waarin dus de waarheid volkomen openbaar is".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f111" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Alle mensen hebben het orgaan daarvoor,</seg> <seg n="77.5.2">maar bij velen is het 'in onbruik' geraakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f112" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">- Ofschoon bij De la Saussaye Sr. ook wel sprake is van 'normaal' en 'waarneming',</seg> <seg n="77.6.2">'orgaan' en onbruik',</seg> <seg n="77.6.3">zal men deze termen en de hele kleur van het betoog zo naturalistisch bij hem niet terugvinden.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Het ethisch gebied blijft 'dat der zedelijke realiteiten en <hi rend="italic">oordelen'</hi> (ik cursiveer).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f113" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">Wel hebben we gezien dat het door mij onderstreepte moment van het ethische in zijn theologie in het gedrang komt,</seg> <seg n="77.8.2">maar zo nabij de verdwijning als in laatstgenoemde brochure van zijn zoon is het nergens.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Een principiële wijziging van methode,</seg> <seg n="78.1.2">die overigens van geen merkbare invloed is geweest op de doorgaande betoogtrant in ethische kringen,</seg> <seg n="78.1.3">merk ik pas op in Gunnings Leidse tijd.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Ik bedoel nu niet de periodieke wijzigingen in zijn waardering van Kant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f114" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Gunning zat in geen enkel filosofisch zadel vast behalve in dat van Spinoza.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Wat ik op het oog heb is een merkbare verschuiving van zijn wijze van uitbeelding van het geestelijke,</seg> <seg n="78.4.2">die de komst van een andere tijd aankondigt.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Juist het onopzettelijke,</seg> <seg n="78.5.2">het ongewilde,</seg> <seg n="78.5.3">het half onbewuste is hier zo merkwaardig.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Het is het half-'kritische' van sommige van Gunnings Leidse redevoeringen.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">- In het bijzonder heb ik op <pb n="466" ed="VW"/>het oog die voor de cursus 1890/91 over <hi rend="italic">Werkelijkheid van den godsdienst.</hi></seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1"><hi rend="italic">In</hi> dit betoog ziet men een nieuw begrip van geestelijke werkelijkheid uit het empirisch moeras zich omhoog beuren;</seg> <seg n="78.8.2">een verschijning die aan kruin en slapen merkbaar nog het naturalistisch kroos uit de doemgrond,</seg> <seg n="78.8.3">waaruit zij opkwam,</seg> <seg n="78.8.4">mee omhoog brengt.</seg></s> <s n="78.9"><seg n="78.9.1">Men moet het stuk en zijn aantekeningen lezen om de volle indruk daarvan te krijgen.</seg></s> <s n="78.10"><seg n="78.10.1">Gunning bepaalt werkelijkheid als iets dat <hi rend="italic">werkt.</hi></seg></s> <s n="78.11"><seg n="78.11.1">Dit werken wordt,</seg> <seg n="78.11.2">op ongewone wijze,</seg> <seg n="78.11.3">nader bepaald als een zich <hi rend="italic">laten gelden.</hi></seg></s> <s n="78.12"><seg n="78.12.1">Deze inwendige in ons geldende werkelijkheid wordt dan echter weer niet door begrippen,</seg> <seg n="78.12.2">maar door <hi rend="italic">aanschouwing</hi> gekend.</seg></s> <s n="78.13"><seg n="78.13.1">Zelfs waarneming,</seg> <seg n="78.13.2">hypothese en verificatie worden in dit verband genoemd.</seg></s> <s n="78.14"><seg n="78.14.1">Maar</seg> <seg n="78.14.2">- en hier spreekt weer het nieuwe geluid</seg> <seg n="78.14.3">- "op ethisch gebied is de werkelijkheid niet voor ieder mens voorhanden".</seg></s> <s n="78.15"><seg n="78.15.1">Pas "als uw wil het laat gelden".</seg></s> <s n="78.16"><seg n="78.16.1">Dit ethische,</seg> <seg n="78.16.2">dat ontstaat door een laten gelden,</seg> <seg n="78.16.3">is verder <hi rend="italic">historisch.</hi></seg></s> <s n="78.17"><seg n="78.17.1">Dwz. het is geen doorgangspunt,</seg> <seg n="78.17.2">zuiver kritisch,</seg> <seg n="78.17.3">maar bijwoning,</seg> <seg n="78.17.4">middenpunt.</seg></s> <s n="78.18"><seg n="78.18.1">Maar dit historisch-persoonlijke moet weer niet als 'natuurlijk-stabiel' worden opgevat,</seg> <seg n="78.18.2">dwz. ouderwets-stoïsch,</seg> <seg n="78.18.3">zoals Gunning het zelf vroeger ook nog wel eens bepaalde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f115" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="78.18.4">maar als 'progressief-bewegelijk'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f116" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="78.19"><seg n="78.19.1">Wie zou menen hier op zuiver kritisch standpunt te zijn aangeland,</seg> <seg n="78.19.2">wordt toch weer even teleurgesteld,</seg> <seg n="78.19.3">als hij dit historische hoort gelijkstellen met het psychologische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f117" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="78.20"><seg n="78.20.1">Maar daarin blijft het toch niet steken.</seg></s> <s n="78.21"><seg n="78.21.1">Het geestelijke bestaat niet onafhankelijk van de wil.</seg></s> <s n="78.22"><seg n="78.22.1">"De mens bezit niet vanzelf een geweten",</seg> <seg n="78.22.2">derhalve een orgaan om het geestelijke waar te nemen.</seg></s> <s n="78.23"><seg n="78.23.1">De werkelijkheid wordt pas,</seg> <seg n="78.23.2">als men ze laat 'gelden'.</seg></s> <s n="78.24"><seg n="78.24.1">Dit gelden maakt het persoonlijke,</seg> <seg n="78.24.2">het historische uit.</seg></s> <s n="78.25"><seg n="78.25.1">De uitkomst van het godsdienstig en theologisch onderzoek is van tevoren bepaald.</seg></s> <s n="78.26"><seg n="78.26.1">Laat men de werkelijkheid Gods,</seg> <seg n="78.26.2">de eis,</seg> <seg n="78.26.3">niet van heilig te worden,</seg> <seg n="78.26.4">maar van <hi rend="italic">heilig te zijn</hi> niet gelden,</seg> <seg n="78.26.5">dan is het ethisch veld ledig.</seg></s> <s n="78.27"><seg n="78.27.1">Zo ledig als Scarrons<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n10" rend="superscript">10</ref> gezicht uit het schimmenrijk dat Gunning aanhaalt:</seg></s></p>
<lg><l n="79.1"><seg n="79.1.1">"<choice><sic>Lá j'ai vu</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Là j'ai vu</corr></choice> <choice><sic>I'ombre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'ombre</corr></choice> d'un cocher</seg></l><l n="79.2"><seg n="79.2.1">Qui avec <choice><sic>I'ombre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'ombre</corr></choice> d'un brosse</seg></l><l n="79.3"><seg n="79.3.1">Nettoyait <choice><sic>I'ombre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'ombre</corr></choice> d'une carosse."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f118" rend="superscript">n</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Van hieruit hoger grijpend voert Gunning nu het 'historische' ver boven het psychologische uit.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">De band,</seg> <seg n="80.2.2">die hij tussen geloof en historie legt,</seg> <seg n="80.2.3">is veel pneumatischer dan die,</seg> <seg n="80.2.4">welke in die dagen tussen ervaring en heilsfeiten bij de ethischen meestal werd gelegd.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Het historische wordt het eschatologische,</seg> <pb n="467" ed="VW"/><seg n="80.3.2">de Opstanding,</seg> <seg n="80.3.3">die als realiteit en oordeel,</seg> <seg n="80.3.4">d.i. als ethische werkelijkheid,</seg> <seg n="80.3.5">in het geloof aanwezig is.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">"Wat men 'christendom' noemt is niet anders dan de boodschap der opstanding."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f119" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Gunning gelooft "dat wij <hi rend="italic">midden</hi> in de revolutie verkeren".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f120" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Deze aangrijpende rede is niet te verklaren uit een van Gunnings kantiaanse bevliegingen.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Ze is niet eens kantiaans,</seg> <seg n="81.2.2">in elk geval niet neokantiaans.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Het ontologische staat daartoe ook aan het einde te duidelijk op de voorgrond.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">- Ze staat geheel in de dialectiek van Gunnings eigen diep geestelijk leven en behoeft geen andere verklaring.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Maar tegelijk staat ze er buiten.</seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Ze is een <hi rend="italic">absoluut moment</hi> in de ethische theologie,</seg> <seg n="81.6.2">waardoor haar continuïteit verbroken wordt.</seg></s> <s n="81.7"><seg n="81.7.1">Ze bewijst dat deze theologie een progressief geheel van ideeën was;</seg> <seg n="81.7.2">dat ze in levend contact stond met de werkelijkheid des levens en in staat was te reageren op de verborgen oordelen Gods in de geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">9. Kantianisme</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Wel kantiaans moet een periode in de ethische theologie genoemd worden,</seg> <seg n="83.1.2">die ook nu nog nauwelijks afgesloten genoemd mag worden,</seg> <seg n="83.1.3">maar die toch haar centrum reeds vrij ver van ons af heeft liggen.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Vooral onder invloed van de geschriften van Herrmann en later van Troeltsch e.a. is het kritische strenger toegepast om zo de gevaren,</seg> <seg n="83.2.2">die in het woord 'leven' schuilen,</seg> <seg n="83.2.3">te overwinnen en aan het bovenmenselijke van het rijk der waarheid meer recht te doen.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Tot op zekere hoogte onafhankelijke geestelijke structuren vormen dan samen de kosmos.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">De persoonlijkheid wordt een systeem van apriori's. Naast een natuurlijk en een zedelijk apriori treedt duidelijker dan bij Kant een religieus apriori op. Structuur en apriori kunnen theoretisch of praktisch karakter hebben.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">Meer aan wetenschap of aan leven verwant zijn.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">In verband daarmee zal naast de theoretische een irrationele geldigheid kunnen optreden,</seg> <seg n="83.6.2">naast de algemene een bloot-autonome geldigheid.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">De logica,</seg> <seg n="83.7.2">die hierbij als instrument dient,</seg> <seg n="83.7.3">is niet meer een formele,</seg> <seg n="83.7.4">maar een 'produktieve',</seg> <seg n="83.7.5">die tot conclusie heeft een 'subjectieve metafysica';</seg> <seg n="83.7.6">een op eigen vuist veroverde standgrond in de eeuwigheid.</seg></s> <s n="83.8"><seg n="83.8.1">De inhoud der theologie zal daarbij,</seg> <seg n="83.8.2">als ze een christelijke is,</seg> <seg n="83.8.3">bij de jongeren veel rijker kunnen zijn dan bij Herrmann.</seg></s> <s n="83.9"><seg n="83.9.1">Het zal niet een 'ethische-Jezus'-theologie behoeven te blijven,</seg> <seg n="83.9.2">maar ze zal weer een voller theologisch karakter kunnen vertonen;</seg> <seg n="83.9.3">de hele christelijke stof,</seg> <seg n="83.9.4">met kosmische achtergrond,</seg> <seg n="83.9.5">zal kunnen worden opgenomen.</seg></s> <s n="83.10"><seg n="83.10.1">Deze stof krijgt zelfs grotere <pb n="468" ed="VW"/>zelfstandigheid tegenover de methode.</seg></s> <s n="83.11"><seg n="83.11.1">God als inhoud is 'het absoluut niet eigene'.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Het is duidelijk dat deze strengere uitwerking van een filosofie van de geest grote voordelen biedt.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Ze staat zeer beslist veel minder in oppositie met het materialisme.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Ze is minder vitalistisch.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Maar ze is meer uitgesproken <hi rend="italic">cultuur-filosofie.</hi></seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Van een spanning tussen filosofische en christelijke ethiek is hier weinig te merken.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Voor het catastrofaal karakter der laatste is hier geen plaats.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">Symbool voor deze wijsgerige theologie is de <hi rend="italic">bekering in de ouderdom,</hi></seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f121" rend="superscript">q</ref><seg n="84.7.2">wanneer de produktieve logica tenslotte haar oogst heeft vergaderd.</seg></s> <s n="84.8"><seg n="84.8.1">De wedergeboorte geschiedt op eigen risico en de dood verliest alle logische grond,</seg> <seg n="84.8.2">omdat men zichzelf in het apriori reeds de eeuwigheid heeft toegezworen.</seg></s> <s n="84.9"><seg n="84.9.1">Deze methode is nog minder geschikt om het christelijk dogma in een ethische theologie op te nemen.</seg></s> <s n="84.10"><seg n="84.10.1">De formele voordelen wegen tegen de materiële nadelen lang niet op. Het antropologische uitgangspunt moge dan in de transcendentale sfeer het blootmenselijke hebben afgelegd,</seg> <seg n="84.10.2">daartegenover staat dat God en mens hier veel logischer aanpassing hebben.</seg></s> <s n="84.11"><seg n="84.11.1">Deze sfeer is niet zo onderscheidsloos als die des <hi rend="italic">levens,</hi></seg> <seg n="84.11.2">maar ze is doorzichtiger.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">De omvang van dit opstel laat niet toe hierop thans nader in te gaan.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Deze ethische theologie is trouwens veel minder specifiek Nederlands.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Er is literatuur genoeg over.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Ze is ook niet exclusief orthodox.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Ik heb er de voorkeur aan gegeven een bijdrage te leveren tot verklaring van het eigenaardige Nederlandse verschijnsel van de ethische theologie van 1850 tot ± 1900,</seg> <seg n="85.5.2">waarin nog steeds veel onopgehelderd is.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">In aansluiting daaraan laten zich ook het best enkele beschouwingen geven over de toekomst die,</seg> <seg n="85.6.2">naar ik meen,</seg> <seg n="85.6.3">dialectisch in verhouding zal staan tot die periode.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Ik wees reeds op Gunnings rede in 1890.</seg></s> <s n="85.8"><seg n="85.8.1">Deze heeft zijn theologie in die richting echter niet nader uitgewerkt.</seg></s> <s n="85.9"><seg n="85.9.1">Alleen praktisch,</seg> <seg n="85.9.2">voor het kerkelijk leven,</seg> <seg n="85.9.3">kan men zeggen dat zijn beschouwing steeds meer eschatologisch geworden is.</seg></s> <s n="85.10"><seg n="85.10.1">Gunning heeft de tegenstelling van het revolutionaire in ons kerkelijk leven en het eschatologische van de prediking steeds duidelijker gezien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f122" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head rend="after-blank" n="10."><label rend="italic">10.</label> <s n="86.1"><seg n="86.1.1"><hi rend="italic">Ethisch-gereformeerd</hi></seg></s></head>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Over de toekomst te spreken blijft steeds een hachelijk ding.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Vooral van de theologie geldt dit.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Het Evangelie is eeuwig en Jezus Christus gisteren en heden en morgen dezelfde.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Maar ook voor zover de theologie een wetenschap <pb n="469" ed="VW"/>schap is,</seg> <seg n="87.4.2">moet ze 't minst van alle maakwerk zijn.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Van haar mag ook wel gelden,</seg> <seg n="87.5.2">wat Spinoza van de betekenis der woorden in verband met de exegese zegt,</seg> <seg n="87.5.3">dat het volk die met de geleerden bewaart.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f123" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="87.6"><seg n="87.6.1">Theologie buiten het gemeente- en volksleven om heeft geen betekenis.</seg></s> <s n="87.7"><seg n="87.7.1">Ze is theorie der prediking en deze is gericht op de wereld.</seg></s> <s n="87.8"><seg n="87.8.1">In dat verband blijft de waarschuwing van De la Saussaye Sr. aan de ethischen behartigenswaardig,</seg> <seg n="87.8.2">die ik onvertaald zal laten:</seg> <seg n="87.8.3">dat de groep is "faible par un certain aristocratisme pastoral ou théologique,</seg> <seg n="87.8.4">qui nous fait craindre l'apparence de solidarité avec les deux premières" (orthodoxen en liberalen).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f124" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="87.9"><seg n="87.9.1">Ook wat De la Saussaye elders opmerkt dat de theologische bespiegeling geen waarde heeft als men die niet in concrete termen,</seg> <seg n="87.9.2">dus in de prediking,</seg> <seg n="87.9.3">kan weergeven;</seg> <seg n="87.9.4">een moeilijkheid waarmee hij zelf heeft geworsteld.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Voor mij blijft de ethische theologie allereerst gericht op herleving en vernieuwing van gereformeerd geestesleven en bezinning op het Evangelie met het oog op de massa des volks.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Gunning heeft het steeds meer zo gevoeld.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Ze mag geen spel van enkele culturelen worden.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Haar impopulariteit <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f125" rend="superscript">u</ref>mag zich niet steeds meer accentueren,</seg> <seg n="88.4.2">maar moet blijken tijdelijk gevolg van dieper greep op het geweten geweest te zijn.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">De la Saussaye verwijt juist de orthodoxie van zijn tijd dat ze door haar theologie de <hi rend="italic">ernst</hi> van het leven zoekt te ontvluchten.</seg></s> <s n="88.6"><seg n="88.6.1">Ernst is het eerste woord,</seg> <seg n="88.6.2">waarmee hij zijn tijdschrift doopt.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Deze ernst wil meer zijn dan individuele levensstemming.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Het gereformeerde leven is de polsslag van gehele volkeren.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Nergens heeft het zo alle standen verenigd.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">De vergadering van een gereformeerde gemeente is het meest democratische verschijnsel,</seg> <seg n="89.4.2">dat de wereld kent.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">Hier golft het leven des Geestes het dichtst onder de oppervlakte.</seg></s> <s n="89.6"><seg n="89.6.1">Het is het pneuma van het geloofsleven,</seg> <seg n="89.6.2">dat hier het meest direct de levensuitingen bepaalt,</seg> <seg n="89.6.3">tot in de politiek toe.</seg></s> <s n="89.7"><seg n="89.7.1">Alle cultuurvormen komen hier in gevaar van ontbinding op de hete grond van het Evangelie.</seg></s> <s n="89.8"><seg n="89.8.1">De gereformeerden zijn tweelingbroeders van de dopersen.</seg></s> <s n="89.9"><seg n="89.9.1">De eenvoud van hun leven is geen naïef-natuurlijk iets,</seg> <seg n="89.9.2">maar resultaat van strenge tucht,</seg> <seg n="89.9.3">door kerk,</seg> <seg n="89.9.4">gezin en persoon geoefend.</seg></s> <s n="89.10"><seg n="89.10.1">Men moet Weingartens <hi rend="italic">Revolutionskirchen Englands</hi> of Macaulay's <hi rend="italic">History of England</hi> lezen om zich een voorstelling te maken van de spanning die daarachter schuilt.</seg></s> <s n="89.11"><seg n="89.11.1">En degenen die door wederinvoering van kaartspel,</seg> <seg n="89.11.2">dans en toneel in het huiselijk en van liturgie in het kerkelijk leven van ons volk een kleine correctie menen te kunnen aanbrengen,</seg> <seg n="89.11.3">mogen zich er rekenschap van geven of ze het evenwicht in de spanning daarvan niet verstoren.</seg></s></p>
<p><pb n="470" ed="VW"/><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Ik heb opzettelijk door deze opmerkingen voor de voorafgaande theologische beschouwingen aansluiting gezocht aan het leven van de dag.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Wanneer de ethische theologie na haar tijd van impopulariteit niet dialectisch overgaat in een periode van breder expansie,</seg> <seg n="90.2.2">breder dan die van het neocalvinisme,</seg> <seg n="90.2.3">omdat ze dieper in het gereformeerde leven geworteld staat,</seg> <seg n="90.2.4">dan moet ze ondergaan in het geliefhebber van enkele groepen van intellectuelen.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Dat gevaar acht ik allerminst denkbeeldig.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Ze is met name geroepen de lijnen te trekken voor de prediking,</seg> <seg n="90.4.2">die de brede lagen van ons volk in de grote steden tot Christus terug moet roepen.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">De 'gereformeerde kerken' zijn burgerkerken:</seg> <seg n="90.5.2">middenstandskerken.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">En nu ga ik een paar dingen zeggen in vragende vorm.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Heeft de historische inventaris der Reformatie voor 'de grote kerk' dezelfde betekenis als voor de gereformeerde kerken?</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">Heeft bijv. de Heidelbergse catechismus,</seg> <seg n="90.8.2">die als uitbeelding van de toeleiding van het Evangelie naar het hart bijna volmaakt genoemd kan worden en die,</seg> <seg n="90.8.3">niettegenstaande de bovengenoemde driehoeksformatie van God,</seg> <seg n="90.8.4">wereld en mens die eraan ten grondslag ligt,</seg> <seg n="90.8.5">bijna de zuiver ethische vorm vertoont van Evangelie-wedergeboorte-moraal,</seg> <seg n="90.8.6">toch ook niet min of meer het karakter van een doorsnee van het geestelijk leven van een bepaalde groep,</seg> <seg n="90.8.7">van een bepaalde maatschappelijke positie?</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">Zijn psychologie vordert vrije tijd en de gewoonte van zelf-analyse en zijn dankbaarheid roept,</seg> <seg n="90.9.2">als neventoon,</seg> <seg n="90.9.3">de gedachte aan een rustige maatschappelijke positie op. Misschien kan men zich over de toekomst der ethische theologie oriënteren door de vraag te overwegen of het boek voor een volkskerk even bruikbaar is als voor een burgerkerk.</seg></s> <s n="90.10"><seg n="90.10.1">Geeft het voldoende uitdrukking aan de steeds toenemende spanning tussen Evangelie en massa?</seg></s> <s n="90.11"><seg n="90.11.1">Op elk punt werkt de gehele waarheid,</seg> <seg n="90.11.2">zegt Gunning ergens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f126" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="90.12"><seg n="90.12.1">En zo zou ik wensen dat ergens in het midden,</seg> <seg n="90.12.2">bijv. bij zondag 23,</seg> <seg n="90.12.3">de vuurtong des Geestes dwars door het boek mocht slaan.</seg></s> <s n="90.13"><seg n="90.13.1">Deze prediking zou iedereen,</seg> <seg n="90.13.2">zielkundigen en zielige mensen,</seg> <seg n="90.13.3">dankbaren en ondankbaren kunnen bereiken.</seg></s> <s n="90.14"><seg n="90.14.1">Kohlbrugge heeft dit gevoeld,</seg> <seg n="90.14.2">toen hij in zijn verklaring van de Heidelbergse catechismus op de vraag:</seg> <seg n="90.14.3">"Wat is dankbaarheid?",</seg> <seg n="90.14.4">liet antwoorden:</seg> <seg n="90.14.5">"Dat ik aanneem wat mij geboden wordt en dat met blijdschap geniet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f127" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="90.15"><seg n="90.15.1">- En zal ook de kerkelijke tucht,</seg> <seg n="90.15.2">die in het gereformeerde leven nooit geheel mag zoekraken,</seg> <seg n="90.15.3">niet een geheel gewijzigde vorm moeten aannemen,</seg> <seg n="90.15.4">nu het middeleeuwse 'corpus christianum',</seg> <seg n="90.15.5">waarvoor de calvinistische leer- en levenstucht een compensatie bedoelde te zijn,</seg> <seg n="90.15.6">hopeloos uiteenligt?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head n="11."><pb n="471" ed="VW"/><label>11.</label> <s n="91.1"><seg n="91.1.1"><hi rend="italic">Eenheid des levens</hi></seg></s></head>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De theologie,</seg> <seg n="92.1.2">die daarbij leiding moet geven,</seg> <seg n="92.1.3">zal dus moeten aansluiten bij de sterke spanning van het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Die spanning kan bestaan zonder dat men haar psychologisch of historisch kan aanwijzen.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Wij beschikken niet over de Heilige Geest en het is mogelijk dat een ledig ethisch veld zijn werkingen het meest aantrekt.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Het is niet zeker dat een groep confessionele of ethische mensen voor de theologie,</seg> <seg n="92.4.2">als ze meer dan levensbeschrijving wil zijn,</seg> <seg n="92.4.3">meer oplevert dan een onkerkse stadswijk.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Wie zal zeggen,</seg> <seg n="92.5.2">hoe nabij het 'Koninkrijk der hemelen' gekomen is bij 'de schare,</seg> <seg n="92.5.3">die de Wet niet weet' (Joh. 7 : 49)?</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">In de theologie,</seg> <seg n="92.6.2">althans die van Luther en Calvijn,</seg> <seg n="92.6.3">staat God vlak tegenover de 'massa perditionis'.</seg></s> <s n="92.7"><seg n="92.7.1">En Jona,</seg> <seg n="92.7.2">Jezus en Paulus hebben dienovereenkomstig gepredikt.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">De eenheid des levens,</seg> <seg n="93.1.2">die de ethische theologie zo hartstochtelijk heeft gezocht en waarvan ook Gunning de anticipatie aan Spinoza verwijt,</seg> <seg n="93.1.3">blijkt dus eerder een negatief karakter te hebben.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Haar band is niet in de eerste plaats de organische bloei van het zedelijke zelf,</seg> <seg n="93.2.2">maar de polaire tegenstelling van het negatief-ethische,</seg> <seg n="93.2.3">de zonde,</seg> <seg n="93.2.4">en het goddelijk ethos der genade.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Dat is de verborgen reden van de progressie,</seg> <seg n="93.3.2">die we in die theologie opmerkten,</seg> <seg n="93.3.3">waarbij ze haar vlucht in de moraal negeert en daarna nog eens de cultuur in het wedergeboren leven ontkent.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Het is de verklaring van het docetisme dat we opmerkten in verschillende van haar antropologische stellingen en standpunten.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Toch is dat postulaat van eenheid terecht gesteld.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Het gereformeerde leven verkeert met de Schepping niet direct.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Dat doet de heiden in de magie.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">Het doet het met het werk der Verlossing ook niet regelrecht.</seg></s> <s n="94.5"><seg n="94.5.1">Dat doet de roomse in de mystiek.</seg></s> <s n="94.6"><seg n="94.6.1">De gereformeerde verkeert met God in de nuchterheid van de toeleiding des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="94.6.2">waarin Schepping en Verlossing hem in zeldzaam sobere en gedoken vorm worden toegeëigend.</seg></s> <s n="94.7"><seg n="94.7.1">Tegenover die magie en haar <hi rend="italic">vele</hi> mythen,</seg> <seg n="94.7.2">vergeleken bij die mystiek en haar <hi rend="italic">vele</hi> stadiën op de weg,</seg> <seg n="94.7.3">is het geloofsleven éénvoudig,</seg> <seg n="94.7.4">vergelijkenderwijs een eenheid.</seg></s> <s n="94.8"><seg n="94.8.1">In dat opzicht gaat niets boven de grootse eenvoud van het derde boek van Calvijns <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s> <s n="94.9"><seg n="94.9.1">Deze eenheid krijgt daardoor echter een ander karakter.</seg></s> <s n="94.10"><seg n="94.10.1">Ze wordt intensief in plaats van extensief.</seg></s> <s n="94.11"><seg n="94.11.1">Schepping en Verlossing zijn er in,</seg> <seg n="94.11.2">maar niet meer door ervaring,</seg> <seg n="94.11.3">doch alleen door het oordeel te benaderen.</seg></s> <s n="94.12"><seg n="94.12.1">Niet in de vorm van 'èn-èn',</seg> <seg n="94.12.2">maar in die van 'of-of'.</seg></s> <s n="94.13"><seg n="94.13.1">De vraag is of het zedelijke er is of niet;</seg> <seg n="94.13.2">of het goed is of kwaad.</seg></s> <s n="94.14"><seg n="94.14.1">De eenheid wordt,</seg> <seg n="94.14.2">wat de Duitsers noemen,</seg> <seg n="94.14.3">'Einmaligkeit'.</seg></s> <s n="94.15"><seg n="94.15.1">Hoe geestelijken,</seg> <seg n="94.15.2">hoe 'einmaliger',</seg> <seg n="94.15.3">zegt Brunner terecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f128" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><pb n="472" ed="VW"/><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Het blijkt dus niet onjuist wanneer de theologie de kosmologische vorm,</seg> <seg n="95.1.2">de driehoeksstelling van God en wereld en mens,</seg> <seg n="95.1.3">opgeeft.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Het is geen fout van het idealisme wanneer daar alles 'in de geest verzonken raakt'.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Dat staat allebei in verband met de afweer van magie en mystiek door het protestantisme.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Een wijsbegeerte,</seg> <seg n="95.4.2">die alle kosmische en historische stof in de moraalfilosofie overbrengt en haar zo doet uitgroeien tot cultuurfilosofie en eindelijk tot een filosofie van de geest,</seg> <seg n="95.4.3">is op zichzelf geen slechte wegbereidster voor de theologie.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">In de theologie hebben we tenslotte niet met natuur en wereld te doen,</seg> <seg n="95.5.2">ofschoon die er op hun tijd ook wel weer in komen.</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">Haar wereld is de personen-wereld,</seg> <seg n="95.6.2">daarin heeft Schleiermacher wel gelijk.</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">Wanneer de verhouding van God en wereld en mens zal worden bepaald,</seg> <seg n="95.7.2">dan moet het zijn in de lijn van drieërlei ethos:</seg> <seg n="95.7.3">moraal,</seg> <seg n="95.7.4">wedergeboorte,</seg> <seg n="95.7.5">Evangelie.</seg></s> <s n="95.8"><seg n="95.8.1">Zeer juist heeft Brunner opgemerkt dat men van de ware Logos niet kan zeggen dat hij met de Griekse logos niets te maken heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f129" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="95.9"><seg n="95.9.1">De laatste is de grondidee der humaniteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f130" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="95.10"><seg n="95.10.1">De humaniteit ontstaat pas door de zedelijke logos.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f131" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="95.11"><seg n="95.11.1">Brunner wijst er dan echter ook op dat niet alleen het Griekse,</seg> <seg n="95.11.2">maar elk idealisme deze zedelijke logos,</seg> <seg n="95.11.3">door ze in een systeem te brengen,</seg> <seg n="95.11.4">toch weer theoretisch maakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f132" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="95.12"><seg n="95.12.1">- Met de zedelijke logos staan wij inderdaad buiten een kosmisch systeem.</seg></s> <s n="95.13"><seg n="95.13.1">De wereld,</seg> <seg n="95.13.2">die hier geschapen wordt,</seg> <seg n="95.13.3">krijgt haar licht niet van natuur of rede,</seg> <seg n="95.13.4">maar van Jezus Christus.</seg></s> <s n="95.14"><seg n="95.14.1">Hij is het licht,</seg> <seg n="95.14.2">dat verlicht een iegelijk mens,</seg> <seg n="95.14.3">inkomende in de wereld (Joh. 1 : 9).</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Met de aanwijzing van eenheid moet men dus buitengewoon voorzichtig zijn.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Prof. De Graaf heeft gezegd dat,</seg> <seg n="96.2.2">wat de dialectische theologie daarover leert,</seg> <seg n="96.2.3">minstens evengoed door Gunning en Kuyper is gezegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f133" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">En prof. Kohnstamm heeft het standpunt van Brunner in diens latere publikaties vrijwel gelijkgesteld met dat van Gunning en De la Saussaye.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f134" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Ik kan dat niet toegeven.</seg></s> <s n="96.5"><seg n="96.5.1">Bij Kuyper staat de dogmatiek nog in kosmische orde.</seg></s> <s n="96.6"><seg n="96.6.1">De methode is logicistisch,</seg> <seg n="96.6.2">wat bijzonder uitkomt bij de leer der wedergeboorte.</seg></s> <s n="96.7"><seg n="96.7.1">Deze wordt zuiver theoretisch als hypothese opgesteld.</seg></s> <s n="96.8"><seg n="96.8.1">Ze is geen geloofsinhoud en draagt in plaats van een eschatologisch een fysisch-metafysisch karakter.</seg></s> <s n="96.9"><seg n="96.9.1">Voor zover ze zich ethisch openbaart wordt ze dan crypto-humanistisch van aard.</seg></s> <s n="96.10"><seg n="96.10.1">Ze is menselijk genoeg om als beginsel van wetenschap te dienen,</seg> <seg n="96.10.2">een universiteit te dragen en een program te leveren voor een politieke partij.</seg></s> <s n="96.11"><seg n="96.11.1">- En dat kan hier niet gelijkgesteld worden met de aanwezigheid van het eruptieve l leven des Geestes,</seg> <seg n="96.11.2">het dopers-eschatologische <pb n="473" ed="VW"/>onder het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="96.12"><seg n="96.12.1">Want het neocalvinisme leert scheiding van kerk en staat en ziet de staat als het terrein der algemene genade.</seg></s> <s n="96.13"><seg n="96.13.1">- Voor de theologie van De la Saussaye en Gunning is juist kenmerkend dat ze de dingen in ethische orde en daarmee in eschatologisch licht wenst te stellen.</seg></s> <s n="96.14"><seg n="96.14.1">Het is duidelijk dat in zulk een verband het humanisme klaarder aan de dag moest treden dan bij Kuyper.</seg></s> <s n="96.15"><seg n="96.15.1">In een ethisch systeem heeft een humanistische fout veel grotere gevolgen dan binnen de wijdere omtrekken van een kosmisch-scholastisch geheel.</seg></s> <s n="96.16"><seg n="96.16.1">Maar daartegenover staat dat bij het eerste de theologische bepaaldheid veel sterker reageert op die fout zodat ze meer kans heeft hersteld te worden.</seg></s> <s n="96.17"><seg n="96.17.1">We zagen hoe het antropologische uitgangspunt telkens docetisch werd wanneer men trachtte de theologische 'inhoud' daarin te geven.</seg></s> <s n="96.18"><seg n="96.18.1">Daardoor werd de ethische theologie progressief in de lijn van haar eigen beginsel.</seg></s> <s n="96.19"><seg n="96.19.1">- Daarom schijnt het mij ook onjuist om met name Brunners jongste publikaties als een herhaling voor te stellen.</seg></s> <s n="96.20"><seg n="96.20.1">Minstens moet men zeggen dat hier geducht partij getrokken is van de ervaring,</seg> <seg n="96.20.2">die bij vroeger gemaakte fouten werd opgedaan.</seg></s> <s n="96.21"><seg n="96.21.1">Maar daarmee is nog te weinig gezegd.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Bij de ethische orde moet de omschrijving van 'eenheid' en van een 'geheel' heel anders plaats hebben dan bij de kosmische.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Er is tweeërlei realiteit en in verband daarmee tweeërlei realisme.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Een bron van grote verwarring blijft nog steeds dat kosmisch realisme en ethisch realisme niet uiteengehouden worden.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Reeds in de natuurwetenschap geldt een heel ander realiteitsbegrip dan in de naïeve samenleving.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">"Zijn zwaartepunt is uit het gebied der waarneming in dat van het oordeel verlegd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f135" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">Nog veel meer geldt dat van het ethische werkelijkheidsbegrip.</seg></s> <s n="97.7"><seg n="97.7.1">De zedelijke wereld is heel anders dan de natuurlijke,</seg> <seg n="97.7.2">want ze bevat ook datgene wat er <hi rend="italic">niet</hi> is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f136" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="97.8"><seg n="97.8.1">Een psychologische beschrijving kan met dat negatieve stuk niets aanvangen.</seg></s> <s n="97.9"><seg n="97.9.1">Dat wat niet is is hier bovendien veel groter dan wat is.</seg></s> <s n="97.10"><seg n="97.10.1">Het is de wereld der verrassingen.</seg></s> <s n="97.11"><seg n="97.11.1">Met A= A valt hier niets te beginnen.</seg></s> <s n="97.12"><seg n="97.12.1">Hier of nergens is de ware wereld der Schepping.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">De overbrenging van de theoretisch-kosmisch-beschrijvende methode op ethisch gebied heeft zich in de ethische theologie het zwaarst gewroken bij de leer van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">De la Saussaye was er zich klaar van bewust dat hier de eigenlijke taak ligt van deze theologie.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Maar terwijl daar het transcendente in het ethische het klaarst had moeten uitkomen,</seg> <seg n="98.3.2">is het omgekeerde het geval.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">De Heilige Geest is voor hem geen geloofsartikel;</seg> <seg n="98.4.2">Hij is levensbeginsel der gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f137" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">"Een geest des levens,</seg> <seg n="98.5.2">die als zodanig onzondig en onfeilbaar is."</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">De leer van de Heilige Geest dient ter bevrediging van de,</seg> <seg n="98.6.2">behoefte aan erkenning der <hi rend="italic">menselijke</hi> (ik cursiveer) natuur,</seg> <pb n="474" ed="VW"/><seg n="98.6.3">tegenover Rome.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f138" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">De persoonlijkheid van de Heilige Geest wordt aan het slot van het aangegeven artikel heel flauw gehandhaafd.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">Nergens is de ethische theologie zover te kort geschoten.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">Dat kon niet anders.</seg></s> <s n="98.10"><seg n="98.10.1">Want juist bij de leer van de Heilige Geest komt het er op aan om aan de tegenstelling van genade en zonde het overwicht van datgene,</seg> <seg n="98.10.2">wat kosmisch niet is boven wat kosmisch wel is tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="98.11"><seg n="98.11.1">Daarbij moet dan blijken dat in de ware ethische orde van het Evangelie de verhoudingen van onze ethiek weer omgekeerd worden en dat wat daar <hi rend="italic">wèl is,</hi></seg> <seg n="98.11.2">veel groter is dan wat <hi rend="italic">niet is.</hi></seg></s> <s n="98.12"><seg n="98.12.1">De genade is 'veel meer overvloedig' dan de zonde.</seg></s> <s n="98.13"><seg n="98.13.1">De 'duizenden' geslachten,</seg> <seg n="98.13.2">waarin barmhartigheid gedaan wordt,</seg> <seg n="98.13.3">zijn veel meer dan die drie of vier waarin de misdaden bezocht worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f139" rend="superscript">i</ref>De trinitarische uitgang in de Verlossing is absoluut,</seg> <seg n="98.13.4">terwijl die in de Schepping slechts relatief is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f140" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Waar de dingen zo staan zal de leer van de Heilige Geest weinig winst puren uit een onderzoek van de menselijke geest.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Ik kan de geruststellende verklaringen daaromtrent in <hi rend="italic">Van Tijd tot Tijd</hi> van prof. Van der Leeuw niet onderschrijven.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Ik geloof niet dat Eduard Spranger en Max Scheler<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n11" rend="superscript">11</ref> bij hun 'onvermoeibare pogingen om de menselijke geest te verstaan' 'bijna met de Geest Gods' worstelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f141" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">Ik geloof dat tussen die 'pogingen' en die 'worstelingen' geen overgang is.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">In het ethisch veld moet de waarneming zich richten op zaken,</seg> <seg n="100.1.2">die kosmisch niets of heel weinig zijn.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">In de theoretische wetenschappen kunnen ze hoogstens slechts als hypothese worden opgesteld.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Het heeft geen zin ze op die manier te benaderen,</seg> <seg n="100.3.2">omdat haar betekenis voor ons leven daarbij toch niet aan het licht treedt.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">De eis,</seg> <seg n="100.4.2">die aan dit soort metafysica gesteld wordt,</seg> <seg n="100.4.3">is juist dat het ontologisch residu minimaal moet zijn,</seg> <seg n="100.4.4">wanneer het althans niet geheel wordt verwaarloosd.</seg></s> <s n="100.5"><seg n="100.5.1">- Op zedelijk gebied is de verhouding dadelijk omgekeerd.</seg></s> <s n="100.6"><seg n="100.6.1">Wat daar straks metafysica heette moet nu de naam dragen van apriori.</seg></s> <s n="100.7"><seg n="100.7.1">Het is niet meer het laatste,</seg> <seg n="100.7.2">maar het eerste.</seg></s> <s n="100.8"><seg n="100.8.1">Wat theoretisch kon zijn,</seg> <seg n="100.8.2">daarvan geldt hier,</seg> <seg n="100.8.3">dat het <hi rend="italic">moet</hi> zijn.</seg></s> <s n="100.9"><seg n="100.9.1">Daarmee zijn we dan echter niet veel verder gekomen.</seg></s> <s n="100.10"><seg n="100.10.1">Want met dat moet-zijn wordt het niet-zijn van het geestelijke nog veel sterker tot uitdrukking gebracht.</seg></s> <s n="100.11"><seg n="100.11.1">We hebben er alleen mee gewonnen dat gebleken is dat dit negatieve stuk van de wereld even belangrijk en veel groter is dan het positieve.</seg></s> <s n="100.12"><seg n="100.12.1">Maar een empiristische beschrijving zal er niets mee kunnen aanvangen.</seg></s> <s n="100.13"><seg n="100.13.1">Ook een ethische empirie,</seg> <seg n="100.13.2">als bij De la Saussaye,</seg> <seg n="100.13.3">waarin de grens tussen het ethische en het psychologische onduidelijk is en waarbij ervaring en oordeel ineenlopen,</seg> <seg n="100.13.4">richt hier weinig uit.</seg></s> <s n="100.14"><seg n="100.14.1">Nu is de geestesfilosofie van onze dagen ongetwijfeld veel beter voor <pb n="475" ed="VW"/>haar taak toegerust.</seg></s> <s n="100.15"><seg n="100.15.1">In de 'kritische' filosofie staan de grenzen tussen de onderscheidene levensgebieden duidelijk gemarkeerd en deze worden als afzonderlijke werelden van verschillende dimensies duidelijk uiteengehouden.</seg></s> <s n="100.16"><seg n="100.16.1">De transcendentale vooronderstellingen in de menselijke geest zijn scheppend in verschillende richtingen,</seg> <seg n="100.16.2">die elkaar niet snijden.</seg></s> <s n="100.17"><seg n="100.17.1">Kosmische,</seg> <seg n="100.17.2">ethische en religieuze waarheden kunnen niet met elkaar in strijd komen.</seg></s> <s n="100.18"><seg n="100.18.1">Maar voor de rol,</seg> <seg n="100.18.2">die het 'zijn' zelf speelt in het geestelijk leven,</seg> <seg n="100.18.3">bestaat hier geen voldoende inzicht.</seg></s> <s n="100.19"><seg n="100.19.1">De apriori's liggen naast,</seg> <seg n="100.19.2">boven of achter elkaar in de geest.</seg></s> <s n="100.20"><seg n="100.20.1">Maar dat er verschil is in verhouding tussen apriori en wetenschap op het ene gebied en het andere,</seg> <seg n="100.20.2">is hier niet duidelijk.</seg></s> <s n="100.21"><seg n="100.21.1">Dr. Snethlage besluit uit de structuur van de natuurwetenschap,</seg> <seg n="100.21.2">waarin de natuur in het wetenschappelijk oordeel ontstaat,</seg> <seg n="100.21.3">tot dergelijk ontstaan van religie in de godsdienstwetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f142" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="100.22"><seg n="100.22.1">Het kost de schrijver blijkbaar moeite,</seg> <seg n="100.22.2">maar hij noemt de eis 'onafwijsbaar'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f143" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="100.23"><seg n="100.23.1">- Iedere ethische theologie moet daartegen in verzet komen.</seg></s> <s n="100.24"><seg n="100.24.1">Zij moet inderdaad meer dan vroeger het oordeel op de voorgrond brengen tegenover de ervaring in de zedelijke wereld.</seg></s> <s n="100.25"><seg n="100.25.1">Ze moet dat in toenemende mate doen,</seg> <seg n="100.25.2">naarmate ze het eigenlijke object der theologie,</seg> <seg n="100.25.3">God,</seg> <seg n="100.25.4">nadert.</seg></s> <s n="100.26"><seg n="100.26.1">Ethische theologie is eschatologisch bepaald.</seg></s> <s n="100.27"><seg n="100.27.1">Maar het oordeel behoudt op de verschillende terreinen van het leven niet dezelfde betekenis.</seg></s> <s n="100.28"><seg n="100.28.1">Wanneer de natuur een gezichtspunt is,</seg> <seg n="100.28.2">dan volgt daaruit niet dat God het ook is.</seg></s> <s n="100.29"><seg n="100.29.1">De verhouding van de transcendentale voorwaarden der kennis en de werkelijkheid blijft voor fysica,</seg> <seg n="100.29.2">ethiek en theologie niet identiek.</seg></s> <s n="100.30"><seg n="100.30.1">Van de scheppende macht van het apriori,</seg> <seg n="100.30.2">de produktieve logica,</seg> <seg n="100.30.3">blijft in de theologie niet veel over.</seg></s> <s n="100.31"><seg n="100.31.1">Kant heeft het daarheen ook niet of nauwelijks durven overbrengen.</seg></s> <s n="100.32"><seg n="100.32.1">Reeds in de ethiek stelt het geweldig teleur.</seg></s> <s n="100.33"><seg n="100.33.1">In de theologie gaat het oordeel geheel naar Gods zijde over en ligt het apriori precies aan de andere zijde van de wetenschap.</seg></s> <s n="100.34"><seg n="100.34.1">Kantiaanse filosofie kan hier wel verwarring maar geen orde brengen en haar kunsttermen hebben hier ook geen waarde meer.</seg></s> <s n="100.35"><seg n="100.35.1">De betekenis van de termen:</seg> <seg n="100.35.2">metafysica,</seg> <seg n="100.35.3">apriori,</seg> <seg n="100.35.4">ontologie,</seg> <seg n="100.35.5">Ding an sich,</seg> <seg n="100.35.6">oordeel,</seg> <seg n="100.35.7">ervaring is op de verschillende terreinen telkens weer zo anders dat het absoluut ontoelaatbaar is ze in één methode voor de hele wetenschap te gebruiken.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Ik moet nog terugkomen op,</seg> <seg n="101.1.2">wat ik noemde,</seg> <seg n="101.1.3">de rol van het 'zijn' in de geesteswetenschappen.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Deze rol blijkt heel verschillend te zijn,</seg> <seg n="101.2.2">juist tegenover wat de kantiaanse filosofie het apriori,</seg> <seg n="101.2.3">het vaste bestanddeel van onze kennis noemt.</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Ook het 'zijn' blijft niet identiek met zichzelf.</seg></s> <s n="101.4"><seg n="101.4.1">Ik kan niet instemmen met een uitspraak,</seg> <seg n="101.4.2">die ik eens hoorde gebruiken,</seg> <seg n="101.4.3">dat in God en een zandkorrel hetzelfde 'zijn' gedacht moet worden.</seg></s> <s n="101.5"><seg n="101.5.1">Dit realisme is m.i. te weinig gedifferentieerd.</seg></s> <s n="101.6"><seg n="101.6.1">Ook kan ik niet toegeven,</seg> <seg n="101.6.2">wat in hetzelfde verband <pb n="476" ed="VW"/>van realisme gezegd werd,</seg> <seg n="101.6.3">dat iets geldt omdat het is.</seg></s> <s n="101.7"><seg n="101.7.1">Alleen een zijn,</seg> <seg n="101.7.2">dat tegelijk oordeel is,</seg> <seg n="101.7.3">kan gelden.</seg></s> <s n="101.8"><seg n="101.8.1">Iets zijn door brutaalweg te zijn is geen legitimatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f144" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="101.9"><seg n="101.9.1">Er moeten graden en trappen wezen in het <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s> <s n="101.10"><seg n="101.10.1">In ieder geval behoort het ongedifferentieerde 'zijn' in de ethische orde van de theologie niet thuis.</seg></s> <s n="101.11"><seg n="101.11.1">- De bedoelde differentiatie blijkt inderdaad heel groot te zijn als datgene wat ethisch is,</seg> <seg n="101.11.2">kosmisch niet is.</seg></s> <s n="101.12"><seg n="101.12.1">En wanneer in de zedelijke wereld datgene wat niet is,</seg> <seg n="101.12.2">veel groter is,</seg> <seg n="101.12.3">dan wat is.</seg></s> <s n="101.13"><seg n="101.13.1">Wanneer daar slechts iets is,</seg> <seg n="101.13.2">voor zover het zedelijke tot gelding komt.</seg></s> <s n="101.14"><seg n="101.14.1">De graad van het zijn is echter weer anders in het Evangelie,</seg> <seg n="101.14.2">waar de genade het niet-zijn van de zonde niet alleen opheft,</seg> <seg n="101.14.3">maar zeventigmaal zevenmaal overtreft.</seg></s> <s n="101.15"><seg n="101.15.1">De wetenschap leert wat <hi rend="italic">kan</hi> zijn;</seg> <seg n="101.15.2">de ethiek wat <hi rend="italic">moet</hi> zijn.</seg></s> <s n="101.16"><seg n="101.16.1">Het Evangelie predikt wat <hi rend="italic">is.</hi></seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Tegenover dit gedifferentieerde realisme zien we het panmethodisme tekort schieten.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Het is wel nodig op geestelijk gebied het oordeel in de ervaring op de voorgrond te brengen,</seg> <seg n="102.2.2">maar in het Evangelie valt het oordeel samen met het zijn.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">God is niet ons gezichtspunt,</seg> <seg n="102.3.2">maar alle oordelen gaan van Hem uit.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Hij is de Eerste en de Laatste.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Oordeel en Zijn tegelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f145" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="102.6"><seg n="102.6.1">- Deze werkelijkheid kan niet <hi rend="italic">empirisch,</hi></seg> <seg n="102.6.2">ook niet ethisch-empirisch beschreven worden.</seg></s> <s n="102.7"><seg n="102.7.1">Het baat ook niet,</seg> <seg n="102.7.2">als men de hele mens opvoert of het meest centrale menselijke ethos,</seg> <seg n="102.7.3">de wedergeboorte,</seg> <seg n="102.7.4">als uitgangspunt neemt,</seg> <seg n="102.7.5">zolang deze niet geheel eschatologisch wordt opgevat.</seg></s> <s n="102.8"><seg n="102.8.1">Als semi- of krypto-humanistisch principe leidt ze tot het opstellen van een,</seg> <seg n="102.8.2">uit christelijk oogpunt,</seg> <seg n="102.8.3">ongeoorloofde 'antithese' tussen twee mensensoorten,</seg> <seg n="102.8.4">bijna is men geneigd te zeggen:</seg> <seg n="102.8.5">twee mensenrassen.</seg></s> <s n="102.9"><seg n="102.9.1">- Maar een zuiver <hi rend="italic">kritische</hi> theologie kan aan dit hoogste Zijn,</seg> <seg n="102.9.2">dat tegelijk Oordeel is,</seg> <seg n="102.9.3">nog veel minder recht laten wedervaren,</seg> <seg n="102.9.4">omdat ze voor de theologie wedergeboorte onnodig acht,</seg> <seg n="102.9.5">humanistisch zowel als eschatologisch,</seg> <seg n="102.9.6">en de identiteit van oordeel en zijn,</seg> <seg n="102.9.7">die alleen aan God toekomt,</seg> <seg n="102.9.8">voor mensen en dan voor alle mensen in beslag neemt.</seg></s> <s n="102.10"><seg n="102.10.1">De mens echter,</seg> <seg n="102.10.2">die over God zou kunnen oordelen,</seg> <seg n="102.10.3">bestaat noch empirisch noch intelligibel voor ons.</seg></s> <s n="102.11"><seg n="102.11.1">Hij is geloofsobject,</seg> <seg n="102.11.2">dat alleen denkbaar is van het Oordeel Gods uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f146" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="102.12"><seg n="102.12.1">- De verhouding van het kritische en het ontologische is dus allerminst standvastig op de onderscheiden gebieden van wetenschap.</seg></s> <s n="102.13"><seg n="102.13.1">Het transcendentale raam,</seg> <seg n="102.13.2">het complex vaste en algemene vooronderstellingen,</seg> <seg n="102.13.3">waarmee de wetenschap te maken heeft,</seg> <seg n="102.13.4">verschuift,</seg> <seg n="102.13.5">tot het in de theologie geheel buiten ons bereik ligt.</seg></s> <s n="102.14"><seg n="102.14.1">Terecht verwijt dr. Snethlage het de ethischen als ze een `orgaan' aannemen,</seg> <seg n="102.14.2">dat allen of sommigen in de theologie zouden kunnen 'gebruiken'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f147" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="102.15"><seg n="102.15.1">Maar datzelfde verwijt treft <pb n="477" ed="VW"/>hemzelf,</seg> <seg n="102.15.2">als hij dat gebruik in beslag neemt voor het transcendentale raam.</seg></s> <s n="102.16"><seg n="102.16.1">Het is tenslotte een verschil in naam.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">De inzet van de dialectische theologie is nu,</seg> <seg n="103.1.2">in verband met haar neokantiaanse propaedeuse,</seg> <seg n="103.1.3">zo geweest dat inderdaad het apriori,</seg> <seg n="103.1.4">het transcendentale raam,</seg> <seg n="103.1.5">naar God werd overgebracht.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">De hele theologische kenleer werd omgekeerd.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Men kan Barths commentaar op Romeinen niet beter begrijpen dan wanneer men dat steeds in gedachten houdt en zich de theologie als een zeker geheel van transcendentale vooronderstellingen van de wereld,</seg> <seg n="103.3.2">in de Geest van God aanwezig,</seg> <seg n="103.3.3">voorstelt.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">De betekenis van die theologie is echter aan die filosofische vorm niet gebonden en kan onafhankelijk daarvan worden ingezien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f148" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">Zij zal dit karakter van omgeslagen neokantianisme tot op zekere hoogte moeten afleggen en doet het reeds.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">De voorliefde,</seg> <seg n="103.6.2">die van sommige kanten voor Brunner wordt aan de dag gelegd,</seg> <seg n="103.6.3">is daarvan een gevolg.</seg></s> <s n="103.7"><seg n="103.7.1">Het is echter een zeldzaam misverstand als men meent dat die theologie als zodanig de oud-ethische stand weer aanneemt.</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Nu kan men ook het neokantiaanse gezichtspunt trachten te wijzigen zonder het om te keren.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Heim<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n12" rend="superscript">12</ref> heeft dat gedaan,</seg> <seg n="104.2.2">als hij aan het perspectief,</seg> <seg n="104.2.3">waaronder wij de dingen zien,</seg> <seg n="104.2.4">een theologische betekenis geeft.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Dat wij de dingen zó zien en niet anders,</seg> <seg n="104.3.2">heet dan noodlot of genade;</seg> <seg n="104.3.3">is <choice><sic>in eik geval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">in elk geval</corr></choice> door God bepaald.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">De verschillende 'Lebensformen',</seg> <seg n="104.4.2">zoals Spranger ze noemt,</seg> <seg n="104.4.3">zijn dan verschillende 'logoi',</seg> <seg n="104.4.4">tenslotte in Gods wil gegrond en delen van de universele goddelijke logos.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Bij deze doorgronding van de menselijke geest werkt men zich echter hoe langer hoe vaster in de noodlotssfeer van deze wereld in.</seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">Ook wanneer het leven zo barmhartig is dat het sommige typen niet laat voorkomen,</seg> <seg n="104.6.2">dan moet men toch de moed hebben,</seg> <seg n="104.6.3">zegt Spranger,</seg> <seg n="104.6.4">om ze zich wetenschappelijk te denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f149" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="104.7"><seg n="104.7.1">Dit moge waarheid bevatten,</seg> <seg n="104.7.2">het doet ons toch duidelijk zien dat we niet veel goeds te verwachten hebben als we de genade aan het benedeneind van de wereld inschakelen,</seg> <seg n="104.7.3">daar waar ons oog het perspectief der dingen ziet.</seg></s> <s n="104.8"><seg n="104.8.1">Echte genade komt alleen van Gods kant.</seg></s> <s n="104.9"><seg n="104.9.1">En in de theologie moet de hele kantiaanse 'Einstellung' inderdaad omgekeerd.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Wanneer we dat doen,</seg> <seg n="105.1.2">behoren we ons echter te herinneren dat Oordeel en Zijn bij God samenvallen.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">De oude ethische theologie heeft steeds een ontologische metafysica beleden.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Geen Idee,</seg> <seg n="105.3.2">maar een Persoon is God.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">Wij hebben haar daarin te volgen.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">De gevaren van de idee der persoonlijkheid in de theologie heb ik boven aangewezen.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">Maar die vallen weg als ze op God wordt toegepast.</seg></s> <s n="105.7"><seg n="105.7.1">Dan is het geen idee meer.</seg></s> <s n="105.8"><seg n="105.8.1">We kunnen Gods genade en zijn <pb n="478" ed="VW"/>liefde ook niet naar waarde schatten,</seg> <seg n="105.8.2">als we in het oordeel het Zijn niet erkennen:</seg> <seg n="105.8.3">in de idee de Persoon.</seg></s> <s n="105.9"><seg n="105.9.1">De ethische lijnen mogen <hi rend="italic">hier</hi> wel geslotenheid krijgen,</seg> <seg n="105.9.2">als ze ons maar mee insluiten.</seg></s> <s n="105.10"><seg n="105.10.1">Wij hebben in de theologie de volheid nodig,</seg> <seg n="105.10.2">die de idee van het goede in iedere zin,</seg> <seg n="105.10.3">maar ook in ontologische zin heeft.</seg></s> <s n="105.11"><seg n="105.11.1">In ons geloof komen we met de waarheid in aanraking.</seg></s> <s n="105.12"><seg n="105.12.1">Maar we moeten weten dat die waarheid vervuld zal worden.</seg></s> <s n="105.13"><seg n="105.13.1">Die vervulling is het Goede.</seg></s> <s n="105.14"><seg n="105.14.1">En die vervulling is nog zekerder dan de waarheid zelf.</seg></s> <s n="105.15"><seg n="105.15.1">Ook in de christelijke ideeënleer is de idee van het goede de hoogste.</seg></s> <s n="105.16"><seg n="105.16.1">De Triniteit is `een overvloedige fontein aller goeden'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f150" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">De theologie mag daarom de ontologie niet verwaarlozen.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Ook wanneer ze regelrecht slechts met Gods oordelen te maken heeft en de dingen in geloofsvorm ontvangt,</seg> <seg n="106.2.2">dan weet ze toch ook van de vervulling.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Dit heeft zeker ook de dialectische theologie niet te vergeten,</seg> <seg n="106.3.2">waar ze zo sterk theologie van het oordeel is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f151" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Maar hier heeft men dan geleerd om het goede slechts door waarheid,</seg> <seg n="106.4.2">God door het Oordeel heen,</seg> <seg n="106.4.3">het leven door de dood heen te kennen.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Het realisme,</seg> <seg n="106.5.2">dat hier bedoeld wordt,</seg> <seg n="106.5.3">is verwant aan wat Tillich in zijn <hi rend="italic">Die religiöse Lage</hi> gelovig realisme <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f152" rend="superscript">v</ref>noemt,</seg> <seg n="106.5.4">ofschoon het daar nog meer een cultuurfenomeen blijft.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Het realisme komt trouwens op allerlei wijze weer op de voorgrond.</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">Fenomenologie is reeds halve ontologie.</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Ze wil een ander,</seg> <seg n="106.8.2">voller 'zijn',</seg> <seg n="106.8.3">dan wat wij in onze wetenschappelijke oordelen grijpen.</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">Hartmann,</seg> <seg n="106.9.2">die ik een paar malen citeerde,</seg> <seg n="106.9.3">zoekt een zijn dat nog dieper terugligt en niet meer,</seg> <seg n="106.9.4">zoals dat van de fenomenologen,</seg> <seg n="106.9.5">binnen de kring van het bewustzijn.</seg></s> <s n="106.10"><seg n="106.10.1">Maar veel meer direct tracht Heidegger toegang te krijgen tot het 'zijn' en bijzonder tot het menselijke,</seg> <seg n="106.10.2">het ethische zijn.</seg></s> <s n="106.11"><seg n="106.11.1">Bij de fenomenologen blijft het zijn een schijn.</seg></s> <s n="106.12"><seg n="106.12.1">Bij Hartmann een rest.</seg></s> <s n="106.13"><seg n="106.13.1">Bij Heidegger komen we er in,</seg> <seg n="106.13.2">maar niet met verheuging.</seg></s> <s n="106.14"><seg n="106.14.1">Om het zijn te benaderen als volheid,</seg> <seg n="106.14.2">daartoe is iedere directe weg ons afgesneden.</seg></s> <s n="106.15"><seg n="106.15.1">Zijn als zaligheid kan geen ander wezen dan dat,</seg> <seg n="106.15.2">wat één is met het Oordeel Gods.</seg></s> <s n="106.16"><seg n="106.16.1">Hier,</seg> <seg n="106.16.2">op de afstand des geloofs,</seg> <seg n="106.16.3">ligt het Goede en de 'eenheid des levens',</seg> <seg n="106.16.4">die op iedere andere wijze tevergeefs gezocht wordt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="11">
<head rend="after-blank" n="12."><label rend="italic">12.</label> <s n="107.1"><seg n="107.1.1"><hi rend="italic">Pluralisme</hi></seg></s></head>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Naar onze zijde toe ontstaat daardoor juist het omgekeerde van monisme.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">De uitersten raken elkaar.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">Het pragmatisme,</seg> <seg n="108.3.2">dat in sommige opzichten de uiterste consequentie van het idealistisch waarheidsbegrip trekt,</seg> <seg n="108.3.3">wordt weer positivist en geeft de eenheid op. James spreekt van 'a pluralistic universe'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f153" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><pb n="479" ed="VW"/><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Iets dat die naam zou kunnen dragen ontstaat ook in de ethische theologie als ze niet in de menselijke geest,</seg> <seg n="109.1.2">maar in de Heilige Geest om eenheid zoekt.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">De tweeheid van natuur en geest,</seg> <seg n="109.2.2">die in de filosofie der persoonlijkheid in zuivere eenheid opgaat,</seg> <seg n="109.2.3">blijft bestaan.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">De geest is even zondig als de natuur.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Tegenover de Heilige Geest is hij juist het terrein van de erfzonde;</seg> <seg n="109.4.2">de geest is erger dan de natuur.</seg></s> <s n="109.5"><seg n="109.5.1">Niemand mag God zo maar naast de geest zetten.</seg></s> <s n="109.6"><seg n="109.6.1">Op die wijze mag men de driehoeksformatie tussen God,</seg> <seg n="109.6.2">wereld en mens niet opheffen.</seg></s> <s n="109.7"><seg n="109.7.1">Dan tracht men in de kosmische orde te doen,</seg> <seg n="109.7.2">wat alleen in de ethische mogelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Dat geldt ook van de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Wanneer ze dient om het zondige leven eenheid en afronding tegenover God te geven,</seg> <seg n="110.2.2">is ze niet meer dan een afsluiting van dat zondige leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f154" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">De veelheid van menselijke toestanden,</seg> <seg n="110.3.2">behoeften,</seg> <seg n="110.3.3">zonden en noden moet stuk voor stuk open blijven voor de inwerking van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Ook het lichaam en de dood mogen door een theorie der persoonlijkheid niet weggeduid worden,</seg> <seg n="110.4.2">zoals dat zo sterk gebeurt in Schleiermachers <hi rend="italic">Monologen.</hi></seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Het is merkwaardig dat onze tijd als reactie op vrij brutale wijze het lichaam ook weer tracht te rehabiliteren.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">De la Saussaye Jr.,</seg> <seg n="110.6.2">in zijn <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi></seg> <seg n="110.6.3">komt tot op zekere hoogte ook op voor dat eerherstel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f155" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Het lichaam is evengoed geschapen als de geest en de geest evenzeer schepsel als het lichaam.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">- In de moraal zal de erkenning van het feit dat de eenheid van denken en zijn,</seg> <seg n="110.8.2">oordeel en persoonlijkheid,</seg> <seg n="110.8.3">Gods prerogatief is dus juist een zeker dualisme tot gevolg hebben.</seg></s> <s n="110.9"><seg n="110.9.1">Zij zal dit ook doen in de christelijke ethiek,</seg> <seg n="110.9.2">het leven der wedergeboorte.</seg></s> <s n="110.10"><seg n="110.10.1">Ook hier geen spiritualisme,</seg> <seg n="110.10.2">maar in de belijdenis der opstanding des vleses volle erkenning van het lichamelijke.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Dit dualisme is echter slechts symbool van een algemeen pluralisme des levens tegenover het Evangelie en tegenover de eenheid des levens in de Heilige Geest.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Het hele leven zal niet in culturele geslotenheid,</seg> <seg n="111.2.2">reeds meer dan half genezen van de natuurlijke en zedelijke gebreken en bijna ten halve ontkomen aan de natuurlijke noden en doden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f156" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="111.2.3">voor God komen te staan,</seg> <seg n="111.2.4">maar als bont geheel van toestanden wachten op de zalving door de Heilige.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Niet burgerlijk correct,</seg> <seg n="111.3.2">maar in armoede van geest.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Dit pluralisme zal een zeker mechanisch beeld vertonen zonder dat we zien hoe in dat moreel of wedergeboren leven alles schoon-organisch samenwast.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f157" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Maar daarvan zal <pb n="480" ed="VW"/>het voordeel zijn,</seg> <seg n="111.5.2">wat we reeds van Gunning hoorden,</seg> <seg n="111.5.3">dat er ruimte blijft voor de geest.</seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">Wij zeggen nu:</seg> <seg n="111.6.2">voor de Heilige Geest,</seg> <seg n="111.6.3">om er door te gaan met de troost des Evangelies.</seg></s> <s n="111.7"><seg n="111.7.1">In deze theologie zal de ethische prediker de aanwijzing hebben voor een breder en dieper ingaan op het moderne leven dan wanneer christendom en cultuur op de een of andere wijze worden vereenzelvigd of wanneer christendom in persoonlijkheid wordt gezocht.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">De eenheid komt dan tegenover ons in de prediking te liggen.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Maw.,</seg> <seg n="112.2.2">ze wordt werkzame eenheid,</seg> <seg n="112.2.3">eenheid in actie,</seg> <seg n="112.2.4">die bezig is wat verbroken ligt te helen.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Ze is,</seg> <seg n="112.3.2">wat Psalm 86 noemt,</seg> <seg n="112.3.3">een verenigen of samenvoegen van het hart.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Geschapen geest is geen eenheid en is ook niet bezig het te worden.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Dat hij het in en na de opstanding zal zijn en dan op creatuurlijke wijze asditas<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f158" rend="superscript">b</ref> zal hebben,</seg> <seg n="112.5.2">zoals Gunning schreef,</seg> <seg n="112.5.3">ligt eveneens meer in het verlengde van het idealisme dan van de bijbel.</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">De christelijke prediking althans kent geen andere creatuurlijke geest,</seg> <seg n="112.6.2">geen menselijk pneuma,</seg> <seg n="112.6.3">dat voor God kan bestaan,</seg> <seg n="112.6.4">dan wat openbaar wordt in het geloof,</seg> <seg n="112.6.5">door het gehoor van het gepredikte Woord.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="435" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Vgl. nr. 6 van deze bundel.* Hiermee doelt N. op <hi rend="italic">Twee kerkelijke richtingen,</hi> het zesde opstel in zijn bundel <hi rend="italic">GPers.</hi> Zie p. 373-389.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye.</hi> Eene historisch-dogmatische studie, Groningen 1905, p. 342.* Het citaat is van de Zwolse predikant G. L. van Loon <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n2" rend="superscript">2</ref>in <hi rend="italic">Bibliotheek van moderne theologie en letterkunde, dl.</hi> 1, J. H. Maronier ed.,'s-Hertogenbosch 1875. p. 5<hi rend="italic">1.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie.</hi> Brief aan den hoogleeraar P. Hofstede de Groot, Rotterdam 1867, Utrecht 1905<hi rend="superscript">2</hi>, p. 11.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 9. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 20.*</p></note>
<pb n="436" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise religieuse en Hollande.</hi> Souvenirs et impressions. Leiden 1860, p. 69-72.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>J. H. Scholten, <hi rend="italic">Oratio de vitando in Jesu Christi historia interpretanda docetismo, nobili, ad rem</hi> Christianam promovendam, hodiernae theologiae munere, Utrecht 1840 (inaugurele te Franeker). J. H. Scholten, <hi rend="italic">Herdenking mijner vijfentwintigjarige ambtsbediening,</hi> Leiden 1865, p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Vgl. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> p. 69.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Niet: gezellig.*</p></note>
<pb n="437" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Zie P. 377,*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Goethe, <hi rend="italic">Faust.</hi> Eine Tragödie, dl. 1, in het eerste optreden van Faust.</p></note>
<pb n="438" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>*K. H. Roessingh, <hi rend="italic">De moderne theologie in Nederland.</hi> Hare voorbereiding en eerste periode. Groningen 1914, weer opgenomen in <hi rend="italic">Verzamelde werken van dr. K H. Roessingh,</hi> G. J. Heering ed., dl. 1, Arnhem 1926, p. 1-182. Cit. <hi rend="italic">Verz. werken.</hi> p. 38.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie,</hi> p. 13.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 15.</p></note>
<pb n="440" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie E. Troeltsch, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Tübingen 1913, p. 572.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Zie A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> stelling 2 bij zijn proefschrift.* De tekst hiervan luidt: "De la Saussaye gebruikt het woord 'ethisch' niet als afleiding van 'ethiek' (zedekunde), maar in wijsgerige zin ter onderscheiding van 'idealistisch' en 'empirisch', afgeleid van 'ethos' in de betekenis van het innerlijk wezen, de levenskern, van de mens."</p></note>
<pb n="441" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 109.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Spinoza en de idee der persoonlijkheid.</hi> Eene studie, Utrecht 1876, p. 280; Baarn 1919<hi rend="superscript">2</hi>, p. 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>In de 5e en 6e jaargang van EV. publiceerde D. Chantepie de la Saussaye in 10 afleveringen een beoordeling van J. H. Scholtens <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk.</hi> onder de titel <hi rend="italic">Beoordeeling van het werk van dr.</hi> J. <hi rend="italic">H. Scholten over de leer der Hervormde Kerk</hi> verschenen deze besprekingen gebundeld, Utrecht 1859, zj. (1884)<hi rend="superscript">2</hi>. Wij citeren steeds de 2e druk. Hier citeert N. *p. 360.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>*Troeltsch, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, p. 553.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>H. Bavinck, <hi rend="italic">De theologie van prof. dr. Daniel Chantepie de la Saussaye.</hi> Bijdrage tot de kennis der ethische theologie, Leiden 1884, o.a. p. 7, 22, 94.</p></note>
<pb n="442" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Zie nr.6 van de bundel.* Zie p.435, noot a.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Chantepie de la Saussaye, La crise, p.91.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 109. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>*Vgl. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> p. 49.*</p></note>
<pb n="443" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*E. Hirsch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n4" rend="superscript">4</ref> <hi rend="italic">Die idealistische Philosophie und das Christentum.</hi> Gesammelte Aufsätze. Gütersloh 1926, p. 99.* Hirsch citeert hier G.W.F. Hegel, <hi rend="italic">Vorlesungen über die philosophie der Religion.</hi> Mit einem Commentar herausgegeben von G.J.P.J. Bolland, Leiden 1901, p. 655.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Vgl. J. L. Snethlage. <hi rend="italic">Proeve eener kritische godsdienstphilosophie,</hi> Arnhem 1924, p. 43.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Troeltsch, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, p. 624 v.*</p></note>
<pb n="444" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 624, noot 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise,</hi> p. 28 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 30. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 30 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*M. Grabmann, <hi rend="italic">Die Kulturphilosophie des hL Thomas von Aquin,</hi> Augsburg 1925, p. 84.*</p></note>
<pb n="446" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Vgl. de kritiek van Snethlage daarop, <hi rend="italic">Proeve,</hi> p. 33.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>D. Chantepie de la Saussaye, EV.4 (1856), p.351.</p></note>
<pb n="447" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Snethlage, <hi rend="italic">Proeve,</hi> p. 51.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Vgl. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> p. 71.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>*H. T. de Graaf, <hi rend="italic">Om het</hi> eeuwig <hi rend="italic">goed.</hi> Inleiding tot het religieuze geestesleven, Arnhem 1923, p. 172 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 173.</p></note>
<pb n="448" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie,</hi> p. 45.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*De Graaf, Om het eeuwig goed, p.87.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 150 vv.*</p></note>
<pb n="449" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 169.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>H. T. de Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting.</hi> Beschouwing over heden en toekomst, Arnhem 1925, p. 223. Cit. naar J. Volkelt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>D. Chantepie de la Saussaye, E V. 4 (1856), p. 437.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>*N. Hartmann, <hi rend="italic">Grundzüge einer Metaphysik der Erkenntnis,</hi> Berlijn 1921, 1965<hi rend="superscript">5</hi>, p. 214 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Troeltsch, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, p. 553.*</p></note>
<pb n="450" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>J. H. Gunning Jr. in de voorrede van zijn <hi rend="italic">Het kruis des Verlossers,</hi> Amsterdam 1881 4. Deze door Gunning zelf vertaalde strofen zijn afkomstig uit F. Theremin, <hi rend="italic">Abendstunden, Berlijn</hi> 1841<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<pb n="453" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie,</hi> p. 70</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Archiv für Geschichte der Philosophie</hi> 6.(1893) nr. 4, p. 535.* W. Dilthey, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Stuttgart 1957<hi rend="superscript">5</hi>, p. 235.</p></note>
<pb n="454" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Vgl. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> p. 275.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Vgl. mijn opstel over Brunner in Eltheto, maart 1925. *N. doelt hier op zijn artikel Filosofie <hi rend="italic">van de paradox.</hi> Een Brunner-studie, Eltheto 79 (1925) nr. 6, p. 161-177. Zie p. 542-556.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. *Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 283, 321, 346.*</p></note>
<pb n="455" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 156 v.; 2e druk, p. 123.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>*J. H. Gunning, <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den godsdienst uit het beginsel van</hi> het <hi rend="italic">geloof der gemeente,</hi> Utrecht 1889, p. 22.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>A.w., p. 21. Thomas van Aquino, STh. <hi rend="italic">1,</hi> qu. 1, 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 23. D. F. Strauss, <hi rend="italic">Ulrich von Hutten,</hi> dl. 3, Leipzig 1860, p. LIV.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> p. 264 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 320.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 120-124.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 321.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*EV.</hi> 6 (1858), p. 7.*</p></note>
<pb n="456" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p>*<hi rend="italic">E V</hi>, 1 (1853), p. 13.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p>In het voorafgaande parafraseert N. <hi rend="italic">*EV. 1</hi> (1853), p. 84-87.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. *Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 309.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie,</hi> p. 22 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f68" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 324.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f69" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 325.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f70" type="foot" place="foot" n="r"><p>*<hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 333.*</p></note>
<pb n="457" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f71" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">La crise, p.</hi> 198.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f72" type="foot" place="foot" n="t"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">De eenheid des levens,</hi> naar Spinoza's Amor intellectualis, Nijmegen 1903.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f73" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Vgl. K. H. Miskotte, <hi rend="italic">Praeludium. Johannes Hermanus Gunning, in</hi> J. H. Gunning J. Hzn., <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning. Leven en werken,</hi> <choice><sic>3 din. + register</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">3 dln. + register</corr></choice> dl., Rotterdam zj. (1925-1929), dl. 1, p. VIl-LVIII.* Zie m.n. p. XIV.</p></note>
<pb n="458" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f74" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 147: 2e druk, p. 116.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f75" type="foot" place="foot" n="w"><p>*Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 118 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f76" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Schepper en schepping.</hi> Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag, dl. <hi rend="italic">1, Het waarheidsprobleem.</hi> Grondleggende kritiek van het christelijk waarheidsbewustzijn, Haarlem 1926, passim.*</p></note>
<pb n="459" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f77" type="foot" place="foot" n="y"><p>-*Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 125: 2e druk, p. 98.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f78" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 198: p. 156.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f79" type="foot" place="foot" n="a"><p>*A.w., p. 98; p. 77.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f80" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 181; p. 143 *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f81" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Chantepie de la Saussaye. <hi rend="italic">Beoordeeling.</hi> p. 332 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f82" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Troeltsch. <hi rend="italic">Gesammelte</hi> Schriften, dl. 2, p. 605.*</p></note>
<pb n="460" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f83" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Bavinck, <hi rend="italic">Daniel Chantepie de la Saussaye,*</hi> bijv. p. 20, 91 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f84" type="foot" place="foot" n="f"><p>*M. Beversluis, <hi rend="italic">Het ethisch beginsel volgens prof. dr. J. H. Gunning en zijne verhouding tot de orthodoxe dogma's,</hi> Groningen 1912, p. 12.* Zie voor Beversluis, dl. 1, p. 158, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f85" type="foot" place="foot" n="g"><p>Höchstes Glück der Erdenkinder/ Sei nur die Persönlichkeit. Goethe, <hi rend="italic">West-östlicher Divan.</hi> in zwölf Büchern, <hi rend="italic">Buch Suleika.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f86" type="foot" place="foot" n="h"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">E V.</hi> 4 (1856), p. 345-366,* m.n. p. 351.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f87" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Vgl. p. 446 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f88" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 312.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f89" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*A.w., p</hi>. 330.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f90" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*A.w., p.</hi> 302.*</p></note>
<pb n="461" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f91" type="foot" place="foot" n="m"><p>*A.w., p. 336.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f92" type="foot" place="foot" n="n"><p>*J. H. Gunning, <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?.</hi> Nijmegen 1892, p. 13 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f93" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 329.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f94" type="foot" place="foot" n="p"><p>Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 157; 2e druk, p. 123.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f95" type="foot" place="foot" n="q"><p>*De Graaf. <hi rend="italic">Om het eeuwig goed,</hi> p. 65, is boven het vitalisme uitgekomen. maar blijft beneden het christelijk-eschatologische. De persoonlijkheid is: mystisch veranderlijk.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f96" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 97; 2e druk, p. 76.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f97" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 151 v.; p. 119 v. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f98" type="foot" place="foot" n="t"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 348.*</p></note>
<pb n="462" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f99" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 338.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f100" type="foot" place="foot" n="v"><p>*D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">E V.</hi> 4 (1856), p. 425-459.* Zie m.n. p. 451.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f101" type="foot" place="foot" n="w"><p>*R. Rothe, <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> 5 dln., Wittenberg 1869-1871<hi rend="superscript">2</hi> dl. 2, p. 478.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f102" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Vgl. p. 80 van <hi rend="italic">GPers. *</hi> Het betreft hier N.'opstel <hi rend="italic">Daad en lot (zie VW.,</hi> dl. 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f103" type="foot" place="foot" n="y"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 329.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f104" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?</hi> p. 18.*</p></note>
<pb n="463" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f105" type="foot" place="foot" n="a"><p>Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 362.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f106" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 363.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f107" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 164; 2e druk, p. 129.*</p></note>
<pb n="464" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f108" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Gunning, <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den godsdienst,</hi> p. 46 vv.* Zie voor R. H. Lotze dl. 1, p. 376 v.. noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f109" type="foot" place="foot" n="e"><p>*J. H. Semmelink, <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning, zijn ontwikkelingsgang en zijne beginselen,</hi> Zeist 1926, p. 75.* Cit. naar J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Jezus Christus de Middelaar Gods en der menschen,</hi> Amsterdam zj., p. 72.</p></note>
<pb n="465" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f110" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Snethlage, <hi rend="italic">Proeve,</hi> p. 38.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f111" type="foot" place="foot" n="g"><p>*P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wetenschappelijk karakter der theologie,*</hi> eerst verschenen in <hi rend="italic">Studiën.</hi> Theologisch tijdschrift, 3 (1877), p. 125-158. Herdrukt in J. H. Gunning Jr. en P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">*Het ethische beginsel der theologie,</hi> Groningen 1877, p. 40-71. Cit. naar deze brochure, p. 61 .*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f112" type="foot" place="foot" n="h"><p>*A.w., p. 56.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f113" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Beoordeeling,</hi> p. 288.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f114" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Zie Semmelink, <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning,</hi> passim.*</p></note>
<pb n="466" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f115" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 156; 2e druk, p. 123.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f116" type="foot" place="foot" n="l"><p><note type="flag" resp="#pipeline">deze noot stond in het bronbestand zonder letter achter noot k; dat hier noot l begint is afgeleid uit de inhoud</note>In het voorafgaande parafraseert N. van J. H. Gunning, <hi rend="italic">Werkelijkheid van den godsdienst.</hi> Een woord bij de opening van den universitairen cursus van 1890/91, Nijmegen 1890. p. 7-10.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f117" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f118" type="foot" place="foot" n="n"><p>In het voorafgaande parafraseert N. <hi rend="italic">a.w., p.</hi> 11 - 14.</p></note>
<pb n="467" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f119" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f120" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 27.</p></note>
<pb n="468" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f121" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*Troeltsch,</hi> Gesammelte Schriften, dl. 2, p. 664.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f122" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Zie nr.7. *Hiermee doelt N. op het zevende opstel in zijn bundel GPers.,nl. Gunning en de kerk. Zie p. 353-367.</p></note>
<pb n="469" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f123" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Zie dl.2, p.19.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f124" type="foot" place="foot" n="t"><p>*Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye,</hi> p. 100.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f125" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Zie nr. 6.* Zie p. 435, noot a.</p></note>
<pb n="470" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f126" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f127" type="foot" place="foot" n="w"><p>H.F. Kohlbrugge, <hi rend="italic">Vragen en</hi> antwoorden tot opheldering <hi rend="italic">en</hi> bevestiging van <hi rend="italic">den</hi> Heidel<hi rend="italic">bergschen Catechismus,</hi> Utrecht 1851, p. 155.</p></note>
<pb n="471" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f128" type="foot" place="foot" n="x"><p>*E. Brunner, <hi rend="italic">Der Mittler.</hi> Zur Besinnung über den Christusglauben, Tübingen 1927, Zürich 1937<hi rend="superscript">3</hi>, p. 258.*</p></note>
<pb n="472" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f129" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*A.w</hi>., p. 186. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f130" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 181. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f131" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*Ibid.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f132" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*A.w</hi>., p. 181, noot.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f133" type="foot" place="foot" n="c"><p>*De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 213.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f134" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Ph. Kohnstamm in 2 boekbesprekingen in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 6 (1930), resp. in nr. 19, p. 7 v., en nr. 46, p. 7.*</p></note>
<pb n="473" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f135" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Hartmann. <hi rend="italic">Grundzüge,</hi> p. 141.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f136" type="foot" place="foot" n="f"><p><choice><sic>f *A.w., p. 216.*</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"><hi rend="italic">*A.w., p. 216.*</hi></corr></choice></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f137" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het wezen der theologie</hi>, p. 42.*</p></note>
<pb n="474" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f138" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het gewigt der leer des Heiligen Geestes in den strijd met Rome, in EV.</hi> 1 (1853), p. 320-337*, m.n. p. 325.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f139" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Vgl. p. 579.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f140" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Vgl. p. 517.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f141" type="foot" place="foot" n="k"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Cultuur en christelijke theologie, in Van Tijd tot Tijd,</hi> (1929) nr. 3, p. 11</p></note>
<pb n="475" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f142" type="foot" place="foot" n="l"><p>*Snethlage, <hi rend="italic">Proeve.</hi> p. <choice><sic>5l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">51</corr></choice>.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f143" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="476" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f144" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Zie p. 365.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f145" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Prof. Van der Leeuw wil ook dat het Oordeel het Eerste en het Laatste zij, <hi rend="italic">Cultuur, p.</hi> 10 v., maar op andere wijze. Het Eerste in de theologie en het Laatste in de cultuur.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f146" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Zie p. 575.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f147" type="foot" place="foot" n="q"><p>Snethlage, <hi rend="italic">Proeve,</hi> p. 38 v. *Dr. Snethlage gelooft trouwens dat de ethische theologen in latere jaren wijzer geworden zullen zijn.* <hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 40. *Inderdaad ontkent Gunning reeds in 1884 zulk een orgaan (zie p. 363).*</p></note>
<pb n="477" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f148" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Vgl. nr. 3.* Hiermee doelt N. op <hi rend="italic">De Zwitserse theologie,</hi> het derde opstel in zijn bundel <hi rend="italic">GPers.</hi> Zie p. 557-582.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f149" type="foot" place="foot" n="s"><p>E. Spranger, <hi rend="italic">Lebensformen.</hi> Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persönlichkeit, Halle 1930<hi rend="superscript">7</hi>. p. XI (uit het voorwoord van de 2e druk).</p></note>
<pb n="478" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f150" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">NGB.,</hi> art. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f151" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Zie p.581.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f152" type="foot" place="foot" n="v"><p>P. Tillich, <hi rend="italic">Die</hi> re<hi rend="italic">ligiöse Lage der Gegenwart, B</hi>erlijn 1926, passim.</p></note>
<pb n="479" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f153" type="foot" place="foot" n="w"><p>W. James, <hi rend="italic">A pluralistic universa.</hi> Hibbert lectures at Manchester College on the present situation in philosophy, New York 1909.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f154" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Vgl. p. 511.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f155" type="foot" place="foot" n="y"><p>*P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven, dl.</hi> 1, Haarlem 1913<hi rend="superscript">2</hi>, p. 58 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f156" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Vgl. p. 82 van <hi rend="italic">GPers. *</hi> Het betreft hier N.'opstel <hi rend="italic">Daad en lot (zie VW.,</hi> dl. 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f157" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Vgl. A. H. de Hartog, <hi rend="italic">Naar aanleiding van Barths verblijf in Nederland,</hi> Amsterdam 1926, p. 21 v., waar het organische voor uitbeelding van het geestelijke boven het mechanische wordt gesteld.*</p></note>
<pb n="480" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.f158" type="foot" place="foot" n="b"><p>Gunning. <hi rend="italic">Spinoza.</hi> p. 97: 2e druk. p. 76: "Dan zal de mens op <choice><sic>ereatuurlijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">creatuurlijke</corr></choice> wijze zijn eigen grond wezen. gelijk God het is op eeuwige wijze."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie in GPers.,</hi> p. 125-177 <hi rend="italic">(pag.).</hi> Dit opstel was de enige niet eerder verschenen bijdrage in <hi rend="italic">GPers.</hi> (zie dl. 2. p. 13).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>G. L. van Loon (1824-1893). hervormd predikant, o.a. te Zwolle. Hij schreef een aantal artikelen in <hi rend="italic">Bibliotheek van moderne theologie en letterkunde.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>P. Hofstede de Groot (1802-1886), vanaf 1829 hoogleraar te Groningen, en L. G. Pareau (1800-1866), vanaf 1831 hoogleraar te Groningen, waren met J. F. van Oordt (1794-1852) de belangrijkste vertegenwoordigers van de Groninger school (of evangelische richting). D. Chantepie de la Saussaye onderging als student te Leiden de invloed van Van Oordt, die in 1839 hoogleraar aldaar werd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>E. Hirsch ( 1888-1972), Duits luthers theologiehistoricus. o.a. hoogleraar te Göttingen (1935). Hij werd vooral bekend door zijn uitvoerige <hi rend="italic">Geschichte der neuern evangelischen Theologie</hi> im Zusammenhang mit den allgemeinen Bewegungen des europäischen Denkens. 5 dln., Gütersloh 1975 5. In zijn <hi rend="italic">Die idealistische Philosophie und das Christentum</hi> tekent H. de ontmoeting van idealisme en christendom, in het bijzonder bij Fichte en Hegel. Hierbij besteedt hij vooral aandacht aan de ethische, kentheoretisch-speculatieve en religieuze aspecten van deze ontmoeting en stelt dat het ethische, d.i. de betrokkenheid van een ik op een Gij, tegenover het kentheoretisch-speculatieve het onderspit delft. Dit wordt met name duidelijk in de verhouding van het idealisme tot de werkelijke, concrete geschiedenis. Het idealisme <hi rend="italic">denkt</hi> de geschiedenis: gedachte geschiedenis komt in de plaats van de werkelijke geschiedenis. Godsdienstwijsgerig gesproken vat het idealisme de geschiedenis van de godsdienst (het christendom) op als gelijkenis van de absolute Geest.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie dl. 1. p. 355, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>N. Hartmann (1882-1950). Duits filosoof, o.a. hoogleraar te Berlijn (1931) en Göttingen (1945). Hij ontwikkelde zich van aanhanger van de Marburger school van het neokantianisme tot een eigen kentheoretisch realisme.</p></note>
<pb n="481" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n7" type="end" place="end" n="7"><p><pb n="481" ed="VW"/>J. P. Lange (1802-1884). Duits gereformeerd theoloog, vanaf 1841 hoogleraar te Zürich, vanaf 1854 te Bonn. Hij was een vertegenwoordiger van de Vermittlungstheologie en had veel contacten met Nederlandse theologen, bijv. met Van Oosterzee en Gunning. Behalve als dichter was L. vooral bekend door zijn <hi rend="italic">Theologisch-homiletisches Bibelwerk</hi> (waarin Van Oosterzee ook enkele delen bijdroeg).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>F. C. Oetinger (1702-1782), Duits piëtist uit Württemberg. Hij bouwde het biblicisme van zijn leermeester J. A. Bengel om tot een theosofisch systeem, waarbij zich m.n. de invloed van Jacob Böhme deed gelden. Zijn hoofdwerk was <hi rend="italic">Theologia ex idea vitae deducta (1765).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>K. Barth kwam in 1926 naar Nederland om op het congres van het Continentale Verbond voor Inwendige Zending, dat gehouden werd van 31 mei tot 4 juni te Amsterdam, te spreken over <hi rend="italic">De kerk en de cultuur.</hi> J. Eykman maakte van die gelegenheid gebruik om een informeel gesprek te organiseren tussen Barth en enige Nederlandse theologen, onder wie J.J. Buskes, Th. L. Haitjema, A. H. de Hartog, <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">O.</corr></choice> Noordmans. K. H. Miskotte en D. Tromp. Buskes geeft een kort verslag van dit gesprek in zijn <hi rend="italic">Hoera voor het leven.</hi> Amsterdam 1963 5, p. 218 v. (zie ook p. 87 v.), waarin hij ook ingaat op de vragen, die N. aan Barth stelde.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Paul Scarron (1610-1660), Frans schrijver van burleske gedichten en toneelstukken. Gunning citeert hier S.s persiflage op de <hi rend="italic">Aeneis</hi> van Virgilius, die hij publiceerde in 8 dln. van 1648-1659 onder de titel <hi rend="italic">Virgile travesti.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>E. Spranger (1882-1963), Duits filosoof, psycholoog en pedagoog, o.a. hoogleraar te Berlijn (1920) en Tübingen (1946). Hij was een leerling van Dilthey. In zijn typologie van de levensvormen ontwikkelde S. tegenover de verklarende methode van de natuurwetenschappelijk georiënteerde psychologie een 'verstenende' geesteswetenschappelijke psychologie. M. Scheler (1874-1928), Duits filosoof, vanaf 1919 hoogleraar te Keulen. Hij paste de door Husserl ontwikkelde fenomenologische methode toe in zijn ethiek, antropologie en cultuur- en godsdienstfilosofie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toekomst-van-de-ethische-theologie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>K. Heim (1874-1958). Duits luthers theoloog, o,a. hoogleraar te Tübingen (1920). In zijn werk probeerde H. apologetisch de uitspraken van het christelijk geloof te verbinden met het moderne wereldbeeld van de natuurwetenschappelijk denkende mens.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="23" xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie" decls="#bibl-noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie">
<pb n="482" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Ontwikkeling en toestand van de ethische theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik gevolg geef aan de uitnodiging van de redactie van dit tijdschrift om over 'de ethische theologie' een kort bericht te geven,</seg> <seg n="2.1.2">dan zal ik mij daarbij natuurlijk tot een enkele hoofdlijn moeten bepalen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Reden te meer om dadelijk 'in medias res' te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Voor ons land is de opkomst van deze theologie verbonden met de namen van Beets en Chantepie de la Saussaye.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De eerste vertegenwoordigt meer de praktische,</seg> <seg n="3.2.2">homiletische zijde;</seg> <seg n="3.2.3">de tweede het theoretische,</seg> <seg n="3.2.4">speculatieve element.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Men kan moeilijk zeggen dat beiden in dezelfde zin 'ethisch' zijn geweest.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Beets is tevreden met een 'status quo' in de kerkelijke dogmatiek.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hij brengt die echter niet op een 'zware',</seg> <seg n="3.5.2">onverteerbare wijze in zijn <choice><sic>preken. maar 'stichtelijk'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">preken,</corr></choice></seg><choice><sic>preken. maar 'stichtelijk'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="3.5.3"><choice><sic>preken. maar 'stichtelijk'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar 'stichtelijk'</corr></choice>,</seg> <seg n="3.5.4">dwz. zo,</seg> <seg n="3.5.5">dat de morele kant van het dogma naar voren komt;</seg> <seg n="3.5.6">de troost voor de ziel en de vermaning voor het geweten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Er zijn natuurlijk in die tijd en vroeger meer predikanten geweest die hetzelfde gedaan hebben.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar behalve de vrome wijding en het grote talent waarmee Beets tot volkomenheid brengt wat anderen voor en naast hem gedaan hebben,</seg> <seg n="3.7.2">is er bij hem toch ook iets nieuws.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Wat bij anderen verstrooide 'toepassing' bleef,</seg> <seg n="3.8.2">wordt bij hem tot een geheel:</seg> <seg n="3.8.3">een systeem van gelovige zielsbeschouwingen,</seg> <seg n="3.8.4">waarvan men de samenhang begint te ontdekken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Een christelijke levensbeschrijving waarin men de toestanden afzonderlijk kan schilderen zoals Beets doet,</seg> <seg n="3.9.2">maar toch met het doel om tot volledigheid te komen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De prediking van de dogmatiek gaat op die wijze over in de verkondiging van een christelijke ethiek.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">En die ethiek lijdt niet meer aan een specifiek-kerkelijk beoefeningskarakter,</seg> <seg n="3.11.2">maar heeft humane culturele betekenis.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">In het christen-zijn ligt de vervulling van het mens-zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Beets heeft niet willen zeggen dat daarmee de hele inhoud van het dogma zou zijn uitgeput.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Een dergelijke theologische gedachtengang is hem vreemd.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zijn denken keert niet van de praktijk naar de theorie terug.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Invloed op zijn dogmatiek heeft het niet.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze richting is nu juist eigenaardig voor De la Saussaye.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij heeft grote belangstelling voor het leven,</seg> <seg n="5.2.2">maar hem gaat het er vooral om,</seg> <seg n="5.2.3">in verband daarmee,</seg> <seg n="5.2.4">de christelijke waarheid te bepalen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wat hem voor de geest zweeft is een ethische <hi rend="italic">theologie,</hi></seg> <seg n="5.3.2">niet een theologische ethiek.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het is van groot <pb n="483" ed="VW"/>belang dit onderscheid goed in 't oog te houden.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ofschoon er verwantschap is tussen de arbeid van De la Saussaye en Gunning en wat in Duitsland Richard Rothe e.a. beproefd hebben,</seg> <seg n="5.5.2">is het onderscheid toch heel groot.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Men mag het eigen karakter van de Nederlandse ethische godgeleerdheid nooit uit 't oog verliezen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Tegenover iemand als Beets is dat nadruk-leggen op het verschil tussen ethische theologie en theologische ethiek niet nodig.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Hier is geen theologische ethiek,</seg> <seg n="5.8.2">maar christelijke ethiek aan 't woord.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Daarbij wordt uit de bijbel,</seg> <seg n="5.9.2">de geloofsleer en de levenservaring alles gebruikt,</seg> <seg n="5.9.3">wat in de wijdste zin op de christelijke erve thuisbehoort.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Het christelijk leven wordt er niet kritisch gezift om daarna van filosofische en theologische beginselen uit gereconstrueerd te worden.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">De geloofsleer blijft,</seg> <seg n="5.11.2">zoals we gezien hebben,</seg> <seg n="5.11.3">ongerept.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Heel anders wordt dat bij iemand als Rothe die uit het godsbegrip de menselijke persoonlijkheid zoekt af te leiden.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Hij gaat ook uit de theologie naar de ethiek.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Maar bij hem heeft dat wel invloed op de geloofsleer.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Ruimte voor de belijdenis van de Drieëenheid blijft daar eigenlijk niet over.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Tegenover deze theologische ethiek nu staat de ethische theologie in ons land vierkant over.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De la Saussaye moge dan het geloof der gemeente in nauw verband met haar leven willen beschrijven,</seg> <seg n="6.2.2">hij wil toch dat leven niet eerst kritisch besnoeien en construeren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Om het complete christelijk leven is het hem te doen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Om in hedendaagse taal te spreken,</seg> <seg n="6.4.2">wil hij het fenomenologisch benaderen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hij gelooft dat,</seg> <seg n="6.5.2">zoals Beets fundamentalistisch het dogma intact liet,</seg> <seg n="6.5.3">het hem zal gelukken het speculatief te handhaven.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Hij meent dat een eerlijke beschouwing van het christelijk leven de kerkelijke waarheid volkomen aannemelijk maakt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De ethiek dan,</seg> <seg n="7.1.2">die Beets aan de hand van bijbel,</seg> <seg n="7.1.3">leerboek en ervaring ontwikkelt en van waaruit De la Saussaye terug wil gaan naar het leerboek zonder bijbel en ervaring uit te schakelen,</seg> <seg n="7.1.4">is niet de filosofische maar de christelijke zedeleer.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik ben het eens met degenen die Vinet hier tegenover Schleiermacher naar voren brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Schleiermachers volle kracht ligt in zijn ethische filosofie,</seg> <seg n="7.3.2">zijn zedelijke bezinning.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hoeveel waarde ook moet worden toegekend aan zijn leerstellige arbeid en de invloed daarvan,</seg> <seg n="7.4.2">ik geloof toch dat zijn <hi rend="italic">Geloofsleer</hi> een proeve moet heten van wat er van de christelijke waarheid overblijft als men met zijn wijsgerige zedeleer gereed is gekomen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Deze hoofdgedachte van Brunners <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f3" rend="superscript">c</ref>staat mijns inziens wel onaangevochten.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Met Vinet is het een heel ander geval.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Deze begenadigde 'gallische' geest <pb n="484" ed="VW"/>doorvorste het wedergeboren hart.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij vindt het doortrokken van een droefheid naar God,</seg> <seg n="8.3.2">een 'tristesse évangélique',</seg> <seg n="8.3.3">waardoor het een hoger en heiliger cultuur wint dan ergens elders valt aan te wijzen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Deze cultuur is dooraderd van lijnen die zich verliezen buiten het aardse leven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Gunning zou zeggen:</seg> <seg n="8.5.2">ze is een torso,</seg> <seg n="8.5.3">dat zijn lijnen in de lucht werpt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">In wijsgerige terminologie kan men spreken van apriori's en categorische imperatieven,</seg> <seg n="8.6.2">die in het zondige leven hun inhoud niet kunnen krijgen en daarom de waarheid der goddelijke beloften postuleren.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze zedeleer is het,</seg> <seg n="9.1.2">die de ethische theologie ten onzent steeds in verband met de geloofsleer heeft willen stellen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarom kan ik niet toegeven dat voor de ethischen ten onzent de volgende stellingen kenmerkend zijn:</seg> <seg n="10.1.2">"De dogmatiek rust op de ethiek;</seg> <seg n="10.1.3">de ethiek moet vooropgaan en de dogmatiek volgen;</seg> <seg n="10.1.4">... het accent moet niet vallen op de leer maar op het leven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik wil niet ontkennen dat tot die bewering vaak aanleiding is gegeven.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">'Het' staat misschien wel hier of daar letterlijk zo.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar dan moet ik nog ontkennen dat in de theologie van De la Saussaye en Gunning 'de zaak' zo staat.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De ethiek in de zin van Vinet kan niet voorafgaan aan de dogmatiek.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ze is meer geloof dan leven;</seg> <seg n="10.6.2">meer hoop dan ervaring;</seg> <seg n="10.6.3">meer verlangende dan gevende liefde.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Daarom juist is haar kenmerk:</seg> <seg n="10.7.2">de 'tristesse évangélique'.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Al haar hogere goederen liggen buiten eigen levensbereik.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hiertegen zou men kunnen inbrengen dat de weg van het kennen toch wel uit het leven naar het geloof kan lopen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar ook dit gaat niet op als het eigenaardige van het christelijk leven als geloven gedacht wordt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">En dit is vooral bij Gunning zo sterk het geval.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hij weet dat van schepsel tot Schepper geen overgang is;</seg> <seg n="11.4.2">geen denken buiten het geloof.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Een negatieve uitkomst van het onderzoek is uitgesloten.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De werkelijkheid van het geloof is geen idee maar een feit.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Al wat tegen het geloof wordt aangevoerd,</seg> <seg n="11.7.2">zo zegt Gunning met Thomas Aquinas,</seg> <seg n="11.7.3">moeten 'solubilia argumenta' zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="11.7.4">omdat het geloof op onfeilbare waarheid steunt.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">We moeten nu de vraag onder de ogen zien of er dan in de ethische theologie in 't geheel geen innovatie schuilt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Of de hele strijd tussen bijv. 'gereformeerden' en ethischen op een misverstand berust.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dat er veel misverstand bestaat,</seg> <seg n="12.3.2">vooral in verband met het boven opgemerkte over 'leer en leven',</seg> <seg n="12.3.3">meen ik wel.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar niet alles mag zo heten.</seg></s></p>
<p><pb n="485" ed="VW"/><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In de eerste plaats,</seg> <seg n="13.1.2">omdat het beginsel van de ethische theologie,</seg> <seg n="13.1.3">haar eigenlijke 'Einstellung',</seg> <seg n="13.1.4">vaak zeer onzuiver en onklaar tot uitdrukking is gebracht.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Bij De la Saussaye en Gunning beide is ook filosofische ethiek ingedrongen naast de evangelische.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Vele motieven uit het Duitse idealisme worden voor een goed hoorder merkbaar.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook wanneer ze geen 'Vermitttungstheologen' behoeven te heten,</seg> <seg n="13.4.2">dan hebben ze toch veel materiaal uit die theologie gebruikt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dat is de reden waarom Kuyper van hun eigen standpunt,</seg> <seg n="13.5.2">de theologie der wedergeboorte,</seg> <seg n="13.5.3">uit hen vaak met recht kon bestrijden.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En toch was Kuyper juist hier de leerling van De la Saussaye.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dit misverstand mocht met recht 'afschuwelijk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f7" rend="superscript">g</ref> heten en maakte het kruis uit van de ethische leiders,</seg> <seg n="13.7.2">omdat goed verstaan en niet begrijpen,</seg> <seg n="13.7.3">beurtelings van hun fundamentele en hun toevallige positie,</seg> <seg n="13.7.4">recht en onrecht in het verwijt bijna onontwarbaar maakten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar dat hier een nieuw geluid hoorbaar werd,</seg> <seg n="14.1.2">dat was geen misverstand.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het komt er op aan dit principieel,</seg> <seg n="14.2.2">afgescheiden van alle bijkomstigheden,</seg> <seg n="14.2.3">in het licht te stellen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik laat hier terzijde dat tegenover het sceptisch empirisme van een Pierson de <hi rend="italic">hele</hi> mens op de voorgrond werd gesteld of tegenover de burgerlijke christelijkheid der oudliberalen het christendom van het hart.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hierin onderscheidt de ethische theologie zich niet van het Réveil en het neocalvinisme.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Niet dat de hele mens tegenover de halve gesteld wordt is hier de hoofdzaak,</seg> <seg n="15.1.2">maar dat in de theologie het menselijke 'überhaupt' tegenover het onmenselijke wordt gesteld.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Want dit onderscheid gaat ook door in de theologie der wedergeboorte,</seg> <seg n="15.2.2">waarin ze samen met het Réveil en Kuyper staan.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De la Saussaye zegt ergens dat de mens een ontdekking is in de theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wat is dan het onmenselijke,</seg> <seg n="16.1.2">dat ik hier bedoel?</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het zijn de abstract logische en metafysische redeneringen in de theologie.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het zijn die lijnen,</seg> <seg n="16.3.2">die men van Genesis tot Openbaring kan doortrekken,</seg> <seg n="16.3.3">zonder zich van de mens die intussen verschenen is of,</seg> <seg n="16.3.4">wat erger is,</seg> <seg n="16.3.5">van Christus die in het vlees gekomen is iets aan te trekken.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het zijn de zedelijke natuurwetten van de roomse theologie en de scheppingsordinantiën van Kuyper,</seg> <seg n="16.4.2">die het God en mensen onmogelijk maken zich in de geschiedenis te bewegen of verroeren.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Daartegenover krijgt het <hi rend="italic">ethische</hi> pas zijn ware betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Men kan die onmenselijke redeneringen vergelijken met evenwijdige lijnen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ze lopen op gelijke afstanden,</seg> <seg n="17.2.2">zeldzaam correct,</seg> <seg n="17.2.3">tot in het oneindige door zonder zich door iets te laten storen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Men kan dan met Leibniz optimist zijn zonder zich van de inhoud van zijn ochtend- of avondblad iets aan te trekken.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Of predestinatie 'drijven',</seg> <seg n="17.4.2">zonder de hel van Dante ongelezen te <pb n="486" ed="VW"/>laten.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ik ben niet bijzonder ingenomen met het <hi rend="italic">pragmatisme</hi> en zijn relativering van waarheid.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Maar James heeft indertijd in zijn Humanism<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f9" rend="superscript">i</ref> over dat onmenselijke in rationalistisch redeneren toch wel dingen gezegd,</seg> <seg n="17.6.2">die 'ethisch' denken verraden.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit denken wil <hi rend="italic">gestoord</hi> worden.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het wil dat de gedachten zullen afwijken van haar banen,</seg> <seg n="18.2.2">als ze in de buurt van een hart komen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ze schrijven aan de geest de kracht toe om ze om te buigen rondom een zedelijk centrum.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Voorlopig,</seg> <seg n="19.1.2">maar ook slechts zeer voorlopig,</seg> <seg n="19.1.3">kan men dit 'humanisme' noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Luther is in zijn geloofsopvatting humanist vergeleken bij Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het geloof is hier veel minder onpersoonlijk,</seg> <seg n="19.3.2">menselijker.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar deze titel moeten we toch dadelijk weer loslaten,</seg> <seg n="19.4.2">omdat hij verwarrend werkt.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Want de mens wordt hier niet tegenover God gesteld.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">God is niet onmenselijk in bovenbedoelde zin.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">God is een <hi rend="italic">Geest</hi> veel meer dan de mens.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">En denken met het hart verstaat Hij nog veel beter:</seg> <seg n="19.8.2">God is Liefde.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De ethische theologie,</seg> <seg n="20.1.2">de theologie van het <hi rend="italic">gestoorde</hi> denken,</seg> <seg n="20.1.3">doet zichzelf daarom onrecht als ze zich een antropologisch uitgangspunt toeschrijft.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De la Saussaye had beter gedaan te spreken van de ontdekking van God in de theologie in plaats van die van de mens.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Datzelfde geldt van het artikel van Gogarten waarnaar ik in een noot verwees.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De woorden antropologie en humanisme werken hier verwarrend.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Daarmee is het 'ethische' veilig gesteld tegen humanistische vervlakking.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dat dit de bedoeling van De la Saussaye en Gunning was,</seg> <seg n="21.2.2">blijkt ook wel uit de uitdrukking God-menselijk die ze zo vaak gebruiken en waarmee ze het eenzijdig menselijke uit de godgeleerdheid zoeken te weren.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar deze term is weer zo vol van 'Vermittlung',</seg> <seg n="21.3.2">zo blootliggend voor pantheïstische gedachtengangen,</seg> <seg n="21.3.3">dat hij absoluut niet 'bene meritus est' voor de ethische theologie.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">In menig opzicht was dan het humanisme van de Groninger school,</seg> <seg n="21.4.2">waarin wat de Duitsers noemen:</seg> <seg n="21.4.3">een 'gesellige' verhouding tussen God en mens werd aangenomen,</seg> <seg n="21.4.4">veiliger.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De afstand bleef daar in elk geval bewaard.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In de 'opvoeding' is het gevaar van vermenging minder dreigend dan in de 'unio mystica'.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer men daarom zuiver de diepste motieven van de 'ethischen' naar voren wil brengen,</seg> <seg n="22.1.2">doet men beter niet te veel van leven te spreken,</seg> <seg n="22.1.3">niet van menselijk leven,</seg> <seg n="22.1.4">nog minder van god-menselijk leven.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het gaat bij het 'ethische' om een geestelijke verhouding tussen God en mens.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En daarin staat uit de aard der zaak God zo zeer voorop dat van onze kant het geestelijke veel beter geloof kan heten dan leven.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">In het gestoorde denken,</seg> <seg n="22.4.2">dat <pb n="487" ed="VW"/>zich beweegt om de beide middenpunten:</seg> <seg n="22.4.3">God en mens,</seg> <seg n="22.4.4">is de Eerste alles bepalend.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Mensengedachte stoort de theologie niet.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het zijn 'solubilia argumenta',</seg> <seg n="22.6.2">die van daaruit opkomen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De grote storingen gaan van God uit.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Deze hoofdgedachte van Barth is zuiver ethisch.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Men kan zeggen dat er in de tweede periode van ethisch theologisch denken ernstige pogingen zijn gedaan om in deze richting verder te komen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Juist toen heeft men,</seg> <seg n="23.2.2">in kantiaanse lijn,</seg> <seg n="23.2.3">recht willen doen aan het bovenmenselijke en het supra-historische.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De normen die in het rijk der waarheid en der zedelijkheid gelden hebben boven-menselijk karakter.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ze openbaren zich wel in onze geest,</seg> <seg n="23.4.2">maar niet van ons zelf.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Ze wekken de categorie van het heilige niet slechts in ons,</seg> <seg n="23.5.2">maar hebben ook een heiligheid op zichzelf.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Zo ontstaat er een ethische theologie,</seg> <seg n="23.6.2">waarin niet de mens of het leven,</seg> <seg n="23.6.3">maar de geest het grote gegeven is,</seg> <seg n="23.6.4">dat van alle kanten doorlicht moet worden.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">En geest is hier meer dan mensengeest alleen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Wat meer is,</seg> <seg n="23.8.2">onze geest staat hier in een verhouding van ondergeschiktheid en gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Voor een ineenvloeiing van het menselijke en goddelijke is minder gevaar.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Het gevaarlijke,</seg> <seg n="23.10.2">dat in het woord 'leven' schuilt,</seg> <seg n="23.10.3">is hier gedeeltelijk overwonnen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Gunning is in zijn Leidse periode reeds begonnen min of meer in deze richting te gaan,</seg> <seg n="24.1.2">maar pas later zijn deze gedachten in aansluiting aan de Duitse cultuurfilosofie van een Troeltsch en de geschriften van Herrmann meer op de voorgrond gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Van hoeveel ernst deze pogingen ook getuigen,</seg> <seg n="25.1.2">toch meen ik dat ze het 'ethische' niet zuiver hebben vertolkt.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Deze leer van de geest is te wijsgerig,</seg> <seg n="25.2.2">te formeel,</seg> <seg n="25.2.3">te inhoudsloos om de theologie te kunnen dienen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Ze werkt te kritisch,</seg> <seg n="25.3.2">te constructief en loopt gevaar theologische ethiek te geven in plaats van ethische theologie.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Dat gevaar is hier veel groter dan bij De la Saussaye en Gunning waar het christelijke leven veel naïever als een gegeven grootheid,</seg> <seg n="25.4.2">met rijke inhoud,</seg> <seg n="25.4.3">wordt opgenomen,</seg> <seg n="25.4.4">zodat de speculatieve aandacht vrij blijft voor de theologie zelve.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In de ethische theologie behoort 'ethisch' een <hi rend="italic">theologisch</hi> begrip te zijn.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1"><hi rend="italic">Het heilige</hi> moet er niet als eigenschap maar als wezen toe behoren.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De Geest,</seg> <seg n="26.3.2">die als ethisch gegeven in de theologie doorzocht wordt,</seg> <seg n="26.3.3">is de Heilige Geest.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ik geloof dat ik daarmee de grondgedachten van Vinet,</seg> <seg n="26.4.2">De la Saussaye en Gunning inderdaad weergeef.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De la Saussaye klaagt er al over dat men de heilige geest met een kleine letter schrijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">In de filosofische ethiek en cultuurfilosofie moet dat ook.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Geest is dan produkt van de ethische ontwikkeling en heiligheid is de eigenschap van dat produkt.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Aan zulk een produkt hebben we in de theologie en in de prediking en <pb n="488" ed="VW"/>voor ons geloof niets.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wij hebben nodig:</seg> <seg n="27.2.2">geen geperfectioneerde mensengeest.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Die kan het onmenselijke van het mensenlot,</seg> <seg n="27.3.2">de wrede logica van ons bestaan slechts op de spits drijven.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De theologie bedoelt de kennis van een Geest,</seg> <seg n="27.4.2">die menselijker is dan de mens,</seg> <seg n="27.4.3">die hem troost over zijn lot.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Een Heilig Hart,</seg> <seg n="27.5.2">dat de onbarmhartige dodenrit van onze gedachten doet afbuigen van hun weg.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Een God,</seg> <seg n="27.6.2">die de noodlottige redelijkheid van ons leven stoort,</seg> <seg n="27.6.3">ook 'de redelijkheid der religie',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="27.6.4">en ze bekeert tot de zedelijkheid van het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Zo houdt het 'ethische' uitgangspunt een eigen betekenis ook op het gemeenschappelijke erf der orthodoxie.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Ook binnen de theologie der wedergeboorte.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De leer der wedergeboorte bij Kuyper behoudt een min of meer fysisch-metafysisch karakter:</seg> <seg n="28.3.2">het is een onderstelling,</seg> <seg n="28.3.3">geen geloofsinhoud.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De wedergeboorte is een correctie of herstel in de schepping en geen eigen primair geloofsartikel.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Ethische theologie stelt juist de storing in de schepping voorop.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De storing door de mens in negatieve zin,</seg> <seg n="28.6.2">door de zonde.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Maar bovenal de storing in positieve zin door Gods genade.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De lijnen van wereld en leven en denken lopen niet recht en ongestoord van het begin naar het einde.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Daar is geen gedachte zo abstract in de theologie of zelfs in de hele wetenschap,</seg> <seg n="29.2.2">geen wet in het karma of het menselijk leven,</seg> <seg n="29.2.3">geen kracht in de natuur of de ziel,</seg> <seg n="29.2.4">die niet de attractie ondervindt van het Kruis.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Wat de Schepping is,</seg> <seg n="29.3.2">weten we pas uit het Evangelie.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Alles is gelukkig 'ethisch' gestoord.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dat dit ethische niet meer het menselijk zedelijke is,</seg> <seg n="30.1.2">behoeft hier niet meer herhaald.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De valse tegenstelling van theologie van het Woord en van het Geweten valt hier helemaal weg.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Deze dingen komen tot ons door Woord en Geest.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En als ze ons raken is het logisch gehalte en de Woord-zin veel groter dan de zedelijke assimilatie daarvan in ons binnenste.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Christelijk leven is geloven en dat alles is veel meer waar dan wij het in ons hart gevoelen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="482" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Vgl. D. Chantepie de la Saussaye, La crise religieuse en Hollande. Souvenirs et impressions,</hi> Leiden 1860, p. 90 v.</p></note>
<pb n="483" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Vgl. A. G. Honig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.n2" rend="superscript">2</ref> <hi rend="italic">Dogmatiek en ethiek,</hi> Kampen 1930, p. 20 vv.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi> Der Gegensatz zwischen moderner Religionsauffassung und christlichem Glauben dargestellt an der Theologie Schleiermachers, Tübingen 1928<hi rend="superscript">2</hi></p></note>
<pb n="484" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Spinoza en de idee der persoonlijkheid,</hi> Utrecht 1876, p. 4; Baarn 1919<hi rend="superscript">2</hi>, p. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Honig, <hi rend="italic">Dogmatiek en ethiek,</hi> p. 44.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>J.H. Gunning, <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den godsdienst uit het beginsel van het geloof der gemeente,</hi> Utrecht 1889, p. 21. Thomas van Aquino, STh. I, qu. 1, 8.</p></note>
<pb n="485" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="486" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Waarschijnlijk doelt N. op het 7e hfdst. in W. James, <hi rend="italic">Pragmatism,</hi> New York 1907, getiteld <hi rend="italic">Pragmatism and humanism.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*Vgl. F. Gogarten, Das Problem der theologischen Anthropologie, in Zwischen den Zeiten 7</hi> (1929) nr. 6.*</p></note>
<pb n="487" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">EV</hi>. 1 (1853), p. 320 v.</p></note>
<pb n="488" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><choice><sic>1. Zinspeling op A. H. de Hartog</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Zinspeling op A. H. de Hartog</corr></choice>, <hi rend="italic">De redelijkheid der religie.</hi> Amersfoort 1919<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Ontwikkeling en toestand van de ethische theologie in VoxTh. 1</hi> (1930), p. 23-28.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ontwikkeling-en-toestand-van-de-ethische-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. G. Honig (1864-1940), gereformeerd theoloog, vanaf 1902 hoogleraar te Kampen als opvolger van H. Bavinck. Als dogmaticus beijverde hij zich voor een synthese tussen Bavinck en Kuyper. Ten aanzien van de ethische theologie verdedigde hij de stelling dat haar oorsprong bij Vinet is gelegen en niet bij Schleiermacher.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="24" xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven" decls="#bibl-noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven">
<pb n="489" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De betekenis van het ethisch beginsel voor leer en leven<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De titel van mijn lezing heb ik zo geformuleerd,</seg> <seg n="2.1.2">als u,</seg> <seg n="2.1.3">hoop ik,</seg> <seg n="2.1.4">bekend is geworden,</seg> <seg n="2.1.5">om voor een nog steeds in omloop zijnde legende een graf te delven.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik heb daarin gesproken van <hi rend="italic">De betekenis van het ethisch beginsel voor leer en leven.</hi></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Een heel gewone en vaak gebruikte onderscheiding is deze:</seg> <seg n="2.3.2">de gereformeerden en confessionelen gaan uit van de leer en de ethischen van het leven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat zijn zo van die gemakkelijke clichés,</seg> <seg n="2.4.2">ik bedoel etiketten of hechtpapiertjes,</seg> <seg n="2.4.3">waarmee men een vereniging,</seg> <seg n="2.4.4">een gemeente,</seg> <seg n="2.4.5">een dominee kan afdoen,</seg> <seg n="2.4.6">om er dan mee klaar te zijn.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Men staat soms versteld over het jarenlange kleefvermogen van zulke papiertjes.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik wil wel dadelijk zeggen dat ik niet gaarne,</seg> <seg n="3.1.2">vooral niet hier in Dordrecht,</seg> <seg n="3.1.3">waar onze roemruchte 'Synode Nationaal' gehouden werd,</seg> <seg n="3.1.4">waarop gij nog altijd trots moogt zijn,</seg> <seg n="3.1.5">zo'n ketterij zou willen invoeren,</seg> <seg n="3.1.6">alsof het op de zuivere leer niet aankwam.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wilde ik dat dan toch zeggen,</seg> <seg n="3.2.2">dan deed ik het liever elders,</seg> <seg n="3.2.3">bijv. in Assen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer we over <hi rend="italic">leer en leven</hi> spreken moeten we goed weten wat we daaronder verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De leer is ontstaan in de eerste christelijke eeuwen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En waar had ze betrekking op?</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Augustinus kan het ons met een paar woorden zeggen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In zijn groot werk over <hi rend="italic">De stad Gods</hi> zegt hij:</seg> <seg n="5.4.2"><hi rend="italic">'We zijn christenen om het eeuwige leven.'</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De leer heeft betrekking op het eeuwige leven.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Veel beter dan wij voelden de mensen toen nog het onderscheid tussen het eeuwige leven en dit leven in verband met hun geloof.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Er waren er in de gemeente van Augustinus,</seg> <seg n="5.7.2">die aan astrologie,</seg> <seg n="5.7.3">sterrenwichelarij deden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Ze trachtten de invloed van de hemellichamen op hun aardse leven te weten te komen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Ze trokken,</seg> <seg n="5.9.2">wat wij nog noemen,</seg> <seg n="5.9.3">planeten.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Wanneer de kerkvader hen daarover bestrafte,</seg> <seg n="5.10.2">dan gaven ze hem zijn eigen woorden terug en zeiden:</seg> <seg n="5.10.3">'We zijn christenen om het <hi rend="italic">eeuwige leven.'</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Maw. voor dit leven gelden andere regelen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De scheiding van die twee levens was een heidense gedachte,</seg> <seg n="6.1.2">maar dat de christelijke leer of onderwijzing allereerst de eeuwige dingen betreft was een <hi rend="italic">waarheid</hi> en die begrepen de mensen toen beter dan nu.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is een grondfout van onze tijd dat we de kennis van de dingen die boven zijn zo weinig betrachten.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daarom kan men de mensen geen slechtere dienst bewijzen dan door te zeggen dat het niet op de <hi rend="italic">leer,</hi></seg> <seg n="6.3.2">maar op het <hi rend="italic">leven</hi> aankomt.</seg></s></p>
<p><pb n="490" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik geloof dat ik nu op dit punt voldoende duidelijk ben geweest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Misschien zou iemand mij willen vragen of ik het recht heb in een vereniging als deze mij zo uit te drukken.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wanneer dit zo is,</seg> <seg n="7.3.2">wil ik dadelijk verwijzen naar de grote ethische figuur in ons land,</seg> <seg n="7.3.3">professor Gunning.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ik heb het voorrecht gehad bij hem op de collegebanken te zitten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wanneer ik maar alleen aan zijn figuur denk,</seg> <seg n="7.5.2">is deze voor mij de uitdrukking van de gedachte die Augustinus uitsprak:</seg> <seg n="7.5.3">'We zijn christenen om het eeuwige leven.'</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Met zijn aangezicht naar boven gericht was hij de uitbeelding van het heimwee der ware kerk naar het andere vaderland.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Hij was thuis in de letteren van bijna alle beschaafde landen en een goed kenner van de Europese kunst,</seg> <seg n="7.7.2">maar zijn hoogste interesse ging toch uit naar de geschriften van de apostelen en de profeten.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij was een goed mensenkenner,</seg> <seg n="7.8.2">wat soms van zijn verstrooidheid uit op verrassende wijze bleek;</seg> <seg n="7.8.3">hij was bij zijn tijd en leefde mee.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Maar tegelijk was hij de tijdgenoot van Paulus en was graag apostolisch geworden.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Hij was een middeleeuwer die zich gaarne verdiepte in de scholastieke en mystieke geschriften van die dagen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Nee,</seg> <seg n="7.11.2">hij zou het niet goed gevonden hebben om de onderwijzing over de eeuwige dingen,</seg> <seg n="7.11.3">de kerkleer,</seg> <seg n="7.11.4">achter te stellen bij de eisen van het praktische leven van heden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Er is nog een tweede punt waarop ik de nadruk wil leggen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zo pas wees ik aan dat we God niet mogen achterstellen bij de wereld.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Als de leer of,</seg> <seg n="8.3.2">wilt ge,</seg> <seg n="8.3.3">de theologie God tot voorwerp heeft en het leven onze bemoeiing met de wereld betekent,</seg> <seg n="8.3.4">dan mag het laatste bij ons geen grotere belangstelling wekken dan de eerste.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Nu wijs ik op de tegenstelling van God en de ziel.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ga ik met mijn gedachten naar buiten dan is het laatste waar ik op stuit <hi rend="italic">de wereld.</hi></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Keer ik naar binnen in dan is de laatste grond de ziel.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Welnu,</seg> <seg n="8.7.2">ik mag God ook niet bij de ziel achterstellen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Men heeft de ethische richting ook vaak verweten dat ze dat doet.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Op tweeërlei wijze:</seg> <seg n="8.9.2">in de eerste plaats kerkelijk-praktisch en ten tweede cultureel-wijsgerig.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Ik zal nader uitleggen hoe ik dat bedoel.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wat het eerste,</seg> <seg n="9.1.2">het kerkelijk-praktische betreft,</seg> <seg n="9.1.3">kan men het beste denken aan preek en toepassing.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat is een oude onderscheiding.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Men hoort daar nu niet altijd meer van.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ikzelf heb tenminste nooit een aparte toepassing in een preek.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar zo oud is deze uitdrukking toch nog niet,</seg> <seg n="9.5.2">of ieder begrijpt haar wel.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De eigenlijke preek bestond vanouds uit bijbelverklaring.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Soms werd het Hebreeuws erbij gehaald.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Bij bekende Hollandse volkspredikers als Smytegelt,</seg> <seg n="9.8.2">Van der Groe of <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> Brakel<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n2" rend="superscript">2</ref> kan men dat nalezen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Was die tekstverklaring gedaan dan kwam de toepassing.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">De legende verhaalt dat een dominee tegen die tijd even de hand aan de mond bracht en met stentorstem riep:</seg> <seg n="9.10.2">toepassinkje.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Dan werden de slapers wakker.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">De dominee was over God uitgesproken en nu was de ziel aan de beurt.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Wil men de spraakmakende gemeente hier en daar geloven,</seg> <seg n="9.13.2">dan zijn de confessionelen erfgenaam geworden van de tekstverklaring en de ethischen van de toepassing.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">De <pb n="491" ed="VW"/>eersten zouden meer belang stellen in God en zijn waarheid,</seg> <seg n="9.14.2">de laatsten in de ziel en haar toestanden.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Maar dit zou dan de kerkelijk-praktische manier zijn,</seg> <seg n="9.15.2">waarop de ziel boven God kan worden gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Er is ook een cultureel-wijsgerige.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men spreekt dan niet van de ziel,</seg> <seg n="10.2.2">maar van de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De Oudheid had nog geen duidelijk begrip van persoonlijkheid.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij sprak meer van ziel.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De nieuwere filosofie,</seg> <seg n="10.5.2">vooral sedert Kant,</seg> <seg n="10.5.3">heeft het begrip persoonlijkheid verdiept.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zij leert dat als ik met mijn gedachten almaar naar binnen ga,</seg> <seg n="10.6.2">ik niet bij een wezen kom dat als ziel alleen maar voor indrukken vatbaar is,</seg> <seg n="10.6.3">dus passief is,</seg> <seg n="10.6.4">zielig,</seg> <seg n="10.6.5">zoals we wel zeggen,</seg> <seg n="10.6.6">maar bij één dat ook zelf scheppend,</seg> <seg n="10.6.7">actief is.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">In zoverre is dan de persoonlijkheid een kleine schepper tegenover de Schepper.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De ziel heeft nog een zekere uitgebreidheid,</seg> <seg n="10.8.2">ze kent toestanden evenals het lichaam.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De persoonlijkheid is zuiver geest,</seg> <seg n="10.9.2">een punt,</seg> <seg n="10.9.3">een middenpunt,</seg> <seg n="10.9.4">actief,</seg> <seg n="10.9.5">werkend,</seg> <seg n="10.9.6">scheppend.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De persoonlijkheid zelf is dan onzondig,</seg> <seg n="10.10.2">ze is een verhouding van geest en natuur.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Regeert de geest over de natuur,</seg> <seg n="10.11.2">dan is er geen zonde.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Is het andersom,</seg> <seg n="10.12.2">dan wel.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Slaagt de persoonlijkheid erin haar eigen leven te organiseren,</seg> <seg n="10.13.2">dan gaat alles goed.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Lukt haar dit niet,</seg> <seg n="10.14.2">dan is het kwade er.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">En in de cultuur is de mens een persoonlijkheid in het groot.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Daar bouwt ze dan de wereld op tot alles voltooid is.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">De belangstelling voor de idee der persoonlijkheid is in de negentiende eeuw enorm geweest.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Schleiermacher heeft haar vooral op godsdienstig gebied tot gelding gebracht.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">In deze eeuw van natuurwetenschap was men bijzonder ingenomen met een echt stukje geest,</seg> <seg n="10.19.2">dat aan de natuur niet onderworpen was,</seg> <seg n="10.19.3">maar er boven bleef.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Men bewees er de verantwoordelijkheid van de mens mee tegenover het determinisme,</seg> <seg n="10.20.2">de leer dat alles gebonden is aan natuurlijke oorzaken en gevolgen.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Men putte er de hoop op onsterfelijkheid uit,</seg> <seg n="10.21.2">omdat dit geestelijk beginsel niet kan sterven.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">Men meende daarin zelfs grond te hebben voor de wederoprichting aller dingen,</seg> <seg n="10.22.2">omdat men niet kon aannemen dat het goddelijke middenpunt in de mens niet eindelijk de overwinning zou behalen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het is duidelijk dat als we deze idee der persoonlijkheid streng laten gelden,</seg> <seg n="11.1.2">we met onze zonde niet tegenover God,</seg> <seg n="11.1.3">maar tegenover onszelf komen te staan.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">We zijn schuldig tegenover onszelf.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar de zonde is dan ook onvergeeflijk en we blijven ermee zitten.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wie niet wint,</seg> <seg n="11.4.2">die verliest en daarvan is geen appel.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Zo is het met de cultuur ook.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De crisis die we beleven,</seg> <seg n="11.6.2">is een persoonlijkheidscrisis en cultuurcrisis.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Daarom is de toestand zo moeilijk.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">We zullen moeten leren de wereld weer minder te zien als ons eigen werk,</seg> <seg n="11.8.2">maar als schepping van God,</seg> <seg n="11.8.3">en ons eigen leven weer minder als persoonlijkheid en meer als ziel,</seg> <seg n="11.8.4">als verantwoordelijk tegenover God op ieder punt,</seg> <seg n="11.8.5">zonder uitzondering,</seg> <seg n="11.8.6">ook het middenpunt.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Een mensenleven heeft geen eigen middenpunt.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Daar waar hij het zoekt is een uitzicht op God.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">In ons is iets van persoonlijkheid en geest,</seg> <seg n="11.11.2">maar wij zijn geen absolute geest.</seg></s></p>
<p><pb n="492" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik kan deze leer der persoonlijkheid hier niet au fond behandelen en daarom is ze misschien wat onduidelijk gebleven.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Tot nadere inlichting ben ik straks gaarne bereid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zoveel wilde ik maar duidelijk maken dat niet alleen in de kerk,</seg> <seg n="12.3.2">maar ook in de wereld de ziel boven God gesteld kan worden en dat doen we als we afgoderij bedrijven met persoonlijkheid en cultuur.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Gelukkig zijn 99% van de mensen geen persoonlijkheden en cultuurmensen en bovendien zijn degenen die het wel zijn ook nog voor 99% geen persoonlijkheid en geen cultuurwezen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Voor God kunnen we met onze persoonlijkheid en onze cultuur niet komen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Wel met onze zonden en onze noden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wat heeft dit alles nu met het ethisch beginsel te maken?</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Kijk,</seg> <seg n="13.2.2">ik ben bezig de gevaarlijkste plekken te zoeken,</seg> <seg n="13.2.3">waar dit beginsel door anderen en door eigen aanhangers vaak verkeerd begrepen is of verkeerd uitgewerkt.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ik herhaal nog eens de drie beschuldigingen:</seg></s></p>
<lg><l n="14.1"><seg n="14.1.1"><choice><sic>1.Dat het in het geloofsleven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">1. Dat het in het geloofsleven</corr></choice> het leven boven de leer zou stellen.</seg></l><l n="14.2"><seg n="14.2.1"><choice><sic>2.Dat het in de kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">2. Dat het in de kerk</corr></choice> meer belang zou stellen in de ziel dan in God.</seg></l></lg>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><choice><sic>3.Dat het in de wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">3. Dat het in de wereld</corr></choice> met persoonlijkheid en cultuur afgoderij zou bedrijven in plaats van God de ere te geven die Hem toekomt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Nu zal men wel zeggen dat als er zoveel rook is er ook vuur moet wezen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Maw. dat het al heel wonderlijk zou zijn als zoveel mensen altijd weer zich ten opzichte van het ethisch beginsel zo schromelijk vergisten,</seg> <seg n="16.2.2">zonder enige aanleiding.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dat is ook zo.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">En ik wil trachten het vuur dat er is op te sporen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De rook wou ik dan met de westenwind naar Den Bosch laten afdrijven.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Natuurlijk is bij de geboorte van het ethisch beginsel wel sprake van <hi rend="italic">leven</hi> geweest.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Gelukkig,</seg> <seg n="17.2.2">anders was het een doodgeboren kind.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Er is in de eerste helft van de negentiende eeuw een réveil geweest,</seg> <seg n="17.3.2">waarbij we denken aan de namen van Da Costa,</seg> <seg n="17.3.3">De Clercq,</seg> <seg n="17.3.4">Groen van Prinsterer en anderen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Réveil wil zeggen herleving.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">En we hebben aan dit Réveil bijzonder veel te danken.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Voor een deel teren we er nog op. We moeten het dus nooit zover drijven dat we op leven iets tegen hebben en beslist op een dode leer gesteld zouden moeten zijn.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1"><hi rend="italic">Wij zijn christenen om het eeuwige leven,</hi></seg> <seg n="17.7.2">zei Augustinus.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Hij zei niet:</seg> <seg n="17.8.2">'Om de eeuwige leer',</seg> <seg n="17.8.3">maar 'om het eeuwige leven'.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">En nu ben ik bang dat ge mij voor een goochelaar gaat houden.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">In het begin haalde ik uit dat woord van de kerkvader een argument voor de leer en nu voor het leven.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Gaat dat wel 'mit rechten Stücken' toe?</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Gelukkig,</seg> <seg n="17.12.2">ik maak u er zelf opmerkzaam op en hoop juist dat ge hier scherp toekijkt.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Het laatste wat God voor ons weggelegd heeft is gelukkig geen leer maar leven.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Ik geloof de vergeving der zonden,</seg> <seg n="17.14.2">de wederopstanding des levens en een eeuwig leven.</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Daarom zijn we christenen.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">Dante stelt het in zijn <hi rend="italic">Hel</hi> zo voor dat de gierigaards in de eeuwigheid aldoor zullen moeten geld tellen en de onreinen laat hij met hun mond in het slijk liggen.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Hij had als hij later geleefd had <pb n="493" ed="VW"/>ook een afdeling geschapen voor die leermaniakken die vergeten dat het tenslotte om het eeuwige leven gaat.</seg></s> <s n="17.18"><seg n="17.18.1">Hij zou hen in eeuwigheid hebben laten disputeren over de vijf Dordtse leerregels.</seg></s> <s n="17.19"><seg n="17.19.1">Rafaël heeft een mooi schilderij gemaakt,</seg> <seg n="17.19.2">dat <hi rend="italic">Het dispuut</hi> heet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="17.20"><seg n="17.20.1">Daarop ziet men een kring van figuren in een halvemaansvorm geschaard.</seg></s> <s n="17.21"><seg n="17.21.1">Het zijn de grote kerkleraars.</seg></s> <s n="17.22"><seg n="17.22.1">Aan de top van de boog,</seg> <seg n="17.22.2">laten we zeggen het midden van de avondmaalstafel,</seg> <seg n="17.22.3">is het mysterie van de vleeswording voorgesteld.</seg></s> <s n="17.23"><seg n="17.23.1">De naastbijzijnden knielen en staan in aanbidding.</seg></s> <s n="17.24"><seg n="17.24.1">Naar de kanten toe echter ontwikkelt zich het dispuut.</seg></s> <s n="17.25"><seg n="17.25.1">Daar ontstaat de leer.</seg></s> <s n="17.26"><seg n="17.26.1">Dat is de juiste verhouding.</seg></s> <s n="17.27"><seg n="17.27.1">Dat eeuwige leven is nog toekomstig en daarom hebben we de leer nodig,</seg> <seg n="17.27.2">die erop betrekking heeft.</seg></s> <s n="17.28"><seg n="17.28.1">En als iemand daarvoor onverschillig is,</seg> <seg n="17.28.2">dan bewijst dat,</seg> <seg n="17.28.3">dat hij weinig belang stelt in de beloften van het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De gereformeerde theologie,</seg> <seg n="18.1.2">zoals die op het einde van de achttiende en begin negentiende eeuw nog beoefend werd,</seg> <seg n="18.1.3">was deze verhouding van eeuwig leven en kerkleer wel in sterke mate vergeten.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De reformatorische kracht tot omvorming van wereld en ziel was eruit geweken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het Réveil is dan een heerlijke openbaring van de macht van Gods Geest tot vernieuwing.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar het had geen theologie en daarbij kon het niet blijven.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Omstreeks 1850 zien we dan een drietal theologische richtingen in onze kerk geboren worden.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het zijn het neocalvinisme,</seg> <seg n="18.6.2">het modernisme en de ethische richting.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Ze zoeken alle drie de theologie,</seg> <seg n="18.7.2">de leer te vernieuwen,</seg> <seg n="18.7.3">maar zo,</seg> <seg n="18.7.4">dat daarbij niet vergeten wordt dat deze er tenslotte niet is om zichzelf,</seg> <seg n="18.7.5">maar om het leven dat in het Réveil naar voren was gekomen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Het is één theologisch réveil,</seg> <seg n="18.8.2">maar dat op verschillende wijze op de dingen reageert.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De moderne richting vat het leven daarbij heel sterk menselijk op. Zij legt de nadruk op handel en wandel en meent in de bergrede het Evangelie te hebben en in staat te zijn die geboden van Jezus te betrachten.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Door deze humanistische opvatting van leven waren ze gescheiden van de beide andere.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Bekend zijn de gevolgen die hun humanisme had voor de kerkleer.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Van de inslag der eeuwigheid in het aardse leven en de tragische momenten die daardoor geschapen werden,</seg> <seg n="19.4.2">bleef niet veel over.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Men vergat dat wij christenen zijn om het <hi rend="italic">eeuwige</hi> leven en dat de leer der kerk daarop betrekking heeft.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Neocalvinisme en ethische richting wilden allebei de gereformeerde theologie vernieuwen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Die gereformeerden in hun bloeiperiode hebben hun aandacht heel sterk op de eeuwigheid gericht.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ofschoon ze geweldige zakenmensen zijn,</seg> <seg n="20.3.2">tonen ze een soberheid,</seg> <seg n="20.3.3">ernst en eenvoud in cultureel opzicht,</seg> <seg n="20.3.4">alsof ze hier niet thuisbehoorden.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Hele vitale stukken van het leven aller eeuwen als dans,</seg> <seg n="20.4.2">spel en toneel sneden ze af.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En toch was dat geen ascese,</seg> <seg n="20.5.2">geen gewone onthouding.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het was <hi rend="italic">levensernst,</hi></seg> <seg n="20.6.2">met het oog op de eeuwigheid.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het was cultuurbescheidenheid tegenover God.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Het was een vereenvoudiging van het leven die ons misschien in de naaste toekomst de <pb n="494" ed="VW"/>middelen aan de hand kan doen juist om persoonlijkheid en cultuur te behouden en niet gedwongen te worden in staatsbemoeiing onze vrijheid te zien ondergaan.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Voor Calvijn is de christen een schildwacht der eeuwigheid.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Hij is mannelijk ernstig.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Hij vermijdt elke beneveling van de geest,</seg> <seg n="20.11.2">elke psychische geëxalteerdheid.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Hij wil geestelijk nuchter zijn om scherp op het eeuwige te kunnen letten.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Daarom vermijdt hij dans en spel.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">- En als het dan om het eeuwige gaat,</seg> <seg n="20.14.2">dan vermijdt hij daarbij weer het onechte.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Calvijn neemt tegenover opzettelijke oefeningen in vroomheid,</seg> <seg n="20.15.2">exercitiën,</seg> <seg n="20.15.3">zoals de jezuïeten die zo sterk dreven,</seg> <seg n="20.15.4">een zeer gereserveerde houding aan.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Het leven zelf is de grote oefenschool.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">We moeten van onze vroomheid ook weer niet een spelletje maken.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">De oefeningen moeten die zijn,</seg> <seg n="20.18.2">welke God ons Zelf oplegt.</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">De wereld zelf is spannend genoeg en we behoeven geen opwinding in het toneel te zoeken.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">De grote stukken worden op de planken der wereld gespeeld.</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">Met ons geloof staan we midden in de wereld en de ziel is een schouwspel van engelen en mensen.</seg></s> <s n="20.22"><seg n="20.22.1">Omgekeerd werkt het geloof direct op de wereld en een afscheiding,</seg> <seg n="20.22.2">een schut tussen tijd en eeuwigheid is er niet.</seg></s> <s n="20.23"><seg n="20.23.1">Het toneel van onze handeling ligt wijd open in eeuwige perspectieven.</seg></s> <s n="20.24"><seg n="20.24.1">Hier is tenslotte de klassieke eenheid van tijd en eenheid van plaats en eenheid van handeling,</seg> <seg n="20.24.2">die de treurspeldichters steeds zo moeilijk hebben kunnen handhaven en toch zo ijverig hebben gezocht.</seg></s> <s n="20.25"><seg n="20.25.1">- Calvijn heeft deze houding zo bewust aangenomen dat men hem verwijt het christelijk leven hier te verwarren met de staat der heerlijkheid.</seg></s> <s n="20.26"><seg n="20.26.1">Alsof hij een wederdoper ware die zoals men weet het Godsrijk hier op aarde achtten aangebroken.</seg></s> <s n="20.27"><seg n="20.27.1">Calvijn was het niet.</seg></s> <s n="20.28"><seg n="20.28.1">Hij heeft met ijzeren tucht het gevaar dat voor zijn geestelijk standpunt dreigde bedwongen en een kerkelijk leven in de plaats gesteld van het hemelleven der wederdopers.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In verband met deze ernstige levenshouding en dit kerkelijk tuchtelijk leven,</seg> <seg n="21.1.2">waarbij een sterke kritiek op het cultuurleven werd geoefend door het eeuwige,</seg> <seg n="21.1.3">heeft Calvijn en hebben de gereformeerden hun strenge en sobere theologie ontwikkeld,</seg> <seg n="21.1.4">die in wezen een theologie is van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Om de herleving,</seg> <seg n="22.1.2">het <hi rend="italic">réveil</hi> van deze theologie en deze levenshouding was het én de neocalvinisten én de vaders der ethische richting te doen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De la Saussaye gaf dat parool uit door zijn tijdschrift <hi rend="italic">Ernst en Vrede</hi> te noemen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">In het woord <hi rend="italic">ernst</hi> ligt de aansluiting aan de gereformeerden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">In het woord <hi rend="italic">vrede</hi> het contact met onze tijd en de synthese.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dat het woord ernst dat betekent,</seg> <seg n="22.5.2">zegt hijzelf in de tweede jaargang,</seg> <seg n="22.5.3">als hij verklaart dat hij daarmee zeggen wil dat het niet om de wetenschap als zodanig,</seg> <seg n="22.5.4">maar om levensvragen gaat.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De theologie moet een meer praktische richting krijgen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Dus toch weer het leven tegenover de leer?</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Laten we even wachten en zien hoe hij in de derde jaargang de ernst nader bepaalt.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Daar zegt hij dat het praktisch christendom te verstaan is in aansluiting aan de methodisten.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De ernst moet begrepen uit het leven van de Heilige Geest,</seg> <seg n="22.10.2">niet uit de plichtenleer van <pb n="495" ed="VW"/>Kant en andere filosofen.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Daarin verschilt hij van de liberalen.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Het gaat dus om de eeuwigheidsernst van de gereformeerden,</seg> <seg n="22.12.2">niet om een praktische nadruk op het menselijke,</seg> <seg n="22.12.3">het humane.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Het is een belangstelling in leven,</seg> <seg n="22.13.2">die tot de leer terugleidt.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Inderdaad is De la Saussaye omstreeks 1850 ook wel de enige werkelijke theoloog in ons land.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">De manier waarop hij het leven verstaat dringt hem tot leerstellige arbeid.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Hij heeft zich in dat opzicht als zoon van Calvijn gevoeld.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">In jaargang 4 van <hi rend="italic">Ernst en Vrede</hi> zegt hij dat <hi rend="italic">Calvijns Institutie</hi> het meest speculatieve boek van de zestiende eeuw is,</seg> <seg n="22.17.2">omdat men,</seg> <seg n="22.17.3">als men het gezag van God over de mens zedelijk opvat,</seg> <seg n="22.17.4">tot bespiegeling moet komen.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Men moet theoloog van de Heilige Geest worden.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">In het leven des Heiligen Geestes hangt de ervaring samen met de hogere orde van het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="22.20"><seg n="22.20.1">Het is niet meer onze ervaring zonder meer.</seg></s> <s n="22.21"><seg n="22.21.1">Ethische theologie die niet meer is dan theologie der ervaring staat niet op de hoogte van haar taak.</seg></s> <s n="22.22"><seg n="22.22.1">De waarheid van onze ervaring ligt boven ons en die waarheid moeten we in onze theologie betrekken.</seg></s> <s n="22.23"><seg n="22.23.1">Daarom kan De la Saussaye ook zeggen dat <hi rend="italic">ethisch</hi> geen naam is voor een richting in de gemeente,</seg> <seg n="22.23.2">maar dat daarmee de methode van theologiseren bedoeld wordt.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het al te directe moet in de theologie vermeden worden.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat we bijv. door ervaring zekerheid zouden hebben van de opstanding van Christus is onjuist.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dat is afgeplatte ethische theologie.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Met het leven is in de ethische theologie geen bloot-menselijk christelijk gemoedsleven bedoeld,</seg> <seg n="23.4.2">maar een leven dat de leer niet uitsluit maar veeleer vereist.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het is het eeuwige leven waarom wij christenen zijn en waarvan wij kennis hebben door het Woord meer dan door eigen ervaring.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Dat slechts ons persoonlijk eigendom is in de gave van de Heilige Geest,</seg> <seg n="23.6.2">waarin wij het onderpand hebben van onze hemelse erfenis.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Die directe betrekking oefent de heiden als hij regelrecht op de schepping reageert.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Het is creatuurvergoding en leidt tot magie,</seg> <seg n="23.8.2">toverij.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Die directe betrekking oefent de mysticus,</seg> <seg n="23.9.2">een Franciscus van Assisi,</seg> <seg n="23.9.3">als hij de wonden van Jezus in handen en zijde ontvangt.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">De gereformeerde,</seg> <seg n="23.10.2">de ethische christen bewaart eerbiedige afstand tegenover God,</seg> <seg n="23.10.3">als hij in de nuchtere bedeling des Geestes met lichaam en ziel onder de tucht der eeuwigheid blijft staan.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Geloof is ook leven,</seg> <seg n="23.11.2">maar het is leven dat afstand kent en soberheid.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">De pracht der schepping en het ontzaglijke van het kruis gaan daarbij niet verloren.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Er is ook</seg> <seg n="23.13.2">- tenslotte</seg> <seg n="23.13.3">- in het geloof nog wel mystiek.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Prof. Aalders heeft in een groot boek over mystiek de hoogtepunten in <hi rend="italic">Calvijns Institutie</hi> ook mystisch genoemd.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Hij wijst erop dat daarin het tremendum,</seg> <seg n="23.15.2">het ontzagwekkende,</seg> <seg n="23.15.3">en het fascinosum,</seg> <seg n="23.15.4">het betoverende,</seg> <seg n="23.15.5">naar voren komt.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">- Dat is wat ik zo pas zei:</seg> <seg n="23.16.2">schepping en kruis zitten in het leven des Geestes,</seg> <seg n="23.16.3">waar leven geloven wordt.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Maar alles is geloof en hoop.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Die temperen de liefde,</seg> <seg n="23.18.2">of liever heiligen haar,</seg> <seg n="23.18.3">dat ze nuchter blijft en niet in heidense natuurwaanzin uitbreekt als de Baälspriesters,</seg> <seg n="23.18.4">of in zielevlammen opgaat zoals een roomse mysticus.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">Die afstand,</seg> <seg n="23.19.2">die nuchterheid,</seg> <seg n="23.19.3">wil men die <pb n="496" ed="VW"/>koelheid,</seg> <seg n="23.19.4">die daardoor ontstaat,</seg> <seg n="23.19.5">verklaart ons waarom het woord 'leer' vaak zoveel minder in tel is dan het woord 'leven'.</seg></s> <s n="23.20"><seg n="23.20.1">Maar leer,</seg> <seg n="23.20.2">goede leer is ook leven.</seg></s> <s n="23.21"><seg n="23.21.1">Het is de onderwijzing van het eeuwige leven,</seg> <seg n="23.21.2">waarin wij geloven en waarvan wij de zekerheid hebben door de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Door deze afstand komt er behoefte aan theologie.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Theologie,</seg> <seg n="24.2.2">godgeleerde bespiegeling en bezinning kan slechts gedijen als er in de ervaring afstand bewaard wordt.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Als het geloof niet directe ervaring is en als er tussen de personen ook ruimte is voor ideeën.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Paulus is theoloog,</seg> <seg n="24.4.2">omdat hij Jezus niet meer naar het vlees kent en over Hem nog iets anders heeft te vertellen dan de verhalen van de evangelisten.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">In zijn geloofsleven is ruimte voor de christelijke leer,</seg> <seg n="24.5.2">omdat hij de apostel is van de Heilige Geest,</seg> <seg n="24.5.3">geroepen door de opgestane Heiland.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">In deze grondtrek is de ethische theologie,</seg> <seg n="25.1.2">ook in haar oorsprong bij De la Saussaye en Gunning paulinisch.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zij wil theologie geven,</seg> <seg n="25.2.2">leerontwikkeling,</seg> <seg n="25.2.3">nadat het Réveil,</seg> <seg n="25.2.4">de geestelijke opwekking,</seg> <seg n="25.2.5">de hoofdwaarheden van het Evangelie weer meer in levend verband op de voorgrond heeft geplaatst.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">En de ethische theologie wil daarbij evenals die van Paulus en Calvijn niet vergeten dat het christelijke leven eeuwig leven is in de eerste plaats.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De vereniging van beide wil zeggen,</seg> <seg n="25.4.2">ze wil theologie zijn van de Heilige Geest,</seg> <seg n="25.4.3">een theologie,</seg> <seg n="25.4.4">die afstand en nuchterheid kent en toch de troost van het eeuwige leven niet ontbeert.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Zoveel over leer en leven in de theologie.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">We moeten spreken over leer en leven in de preek.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Hoeveel aandacht we daarin hebben te wijden aan God en hoeveel aan de ziel.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">- Ik zal daarover kort zijn,</seg> <seg n="26.4.2">want de tijd dat een ethische preek van die kant bezien werd ligt ver achter ons.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Beets heeft een hele nieuwe preekmanier ingevoerd in ons land.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wie die wil leren kennen moet zijn <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> opslaan.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De hele waarheid is er wel in;</seg> <seg n="27.3.2">zelfs bijzonder veelzijdig.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Maar men heeft er geen last van het leerstellige.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Beets geeft geen theologie op de preekstoel,</seg> <seg n="27.5.2">maar vertroosting.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het is preken naar de bedeling des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Daarbij is vastgehouden dat wij christenen zijn om het eeuwige <hi rend="italic">leven.</hi></seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Om het leven ... en dat de leer slechts dient om voor ons,</seg> <seg n="27.8.2">die geloven en hopen,</seg> <seg n="27.8.3">de afstand tussen dat eeuwige leven en ons hart te overbruggen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">In de preek moet daarvan iets merkbaar zijn.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Een prediker zonder enige zalving</seg> <seg n="27.10.2">- in de goede zin,</seg> <seg n="27.10.3">niet een zalvende toon</seg> <seg n="27.10.4">- is geen goede prediker;</seg> <seg n="27.10.5">Bolland wist dat wel als hij graag een dominee hoorde met een gevoelvolle voorstelling en de psalmen wel graag wat langzaam zong om wat meer smaak van de woorden te hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Van die Bollandiana moeten we nu geen misbruik,</seg> <seg n="27.11.2">maar gebruik maken.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Het is alleen illustratie van wat ik bedoel.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">- De preken van Beets zijn ook niet sentimenteel,</seg> <seg n="27.13.2">ze werken niet eenzijdig op het gevoel,</seg> <seg n="27.13.3">maar ze verbinden tekstverklaring en toepassing.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Ze trachten geen ogenblik te vergeten dat <pb n="497" ed="VW"/>geloof ook een manier van leven is en betrekking heeft op het eeuwige leven.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Zo zijn ze stichtelijk in de goede zin van het woord en beelden ook de verschillende vormen uit,</seg> <seg n="27.15.2">die het geloof in het hart kan aannemen:</seg> <seg n="27.15.3">het geduld,</seg> <seg n="27.15.4">de hoop,</seg> <seg n="27.15.5">de vrede,</seg> <seg n="27.15.6">de goede moed.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dit is iets anders dan de herleving van de theologie door De la Saussaye.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar beiden zijn tegelijk begonnen,</seg> <seg n="28.2.2">vlak voor 1850.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De la Saussaye noemde Beets de beginner.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De ene was de theoloog,</seg> <seg n="28.4.2">de andere de prediker.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Beiden willen de oude gereformeerde waarheid weer in ere brengen,</seg> <seg n="28.5.2">al is het dat ze daarvan niet zo opzettelijk gewag hebben gemaakt en daarvoor reclame gemaakt hebben als Kuyper.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Maar beiden willen daarbij niet vergeten dat we christenen zijn om het eeuwige leven en niet om de eeuwige leer.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De theoloog zoekt een theologie die aan de leer van de Heilige Geest recht doet en daarin een levensbeginsel heeft voor de theologie,</seg> <seg n="28.7.2">en de prediker zoekt de ziel op om aan dezelfde ziel de verschillende waarheden toe te passen en zo te verbinden in levenseenheid.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Na Beets is de oude preekwijze met afzonderlijke leer- of tekstbehandeling en daaraan gehaakte toepassing verouderd in ons land.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik bedoel niet dat men dat formeel helemaal vermijden kan.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar in wezen is de eis dat de waarheid in vertroostende vorm in de preek verschijnen moet,</seg> <seg n="29.3.2">niet meer terug te wijzen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De prediker is dienaar van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Hij heeft toe te bereiden en onderpanden te geven voor het eeuwige leven.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Merkwaardig dat in Beets' dagen een andere prediker leefde die dat troostende karakter van de waarheid eveneens met kracht naar voren bracht en die toch zo scherp tegenover Beets stond.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ik bedoel Kohlbrugge.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ik kan over hem nu niet gaan spreken.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Maar dat hij ook een Heilige-Geestprediker is en het troostend karakter van de prediking eist,</seg> <seg n="30.4.2">kan ons toch even dienen om de vraag van leer en leven volgens het ethisch beginsel toe te lichten.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Kohlbrugge vond Beets geen christelijk schrijver.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">We vragen:</seg> <seg n="30.6.2">waarom niet?</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Ik kan het in het verband van onze gedachtengang niet beter zeggen dan zo:</seg> <seg n="30.7.2">Kohlbrugge oordeelde dat Beets het perspectief op de eeuwigheid te kort nam en de ziel al voor christinne nam waar ze nog zondaresse moet heten;</seg> <seg n="30.7.3">dat hij te vroeg begon en daardoor niet recht kon troosten.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Kohlbrugge is ook een ethisch prediker.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hij is niet dogmatisch,</seg> <seg n="31.2.2">maar vertroostend.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar in zijn prediking is de zedelijke afstand tussen God en mens groter en toch weet de Heilige Geest ze bijeen te brengen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De kohlbruggiaanse kritiek op het ethische beginsel van De la Saussaye en Beets moet als de meest belangwekkende worden beschouwd,</seg> <seg n="31.4.2">omdat beiden denken in de ethische sfeer.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Beiden willen ernst maken met de waarheid dat we christenen zijn om het eeuwige leven.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De door een ringetje gehaalde leer,</seg> <seg n="31.6.2">zoals hij het noemt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="31.6.3">van de confessionelen kan Kohlbrugge niet veel <pb n="498" ed="VW"/>schelen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Men kan er zondaar bij zijn en blijven.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Om de levende God is het hem te doen.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">- Zijn kritiek moet dus belangrijk zijn.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Theologisch heeft hij die niet gegeven.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Hij was prediker.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Als zodanig heeft hij het wel gedaan.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Die theologische kritiek is in onze dagen pas gekomen en zal ons aan het slot nog bezighouden.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ik kom tot mijn derde punt.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Welke plaats het ethisch beginsel gegeven heeft aan persoonlijkheid en cultuur tegenover God.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Het komt hier op de juiste bepaling aan.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het is er niet om te doen om de zedelijke cultuur in de persoonlijkheid en de meer algemene,</seg> <seg n="32.4.2">die in het algemene cultuurleven tot uiting komt,</seg> <seg n="32.4.3">als van geen waarde te verklaren.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar het christendom is cultuurkritisch;</seg> <seg n="32.5.2">het houdt het mensenleven onder de tucht der eeuwigheid.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het is geen vijand van de uitingen van het mensenleven,</seg> <seg n="32.6.2">maar het stelt op de voorgrond dat het oordeel alrede in de wereld is.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">In dat opzicht is het neocalvinisme minder kritisch dan het oude.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Men mag zeggen wat men wil van de belangstelling van Calvijn voor het toneel,</seg> <seg n="32.8.2">dat zijn rudimenten,</seg> <seg n="32.8.3">overblijfselen uit de kerkelijke middeleeuwse spelen.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Een soort aansporing om op ieder levensterrein maar gerust te gaan om er de ere Gods groot te maken is niet van Calvijn afkomstig.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">De latere gereformeerden zouden hem dan al heel slecht begrepen hebben.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Calvijn heeft Genève gemaakt van een libertijnse,</seg> <seg n="32.11.2">zich uitlevende stad tot een offerbereide moeder der nieuwere christenheid.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">En de klank die het woord Genève opnieuw nog weer in onze oren gekregen heeft,</seg> <seg n="32.12.2">geeft getuigenis aan het cultuurkritisch karakter van het werk van de hervormer.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Wanneer er iets van de Europese cultuur zal overblijven,</seg> <seg n="32.13.2">dan zal het er op aan komen die opnieuw onder de tucht der eeuwigheid te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ik geloof dat het ethische beginsel vooral ook naar die zijde betekenis heeft.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ik ben het helemaal niet eens met degenen die het ethische in het culturele wensen te laten opgaan,</seg> <seg n="33.2.2">althans het kenmerk zoeken in een meer wereld-opene houding.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik geloof juist andersom dat,</seg> <seg n="33.3.2">vergeleken met Kuyper,</seg> <seg n="33.3.3">De la Saussaye en Gunning het ethische meer als openheid voor de eeuwigheid hebben aangezien.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Gunning was als persoon minder theologisch en meer cultureel aangelegd dan Kuyper.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Hij had een hartstocht voor letteren en kunst.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Des te sterker valt het op hoe deze passie onder strenge tucht gehouden werd.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">- Busken Huet noemde hem een bedorven literator.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">De ethische grondhouding was,</seg> <seg n="33.8.2">zoals ik het zie,</seg> <seg n="33.8.3">in wezen geestelijker,</seg> <seg n="33.8.4">meer puriteins dan die van het neocalvinisme.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Beide willen een theologie en een levensbeschouwing waarin de wedergeboorte een centrale plaats bekleedt.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Dat onderscheidt hen van het humanisme der modernen die de neiging hebben of hadden om het vaderschap Gods en het kindschap der gelovigen <pb n="499" ed="VW"/>zo maar natuurlijkweg voor zich in beslag te nemen.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">- Maar Gunning ziet de nieuwe mens meer op het strand der eeuwigheid staan,</seg> <seg n="33.11.2">terwijl Kuyper de wedergeboorte <hi rend="italic">veronderstelt</hi> om daarop het wetenschappelijke,</seg> <seg n="33.11.3">kerkelijke en politieke leven op te trekken.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Dat maakt een groot verschil.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">De veronderstelde wedergeboorte is niet kritisch meer.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Zij verliest het oordelend karakter en het gevaar ontstaat dat er een nieuw humanisme ontstaat dat dan op een hoger vlak weer van de mens uitgaat,</seg> <seg n="33.14.2">nu de wedergeboren mens.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Hij wordt verondersteld wedergeboren te zijn,</seg> <seg n="33.15.2">wat kan blijken slechts vooronderstelling en geen werkelijkheid te zijn.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Wanneer we de wedergeboorte betrekken op de nieuwe mens,</seg> <seg n="33.16.2">in verband met de hope des eeuwigen levens,</seg> <seg n="33.16.3">dan zijn we weer <hi rend="italic">christenen om het eeuwige leven.</hi></seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">En een sterke inslag van wachten,</seg> <seg n="33.17.2">dulden,</seg> <seg n="33.17.3">dragen,</seg> <seg n="33.17.4">oefening,</seg> <seg n="33.17.5">lijdzaamheid,</seg> <seg n="33.17.6">tucht,</seg> <seg n="33.17.7">in één woord christelijke ascese,</seg> <seg n="33.17.8">wordt in het leven ingedragen.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Deze eeuwigheidstucht zie ik vooral in een man als Gunning en het is oppervlakkige vertolking van het ethisch beginsel als men daarmee propaganda wil maken voor een nieuwerwets cultuur-christendom.</seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">Dat is alleen mogelijk als men enige tientallen jaren gedachteloos met het woord 'ethisch' speelt zonder op de zaak te letten waarom het gaat.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het ethisch beginsel is weinig van die zijde bekeken.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men heeft zijn gelding meestal tot de theologie en de kerk beperkt gehouden,</seg> <seg n="34.2.2">waarover ik eerst gesproken heb.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het leek dan dat het ethisch beginsel van elke politieke en meer maatschappelijke problemen afvoerde.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dat waren dingen waarmee de neocalvinist zich kon bemoeien.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">En het scheen dan dat de ethische niet verder mocht komen dan tenslotte tot letteren en kunst.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De ernstige cultuurproblemen zouden dan niet op zijn weg liggen.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Mijn opvatting van de verhouding van het ethisch beginsel tot de cultuur is juist andersom.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De invloed van de wedergeboorte in ethische zin als eeuwigheidskritiek grijpt in op langere afstand:</seg> <seg n="35.2.2">men is er niet zo spoedig aan toe.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het is ook minder mensenwerk.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Maar juist van dat standpunt uit kunnen we onze tijd verstaan.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wat ons thans voor in de mond ligt is <hi rend="italic">herstel,</hi></seg> <seg n="35.5.2">maar dat is geen eenvoudige zaak.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">We merken ook wel dat de kritiek op de cultuur hier en daar begint wakker te worden.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Het christendom zal niet cultureel moeten worden,</seg> <seg n="35.7.2">maar de cultuur zal zich door het Evangelie moeten laten gezeggen.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Wedergeboorte is nodig in grotere stijl dan wij dat woord vaak gebruiken.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De Europese theologie en in het algemeen de christelijke gezindheid is bezig zich in die richting te ontwikkelen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Of men dat alles nu onder het hoedje van het woord ethisch moet vangen,</seg> <seg n="36.2.2">dat is wat anders.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Dat is een toevallig Hollandse aangelegenheid en als zodanig niet van overwegend belang.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Daar gaat het niet om.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Maar het is wel van gewicht of de theologische,</seg> <seg n="36.5.2">kerkelijke en christelijke houding,</seg> <seg n="36.5.3">die sommige profetische figuren,</seg> <seg n="36.5.4">ook in ons land,</seg> <seg n="36.5.5">nu al bijna 100 jaar geleden hebben aangenomen,</seg> <seg n="36.5.6">niet bestemd is <pb n="500" ed="VW"/>meer algemene gelding te verkrijgen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Voor de toekomst kan dat van grote betekenis zijn.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Wat wij thans de dialectische theologie noemen,</seg> <seg n="37.2.2">die men nu eens voor een modegril,</seg> <seg n="37.2.3">dan voor een oorlogsreactie,</seg> <seg n="37.2.4">dan weer voor een voorbijtrekkende nevel verklaart,</seg> <seg n="37.2.5">is niets anders dan zulk een krachtige inzet van cultuurkritiek,</seg> <seg n="37.2.6">van het eeuwig Evangelie uit voltrokken.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Ik zal op die theologie hier niet verder ingaan.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ze heeft ook filosofische kanten,</seg> <seg n="37.4.2">die aanleiding tot bedenkingen kunnen geven.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Maar de hoofdzaak is dat ze weer luide heeft uitgeroepen dat we christenen zijn om het eeuwige leven en van daaruit een zedelijke kritiek oefent op kerkelijke en maatschappelijke christelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Deze nieuwe ontwikkeling van christelijk denken heeft aansluiting aan alle drie richtingen,</seg> <seg n="38.1.2">die omstreeks 1850 ontstonden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Maar ze is het meest direct in aansluiting aan de ethische opvattingen van Gunning en werkt de profetische inzichten uit,</seg> <seg n="38.2.2">die bij hem begonnen op te lichten.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Ik kom tenslotte op de gedachte van persoonlijkheid in verband met het Evangelie.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik wees er reeds op welke diensten de idee der persoonlijkheid bewezen heeft.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Het is hier nu niet de plaats om daar wijsgerig op in te gaan.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ik wil het van de praktische christelijke kant aanvatten.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Hoe worden we de eenheid des levens deelachtig,</seg> <seg n="39.5.2">die in het woord persoonlijkheid ligt opgesloten?</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">In christelijke zin genomen is het gevaar dit,</seg> <seg n="39.6.2">dat we de eenheid,</seg> <seg n="39.6.3">het eeuwige verband van ons leven,</seg> <seg n="39.6.4">zelf en te vroeg afsluiten.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De Heilige Geest,</seg> <seg n="39.7.2">die ons tot een onderpand gegeven wordt,</seg> <seg n="39.7.3">wordt niet onze geest,</seg> <seg n="39.7.4">maar blijft Gods Geest.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De fout begint dan als men het onderscheid tussen Gods Geest en onze geest over het hoofd ziet.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik zei in het begin dat we moesten leren wat meer ziel en wat minder persoonlijkheid te zijn.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">En hier heeft de kritiek van Kohlbrugge een goed recht.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De idee der persoonlijkheid geeft licht aanleiding ons leven te laag af te sluiten.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De persoonlijkheid moet open blijven naar de kant van het eeuwige leven.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">En zo'n persoonlijkheid kunnen we misschien beter ziel noemen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Ik denk nu aan het Evangelie.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Kunnen we Jezus een persoonlijkheid noemen?</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Ik bedoel nu niet het nieuwerwetse woord,</seg> <seg n="41.3.2">dat in het Evangelie niet past,</seg> <seg n="41.3.3">maar de zaak die ermee bedoeld wordt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Is er in Jezus' leven een duidelijke aardse eenheid,</seg> <seg n="41.4.2">zodat we van een leven van Jezus kunnen spreken<choice><sic>? leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">?</corr></choice></seg></s><choice><sic>? leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="41.5"><seg n="41.5.1"><choice><sic>? leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ieder</corr></choice> bijbellezer weet,</seg> <seg n="41.5.2">en ieder theoloog ook die op de hoogte is van de levens van Jezus die er geschreven zijn,</seg> <seg n="41.5.3">dat zulke levens van Jezus op fantasie berusten.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Men moet met letterkundige en psychologische middelen construeren wat in het Evangelie zelf niet te vinden is.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Jezus is geen persoonlijkheid in die zin dat we zijn woorden en daden uit een bepaald gegeven karakter van zijn menselijkheid zouden kunnen afleiden,</seg> <seg n="41.7.2">zoals een knap schrijver dat in een roman doet met zijn held of zoals Shakespeare dat doet met zijn <hi rend="italic">Julius Caesar of King Lear.</hi></seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Trouwens,</seg> <seg n="41.8.2">de grootste schrijvers <pb n="501" ed="VW"/>weten ook wel,</seg> <seg n="41.8.3">Shakespeare ook wel en vooral Dostojewski,</seg> <seg n="41.8.4">dat een mensenleven niet zo'n gesloten eenheid is,</seg> <seg n="41.8.5">maar dat het naar zijn wezen van verschillende kanten tegelijk uit de eeuwigheid begrepen moet worden.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Dat God dus het geheim en de naam eigenlijk alleen kent.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Zo is het nu bovenal met het leven van Jezus.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Jezus is de Christus,</seg> <seg n="42.2.2">alweer om het eeuwige leven.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De stukken van zijn leven hangen beter samen in de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="42.3.2">betrekkelijk zonder samenhang,</seg> <seg n="42.3.3">dan in een leven dat een schrijver samenstelt.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De delen van Jezus' leven,</seg> <seg n="42.4.2">liever van zijn geloof,</seg> <seg n="42.4.3">hangen stuk voor stuk,</seg> <seg n="42.4.4">elk afzonderlijk,</seg> <seg n="42.4.5">aan een psalm of profetie,</seg> <seg n="42.4.6">zoals ook de zeven kruiswoorden dat doen;</seg> <seg n="42.4.7">en die woorden Gods,</seg> <seg n="42.4.8">waarvan de delen van zijn leven de vervulling zijn,</seg> <seg n="42.4.9">vormen samen de raad en de wil van God omtrent onze zaligheid.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Dat is wat anders dan dat we daarachter een hoge,</seg> <seg n="42.5.2">maar dan toch slechts interessante of soms romantische persoonlijkheid zoeken.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Hoe die staten van zijn leven tot een geheel zullen worden,</seg> <seg n="42.6.2">dat laat hij aan de Vader over.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Hij vervult slechts de wet en de profeten.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Zijn naam staat in de rol des boeks,</seg> <seg n="42.8.2">maar die naam is Wonderlijk,</seg> <seg n="42.8.3">Raad,</seg> <seg n="42.8.4">Sterke God,</seg> <seg n="42.8.5">Vader der eeuwigheid,</seg> <seg n="42.8.6">Vredevorst (Jes. 9 : 5).</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Bij Jezus kunnen we nog beter het woord ziel met haar toestanden,</seg> <seg n="42.9.2">haar gebrek aan eenheid <choice><sic>plaatsen. dan het woord</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">plaatsen dan het woord</corr></choice> persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Zo is het nu eigenlijk ook met de christen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Een christelijke persoonlijkheid bestaat in zeer onvoldoende mate.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De nieuwe mens staat op de oever der eeuwigheid.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">De Heilige Geest past in de noden van het leven bij gedeelten de waarheden van het eeuwige leven aan onze zielen toe.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Het beginsel der eenheid ligt niet in de kleine wedergeboorte,</seg> <seg n="43.5.2">maar in de grote.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Het is een vast verwijt aan de kerk dat ze de mensen zoet houdt met het eeuwige leven.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Welnu,</seg> <seg n="43.7.2">zij heeft welbewust dat verwijt te aanvaarden.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Iets van deze dingen is te zien op elk hoger levensterrein.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Een bekend improvisator in ons land vroeg men hoe hij zich gevoelde als hij van wal gestoken niet wist waar hij komen zou.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Hij antwoordde:</seg> <seg n="44.2.2">als een slingeraap die van tak tot tak grijpt.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Zo'n greep is telkens een waagstuk,</seg> <seg n="44.3.2">maar het mislukt nooit.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Hetzelfde zien we bij de grootste schrijvers als een Cervantes en Goethe,</seg> <seg n="44.4.2">die zich van alle kanten uit het mensenleven de stukken voor hun scheppingen laten aanreiken,</seg> <seg n="44.4.3">zonder zich voorlopig over de eenheid veel te bekommeren.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Die eenheid is een geheim,</seg> <seg n="44.5.2">waarin hun genie gelooft,</seg> <seg n="44.5.3">zonder het te zien.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zo zeggen Augustinus en Calvijn dat we door ons geloof boven ons inzicht worden uitgetrokken.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">"Dat ik het kan",</seg> <seg n="45.2.2">zegt Calvijn met Augustinus,</seg> <seg n="45.2.3">"zie ik,</seg> <seg n="45.2.4">maar waarom,</seg> <seg n="45.2.5">dat zie ik niet."</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">De tekening van de eenheid des levens ligt in de eeuwigheid bewaard.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Dat we boven de natuur en het determinisme der natuur staan,</seg> <seg n="46.2.2">daarvan hebben we geen garantie in een persoonlijk leven,</seg> <seg n="46.2.3">waarvan we de veilige bezitters zouden zijn.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Geloof en gebed moeten er ons elke dag weer bovenuit heffen.</seg></s></p>
<p><pb n="502" ed="VW"/><s n="47.1"><seg n="47.1.1">En de gesloten samenhang,</seg> <seg n="47.1.2">waarin het gebed ons plaatst,</seg> <seg n="47.1.3">is niet die van onze christelijke persoonlijkheid hier op aarde.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Daarop hebben de zonde en de dood nog macht.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Maar het is die,</seg> <seg n="47.3.2">waarvan alleen de Heilige Geest weet,</seg> <seg n="47.3.3">als Hij getuigt met de geest van de mens.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Onze persoonlijkheid is evenmin een grond van een leven na dit leven.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De heiden gelooft in de onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">De christen in de opstanding.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Die krijgt haar beslag niet van dit leven uit. maar van God uit.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Ik <hi rend="italic">geloof de</hi> opstanding des vleses.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Zo hebben we over de hele lijn nodig een theologie van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Dat is iets anders dan persoonlijkheid.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De persoonlijkheid leeft het angstige leven van eigen risico.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De christen die door de Heilige Geest gehoord wordt,</seg> <seg n="49.4.2">is een kind van God.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Zo hebben we de betekenis van het ethisch beginsel voor leer en leven over de hele lijn nagegaan.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Bij De la Saussaye en Gunning komt deze theologie niet ongezuiverd voor.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Er is veel mee vermengd,</seg> <seg n="50.3.2">wat uit de tijd verklaarbaar is.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Maar ik meen dat we zo de ware bedoeling,</seg> <seg n="50.4.2">de diepste motieven moeten vertolken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="489" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Civ. Dei VI.9. MPL.41.189. CSEL.401,293.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Enarrationes in Psalmos</hi> XL. 3. <hi rend="italic">MPL.</hi> 36. 456.</p></note>
<pb n="497" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie dl. 1, p. 180 vv.</p></note>
<pb n="498" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>E. Böhl, <hi rend="italic">Brieven van dr. H. F.</hi> Kohlbrügge, Utrecht 1877, p. 108.</p></note>
<pb n="502" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing over <hi rend="italic">De betekenis van het ethisch beginsel voor leer en leven</hi> in Dordrecht, waarschijnlijk in 1932. Verdere gegevens ontbreken. Citaten zijn alleen geannoteerd voor zover ze niet voorkomen in <hi rend="italic">Gereformeerd-ethisch,</hi> p. 390-408.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Th. van der Groe (1705-1784), gereformeerd predikant in Rijnsaterwoude en Kralingen. Hij was een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie in de achttiende eeuw. Zie voor B. Smytegelt dl. 1, p. 116, noot 7, en voor W. <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> Brakel dl. 1, p. 74, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Rafaël (1483-1520), Italiaans schilder en architect, die met Michelangelo en Leonardo da Vinci beschouwd wordt als een van de grootste schilders van de Italiaanse Hoogrenaissance.</p><p>R. werkte in Florence (1504-1508) en daarna in Rome. N. doelt hier op het fresco <hi rend="italic">Disputo del Sacramento</hi> dat R. in 1509-1510 maakte voor de Stanza della Segnatura, één uit de reeks vertrekken, die in een vleugel van het Vaticaan als pauselijke appartementen waren aangelegd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-het-ethisch-beginsel-voor-leer-en-leven.n4" type="end" place="end" n="4"><p>G. J. P. J. Bolland (1854-1922), Nederlands wijsgeer, vanaf 1896 hoogleraar te Leiden, waar hij veel opzien baarde door zijn luidruchtige propaganda voor Hegel. Hij beschouwde de inhoud van het christendom als een 'gevoelvolle voorstelling', die in de taal van het begrip moest worden omgezet.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="25" xml:id="noordmans3.ethisch" decls="#bibl-noordmans3.ethisch">
<pb n="503" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Ethisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ethisch.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dit woord is,</seg> <seg n="2.1.2">als aanduiding van een theologische en kerkelijke richting,</seg> <seg n="2.1.3">thans verouderd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daaraan zijn voor het kerkelijk publiek enkele voordelen verbonden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Want het was voor de meeste mensen moeilijk zich een helder begrip te vormen van wat erbij gedacht moest worden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wanneer men zegt:</seg> <seg n="2.4.2">waarheid is wat in de bijbel staat of wat in de belijdenis tot uitdrukking is gekomen of wat de ervaring en de gedachten opleveren,</seg> <seg n="2.4.3">dan verstaat men dat.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Maar als iemand verklaart dat de waarheid <hi rend="italic">ethisch</hi> is en daarmee een zekere kritiek oefent op de zo pas genoemde eenvoudige formuleringen,</seg> <seg n="2.5.2">dan kunnen heel velen niet meer meekomen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Zij zijn dan ook meestal niet meegekomen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Men heeft eens gezegd dat de ethische richting alleen uit officieren bestond en geen soldaten had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ethisch.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wat het ethisch karakter van de waarheid inhoudt,</seg> <seg n="3.1.2">kan het beste worden aangeduid met een verwijzing naar het bijbelwoord,</seg> <seg n="3.1.3">dat uit het hart de uitgangen des levens zijn (Spr. 4 : 23).</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Iedere gedachte,</seg> <seg n="3.2.2">iedere daad moet,</seg> <seg n="3.2.3">wil men er een conclusie uit trekken of er een doel mee bereiken,</seg> <seg n="3.2.4">eerst door het hart gegaan zijn.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Anders is die conclusie te hard,</seg> <seg n="3.3.2">dat doel te liefdeloos.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wanneer deze passage van de gedachten en de daden door het hart in het leven in toenemende mate plaats heeft,</seg> <seg n="3.4.2">dan blijft de mens daarbij niet onveranderd.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wij worden dan wederom geboren.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De ethische theologie was een theologie der wedergeboorte.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zij was gekant tegen al dat 'stoere' en 'kloeke' in het denken en het doen dat geen weet heeft van en geen rekening houdt met een gebroken hart.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit beginsel lag oorspronkelijk ook ten grondslag aan het neocalvinisme.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dr. Kuyper heeft het in zijn <hi rend="italic">Confidentie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ethisch.f2" rend="superscript">b</ref> beleden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Beide bewegingen,</seg> <seg n="4.3.2">de ethische en de neocalvinistische,</seg> <seg n="4.3.3">bedoelden een verdieping en verinnerlijking van het theologisch en kerkelijk leven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ik heb ze daarom vroeger wel eens tweelingzusters genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ethisch.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men leze daarover de uitnemende artikels in <hi rend="italic">In de Waagschaal,</hi></seg> <seg n="4.5.2">die ds. Buskes<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ethisch.n2" rend="superscript">2</ref> er onlangs aan gewijd heeft.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ethisch.f4" rend="superscript">d</ref><s n="4.6"><seg n="4.6.1">- Kuyper heeft voor zijn theologie ook veel van De la Saussaye geleerd.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar hij heeft de wedergeboorte te zeer als een persoonlijk feit opgevat;</seg> <seg n="4.7.2">te weinig <pb n="504" ed="VW"/>als een allesomvattend werk Gods.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Daardoor ontstond in de Gereformeerde Kerken een soort <hi rend="italic">voorondersteld christendom,</hi></seg> <seg n="4.8.2"><hi rend="italic">een geloof-op-goed-geloof en</hi> in de antirevolutionaire politiek de beroemde of beruchte <hi rend="italic">antithese.</hi></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Bij de ethische voormannen,</seg> <seg n="5.1.2">De la Saussaye en Gunning,</seg> <seg n="5.1.3">werd de wedergeboorte ook wel eens <hi rend="italic">te persoonlijk</hi> opgevat,</seg> <seg n="5.1.4">maar dat gebeurde dan meer ten gevolge van wijsgerige buurpraatjes,</seg> <seg n="5.1.5">die zij in hun theologie soms hielden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zij liepen dan gevaar geloof en cultuur te vermengen,</seg> <seg n="5.2.2">waarbij wedergeboorte dreigde over te gaan in persoonlijkheidskweek.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar in hun eigenlijke theologie bleven zij een brede opvatting van de wedergeboorte huldigen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In tweeërlei opzicht.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij wilden haar in Gods handen laten en er geen stormram van maken tegen de naaste.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En in de tweede plaats mocht die wedergeboorte nooit als een dood feit in het verleden komen te liggen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Zij moest gepredikt kunnen worden als een Evangelie.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De toekomst moest er in zijn.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De kwintessens van het ethisch beginsel ligt eigenlijk uitgedrukt in het woord van Paulus,</seg> <seg n="5.9.2">dat de tweede Adam een levendmakende Geest is <choice><sic>en niet. zoals de eerste</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">en niet,</corr></choice></seg><choice><sic>en niet. zoals de eerste</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="5.9.3"><choice><sic>en niet. zoals de eerste</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">zoals de eerste</corr></choice>,</seg> <seg n="5.9.4">bloot een levende ziel (1 Kor. 15 : 45).</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="503" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ethisch.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ethisch.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Confidentie.</hi> Schrijven aan den weled. heer J. H. van der Linden, Amsterdam 1873.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ethisch.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie p. 397 en 399.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ethisch.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>N. doelt op de serie van 13 artikelen die J. J. Buskes publiceerde over de Gereformeerde Kerken in IdW 7 (1951/52) nr. 10-16, 18 en 20-24.</p></note>
<pb n="504" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ethisch.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Ethisch</hi> in de rubriek <hi rend="italic">Kerkelijk A.B.C.</hi> van het tijdschrift <hi rend="italic">Woord en Dienst 1</hi> (1952) nr. 23, p. 333. <hi rend="italic">Woord en Dienst.</hi> Veertiendaags orgaan voor het hervormde kerkewerk werd in 1952 opgericht als voortzetting van o.a. het officiële orgaan van de Hervormde Kerk <hi rend="italic">Weekblad van de Nederlandse Hervormde Kerk.</hi> Het blad werd uitgegeven door de Hervormde Raad voor Pers en Publiciteit en stond onder redactie van P. J. Roscam Abbing.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ethisch.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. J. Buskes (1899-1980) was tot 1926 predikant in de Gereformeerde Kerken: in dat jaar werd hij door de synode van Assen geschorst in verband met de kwestie-Geelkerken. Hij werd daarna predikant in de naar aanleiding van deze zaak opgerichte Gereformeerde Kerk in Hersteld Verband. In 1943 werd hij predikant in de Hervormde Kerk te Amsterdam. Theologisch stond B. sterk onder invloed van K. Barth.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>De dialectische theologie</head>
<div type="publication" n="26" xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd" decls="#bibl-noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd">
<pb n="507" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De betekenis van Kohlbrugge voor de theologie van onze tijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Kohlbrugge is tot op zekere hoogte particulier eigendom geworden en ik vroeg mij af of ik deze theoloog met zo persoonlijke accenten,</seg> <seg n="2.1.2">de man van preken en brieven,</seg> <seg n="2.1.3">zou mogen behandelen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Toch lag het niet in de bedoeling van deze prediker om in vriendenkringen opgesloten te blijven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij was een oecumenische geest,</seg> <seg n="3.2.2">sterk belezen in kerkvaders en reformatoren.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zijn hart ging uit naar de landskerken,</seg> <seg n="3.3.2">al moest hij zijn invloed oefenen van een vrije gemeente uit.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En deze invloed is,</seg> <seg n="3.4.2">meer dan bij enig ander theoloog uit het Réveil,</seg> <seg n="3.4.3">Europees geweest.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">- Wel is de vorming van vriendenkringen allerminst toevallig.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Kohlbrugge was biechtvader van aanleg.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Men leze de brieven,</seg> <seg n="3.7.2">uitgegeven door Böhl,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="3.7.3">en men zal een sterke indruk krijgen van zijn gave om zielen te leiden.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Ik ben het dan ook absoluut niet eens met Van Lonkhuyzen als hij meent dat Kohlbrugge meer geschikt was om goddelozen tot inkeer te brengen dan om tere zielen tot gids te strekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Kohlbrugge was niet gewoon orthodox.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In de eerste brief aan Stephen de Clercq,</seg> <seg n="4.2.2">bij Böhl,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="4.2.3">geeft hij een kritische beschrijving van een orthodoxe preek.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">"Vergun mij",</seg> <seg n="4.3.2">aldus de briefschrijver,</seg> <seg n="4.3.3">"er U de sommier van optegeven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">- De wet verdoemt ons</seg> <seg n="4.4.2">- daar kunnen wij niets mee doen</seg> <seg n="4.4.3">- wij zijn verloren</seg> <seg n="4.4.4">- Christus moeten wij hebben</seg> <seg n="4.4.5">- in die Ene is het alles</seg> <seg n="4.4.6">- daarbij de eeuwige verkiezing</seg> <seg n="4.4.7">- dan</seg> <seg n="4.4.8">- het is evenwel een leven van heiligheid</seg> <seg n="4.4.9">- en nu,</seg> <seg n="4.4.10">wat zijn de middelen om daartoe te komen,</seg> <seg n="4.4.11">- men is wel in Hem volmaakt maar toch,</seg> <seg n="4.4.12">- en nu komt de leer van de Heilige Geest</seg> <seg n="4.4.13">- van krachten,</seg> <seg n="4.4.14">waarmee wij wat doen,</seg> <seg n="4.4.15">dat goed is</seg> <seg n="4.4.16">- van geloof enz."</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Kohlbrugge schrijft verder dat men bij deze door een ringetje gehaalde leer een aantal leegten in eigen hart overhoudt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De Clercq doet beter als hij,</seg> <seg n="4.6.2">in plaats van midden in deze verzameling leerpunten,</seg> <seg n="4.6.3">midden in 't leven gaat staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Kohlbrugge wijst hem uit de leer in het leven terug.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarmee is echter niet het bevindelijke leven bedoeld.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De gehele subjectieve kant van de boven bedoelde leerpunten wordt in dezelfde brief mede de deur gewezen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">"Hoe meer <hi rend="italic">verstand,</hi></seg> <seg n="5.3.2"><hi rend="italic">gevoel,</hi></seg> <seg n="5.3.3"><hi rend="italic">hart,</hi></seg> <seg n="5.3.4">zoveel te meer schokken hier en daar heen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Kohlbrugge heeft het concrete mensenleven op het oog;</seg> <pb n="508" ed="VW"/><seg n="5.4.2">dat leven,</seg> <seg n="5.4.3">waaruit soldaten en tollenaars tot Johannes de Doper komen en waarin ze weer terug moeten,</seg> <seg n="5.4.4">als ze vragen:</seg> <seg n="5.4.5">wat moeten wij doen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Elders,</seg> <seg n="6.1.2">in een brief aan Van Heumen,</seg> <seg n="6.1.3">zijn broederlijke vriend de schoolmeester,</seg> <seg n="6.1.4">spot Kohlbrugge met de orthodoxe dogmatiek:</seg> <seg n="6.1.5">"Men is individueel niet verzoend met God,</seg> <seg n="6.1.6">maar is Hem vijandig;</seg> <seg n="6.1.7">nu stelt men zich een God tegen God,</seg> <seg n="6.1.8">om met de altoos in zijn gedachten tweede God de bovenste God te overwinnen:</seg> <seg n="6.1.9">en zo ook een heiligheid tegen een heiligheid,</seg> <seg n="6.1.10">de rechtvaardigheid Christi tegen de rechtvaardigheid Gods en de heiligheid Christi tegen de heiligheid Gods."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het is alsof men Elia met de Baälspriesters hoort spotten.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">- Wat dit alles te betekenen heeft zal ons,</seg> <seg n="7.2.2">hoop ik,</seg> <seg n="7.2.3">in de loop van deze verhandeling iets duidelijker worden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Voorlopig wil ik er alleen dit van zeggen dat Kohlbrugge zijn vrienden graag wat dichter bij God wil brengen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ze moeten niet zo rondzwerven in de leer alsof God in een bos woonde,</seg> <seg n="7.4.2">waarin Hij moeilijk te vinden is en niet zo met ladders in de dogmatiek klimmen,</seg> <seg n="7.4.3">alsof er drie goden waren,</seg> <seg n="7.4.4">tot wie men van zolder tot zolder,</seg> <seg n="7.4.5">van hemel tot hemel zou moeten opstijgen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1"><hi rend="italic">Op hun plaats</hi> moeten ze blijven;</seg> <seg n="7.5.2">op de plaats waar God de mens gezet heeft,</seg> <seg n="7.5.3">toen Hij hem schiep.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Op de plaats,</seg> <seg n="7.6.2">waar God hem gebannen heeft,</seg> <seg n="7.6.3">toen hij viel.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Kohlbrugge wijst hem in het leven,</seg> <seg n="7.7.2">in die concrete zin,</seg> <seg n="7.7.3">waarin de mens <hi rend="italic">vlees</hi> heet,</seg> <seg n="7.7.4">in de dubbele betekenis van geschapen-zijn en gezondigd-hebben.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Daar zoekt God de mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Kohlbrugges zielszorg gaat er daarom op uit ruim baan voor God te maken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij komt daarbij tot uitdrukkingen die herinneren aan de bevindelijke theologie,</seg> <seg n="8.2.2">bijv. de 'vijf nieten' van Schortinghuis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n2" rend="superscript">2</ref></seg><choice><sic> 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"/></choice> <seg n="8.2.3">maar die in werkelijkheid een geheel andere achtergrond hebben.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Tegen de zonde willen wij wel strijden,</seg> <seg n="8.3.2">zegt Kohlbrugge,</seg> <seg n="8.3.3">maar Agag,</seg> <seg n="8.3.4">ons eigen-ik,</seg> <seg n="8.3.5">laten wij leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In dit afbreken gaat hij tot het bittere eind.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Want ook die <hi rend="italic">nieten</hi> mogen geen gestalte hebben.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">"De grootste Enakieten wonen in de stad 'Niets-Wezen'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">In een andere brief staat hij kritisch tegenover het Nul-Wezen:</seg> <seg n="8.7.2">"Als men nu van die <choice><sic>nulliteit- wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">nulliteit wat</corr></choice> maakt,</seg> <seg n="8.7.3">en naar een gestalte staat,</seg> <seg n="8.7.4">. . . dan is men toch ook al weer van de eenvoudigheid af."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze kritiek op zijn eigen terminologie bewijst hoe ver Kohlbrugge van alle bevindelijke theologie,</seg> <seg n="9.1.2">in 't algemeen van alle mysticisme af staat.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij wordt niet moe ons te herinneren <choice><sic>dat wij mensen 2a en geen engelen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">dat wij mensen</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n2a" rend="superscript">2a</ref><choice><sic>dat wij mensen 2a en geen engelen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24"> en geen engelen</corr></choice> zijn.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Al <pb n="509" ed="VW"/>die zielestaten,</seg> <seg n="9.3.2">waarin wij,</seg> <seg n="9.3.3">door de negatie van een of ander stuk concreet mensenleven,</seg> <seg n="9.3.4">de zonde incluis,</seg> <seg n="9.3.5">in een andere bestaanswijze zoeken te vluchten,</seg> <seg n="9.3.6">brengen ons geen stap nader tot God;</seg> <seg n="9.3.7">integendeel.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dat 'niets',</seg> <seg n="9.4.2">waarin God 'alles' wil wezen,</seg> <seg n="9.4.3"><hi rend="italic">worden</hi> wij niet door geestelijke oefeningen,</seg> <seg n="9.4.4">maar wij <hi rend="italic">zijn</hi> het,</seg> <seg n="9.4.5">omdat wij zondige mensen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarom moeten wij blijven wat wij zijn.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik denk daarbij aan die prediker,</seg> <seg n="10.2.2">waarvan ik Prof. Van Dijk eens hoorde vertellen en die,</seg> <seg n="10.2.3">wanneer hij wilde beginnen met vermanen,</seg> <seg n="10.2.4">daartoe de moed niet kon vinden als hij zijn mensen daar zag zitten en hen maar dadelijk begon te troosten.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Laat ze,</seg> <seg n="10.3.2">zo denkt ook Kohlbrugge,</seg> <seg n="10.3.3">op hun plaats blijven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hun enige kans is dat ze Gods barmhartigheid gaande maken.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Elke geestelijke beweging,</seg> <seg n="10.5.2">die geen directe reflex is van die barmhartigheid,</seg> <seg n="10.5.3">maakt 's mensen ellende minder duidelijk en hindert de genade.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zij maskeert zijn vlees-zijn en staat daarom Gods Geest in de weg.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Want Geest en vlees zijn op elkaar aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De zondaar moet,</seg> <seg n="11.1.2">daarop komt voor Kohlbrugge alles aan,</seg> <seg n="11.1.3">in zijn eigen kwaliteit in God geloven.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daarom ijvert hij fel tegen elke vermenging van kwaliteiten.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Men moet,</seg> <seg n="11.3.2">raadt Kohlbrugge,</seg> <seg n="11.3.3">de Farizeeër 'rein' afstropen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">"Of hij heden en morgen al wederkomt</seg> <seg n="11.4.2">- houd hem voor de duivel;</seg> <seg n="11.4.3">- en wat er dan van u overblijft,</seg> <seg n="11.4.4">offer dat Gode op zijn altaar.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wat blijft er over als wij van ons aftrekken de Farizeeër. . .</seg> <seg n="11.5.2">- een puur goddeloze."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Boven dat niveau wordt nu niet alleen alle werkheiligheid,</seg> <seg n="12.1.2">maar ook,</seg> <seg n="12.1.3">wat ik zou willen noemen,</seg> <seg n="12.1.4">alle geloofstechniek afgebroken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De 'zake der ruste' zit voor Kohlbrugge niet hierin,</seg> <seg n="12.2.2"><hi rend="italic">"dat ik</hi> geloof,</seg> <seg n="12.2.3">of mij bij empressement overreed,</seg> <seg n="12.2.4">dat Christus <choice><sic>voor mij gestorven is."m Dat is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">voor mij gestorven is."</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s><choice><sic>voor mij gestorven is."m Dat is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25"> </corr></choice><s n="12.3"><seg n="12.3.1"><choice><sic>voor mij gestorven is."m Dat is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">Dat is</corr></choice> te veel een voorstellingscomplex boven de begane grond.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Een spiegelgevecht buiten de realiteit der aanvechtingen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het geeft aan het geloof en de gelovige ten onrechte een aparte zelfstandige kwaliteit.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De opzettelijke beschouwing daarvan stoort de eenvoudigheid en hindert de spontane oefening des geloofs.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Ook een kind zit niet in de hoedanigheid van erfgenaam</seg> <seg n="12.7.2">- beware!</seg> <seg n="12.7.3">- aan tafel.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">"Waarheid",</seg> <seg n="12.8.2">aldus Kohlbrugge,</seg> <seg n="12.8.3">"is geen beschouwing,</seg> <seg n="12.8.4">maar realiteit."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Stephen de Clercq krijgt de raad om niet als een heilige op zijn kantoor te komen,</seg> <seg n="12.9.2">maar flink te 'schrijven en wrijven'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Geen atmosfeertje apart om zalig te worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het is dus niet zonder meer waar,</seg> <seg n="13.1.2">wat vaak gezegd wordt,</seg> <seg n="13.1.3">dat Kohlbrugge niet met de schepping zou rekenen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij acht juist alle aparte heiligheid,</seg> <seg n="13.2.2">niet alleen die van monniken en nonnen,</seg> <seg n="13.2.3">een schimpen op de schepping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In dit <pb n="510" ed="VW"/>verband kan hij zeer reëel opkomen voor 'zijn plicht doen' en voor 'gezond mensenverstand'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">- Men mag evenmin zeggen dat hij de schepping niet weet te waarderen in verband met de verlossing.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Alleen maar,</seg> <seg n="13.5.2">de verhouding is anders:</seg> <seg n="13.5.3">ze is paradoxaal.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Juist het creatuurlijke,</seg> <seg n="13.6.2">het ongeestelijke,</seg> <seg n="13.6.3">is motief voor Gods barmhartigheid.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">- Men kan zelfs zeggen dat er continuïteit is tussen schepping en verlossing.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Deze bestaat echter in een steeds wijder worden van de kloof.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Reeds in de schepping zelf ligt voor Kohlbrugge een motief voor barmhartigheid.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Door de val wordt deze verhouding van Geest en vlees echter tot volle scherpte uitgedreven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In verband hiermee vraagt Kohlbrugges antropologie onze aandacht:</seg> <seg n="14.1.2">zijn opvatting van het beeld Gods.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De onderscheiding is bekend.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wij zijn geschapen niet <hi rend="italic">naar,</hi></seg> <seg n="14.3.2"><hi rend="italic">maar</hi> in het beeld Gods.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ons geestelijk leven is een kleed,</seg> <seg n="14.4.2">dat niet ons persoonlijk eigendom is.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ook de moraal is meer rondom ons dan in ons.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Goed en kwaad te kennen is Gods prerogatief.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">"Voor hart en gemoed,</seg> <seg n="14.7.2">voor lichaam en ziel" is het beeld ons "enigst bekleedsel".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij zijn dus geneigd te zeggen dat,</seg> <seg n="15.1.2">voor Kohlbrugge,</seg> <seg n="15.1.3">de mens in die pregnante zin,</seg> <seg n="15.1.4">waarin hij hem telkens op zijn plaats zet,</seg> <seg n="15.1.5">uit pura naturalia bestaat.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dit verwijt kaatst Kohlbrugge,</seg> <seg n="15.2.2">en nog duidelijker Wichelhaus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="15.2.3">regelrecht terug.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zij vinden de in de kerk zeer verbreide voorstelling,</seg> <seg n="15.3.2">dat de mens geschapen werd met vrije wil en het vermogen tot zedelijke zelfvolmaking,</seg> <seg n="15.3.3">een heidense leer.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Wichelhaus herinnert aan Cicero's wijsheid,</seg> <seg n="15.4.2">dat het leven een geschenk Gods is,</seg> <seg n="15.4.3">maar dat wij het zelf goed en heilig moeten maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Dat achten zij op hun beurt een leer van pura naturalia;</seg> <seg n="15.5.2">een pelagiaanse dwaling,</seg> <seg n="15.5.3">die de genade te na komt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo heel eenvoudig staat de kwestie dus ook hier niet.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Al dadelijk overweegt het religieuze gezichtspunt bij Kohlbrugge zo sterk dat de leer van de mens onwillekeurig in de schaduw blijft.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het is geen wonder dat Kohlbrugge zich meer aangetrokken gevoelde tot de oudere antropologie.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hij had geen belang bij haar ontwikkeling.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">- In die oudere leer van de mens nu kende men niet de duidelijke onderscheiding van natuur en persoon.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Bij de Stoa heeft <hi rend="italic">de rede</hi> wel de hegemonie onder de vermogens,</seg> <seg n="16.6.2">maar zij staat op dezelfde natuurbasis.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De oude christelijke schrijvers,</seg> <seg n="16.7.2">die zich hierbij aansloten,</seg> <seg n="16.7.3">wisten voor de genadegaven geen plaats te vinden in dit schema.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zij zetten hun christendom naast de heidense filosofie.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">In de leer van de mens was voor de genade geen ruimte.</seg></s></p>
<p><pb n="511" ed="VW"/><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Kohlbrugge kan er niet al te veel bezwaar tegen hebben wanneer het hierbij blijft.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Voor hem is het niet erg wanneer men dan zou moeten zeggen dat de heidenen de leer van de mens hebben ontwikkeld.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wanneer voor het Evangelie slechts de roem overblijft dat het ons God heeft doen kennen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Zegt hij niet zelf ergens dat wij ons met al het heidense schuim op een hoop moeten laten werpen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wat is een mens meer dan een heiden?</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">- Bezwaar heeft Kohlbrugge echter wanneer dit heidendom actief wordt en van zijn plaats komt.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Wanneer,</seg> <seg n="17.7.2">zoals in de christelijke dogmatiek gebeurt,</seg> <seg n="17.7.3">bemiddeling en zelfs overgang gezocht wordt tussen natuur en genade.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Als men in de leer van de mens een heilige stede zoekt waar de zonde geen toegang heeft en waar de genade staan kan op menselijke grond.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Dan pas acht hij de tijd gekomen om van heidense filosofie te spreken en het verwijt van 'pura naturalia' aan te heffen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar ook meer principieel moet Kohlbrugge bezwaar hebben tegen de uitbouw van de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hij voelt in de hele christelijke dogmatiek,</seg> <seg n="18.2.2">de reformatoren incluis,</seg> <seg n="18.2.3">een mystische trek,</seg> <seg n="18.2.4">die een inwendige mens van de uitwendige wil scheiden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wichelhaus heeft dit gravamen tegen de persoonlijkheidsidee der nieuwere filosofie ingebracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Beiden zouden het desnoods kunnen laten begaan,</seg> <seg n="18.4.2">als van onze natuurlijke vermogens 'een lapje van een oor' gered werd.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar wanneer in de zgn. persoonlijkheid een complete binnenmens zich samentrekt tegenover de menselijke natuur,</seg> <seg n="18.5.2">dan loopt de directe verhouding van die natuur tot God gevaar.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Wanneer verder de formele structuur der persoonlijkheid een onverwoestbare godgelijkheid draagt,</seg> <seg n="18.6.2">dan dreigt de zonde een immanente aangelegenheid in ons eigen wezen te worden,</seg> <seg n="18.6.3">omdat ze dan gezien wordt als een storing in de verhouding tussen onze inwendige en uitwendige mens en niet als een wanverhouding van de hele mens tegenover God.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">- De kohlbruggiaanse theologie wenst voor de empirische mens geen geestelijk centrum binnen in hemzelf.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">God is zijn centrum.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Alles aan hem is buiten.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Alleen in het beeld is hij binnen.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">- Zij wenst geen immanente,</seg> <seg n="18.11.2">halfreligieuze verhoudingen;</seg> <seg n="18.11.3">maw. geen ethiek.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Zij wil de <hi rend="italic">grote religie,</hi></seg> <seg n="18.12.2">de genadeleer en duldt daarnaast eigenlijk niet de <hi rend="italic">kleine religie,</hi></seg> <seg n="18.12.3">de zedenleer,</seg> <seg n="18.12.4">wijl deze de eerste stoort.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit brengt ons tot Kohlbrugges christologie.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Want Jezus is <hi rend="italic">mens</hi> in onze <hi rend="italic">plaats.</hi></seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En ook hier behouden deze beide woorden de betekenis,</seg> <seg n="19.3.2">die we reeds leerden kennen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Kohlbrugge schreef in zijn jongere jaren te Elberfeld een beschouwing over Mattheüs 1.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">De stof lijkt droog,</seg> <seg n="19.5.2">maar het boek is dat <pb n="512" ed="VW"/>allerminst.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het is een geweldig gedachte,</seg> <seg n="19.6.2">dichterlijk vertolkte,</seg> <seg n="19.6.3">in heilig donker gehouden beschouwing over Christus' menswording.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Het behandelt <hi rend="italic">de genesis</hi> van Jezus Christus als een geloofsgenesis tegenover alle genesis uit bloed en werken.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">De wording van de spotkoning wordt beschreven.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Een illustratie van de hoon,</seg> <seg n="19.9.2">door de Farizeeën Jezus toegebeten:</seg> <seg n="19.9.3">wij zijn niet geboren uit hoererij (Joh. 8 : 41).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">De ladder,</seg> <seg n="19.10.2">waarlangs Christus indaalt in de wereld,</seg> <seg n="19.10.3">is het geloof der bijbelheiligen.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Maar wat voor een geloof en wat voor heiligen,</seg> <seg n="19.11.2">die het oefenen!</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Het geloof van Rebekka is,</seg> <seg n="19.12.2">naar zijn stof bezien,</seg> <seg n="19.12.3">een afschuwelijke leugen.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Zonde is hier de materie des geloofs;</seg> <seg n="19.13.2">het geloof wandelt in de gestalte der zonde.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Rebekka is in het moment des geloofs "mens,</seg> <seg n="19.14.2">vlees,</seg> <seg n="19.14.3">zondares,</seg> <seg n="19.14.4">gelovige,</seg> <seg n="19.14.5">heilige".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Zij duikt in haar element,</seg> <seg n="19.15.2">de leugen,</seg> <seg n="19.15.3">onder,</seg> <seg n="19.15.4">opdat God in het Zijne,</seg> <seg n="19.15.5">de waarheid,</seg> <seg n="19.15.6">blijve.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">"Zondares,</seg> <seg n="19.16.2">waar de wereld heilig is en een heilige,</seg> <seg n="19.16.3">waar de wereld al maar zondigt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat is de baan,</seg> <seg n="20.1.2">waarlangs Christus in de wereld afdaalt en die Kohlbrugge vrij wil houden voor God.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Men ziet hoe diep hij Christus in het vlees trekt en welk een dramatisch karakter die vleeswording krijgt,</seg> <seg n="20.2.2">nu zij,</seg> <seg n="20.2.3">meer dan ergens elders,</seg> <seg n="20.2.4">niet als een natuurlijk en niet als een zedelijk,</seg> <seg n="20.2.5">maar als een geloofsgebeuren opgevat wordt.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Waar onder het vlees,</seg> <seg n="20.3.2">waarin Christus komt,</seg> <seg n="20.3.3">geen fysieke substantie wordt verstaan waarin geen zonde bestaat,</seg> <seg n="20.3.4">noch een zedelijk wezen waarin ruimte is voor de scheiding van een zondig en een onzondig deel,</seg> <seg n="20.3.5">maar een element dat tegenover God in zijn geheel zonde is.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Waar verder dit zondige element in eigen kwaliteit het geloof oefent,</seg> <seg n="20.4.2">zodat de materie des geloofs zonde is,</seg> <seg n="20.4.3">daar blijft er voor de Heilige geen ander medium voor indaling over dan de zonde zelf.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">- "Zo brandt het vuur der heiligheid rondom de gelovigen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Schaamrood staan ze voor de Heilige,</seg> <seg n="20.6.2">volhoudend,</seg> <seg n="20.6.3">wanneer ook van God verlaten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Niet met hun zedelijkheid,</seg> <seg n="20.7.2">hun kennis van goed en kwaad,</seg> <seg n="20.7.3">de kleine religie,</seg> <seg n="20.7.4">dienen ze God,</seg> <seg n="20.7.5">maar met de grote.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Met hun hele bestaan,</seg> <seg n="20.8.2">hun zondebestaan klemmen ze zich aan Hem vast en de hoge ethiek van zijn raad wordt meer <hi rend="italic">aan dan in</hi> hen volbracht.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Geen legendenheiligen,</seg> <seg n="20.9.2">maar ware heiligen,</seg> <seg n="20.9.3"><hi rend="italic">ofschoon men</hi>sen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f30" rend="superscript">d</ref>"In zulk vlees heeft Hij,</seg> <seg n="20.9.4">die alleen heilig is,</seg> <seg n="20.9.5">zich niet geschaamd te komen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De laatste in de successie der genade,</seg> <seg n="21.1.2">in de rij van Rebekka,</seg> <seg n="21.1.3">Tamar,</seg> <seg n="21.1.4">Rachab,</seg> <seg n="21.1.5">Bathseba,</seg> <seg n="21.1.6">is Maria.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ook hier blijft Kohlbrugge consequent.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De ontvangenis van de Heilige Geest breekt de successie der erfzonde niet.</seg></s></p>
<p><pb n="513" ed="VW"/><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Jezus is geboren "geheel op dezelfde wijze als wij Adamskinderen alle van onze moeders geboren zijn</seg> <seg n="22.1.2">- als Perez uit Tamar,</seg> <seg n="22.1.3">Boaz uit Rachab,</seg> <seg n="22.1.4">Obed uit Ruth,</seg> <seg n="22.1.5">Salomo uit Bathseba."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">"Vlees uit vlees geboren;</seg> <seg n="22.2.2">niet van een vleselijke reine geboorte,</seg> <seg n="22.2.3">om quasi-erfzonde te <choice><sic>bedekken. maar vlees</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">bedekken,</corr></choice></seg><choice><sic>bedekken. maar vlees</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="22.2.4"><choice><sic>bedekken. maar vlees</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">maar vlees</corr></choice>,</seg> <seg n="22.2.5">zoals wij zijn,</seg> <seg n="22.2.6">nl. 'niet geest';</seg> <seg n="22.2.7">maar geheel God-ontledigd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">- In de geboorte uit Maria-alleen ziet Kohlbrugge zelfs een climax tegenover die uit de bovengenoemde stammoeders;</seg> <seg n="22.3.2">een climax in afdalende lijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De uitsluiting van de man brengt geen heiligheid mee;</seg> <seg n="22.4.2">eer omgekeerd.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Want Eva heeft 't eerst gezondigd en alle geestelijkheid veracht de vrouw.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De nadruk wordt gelegd op de angsten van Maria als ongehuwde moeder,</seg> <seg n="22.6.2">met onbekende vader in veel strikter zin dan bij Tamar of Rachab.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Leugenaarster voor deze wereld veel meer dan Rebekka.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De schaduw van een voorstelling,</seg> <seg n="22.8.2">die de kerk steeds profanie heeft geacht,</seg> <seg n="22.8.3">gaat over de bladen van het boek.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Maar het blijft een schaduw en dient slechts om daar achter aan Jezus' geboorte nog dieper schaduwen te geven;</seg> <seg n="22.9.2">om achter deze gelijkheid des zondigen vleses Christus het allerdiepst in het vlees te trekken.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De geboorte van Salomo was in strijd met de kleine religie,</seg> <seg n="22.10.2">de ethiek.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">De geboorte van Jezus is in strijd met de grote religie:</seg> <seg n="22.11.2">Hij gaat buiten God,</seg> <seg n="22.11.3">in het vlees;</seg> <seg n="22.11.4">in het vlees,</seg> <seg n="22.11.5">dat het verst buiten God is. dat 't laatst geschapen is en 't eerst gezondigd heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij zijn hier aan de tegenpool van het docetisme,</seg> <seg n="23.1.2">midden in de harde werkelijkheid.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Jezus' ontvangenis en geboorte is geen fysiek gebeuren buiten het terrein van goed en kwaad;</seg> <seg n="23.2.2">geen nieuwe schepping.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Evenmin een zedelijk feit,</seg> <seg n="23.3.2">de vorming van een nieuwe binnenmens als centrum van onze zondige natuur;</seg> <seg n="23.3.3">geen herschepping dus.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ze zijn een religieus,</seg> <seg n="23.4.2">een geloofsgebeuren.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">In het geloof van Maria aan de annunciatio wordt het Woord vlees en daalt de Heilige in de zonde en doodt door die indaling de zonde.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De schepping wordt opgeheven.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze christologie wordt ook verder gehandhaafd.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De heiligheid van Christus gaat voor Kohlbrugge geheel op in de gerechtigheid des geloofs.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zij bestaat in een hangen aan het Woord.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Jezus is geen roomse heilige.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">"Al wat niet uit God geboren is,</seg> <seg n="24.5.2">is te engelachtig."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Bij Gods heiligen is alles goed,</seg> <seg n="24.6.2">"alles overeenkomstig zijn raad,</seg> <seg n="24.6.3">alles naar zijn welgevallen,</seg> <seg n="24.6.4">terwijl het toch in hen en op zichzelf niets anders is dan zij zelf,</seg> <seg n="24.6.5">zonde en nog eens zonde"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f36" rend="superscript">j</ref> Zo is Jezus ook "het tegenovergestelde van hetgeen,</seg> <seg n="24.6.6">dat Hij was".</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">"Zodanig was Hij zonder zonde",</seg> <seg n="24.7.2">voegt hij er betekenisvol aan toe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">"Toen Hij niet <pb n="514" ed="VW"/>was,</seg> <seg n="24.8.2">wat Hij was,</seg> <seg n="24.8.3">maar was wat wij waren voor ons,</seg> <seg n="24.8.4">handhaafde Hij op het Woord af,</seg> <seg n="24.8.5">wat Hij was."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Ook Jezus' zondeloosheid is derhalve geen ethisch begrip,</seg> <seg n="24.9.2">maar kan alleen uitgesproken worden in religieuze paradoxen.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">"Zonder acht te nemen op goed of kwaad",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f39" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="24.10.2">"zonder notitie te nemen van goed of kwaad,</seg> <seg n="24.10.3">heeft Hij God zijn krediet"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f40" rend="superscript">n</ref> weergegeven.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Hij deed de wil des Vaders "ofschoon Hij het contrarie zag".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">"Bij elke schrede,</seg> <seg n="24.12.2">die Hij deed,</seg> <seg n="24.12.3">gevoelde Hij zich verlaten,</seg> <seg n="24.12.4">- het scheen dan altijd even als deed Hij Gods wil niet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Christus was "in de onmogelijkheid om Gods wil te doen en te weten".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Zo kan men zeggen dat voor Kohlbrugge Jezus in de <hi rend="italic">staat der</hi> zonde de <hi rend="italic">stand</hi> der heiligheid heeft behouden.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Hij is gebleven op de plaats waar wij zo graag vandaan vluchten om ons te verbergen voor God in een ingebeelde heiligheid,</seg> <seg n="24.15.2">meer of minder buiten het concrete mensenleven en mensenlot.</seg></s> <s n="24.16"><seg n="24.16.1">Zo heeft Christus voldaan door zijn geloof,</seg> <seg n="24.16.2">tegen alle ervaring in.</seg></s> <s n="24.17"><seg n="24.17.1">Hij heeft,</seg> <seg n="24.17.2">tot zonde gemaakt,</seg> <seg n="24.17.3">zichzelf,</seg> <seg n="24.17.4">derhalve de zonde,</seg> <seg n="24.17.5">op God de Heilige gericht gehouden en daardoor de zonde gedood.</seg></s> <s n="24.18"><seg n="24.18.1">En heeft zo het vlees dood achter zich gelaten.</seg></s> <s n="24.19"><seg n="24.19.1">"Fleisch muss von der Erde weg."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Daaruit volgt nu Kohlbrugges leer der heiligmaking.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ik zal die niet uitvoerig weergeven,</seg> <seg n="25.2.2">omdat ze meer bekend is en uit het voorafgaande kan worden afgeleid.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">"Wie het Woord",</seg> <seg n="25.3.2">aldus Kohlbrugge,</seg> <seg n="25.3.3">"zoals het vlees geworden is,</seg> <seg n="25.3.4">achteruit zet en zich werken daarnaast bouwt of daaroverheen bouwt;</seg> <seg n="25.3.5">wie dus de Sabbat des Heren niet houdt,</seg> <seg n="25.3.6">maar op denzelve arbeidt om iets voor zich te verdienen om zich tegenover God te handhaven:</seg> <seg n="25.3.7">die zal moeten ervaren dat het Woord na grote lankmoedigheid en geduld hem uit zijn rijk armhuis,</seg> <seg n="25.3.8">waarin geen gebrek is aan gerechtigheid,</seg> <seg n="25.3.9">in het grote werkhuis des duivels laat overbrengen,</seg> <seg n="25.3.10">opdat zijn huis niet langer door het schenden van zijn Sabbat gestoord worde."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het zou moeilijk zijn te zeggen waar,</seg> <seg n="26.1.2">volgens Kohlbrugges theologie,</seg> <seg n="26.1.3">de nieuwe mens in deze bedeling blijft,</seg> <seg n="26.1.4">nu zijn plaats,</seg> <seg n="26.1.5">die hij niet mocht verlaten,</seg> <seg n="26.1.6">in Christus is opgeheven.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het zou even moeilijk zijn te zeggen wat hij nog te doen heeft,</seg> <seg n="26.2.2">nu de grote Sabbat is afgekondigd.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Voor hem is hier <pb n="515" ed="VW"/>geen plaats meer.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En hij heeft niets meer te doen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Het is Sabbat geweest toen God hem in zijn barmhartigheid buiten zich geplaatst had bij de schepping.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het is een nog groter Sabbat nu God hem weer tot zich heeft genomen in Christus,</seg> <seg n="26.6.2">in nog veel groter barmhartigheid.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dit is de geweldige theologie van Kohlbrugge,</seg> <seg n="27.1.2">zoals ik haar geluid heb opgevangen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het is wel mogelijk dat men mij van een exclusieve voorstelling zal beschuldigen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Was Kohlbrugge dan niet gereformeerd?</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Kohlbrugge was zeker jaloers op die naam.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Toch is hij zich bewust nieuwe banen te gaan.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Hij zegt zelf een standpunt in te nemen dat niemand voor hem,</seg> <seg n="27.6.2">behalve misschien Luther die hij een enkele maal uitzondert,</seg> <seg n="27.6.3">heeft ingenomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">En Wichelhaus antwoordde eens op een klacht van Tholuck over het einde der godgeleerdheid:</seg> <seg n="27.7.2">de theologie begint pas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">- Ook is er bij Kohlbrugge een meer of minder bewust utilisme,</seg> <seg n="27.8.2">dat men bij meer grote beginners aantreft en waardoor hij niet gaarne meer aanstoot geeft dan beslist nodig is.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Maar echte Kohlbrugge-documenten als <hi rend="italic">Mattheüs 1,</hi></seg> <seg n="27.9.2">de brieven en vele preken spreken geen onduidelijke taal.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In de laatste tijd trekt een theologische richting de aandacht,</seg> <seg n="28.1.2">die zeer sterk aan Kohlbrugge herinnert<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="28.2"><seg n="28.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ieder</corr></choice> denkt hierbij aan Karl Barth.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Ik kan nu niet,</seg> <seg n="28.3.2">na Kohlbrugge,</seg> <seg n="28.3.3">Barth gaan refereren.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">En toch heb ik hem nodig,</seg> <seg n="28.4.2">de man die even als Kohlbrugge nieuw licht uit Paulus' geweldigste brief sloeg.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">- Ik veronderstel hem daarom bekend.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ook Barth wil het Evangelie stellen tegenover het gewone,</seg> <seg n="29.1.2">concrete mensenleven,</seg> <seg n="29.1.3">de brief aan de Romeinen naast de courant leggen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Omdat we slechts van de diepste problematiek des levens uit genade en eeuwigheid kunnen denken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ook Barth vindt reëel denken meer waard dan juist denken,</seg> <seg n="29.3.2">omdat alleen de volle realiteit tot boete leidt.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Logos en Ethos hebben elkaar volgens hem niets te verwijten.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De confessionelen en de ethischen komen naast elkaar op het zondaarsbankje,</seg> <seg n="29.5.2">evenals bij Kohlbrugge.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Athanasius tegen Arius,</seg> <seg n="29.6.2">dat noemt Kohlbrugge zonde tegen zonde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">En voor Barth is er op de vraag:</seg> <seg n="29.7.2">wat zullen wij doen? geen ander antwoord dan de verwijzing naar Gods barmhartigheid.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Bij Barth dezelfde onpersoonlijke antropologie.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De empirische mens is lichaam (Rom. 12 : 1).</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">En zijn centrum valt er niet binnen,</seg> <seg n="30.3.2">maar er buiten,</seg> <seg n="30.3.3">in Christus.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ook voor hem zijn alle concentraties van de empirische mens zonde,</seg> <seg n="30.4.2">ophopingen van toorn;</seg> <seg n="30.4.3">vasthouden van de scheppingsorde in de zonde.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">- In het bijzonder van de religie,</seg> <seg n="30.5.2">de hoogste openbaring van wat in <pb n="516" ed="VW"/>dit verband geconcentreerd mensenleven moet heten,</seg> <seg n="30.5.3">geldt het dat haar bezoldiging is de dood.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Zoals Kohlbrugge tenslotte alle concrete religieuze uitbeelding 'Sodomsappelen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f49" rend="superscript">w</ref> moet noemen en niet alleen een confessionele preek.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">- Voor Barth ligt hier de hoogste top der erfzonde;</seg> <seg n="30.7.2">de rand van het tot zonde bestemde leven.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Aan die uiterste rand staan de religieuze genieën.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Calvijn met zijn dodelijke consequenties.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Kierkegaard met zijn religie-dodende dialectiek.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Daar staat voor Barth ook de historische Jezus.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De <hi rend="italic">historische.</hi></seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hij is het einde van al het positieve in het rijk der erfzonde tegenover God.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hij is op het einde van zijn weg een zuiver negatieve grootheid.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Daar betekent Hij de opheffing van de mens.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Jezus is getreden tot de rand waar de volle zin van het erfzonde-leven,</seg> <seg n="31.6.2">de godverlatenheid,</seg> <seg n="31.6.3">zich zonder rest openbaart.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Daar heeft Gods barmhartigheid Hem opgegeven,</seg> <seg n="31.7.2">de zonde verslonden.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Alleen Jezus' dood heeft heilsbetekenis.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Verwant met Christus zijn wij slechts buiten ons toedoen,</seg> <seg n="32.1.2">door de plaats waar wij geworpen zijn,</seg> <seg n="32.1.3">de hoofdschedelplaats,</seg> <seg n="32.1.4">waar we niet vandaan mogen lopen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Onze empirische gemeenschap met Hem is negatief;</seg> <seg n="32.2.2">een gemeenschap des doods.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">- Hun gemeenschap vieren de heiligen onaanschouwelijk.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Niet door hun goed doen,</seg> <seg n="32.4.2">hun bidden of martelaarschap communiceren zij.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar door de Sabbat,</seg> <seg n="32.5.2">waarop ook dit alles rust.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De theologie van Barth is anders geïntoneerd dan die van Kohlbrugge.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ze is filosofisch georiënteerd.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Die van Kohlbrugge theologisch.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Barth is ook meer roekeloos consequent.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Maar afgezien daarvan is er sterke verwantschap.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit is niet onze vaderlandse theologie.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men noemt onwillekeurig het tweede hoofdtype van het protestantisme:</seg> <seg n="34.2.2">het lutherse.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">In elk geval is het geen onbetekenende variëteit,</seg> <seg n="34.3.2">maar een van geweldige structuur en sterke werking.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De eerste grote vraag,</seg> <seg n="35.1.2">die zich opdringt,</seg> <seg n="35.1.3">is die naar de verhouding van schepping en verlossing.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Prof. Kohnstamm<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n4" rend="superscript">4</ref> is in het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad voor Christendom en Cultuur</hi> heel scherp tegen Barth opgekomen inzake dat punt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ik kan iedereen aanraden daarover de meesterlijke analyse van Luthers theologie door Th. Harnack<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n5" rend="superscript">5</ref> te lezen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het verschil tussen de zustertypen van protestantse theologie is niet dat het ene de schepping zou verachten,</seg> <seg n="35.4.2">het andere <pb n="517" ed="VW"/>haar eren,</seg> <seg n="35.4.3">maar het ligt in de wijze waarop de verlossing op de schepping wordt betrokken.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Reeds bij Kohlbrugge zagen wij hoe hij juist tegenover de ethische systemen,</seg> <seg n="35.5.2">de 'vervloekte heiligheidssystemen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f52" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="35.5.3">zoals hij ze noemt,</seg> <seg n="35.5.4">voor de eer der schepping opkomt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De schepping is goed en behoeft niet goed gemaakt te worden.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">De vraag is slechts of zij uitgangspunt voor de verlossing kan zijn.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">En dat ontkent Kohlbrugge en ook Luther.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">God is <hi rend="italic">opnieuw</hi> uitgangspunt.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">- Ware het anders dan is de verlossing een,</seg> <seg n="35.10.2">weliswaar van God gewerkt,</seg> <seg n="35.10.3">proces binnen de schepping.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Jezus' ontvangenis en geboorte een fysiek,</seg> <seg n="35.11.2">zijn volmaking een zedelijk proces binnen het kader van onze natuur.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">De nieuwe mens een binnenwezen in de oude mens.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Dit alles is voor hen,</seg> <seg n="35.13.2">hoe religieus ook getint,</seg> <seg n="35.13.3">ethiek;</seg> <seg n="35.13.4">de kleine religie.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">- In de grote religie treedt God,</seg> <seg n="35.14.2">in de verlossing,</seg> <seg n="35.14.3">geheel vrij tegenover de schepping;</seg> <seg n="35.14.4">Hij herhaalt of verbetert zijn werk niet,</seg> <seg n="35.14.5">want het was goed.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">En de schepping wordt niet weer op de Schepper en daarmee op zichzelf aangewezen om daar in de hel van het onherstelbare onder te gaan.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Zij wordt nu in eigen kwaliteit van 'zonde',</seg> <seg n="35.16.2">geheel afgezien van de kwaliteit 'goed' die haar als schepsel toekomt,</seg> <seg n="35.16.3">op Hem gericht die meer is dan Schepper.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Die niet alleen voor wat Hij zag dat goed was God wil wezen,</seg> <seg n="35.17.2">maar meer nog voor wat Hij zag dat niet goed was.</seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">- Dat is de grote religie waarin schepping en verlossing niet in volgorde,</seg> <seg n="35.18.2">maar in tegenstelling komen te staan.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Voor Luther is de liefde Gods,</seg> <seg n="36.1.2">die tot de schepping leidt,</seg> <seg n="36.1.3">geringer dan die welke zich in Christus openbaart.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Tot de schepping is Gods verhouding contingent;</seg> <seg n="36.2.2">ze kan zó zijn en ook anders.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Want de schepping is werk en geen wezen Gods.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zijn liefde tot haar is voorwaardelijk en slaat door de zonde om in onherstelbare toorn.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">In verhouding tot haar is die toorn even wezenlijk als Gods liefde.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">- In Christus echter breekt nu Gods wezensliefde,</seg> <seg n="36.6.2">zijn trinitarische liefde,</seg> <seg n="36.6.3">waarmee de Vader de Zoon liefheeft,</seg> <seg n="36.6.4">zich baan dwars door de toorn.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Zij is liefde van zijn hart en niet van zijn hand. Ze is niet conditioneel,</seg> <seg n="36.7.2">maar brengt zelf de gerechtigheid,</seg> <seg n="36.7.3">het goede mee,</seg> <seg n="36.7.4">dat ze in haar voorwerp niet vindt.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Ze is veel groter,</seg> <seg n="36.8.2">aldus Luther,</seg> <seg n="36.8.3">dan het vuur dat Mozes bij de braambos zag,</seg> <seg n="36.8.4">ja veel groter dan het helse vuur;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f53" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="36.8.5">zij verslindt de zonde.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Het vuur van de wetgever op Sinaï houdt de zonde niet tegen,</seg> <seg n="36.9.2">maar maakt de zonde te meerder,</seg> <seg n="36.9.3">naar Paulus' woord (Rom. 5 : 20).</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Het vuur der hel kan de zonde niet tenietdoen maar vereeuwigt haar.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Dit vuur alleen doet de zonde teniet.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Achter Gods scheppersmajesteit ziet Luther een achtergrond in God.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Zijn trinitarische liefde,</seg> <seg n="37.2.2">die hoog en vrij achter de schepping is blijven staan.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Vrij en niet aan de schepping gebonden is daardoor de zending van Christus.</seg></s></p>
<p><pb n="518" ed="VW"/><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het rijk der erfzonde wordt in Christus opgenomen en opgeheven.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Daarmee neemt God eigenlijk de schepping,</seg> <seg n="38.2.2">die Hij met zijn hand buiten zich gezet had,</seg> <seg n="38.2.3">op in zijn hart.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De continuïteit der schepping wordt opgeheven.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Ook Calvijn ziet achter de schepping een achtergrond in God.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ook dit schijnt iets anders te zijn dan de scheppingsliefde.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Maar hier is het een donkere achtergrond,</seg> <seg n="39.3.2">een mysterium tremendum.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Daaruit gaat niet de trinitarische liefde uit,</seg> <seg n="39.4.2">de heilsraad,</seg> <seg n="39.4.3">maar het decretum horribile.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Deze raad dooft niet het helse vuur,</seg> <seg n="39.5.2">maar steekt het aan voor de één en geeft de ander de zaligheid.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Van dit decreet uit is er onafgebroken continuïteit tussen schepping en verlossing;</seg> <seg n="39.6.2">in twee richtingen echter.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De tegenstelling blijft in de donkere achtergrond verborgen.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ook de christologie van Kohlbrugge en Barth heeft aanrakingspunten met Luther.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Wij zijn gewend bij Luthers leer aangaande Christus allereerst aan de communicatio idiomatum<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f55" rend="superscript">c</ref> te denken.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar de luthersen hebben eigenlijk twee christologieën.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De tweede is de leer der ontlediging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Dit is pas de eigenlijke vleeswording van het Woord.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">En daarvan zegt Luther,</seg> <seg n="40.6.2">dat we Christus niet diep genoeg in het vlees kunnen trekken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f57" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="40.6.3">een les die Kohlbrugge zozeer heeft ter harte genomen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Gods eer,</seg> <seg n="40.7.2">zegt Luther,</seg> <seg n="40.7.3">in het werk der verlossing is,</seg> <seg n="40.7.4">dat men Hem op 't diepst verlaagt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">"Gott ohne Fleisch ist nichts nütze."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">- Niet de bemiddeling tussen schepsel en Schepper is hier het leidend gezichtspunt,</seg> <seg n="40.9.2">zoals dit o.a. bij Bavinck in de trits:</seg> <seg n="40.9.3">'creatie,</seg> <seg n="40.9.4">revelatie,</seg> <seg n="40.9.5">incarnatie' wordt weergegeven,</seg> <seg n="40.9.6">maar omgekeerd de tegenstelling tussen Geest en vlees,</seg> <seg n="40.9.7">die zo sterk mogelijk gespannen wordt.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">In de kenosis staan God en mens tegenover elkaar.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">God,</seg> <seg n="41.2.2">die een geest is,</seg> <seg n="41.2.3">wordt mens,</seg> <seg n="41.2.4">d.i. niet-geest.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De Heilige wordt tot zonde gemaakt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Elke bemiddeling is hier uitgesloten.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">- Volgens deze gedachtenreeks bij Luther is God niet daarom mens geworden,</seg> <seg n="41.5.2">wijl de gedaante van een mens het beste middel is om God te openbaren,</seg> <seg n="41.5.3">maar integendeel omdat de gestaltenis Gods in de gedaante van een mens het diepst <hi rend="italic">verborgen</hi> kan worden.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">In heel andere zin dan wij die uitdrukking gewoonlijk opvatten en hij die ook elders gebruikt,</seg> <seg n="41.6.2">in heel andere zin spreekt Luther hier een enkele maal van <hi rend="italic">deus absconditus.</hi></seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Dan wordt er niet mee bedoeld de hoge,</seg> <seg n="41.7.2">verborgen God,</seg> <seg n="41.7.3">die wij niet kennen,</seg> <seg n="41.7.4">omdat Hij zo hoog in zijn Raad verscholen blijft,</seg> <seg n="41.7.5">maar dan wordt gemeend de lage verborgen God,</seg> <seg n="41.7.6">die de wereld niet kent,</seg> <seg n="41.7.7">omdat Hij zo diep in het vlees zich geopenbaard heeft.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Als naaste analogie van de menswording noemt Luther dan niet de schepping (creatie-incarnatie) maar <pb n="519" ed="VW"/>Gods zelfbeperking in de schepping,</seg> <seg n="41.8.2">als Hij de goddelozen niet straft.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Zo laat God,</seg> <seg n="41.9.2">in het vlees gekomen,</seg> <seg n="41.9.3">niet merken dat Hij God is.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Geest is niet-geest geworden,</seg> <seg n="41.10.2">de Heilige is tot zonde gemaakt.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Op Golgotha is God veel meer een deus absconditus dan op Sinaï.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Deze lijn,</seg> <seg n="42.1.2">die Luther weliswaar niet exclusief volgt in zijn christologie,</seg> <seg n="42.1.3">"gilt es getrost zu verfolgen",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f60" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="42.1.4">volgens de raad van Harnack.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Dit had Kohlbrugge reeds gedaan en Barth doet het nog exclusiever.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">- Men voelt dat de toenemende tegenstelling van Geest en vlees,</seg> <seg n="42.3.2">heiligheid en zonde,</seg> <seg n="42.3.3">hier niet in de richting van een harmonieuze ontwikkeling der schepping wijst,</seg> <seg n="42.3.4">maar naar haar 'annihilatio' (Quenstedt).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De apotheose van de deus absconditus in de Opstanding kan niet anders dan de opheffing van de mens betekenen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">"Fleisch muss von der Erde weg" (Kohlbrugge).</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">"Der Messias ist das Ende des Menschen" (Barth).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">In de gereformeerde christologie staat alles geheel anders.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Daar betekent het vlees van Christus niet:</seg> <seg n="43.2.2">zonde in absolute zin,</seg> <seg n="43.2.3">maar mensheid.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het is geen plaats <hi rend="italic">buiten</hi> God,</seg> <seg n="43.3.2">maar <hi rend="italic">beneden</hi> God.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Calvijn zou hier nooit van de deus absconditus kunnen spreken;</seg> <seg n="43.4.2">alleen van de revelatus.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">- Voor de gereformeerden is Jezus veel meer een individuele persoon,</seg> <seg n="43.5.2">die ook om zichzelfswille bestaat.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Hij heeft een eigen plaats in de schepping en heeft daarin een ambt,</seg> <seg n="43.6.2">een werk te doen en behoudt die plaats als Hoofd der mensheid.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Met de schepping wordt hij gezien in de lijn:</seg> <seg n="43.7.2">generatie,</seg> <seg n="43.7.3">creatie,</seg> <seg n="43.7.4">revelatie,</seg> <seg n="43.7.5">incarnatie.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Hier is continuïteit en Christus' komst in het vlees dient niet om het buiten-God-zijn van het vlees tot absolute godverlatenheid uit te drijven,</seg> <seg n="43.8.2">maar om de kloof te dempen.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Jezus is de Middelaar en als zodanig <hi rend="italic">God beneden</hi> God;</seg> <seg n="43.9.2">'de tweede God tegenover de bovenste God',</seg> <seg n="43.9.3">waartegen wij Kohlbrugge hoorden toornen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Eindelijk ligt ook achter het verschil in christologie onderscheid in antropologie.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">In de gereformeerde theologie is Christus niet een <hi rend="italic">plaats waar</hi> goddelijke en menselijke natuur,</seg> <seg n="44.2.2">geest en vlees,</seg> <seg n="44.2.3">elkaar tijdelijk ontmoeten,</seg> <seg n="44.2.4">maar een <hi rend="italic">persoon</hi> waarin beide blijvend verenigd worden.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">- Bij Luther wonen tijdens de kenosis in Christus God en mens zonder verbinding naast elkaar.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">- Voor Kohlbrugge is Jezus "in de onmogelijkheid om Gods wil te weten of te doen".</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Voor Barth is de godverlatenheid het laatste woord omtrent de historische Jezus.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Dit alles vooronderstelt een meer of minder onpersoonlijke opvatting van de mens.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Noch Luther,</seg> <seg n="44.7.2">noch Kohlbrugge,</seg> <seg n="44.7.3">noch Barth kan de concentratie der geschapen menselijkheid,</seg> <seg n="44.7.4">die in de persoonlijkheid ligt opgesloten,</seg> <seg n="44.7.5">toelaten.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De goddeloze,</seg> <seg n="44.8.2">de gedesorganiseerde <pb n="520" ed="VW"/>mens,</seg> <seg n="44.8.3">gelooft in God;</seg> <seg n="44.8.4">niet de gelovige,</seg> <seg n="44.8.5">georganiseerde persoonlijkheid.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Ook voor Luther is het geloof geen blijvende eigenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Voor de gereformeerde krijgt de menselijke natuur in de Logos,</seg> <seg n="44.10.2">het Woord,</seg> <seg n="44.10.3">juist haar blijvend centrum,</seg> <seg n="44.10.4">haar persoonlijkheid.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Haar godsbewustzijn dooft niet uit,</seg> <seg n="44.11.2">in toenemende kenosis,</seg> <seg n="44.11.3">tot de godverlatenheid aan het kruis,</seg> <seg n="44.11.4">maar als openbaringsorgaan van de Logos waakt het op,</seg> <seg n="44.11.5">van de menswording tot het rechterschap,</seg> <seg n="44.11.6">in toenemende bewustwording.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">- Hetzelfde geldt van de gelovige die,</seg> <seg n="44.12.2">voor het gereformeerde denken,</seg> <seg n="44.12.3">pas in de heiligmaking in volle zin persoonlijkheid wordt met stijgende bewustwording en steeds vaster wordende continuïteit,</seg> <seg n="44.12.4">terwijl het voor Luther blijft een incidenteel vonken uit het zonden-element naar het Woord Gods.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Volgens Luther communiceren wij met God door het vlees,</seg> <seg n="44.13.2">het verbroken lichaam;</seg> <seg n="44.13.3">volgens Calvijn door de mensheid,</seg> <seg n="44.13.4">door de Heilige <hi rend="italic">Geest.</hi></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Het is merkwaardig Kohlbrugge,</seg> <seg n="45.1.2">die prijs stelt op de naam van gereformeerde,</seg> <seg n="45.1.3">uit zijn luthers onderbewustzijn te horen toornen tegen de Christusfiguur der gereformeerden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">"Daar maakt hij zich een Heiland en tweede God om hem tegenover een eerste God te kunnen stellen om deze zijn complimenten te kunnen maken;</seg> <seg n="45.2.2">bovendien huichelt hij zich een derde God bijeen om met diens hulp weer met zijn tweede gemaakte God gereed te komen;</seg> <seg n="45.2.3">of hij demoniseert zich uit Jezus ik weet niet wat voor een hemelman en uit de Heilige Geest een hersen- en gevoelswezen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f64" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">- Barth loochent met zoveel woorden de continuïteit van de historische Jezus in de opstanding.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Bij monde van prof. Kohnstamm kon men,</seg> <seg n="45.4.2">op de boven aan gehaalde plaats,</seg> <seg n="45.4.3">daartegen een fel protest horen van het gereformeerde leertype uit.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wanneer ik in het bovenstaande een lijn heb getrokken van Luther naar Kohlbrugge en van deze naar Barth,</seg> <seg n="46.1.2">dan bedoel ik daarmee niet hen op een lijn te stellen.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">In de voorstelling,</seg> <seg n="46.2.2">waarin Kohlbrugge bij Luther aansluit,</seg> <seg n="46.2.3">is hij veel exclusiever dan deze en waar Barth een Kohlbrugge redivivus lijkt,</seg> <seg n="46.2.4">is <hi rend="italic">hij</hi> weer veel exclusiever.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Luther denkt veel meer algemeen-christelijk dan Kohlbrugge en deze dan Barth.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Maar dit toegegeven,</seg> <seg n="46.4.2">meen ik toch het recht te hebben de aangegeven verbindingslijnen te trekken.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Ik wil trachten dit type van christelijk denken tenslotte nog iets scherper tegenover het gereformeerde te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Barth heeft in <hi rend="italic">Der Römerbrief</hi> een karakteristiek van zijn theologie goedgevonden als die van het <hi rend="italic">absolute moment</hi> (Troeltsch).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Hiermee is inderdaad de medaille van deze richting geslagen.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Reeds Schneckenburger<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n7" rend="superscript">7</ref> <pb n="521" ed="VW"/>maakte de opmerking dat de lutherse theologie de identiteit van het persoonlijke eigenlijk niet kent en dat kerk en sacramenten daarvan de dragers zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f66" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">In het meer persoonlijk gerichte gereformeerde denken en leven wordt het moment tot historie uiteen getrokken.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">De theologie van het absolute moment elimineert het persoonlijke.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Het moment is de directe ontmoeting van twee naturen zonder de bekleding met de persoonlijkheid en daardoor zonder continuïteit.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Deze opvattingen beheersen de gehele theologie.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Zij bepalen in de leer van de Raad Gods de verhouding tussen schepping en verlossing.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">In de christologie die tussen de staat der vernedering en der verhoging.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">In de eigenlijke geloofsleer de betrekking tussen de staat der rechtheid,</seg> <seg n="48.4.2">het beeld Gods en wat daarvan overgebleven is bij de val,</seg> <seg n="48.4.3">en de nieuwe mens,</seg> <seg n="48.4.4">de genadestaat en wat daarvan worden zal in de opstanding.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">In de lijn Luther-Kohlbrugge-Barth regeert hier overal het absolute moment.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">De schepping is een moment;</seg> <seg n="48.6.2">de verlossing een ander.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Zo de staat der verhoging van Christus tegenover de vernedering.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">De genadestaat na de staat der rechtheid.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Tussen deze momenten,</seg> <seg n="48.9.2">deze staten,</seg> <seg n="48.9.3">is geen overgang.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Het tweede betekent telkens opheffing van het eerste.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">De verhouding is dialectisch en niet causaal.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">- Voor Luther doorbreekt de trinitarische liefde in Christus de scheppingsorde.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Verlossing is geen voltooiing maar 'Widerspiel'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Kohlbrugge waarschuwt er tegen om te willen 'repareren'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f68" rend="superscript">p</ref> wat voorbij is.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">In de lutherse heilsorde gaat het van moment tot moment,</seg> <seg n="48.15.2">totdat in de unio mystica een substantiële vereniging met God plaatsvindt,</seg> <seg n="48.15.3">die van de morele toeëigening in het geloof wezenlijk verschilt.</seg></s> <s n="48.16"><seg n="48.16.1">Eindelijk is ook de voleinding der eeuwen 'geen omvorming maar vernietiging' (Quenstedt).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f69" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="48.17"><seg n="48.17.1">- Het scherpst worden de vormen van deze momenten-theologie weer bij Barth uitgedreven.</seg></s> <s n="48.18"><seg n="48.18.1">Waar de lutherse theologen in de bekende strijd over de staten van Christus in de voorstelling van 'ontlediging' en 'verberging' beide nog continuïteit zochten tussen vernedering en verhoging,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="48.18.2">daar ontkent Barth deze met zoveel woorden tussen de historische en de opgestane Jezus.</seg></s> <s n="48.19"><seg n="48.19.1">En diezelfde ontkenning plaatst hij overal tussen deze en de toekomende eeuw.</seg></s> <s n="48.20"><seg n="48.20.1">Deze negativiteit wordt het wezen van zijn theologie.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">De lutherse theologie is trinitarisch,</seg> <seg n="49.1.2">de gereformeerde is predestinatiaans.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">De laatste acht het absolute moment in het menselijk leven niet thuis te behoren;</seg> <seg n="49.2.2">het behoort in het trinitarisch leven Gods verborgen te blijven.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Het voor mensen horribele ogenblik,</seg> <seg n="49.3.2">waarin over zijn hele bestaan wordt beslist,</seg> <pb n="522" ed="VW"/><seg n="49.3.3">ligt buiten de tijd.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Daarna is er continuïteit zonder einde in overeenstemming met zijn karakter als schepsel.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Uit deze eeuwige grond komt de mens voort 'creabilis' en 'labilis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f70" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">De val is geen absoluut moment.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Evenmin de wedergeboorte.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Wel komt ze op een bepaald ogenblik door de prediking tot bewustzijn,</seg> <seg n="49.8.2">maar de continuïteit der wedergeboorte heeft het overwicht over het momentele in het gehoor van het Woord.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">God kan zelfs buiten het Woord om zalig maken.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">- In de rechtvaardigmaking wordt de gelovige met zijn aandacht gericht op een volbracht werk;</seg> <seg n="49.10.2">maar het moment is niet absoluut.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Zowel naar zijn <hi rend="italic">wijze</hi> als naar zijn <hi rend="italic">waarde</hi> steunt het niet direct op Gods wezen maar op zijn verordinering,</seg> <seg n="49.11.2">die het zo heeft gewild.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">In Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> is het altijd weer 'aliquo modo',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f71" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="49.12.2">waardoor nu eens het absolute uit ons geloofsleven wordt geweerd en het dan weer wordt verwezen naar Gods raad.</seg></s> <s n="49.13"><seg n="49.13.1">Tot in de volharding der heiligen wordt de gereformeerde vergezeld door de continuïteit.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wordt door die continuïteit dus enerzijds het absolute buiten ons leven gehouden,</seg> <seg n="50.1.2">anderzijds wijst zij op het <hi rend="italic">persoonlijke</hi> in ons geestelijk bestaan.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Wij gereformeerden hebben de concentratie,</seg> <seg n="50.2.2">de nuchterheid lief;</seg> <seg n="50.2.3">wij zijn gesteld op geestelijke relaties,</seg> <seg n="50.2.4">waarin wij op de afstand van persoon tot persoon gemeenschap oefenen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Wij voelen ons niet op ons gemak bij het orgiasme der ontmoeting tussen natuur en natuur,</seg> <seg n="50.3.2">ook niet in goddelijke dingen.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Wij willen,</seg> <seg n="50.4.2">men vergunne mij de uitdrukkingen die ik koos met het oog op een paar aanhalingen uit Kohlbrugge die hier volgen;</seg> <seg n="50.4.3">wij willen dat ook daar alles 'gentlemanlike' zal toegaan en dat de 'Anstand' bewaard zal blijven.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Maar is het zo verwonderlijk dat een ziel,</seg> <seg n="50.5.2">die leeft uit het tegenovergestelde type,</seg> <seg n="50.5.3">uitvalt tegen de 'Himmelmann' Jezus,</seg> <seg n="50.5.4">"de tweede God,</seg> <seg n="50.5.5">waardoor men de eerste God zijn complimenten maakt",</seg> <seg n="50.5.6">en liever minder persoonlijk in de trinitarische Liefde,</seg> <seg n="50.5.7">dan maar als stof,</seg> <seg n="50.5.8">as en vlees,</seg> <seg n="50.5.9">wil worden opgenomen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f72" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">- Zo begrijp ik het ook,</seg> <seg n="50.6.2">wanneer Kohlbrugge naar aanleiding van de geschiedenis van Boaz en Ruth schrijft:</seg> <seg n="50.6.3">"Ihm (Gott) gefällt es wohl das anscheinend Gesetzwidrige und Anstandlose,</seg> <seg n="50.6.4">womit man Ihn für sich zu gewinnen sucht,</seg> <seg n="50.6.5">wie Ruth den Boaz in der Nacht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f73" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Daartegenover denk ik nu aan een anekdote uit het leven van Stanley.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Wanneer deze,</seg> <seg n="50.8.2">na oneindige moeilijkheden,</seg> <seg n="50.8.3">de witte man in donker Afrika heeft gevonden;</seg> <seg n="50.8.4">als hij eerst het aantal jaren,</seg> <seg n="50.8.5">daarna maanden,</seg> <seg n="50.8.6">dan de dagen,</seg> <seg n="50.8.7">eindelijk de uren heeft zien verminderen;</seg> <seg n="50.8.8">als dan tenslotte het aantal schreden dat hem van de gezochte scheidt tot één is ingekrompen;</seg> <seg n="50.8.9">en als dan het moment,</seg> <seg n="50.8.10">wij zouden denken het absolute moment is aangebroken,</seg> <seg n="50.8.11">dan begroet hij hem met een:</seg> <seg n="50.8.12">'Mr. Livingstone,</seg> <seg n="50.8.13">I suppose?'</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Het moment wordt <pb n="523" ed="VW"/>niet absoluut.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Er blijft continuïteit tussen Londen en Centraal-Afrika.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">- Zo is gereformeerde vroomheid.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Daarmee hangt nu ook samen het verschil in opvatting van de heiligmaking.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">Ik heb de lezer de felle paradoxen van Kohlbrugge daaromtrent gespaard.</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Het zou echter dwaas zijn te denken dat zij bij hem ontbreekt.</seg></s> <s n="50.15"><seg n="50.15.1">"Christus is geen stropop",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f74" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="50.15.2">schrijft hij aan het adres van Da Costa.</seg></s> <s n="50.16"><seg n="50.16.1">Wie zich tot Hem wendt,</seg> <seg n="50.16.2">die laat Hij niet onveranderd.</seg></s> <s n="50.17"><seg n="50.17.1">Maar voor Kohlbrugge is het alles of niets.</seg></s> <s n="50.18"><seg n="50.18.1">In het absolute moment der vereniging met Christus de volle heiligheid;</seg> <seg n="50.18.2">de communicatio idiomatum;</seg> <seg n="50.18.3">alles wat gij doet is heilig</seg> <seg n="50.18.4">- of anders niets.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Voor de gereformeerde is de heiligmaking geen grond,</seg> <seg n="51.1.2">maar toch wel een van God verordend middel tot vereniging met Christus.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Daar is het een element in de persoonlijke verhouding.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Er is continuïteit,</seg> <seg n="51.3.2">toename,</seg> <seg n="51.3.3">bewustwording.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De laatste wordt door elke onderbreking ernstig gestoord.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het is merkwaardig te zien hoe Barth de gereformeerde theologie omvormt.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ook hij leert de predestinatie,</seg> <seg n="52.2.2">maar zo,</seg> <seg n="52.2.3">dat in ieder leven een dubbele voorbestemming wordt aangenomen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Beide staan tot elkaar in dialectische verhouding,</seg> <seg n="52.3.2">zodat de ene de andere opheft.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Daardoor wordt de predestinatie een moment in het menselijk leven;</seg> <seg n="52.4.2">zij betekent niet meer de eenheid des levens,</seg> <seg n="52.4.3">maar zijn gebrokenheid.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Zij wordt het absolute moment in het leven.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">De bestemming tot de zonde<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f75" rend="superscript">w</ref> wordt teniet gedaan in de bestemming voor Christus.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Adam is de noodzakelijke slagschaduw van Christus.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">De erfzonde die van Christus' gerechtigheid.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Christus heft Adam op. De nieuwe mens laat de oude dood achter.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Zonde en genade wil Barth niet als in tijdsorde op elkaar volgend denken.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Dat is <hi rend="italic">blijven</hi> in de zonde.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Daarom is het een misverstand wanneer prof. Kohnstamm in het boven aangehaald nummer van het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> Barth in de schoenen schuift dat voor hem de rijke man en de arme Lazarus gelijk moeten staan,</seg> <seg n="53.1.2">omdat ze overeenkomen in de zonde van het 'eindig zijn',</seg> <seg n="53.1.3">de zonde in metafysische zin.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Dat zou men eerder Calvijn kunnen verwijten,</seg> <seg n="53.2.2">omdat bij hem ieder slechts éénmaal in Gods voorbestemming voorkomt en dan in de kwaliteit van pottenbakkersleem.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">- Voor Barth,</seg> <seg n="53.3.2">die de mens tweemaal in de predestinatie ziet,</seg> <seg n="53.3.3">is het creatuurlijke niet louter nadeel,</seg> <seg n="53.3.4">evenmin als het vlees-zijn voor Kohlbrugge.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het is barmhartigheidsmotief.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">- In de gelijkenis is de melaatsheid van Lazarus,</seg> <seg n="53.5.2">het afschuwelijke van zijn creatuurlijk lot,</seg> <seg n="53.5.3">de reden van zijn hemelse zaligheid.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De staat der verhoging van Lazarus heft de staat van zijn vernedering op. Hij beleeft het absolute moment.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">- De rijke man mist in zijn creatuurlijk bestaan de voorwaarden daarvoor.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Of liever het wijst in omgekeerde richting.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">- Zo blijkt dan niet het creatuurlijke op <pb n="524" ed="VW"/>zichzelf als punt van vergelijking te kunnen dienen,</seg> <seg n="53.9.2">maar de rol die het speelt in het absolute moment.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">En deze is voor Lazarus en de rijke man contradictoir.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">- Prof. Kohnstamm had bij zijn keuze uit de gelijkenissen geen greep kunnen doen,</seg> <seg n="53.11.2">gunstiger voor Barth.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">Het is de enige,</seg> <seg n="53.12.2">die zuiver dialectisch verloopt.</seg></s> <s n="53.13"><seg n="53.13.1">In die van de verloren zoon treedt het berouw nog op als overgang tussen de zwijnendraf en de feestdis in het vaderhuis en daarin ligt ethische bemiddeling.</seg></s> <s n="53.14"><seg n="53.14.1">Lazarus echter wordt zuiver paradoxaal zalig,</seg> <seg n="53.14.2">zonder,</seg> <seg n="53.14.3">om Kohlbrugges taal te gebruiken,</seg> <seg n="53.14.4">te letten op goed of kwaad.</seg></s> <s n="53.15"><seg n="53.15.1">Hier is de grote religie;</seg> <seg n="53.15.2">aan de kleine,</seg> <seg n="53.15.3">de ethiek,</seg> <seg n="53.15.4">totaal gespeend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Voor Barth is de natuurlijke persoon drager van geestelijke toestanden.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Natuur en geest staan,</seg> <seg n="54.2.2">zonder overgang,</seg> <seg n="54.2.3">in dialectische verhouding.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">- Wij hebben gezien hoe dit ook bij Kohlbrugge het geval was.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">In het algemeen is dit de formule voor de metafysische grondgedachte der luthersen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f76" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Over de gehele lijn leidt dit tot opheffing van het natuurlijke.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Reeds van de staat der rechtheid,</seg> <seg n="54.6.2">die door de luthersen wordt gezien als een 'genadige inwoning der Drieëenheid',</seg> <seg n="54.6.3">kan men vragen:</seg> <seg n="54.6.4">zijn dat nog mensen?</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">En prof. Kohnstamm ontdekt in het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> met schrik dat de herrezen Christus voor Barth 'geen mens meer' is.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">- Voor de gereformeerde is de natuurlijke persoon eigenlijk nog geen persoon.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Hij hecht aan de ethische bemiddeling tussen natuur en geest,</seg> <seg n="54.9.2">maw. de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Daardoor wordt de dialectische spanning van het absolute moment,</seg> <seg n="54.10.2">die tot opheffing van de continuïteit leidt,</seg> <seg n="54.10.3">over het hele leven verlegd,</seg> <seg n="54.10.4">zodat de persoonlijke identiteit behouden blijft.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">Zo wordt het hele leven één spanning,</seg> <seg n="54.11.2">één bewustwording van roeping en verkiezing.</seg></s> <s n="54.12"><seg n="54.12.1">De metafysische kortsluitingen tussen twee naturen krijgen hier een zedelijke geleiding.</seg></s> <s n="54.13"><seg n="54.13.1">Goed en kwaad,</seg> <seg n="54.13.2">doen en laten,</seg> <seg n="54.13.3">denken en dwalen geven band of stoornis en niet alleen ons vlees (Luther),</seg> <seg n="54.13.4">onze plaats (Kohlbrugge),</seg> <seg n="54.13.5">onze 'Lage' (Barth).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f77" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="54.14"><seg n="54.14.1">Deze onafgebroken spanning kan benauwend zijn.</seg></s> <s n="54.15"><seg n="54.15.1">Juist in de calvinistische landen en daar weer onder de het meest persoonlijk levende Angelsaksers breekt soms de honger naar het absolute moment zich plotseling baan in revivalbewegingen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Door dit persoonlijke,</seg> <seg n="55.1.2">deze ethische bemiddeling,</seg> <seg n="55.1.3">neemt de gereformeerde tegelijk de last der cultuur op zich.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Tussen natuur en natuur bestaat geen cultuur.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Persoonlijkheid is een cultuurbegrip.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">In het koninkrijk Gods verkeren wij,</seg> <seg n="56.1.2">naar gereformeerde voorstelling,</seg> <seg n="56.1.3">niet met Christus door het vlees,</seg> <seg n="56.1.4">maar door zijn mensheid.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">En met deze niet aanschouwelijk,</seg> <seg n="56.2.2">maar door woord en traditie.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De Heilige Geest,</seg> <seg n="56.3.2">in de zin van 'Gehirn- en Gefühlswesen',</seg> <seg n="56.3.3">waartegen Kohlbrugge zo te velde trekt,</seg> <seg n="56.3.4">is hier een band van denken en ervaring met de Opgestane.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">En zo ontwikkelt <pb n="525" ed="VW"/>zich,</seg> <seg n="56.4.2">in woord en traditie meer objectief,</seg> <seg n="56.4.3">in denken en ervaring meer subjectief,</seg> <seg n="56.4.4">de christelijke ethiek,</seg> <seg n="56.4.5">de kleine religie,</seg> <seg n="56.4.6">die de schepping niet opheft,</seg> <seg n="56.4.7">omdat ze niet te 'repareren' zou zijn,</seg> <seg n="56.4.8">maar haar door de cultuur wil heenleiden naar de parousie.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Zo zie ik Kohlbrugge en Barth <hi rend="italic">tegenover</hi> de gereformeerde theologie,</seg> <seg n="57.1.2">als vertegenwoordigers van het lutherse grondtype.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Alleen,</seg> <seg n="57.2.2">zij brengen dit type tot steeds exclusiever gelding en verwijderen zich,</seg> <seg n="57.2.3">Barth 't verst,</seg> <seg n="57.2.4">van de algemeen-christelijke basis van Luther en Calvijn.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het is lutherdom 'en marche',</seg> <seg n="57.3.2">bij alle schijnbare liefde voor het gereformeerde.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Het is wat Elert<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n10" rend="superscript">10</ref> ook als leuze opheft:</seg> <seg n="57.4.2">imperialisme van de lutherse geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f78" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Er is in de tijdsomstandigheden veel,</seg> <seg n="58.1.2">wat dit naar voren komen begunstigt.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Het Europese cultuurleven doorstaat een zware crisis en in de loopgraven werd het persoonlijke op zijn natuurbasis teruggedrukt.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Zij,</seg> <seg n="58.3.2">die deze school doorliepen,</seg> <seg n="58.3.3">leerden de betekenis van het 'vlees'-zijn weer kennen.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Zo zijn beide,</seg> <seg n="58.4.2">persoonlijkheid en cultuur,</seg> <seg n="58.4.3">in ons bewustzijn teruggeschoven.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Of heeft Luther,</seg> <seg n="59.1.2">afgezien van deze tijdelijke omstandigheden,</seg> <seg n="59.1.3">ook in meer absolute zin iets te zeggen,</seg> <seg n="59.1.4">tegenover en na Calvijn?</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Komen wij met de continuïteit van het persoonlijke leven wel geheel uit bij de dood?</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Zijn we in staat het einde der cultuur als voltooiing,</seg> <seg n="59.3.2">als Godsrijk te zien?</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Wat betekent het,</seg> <seg n="59.4.2">wanneer Paulus rondom de beeldenaar van Jezus als randschrift schrijft:</seg> <seg n="59.4.3">God zal zijn alles in allen?</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">- Wij zullen ons voorlopig van ons zedelijk en cultureel bemiddeld geestelijk leven wel niet laten afbrengen.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Wij zouden het ook niet kunnen.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Maar voelen wij het niet vaak als een weldaad,</seg> <seg n="59.7.2">wanneer bijv. door onze sterk vermagerde historisch-grammatische exegese,</seg> <seg n="59.7.3">als bij De Hartog,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="59.7.4">een sterkere,</seg> <seg n="59.7.5">meer <hi rend="italic">wezenlijke</hi> toon doorbreekt,</seg> <seg n="59.7.6">die aan de grenzen van het persoonlijke maant?</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Dreigt niet een overspannen vastleggen van de continuïteit in het geloofsleven,</seg> <seg n="59.8.2">als bij dr. Kuyper,</seg> <seg n="59.8.3">in fysieke categorieën te verlopen,</seg> <seg n="59.8.4">zoals Böhl deze heeft verweten?</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">En hebben we ons daartegenover niet te laten herinneren dat alleen het Woord Gods blijft tot in eeuwigheid,</seg> <seg n="59.9.2">hoe luthers het ook moge klinken?</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Wij zullen uit de kleine religie,</seg> <seg n="60.1.2">die door God verordend is voor mensen,</seg> <seg n="60.1.3">ons niet roekeloos storten in de grote.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Maar wij mogen ons er aan laten herinneren dat de laatste de eerste omsluit.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Ethische religie heeft haar grenzen.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Wij hebben dit bovenal te weten tot onze troost.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Wanneer Calvijn in de donkere grond en achtergrond der schepping onze ethische bepaaldheid ad absurdum gevoerd heeft,</seg> <seg n="60.5.2">dan is het een verlossing van Luther te horen dat God buiten die grenzen woont en vandaar onze ellende ziet.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="507" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>E. Böhl, <hi rend="italic">Brieven van dr. H. E Kohlbrügge,</hi> Utrecht 1877.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge en zijn prediking, in de lijst van zijn tijd,</hi> Wageningen 1905, p. 226.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Böhl, Brieven,</hi> p. 108.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="508" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 109. *Cursivering van mij.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A.w., p. 132.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Leerrede over Psalm 51, vs. 8,</hi> p. 11. Deze leerrede is opgenomen in <hi rend="italic">Twaalf leerredenen.</hi> Amsterdam 1847 (eerste twaalftal). Vgl. Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge,</hi> p. 369 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Böhl. Brieven,</hi> p. 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 83.</p></note>
<pb n="509" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 81.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 224.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 226.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 144.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 143.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 198.</p></note>
<pb n="510" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. bijv. a.w., p. 112, 144 en 173.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Genesis 3,</hi> voor de gemeente uitgelegd, Amsterdam 1886 3, p. 24. Vgl. Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge,</hi> p. 385.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>*J. Wichelhaus, <hi rend="italic">Die Lehre der heiligen Schrift vom Worte Gottes, vom Wesen und Werken Gottes, vom Menschen und Gesetz Gottes.</hi> Nebst Mitteilungen aus seinem Leben. A. Zahn ed., Stuttgart 1892<hi rend="superscript">3</hi>, p. 359.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Cicero, <hi rend="italic">De natura deorum III,</hi> 86, 87, 88.</p></note>
<pb n="511" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Leerrede over Genesis 22, vs. 18,</hi> p. 12. Deze leerrede is opgenomen in <hi rend="italic">Zevende twaalftal leerredenen,</hi> Amsterdam 1853. Vgl. Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge.</hi> p. 369.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Wichelhaus, <hi rend="italic">Die Lehre der heiligen Schrift,</hi> p. 370.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>H. F. Kohlbrugge, <hi rend="italic">Betrachtung über das erste Kapitel des Evangeliums nach Matthäus,</hi> Elberfeld 1844.</p></note>
<pb n="512" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>A.w., p, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vgl. a.w., p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. a.w., p. 23 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 42.</p></note>
<pb n="513" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 91.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 92.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*In de laatste vier zinsneden heb ik Kohlbrugges voorstelling afgerond tot wat m.i. haar uiteindelijke zin is. Doet men dat niet. dm zou men met sommigen van Kohlbrugge de aangeduide profanie moeten eisen.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Betrachtung.</hi> p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 23.</p></note>
<pb n="514" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge,</hi> p. 420. Deze en volgende citaten zijn uit een brief van Kohlbrugge aan <choice><sic>J. J. Ie Roy</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">J. J. le Roy</corr></choice>, gedateerd 27 januari 1845. Hierin beantwoordde K. de kritiek die Le Roy had op sommige passages uit zijn <hi rend="italic">Betrachtung.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>A.w., p. 419.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 420.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Leerrede over Hebreeën 5, vs. 8, 9,</hi> p. 13. Opgenomen in <hi rend="italic">Vijfde twaalftal leerredenen,</hi> Amsterdam 1850. Vgl. Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge,</hi> p. 420.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 11. Vgl. Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge,</hi> p. 410.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Sieben Predigten über den Propheten Jona,</hi> Elberfeld 1855<hi rend="superscript">5</hi>, p. 91:' ... das Fleisch muss in den Tod, es muss von der Erde weg.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Betrachtung,</hi> p. 69.</p></note>
<pb n="515" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vgl. J. C. S. Locher, <hi rend="italic">Kohlbrugge en de Afscheiding,</hi> Amsterdam 1934, p. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Wichelhaus, Die Lehre der heiligen Schrift, p.41.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. Böhl, <hi rend="italic">Brieven,</hi> p. 181.</p></note>
<pb n="516" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.w., p.</hi> 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Modern agnosticisme,</hi> dl. 2, in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 1 (1925) nr. 23.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>Th. Harnack. <hi rend="italic">Luthers Theologie</hi> mit besonderer Beziehung auf seine Versöhnungs- und Erlösungslehre, 2 dln., Erlangen 1862 en 1886, München 1927<hi rend="superscript">2</hi>. Wij citeren naar de tweede druk.</p></note>
<pb n="517" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>Van Lonkhuyzen, <hi rend="italic">Hermann Friedrich Kohlbrügge,</hi> p. 363. Citaat uit een brief van Kohlbrugge aan Van Heumen, gedateerd november 1834.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>WA. 36; 181. Cit. naar Harnack, <hi rend="italic">Luthers Theologie,</hi> dl. 2, p. 68. Harnack gebruikte de Lutheruitgave van J. G. Walch.</p></note>
<pb n="518" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Ontzagwekkende verborgenheid.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>*De lutherse twee-naturen-leer.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Kenosis.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">WA. 10,</hi> 11; 68. Cit. naar Harnack, <hi rend="italic">Luthers Theologie.</hi> dl. 2, p. 160; vgl. p. 107.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">WA.</hi> 23; 157. Cit. naar <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 2, p. 108.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">WA.</hi> 25: 107. Cit. naar <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 2, p. 105.</p></note>
<pb n="519" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Harnack, Luthers Theologie,</hi> dl. 2, p. 161.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>K. Barth. <hi rend="italic">Der Römerbrief</hi> (neue Bearbeitung), München 1933<hi rend="superscript">6</hi> p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>*Dit alles wordt door de neocalvinisten nog veel exclusiever geleerd dan bij Calvijn.*</p></note>
<pb n="520" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Geen habitus.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*Betrachtung *,</hi> p. 91.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Barth, Römerbrief, p.</hi> 173.</p></note>
<pb n="521" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p>M. Schnecekenburger, <hi rend="italic">Vergleichende Darstellung des lutherischen und reformirten Lehrbegriffs,</hi> 2 dln., Stuttgart 1855, dl. 1, p. 254.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p><choice><sic>o.	Vindplaats onbekend,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"><hi rend="italic">Vindplaats onbekend,</hi></corr></choice></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f68" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Böhl,</hi> Brieven, p. 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f69" type="foot" place="foot" n="q"><p>J. A. Quenstedt, <hi rend="italic">Theologia didactico-polemica, sive systema theologicum,</hi> Wittenberg 1691: zie dl. 4, cap. 20 over <hi rend="italic">De consummatione seculi,</hi> p. 634 vv., m.n. 638 v.</p></note>
<pb n="522" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f70" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Dwz. schepping en val liggen beide in het besluit Gods als mogelijkheden.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f71" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Dwz. op een wijze, die ons ontgaat.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f72" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Betrachtung, p.91.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f73" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 33.</p></note>
<pb n="523" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f74" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. Locher, <hi rend="italic">Kohlbrugge en de Afscheiding,</hi> p. 8,</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f75" type="foot" place="foot" n="w"><p>*Wanneer Kohlbrugge de mens 'tot zonde bestemd' noemt, ook de gelovige, dan ligt daarin de predestinatie, in de dialectische zin van Barth, opgesloten.*</p></note>
<pb n="524" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f76" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Zie Schneckenburger, <hi rend="italic">Vergleichende Darstellung, dl.</hi> 1, p. 250 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f77" type="foot" place="foot" n="y"><p>*Barth, <hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 176.*</p></note>
<pb n="525" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.f78" type="foot" place="foot" n="z"><p>*W. Elert, <hi rend="italic">Die Lehre des Luthertums im Abriss,</hi> München 1924, 1926<hi rend="superscript">2</hi>, p. IX.*</p></note>
<pb n="526" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="526" ed="VW"/>N. sprak op 21 april 1925 te Utrecht op een vergadering van de Nederlandsche Hervormde Predikantenvereeniging over <hi rend="italic">De betekenis van Kohlbrugge voor de theologie van onze tijd.</hi> Deze lezing is in manuscript bewaard gebleven. Nauwelijks gewijzigd werd de tekst van de lezing gepubliceerd in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 62 (1925), p. 489-521, en daarna weer opgenomen in <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 15-36 <hi rend="italic">(pag.).</hi> Zie ook dit deel, p. 326. Zie voor het voorwoord van N. in <hi rend="italic">GPers.</hi> dl. 2, p. 13 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. Schortinghuis (1700-1750), gereformeerd predikant, o.a. te Midwolda (1734). Hij vertegenwoordigde de meest piëtistische vleugel binnen de Nadere Reformatie. In zijn <hi rend="italic">Het innige christendom</hi> (Groningen 1740<hi rend="superscript">2</hi>) laat S. de 'begenadigde' zeggen: "Nu leerde ik die dierbare vyf Nieten by eygene bevindinge enigsinds kennen en practizeren. ik wil niet. ik kan niet. ik weet niet. ik heb niet. en ik deuge niet" (p. 349).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n2a" type="end" place="end" n="2a"><p>In de oorspronkelijke lezing voegde N. hieraan toe: "Maar die mens wijst Kohlbrugge op zijn plaats. <hi rend="italic">Dat</hi> is één van-zijn hoofdstellingen waaraan hij een afzonderlijk geschrift heeft gewijd: <choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Ihr</hi></corr></choice><hi rend="italic"> seid Menschen."</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. Wichelhaus (1819-1858), Duits gereformeerd theoloog, vanaf 1854 buitengewoon hoogleraar te Halle. Hij was een vriend van Kohlbrugge en sterk beïnvloed door diens ideeën. Leerlingen van W. waren E. Böhl en A. Zahn.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Ph. Kohnstamm (1875-1951) meende in de antideterministische tendensen binnen de moderne natuurwetenschappen een opening te kunnen vinden voor het geloof in de Openbaring. Barths theologie, die daarvan niets wilde weten, was voor hem 'modern agnosticisme'. Zie verder dl. 1, p. 377. noot 6: dl. 2, p. 194, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Th. Harnack (1817-1889), Duits luthers theoloog, hoogleraar te Erlangen en Dorpat. In zijn hoofdwerk over Luthers theologie stelde bij zich scherp op tegen de rechtvaardigings- en verzoeningsleer van Ritschl. H.s zoon was de bekende dogmenhistoricus A. (von) Harnack.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Johann Andreas Quenstedt (1617-1688), Duits luthers theoloog, vanaf 1649 hoogleraar te Wittenberg. Hij was een van de leidende figuren van de streng-lutherse orthodoxie. Zie ook p. 521, noot <hi rend="italic">q.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n7" type="end" place="end" n="7"><p>M. Schneckenburger (1804-1848), Duits luthers theoloog, vanaf 1834 hoogleraar te Berlijn. Hij werd vooral bekend door zijn postuum uitgegeven vergelijkend onderzoek van de lutherse en gereformeerde leer.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n8" type="end" place="end" n="8"><p>N. doelt hier op de christologische strijd tussen de school van Tübingen, volgens welke Christus in zijn staat van vernedering bepaalde goddelijke eigenschappen verborgen (krupsis) had, én de school van Giessen, volgens welke Christus ervan afgezien had (kenosis). Deze strijd vond plaats rond 1620.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Ph. Kohnstamm ging in op N.' kritiek in zijn <hi rend="italic">Modern agnosticisme (De </hi><choice><sic>'Zwitsersche'theologie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">'Zwitsersche' theologie</hi></corr></choice>), verschenen in D. Tromp. Ph. Kohnstamm en <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Nieuwe theologie (De school van Barth),</hi> Baarn 1926, p. 66 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n10" type="end" place="end" n="10"><p>W. Elert (1885-1954), Duits luthers theoloog, vanaf 1923 hoogleraar te Erlangen. Hij was een van de leidende figuren in de Luther-renaissance van deze eeuw in Duitsland.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-betekenis-van-kohlbrugge-voor-de-theologie-van-onze-tijd.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie dl. 1, p. 126-166.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="27" xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort" decls="#bibl-noordmans3.die-mystik-und-das-wort">
<pb n="527" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Die Mystik und das Wort</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">van E. Brunner<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het boek dat ik op mij genomen heb te bespreken is een Schleiermacher-studie.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is een Schleiermacher-studie met een zeer bepaalde bedoeling:</seg> <seg n="3.2.2">aan Schleiermacher gedaan te geven.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De beslistheid van deze bedoeling laat niets te wensen over.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In de voorrede,</seg> <seg n="3.4.2">die in dit geval als narede achter het boek staat,</seg> <seg n="3.4.3">stelt de schrijver ons voor de keus:</seg> <seg n="3.4.4">of het christelijk geloof of de moderne godsdienstopvatting.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Voor de persoon van Schleiermacher voelt de schrijver de hoogste eerbied.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">"Groot en eerwaardig,</seg> <seg n="3.6.2">een sieraad voor ons geslacht",</seg> <seg n="3.6.3">noemt hij hem.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hij prijst de louterheid en strengheid van zijn karakter,</seg> <seg n="3.7.2">zijn geestdrift voor alles wat hoog is,</seg> <seg n="3.7.3">de scherpte en beweeglijkheid van zijn verstand.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Maar hij voert een verdelgingsoorlog tegen de ideeën van Schleiermacher en raadt ons aan de sporen van deze leider,</seg> <seg n="3.8.2">die de theologen een eeuw lang gevolgd hebben,</seg> <seg n="3.8.3">te verlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze aanval op Schleiermacher staat niet op zichzelf.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het verschijnsel Brunner staat in een beweging die prof. Roessingh op de Zuidhollandse predikantenvereniging onlangs genoemd heeft:</seg> <seg n="4.2.2"><hi rend="italic">Het anti-humanistische element in de hedendaagse theologie.</hi></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hierin onderscheidt Roessingh vier momenten:</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">1. De bestrijding van het Duitse idealisme en van de synthese van dit idealisme met het christendom.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">2. De stemmen van Barth,</seg> <seg n="6.1.2">Gogarten,</seg> <seg n="6.1.3">Thurneysen,</seg> <seg n="6.1.4">die vanuit de tegenstelling van God en mens de godsdienstige ervaring en menselijke braafheid neersmijten</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">3. Brunners bestrijding van het psychologisme in de vroomheid en de empirische godsdienstpsychologie.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">4. Bestrijding van de synthese van christendom en cultuur in het algemeen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De relaties van het verschijnsel Brunner laat ik hier verder rusten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik houd mij overeenkomstig de titel van mijn onderwerp enkel met nr. 3 bezig.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En <pb n="528" ed="VW"/>ook daar enkel met het laatste boek van Brunner:</seg> <seg n="9.3.2"><hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Bij een beweging en een geest,</seg> <seg n="9.4.2">die in gisting zijn,</seg> <seg n="9.4.3">doet men verstandig naar het laatste te grijpen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Men vindt in het vorige boek van Brunner <hi rend="italic">Erlebnis,</hi></seg> <seg n="9.5.2"><hi rend="italic">Erkenntnis und Glaube</hi> de onderwerpen waarover het in <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi> gaat ook behandeld.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar behalve dat de schrijver zichzelf hier en daar corrigeert wint de behandeling in het laatste boek buitengewoon door de doorlopende antithese tot Schleiermacher.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ik wil het boek lezen op de manier van een Hebreeuwse bijbel:</seg> <seg n="9.7.2">van achteren naar voren.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Brunner geeft er zelf aanleiding toe dit te doen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Hij zet zijn voorrede achteraan.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Dit typeert de hele behandeling.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Hij gaat sterk analytisch te werk.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Van allerlei kanten bestudeert hij Schleiermacher om dan straks samenvattend de hoogste begrippen in diens systeem te beschouwen.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Dit heeft veel voor,</seg> <seg n="9.13.2">voor wie een boek schrijft.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Men behoeft zijn resultaten aan de lezer niet op te dringen.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Voor een lezing is het beter dadelijk enige hoofdlijnen te trekken om daarna kleur op het doek te dragen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik weet mijn bespreking van Brunners Schleiermacher-kritiek niet beter te beginnen dan met te zeggen dat Brunner grote verering voor Kant heeft.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men zou kunnen zeggen dat hij Kant voor een <hi rend="italic">ware,</hi></seg> <seg n="10.2.2">Schleiermacher voor <hi rend="italic">een valse</hi> profeet houdt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Met grote eerbied spreekt hij telkens van de vader der kritische wijsbegeerte wiens 'onomkoopbare ogen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f5" rend="superscript">e</ref> zo scherp zien in het rijk des geestes.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">'Een tuchtmeester tot Christus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f6" rend="superscript">f</ref> heet de kritische filosofie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Kant wordt een soort Johannes de Doper.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Waarom deze grote voorliefde voor Kant boven Schleiermacher?</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het ligt precies in het kritische van diens wijsbegeerte.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is omdat Kant ernst maakt met het bovennatuurlijke karakter van de geest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Omdat hij op geen enkele wijze toestaat de geest uit de natuur af te leiden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Kritisch is de wijsbegeerte,</seg> <seg n="11.5.2">omdat zij alle begrip van geest,</seg> <seg n="11.5.3">die uit de natuur is afgeleid,</seg> <seg n="11.5.4">afbreekt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Natuur is het terrein van de heerschappij van de geest,</seg> <seg n="11.6.2">die door zijn synthetische functie de stof systematiseert.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">In de kennis is de geest niet passief,</seg> <seg n="11.7.2">geen spiegel voor het object,</seg> <seg n="11.7.3">maar geheel actief,</seg> <seg n="11.7.4">actus purus.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De realiteit is een positie,</seg> <seg n="11.8.2">of liever een functie van de geest.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Niet echter van de menselijke geest.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Dat is een fout van alle metafysica,</seg> <seg n="11.10.2">die brutaalweg achter de verschijning,</seg> <seg n="11.10.3">meta to fusika,</seg> <seg n="11.10.4">de dingen neerzet.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Dat is gewone transcendentie.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Onze synthetische functie is echter transcendentaal.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Zij werkt met een stel normen,</seg> <seg n="11.13.2">wetten,</seg> <seg n="11.13.3">volgens welke wij in staat,</seg> <seg n="11.13.4">ook verplicht zijn de stof te beheersen.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Deze normen zijn geen natuur,</seg> <seg n="11.14.2">maar het zijn wetten waaraan de natuur gehoorzaamt.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Ze worden niet uit de natuur afgelezen,</seg> <seg n="11.15.2">maar aan de natuur opgelegd.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">De geest heerst daardoor over haar.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Deze normen zijn niet geheel van onszelf.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Onze geest is doorgangspunt van de absolute waarheid.</seg></s></p>
<p><pb n="529" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De absolute waarheid blijft kritisch in en achter onze geest tegenover elk resultaat dat we bereikt hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Brunner vindt hierin de fout van het Duitse speculatieve idealisme dat het de logos humaniseert.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Daarin staat het beneden Kant.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Denken is bovenmenselijk.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zu Ende denken is afbreken en niet opbouwen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het gaat van kritiek tot kritiek naar de crisis,</seg> <seg n="13.5.2">naar het oordeel,</seg> <seg n="13.5.3">dat de waarheid erin voltrekt.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het gaat van twijfel tot twijfel naar de vertwijfeling en wordt zo geschikt voor hogere onderwijzing.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dan wordt in de breuken het <hi rend="italic">Du sollst</hi> gehoord en rijst de zedelijke waarde van het denken voor de geest op.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Hiermee is duidelijk dat Brunner niet eenvoudig repristineert.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij staat midden in de kritische filosofie.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Hij is na Kant en blijft na Kant.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het objectieve ligt voor hem niet achter de natuur,</seg> <seg n="14.4.2">maar achter de geest.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Hij heeft het niet voor zich,</seg> <seg n="14.5.2">maar achter zich.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">God zet de natuur en de geest niet naast elkaar om ze dan te leren zich bij elkaar aan te passen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dat is voor-kritisch.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Maar God staat aan de zijde van de geest als kritische waarheid,</seg> <seg n="14.8.2">richtend,</seg> <seg n="14.8.3">wetgevend.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Buiten de waarheid is geen werkelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Van het begin tot het eind,</seg> <seg n="14.10.2">van het gewone weten tot de hoogste Godskennis gaat door het geestelijk leven Gods gericht en zijn genade;</seg> <seg n="14.10.3">zijn Wet en zijn Evangelie;</seg> <seg n="14.10.4">zonde en verlossing.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Hiertegenover wordt nu Schleiermacher als de valse profeet tentoongesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Voor Schleiermacher valt de kennis in twee gelijke helften uitéén:</seg> <seg n="15.2.2">zinnelijkheid en verstand.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Beide staan niet hiërarchisch onder elkaar,</seg> <seg n="15.3.2">zodat het verstand zich terstond boven de natuur bevindt,</seg> <seg n="15.3.3">maar ze worden psychologisch bepaald.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het zijn twee zielshoedanigheden in hetzelfde vlak.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Voorwerp der zinnelijkheid is het reale;</seg> <seg n="15.5.2">van het verstand het ideale.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Beide worden gedragen door het absolute.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het onderscheid tussen het ideale en het reale identificeert Schleiermacher nu weer met dat tussen denken en willen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Telkens blijven we in hetzelfde vlak op het terrein der psychologie.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hier is geen rangorde in kennen en zedelijkheid;</seg> <seg n="15.9.2">geen primaat van de praktische rede;</seg> <seg n="15.9.3">geen verlossing in het Du sollst uit de intellectuele vertwijfeling.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Geen hiërarchie in een transcendentale wereld die opklimt tot God.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">De ziel met haar functies ligt plat tegen de wereld,</seg> <seg n="15.11.2">het universum,</seg> <seg n="15.11.3">in 'brautliche' omarming.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">De wetenschap die de aanraking beschrijft is de psychologie.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Zij beschrijft de toestanden.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">De grond van al deze toestanden,</seg> <seg n="15.14.2">het neutrale in alle psychologische functies,</seg> <seg n="15.14.3">dat wat geen denken en geen willen is,</seg> <seg n="15.14.4">maar de indifferentie van beide,</seg> <seg n="15.14.5">de overgang,</seg> <seg n="15.14.6">is het gevoel.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Daarmee wordt het absolute aangeraakt,</seg> <seg n="15.15.2">dat ook indifferent is;</seg> <seg n="15.15.3">niet ideal,</seg> <pb n="530" ed="VW"/><seg n="15.15.4">niet real,</seg> <seg n="15.15.5">maar de indifferente overgang van beide;</seg> <seg n="15.15.6">het wezen waarvan alle talen zwijgen.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">God is hier een gegeven ding in de zin van het naïef realisme.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Het absolute is een psychologisch moment,</seg> <seg n="15.17.2">empirisch op te sporen.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Een passieve staat,</seg> <seg n="15.18.2">een toestand is 's levens hoogste punt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Om dit psychologisme waarmee hij alle terreinen,</seg> <seg n="16.1.2">functies des levens uit hun geestelijke rangorde,</seg> <seg n="16.1.3">uit hun transcendentale diepten in een vlak trekt,</seg> <seg n="16.1.4">toornt Brunner tegen hem als tegen een valse profeet.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Voor hem is Schleiermacher diep gezonken beneden de speculatieve idealisten Fichte,</seg> <seg n="16.2.2">Schelling en Hegel.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ze hebben wel de logos gehumaniseerd,</seg> <seg n="16.3.2">maar ze zochten toch de waarheid in het niet voorhanden liggen,</seg> <seg n="16.3.3">het bovenempirische.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Schleiermacher echter in zijn pogen de realiteit te redden tegenover hun idealisme zonk in het gegevene,</seg> <seg n="16.4.2">in toestanden terug en zijn principe werd het gevoel,</seg> <seg n="16.4.3">waarin de geest het meest alleen bij zichzelf is en waarin hij empirisch wordt opgevat,</seg> <seg n="16.4.4">zonder dat dat gevoel vatbaar is om transcendentaal te worden ondergebracht,</seg> <seg n="16.4.5">omdat het geheel in de psychologie thuishoort.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zo komt het dat Schleiermacher alles psychologiseert;</seg> <seg n="16.5.2">ook de ethiek;</seg> <seg n="16.5.3">ook het godsdienstig leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Door deze psychologisering van de geest wordt deze een ding.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij wordt in de natuur ingetrokken.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De grondwetenschap van de geest heet ethiek,</seg> <seg n="17.3.2">wat wij cultuurfilosofie zouden noemen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het is de geschiedenis van de indaling van de rede in de natuur.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het hoogste goed is de som aller cultuurgoederen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Deze wetenschap is descriptief,</seg> <seg n="17.6.2">niet normatief.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De cultuur is de fijnste bloei der natuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Voor de wetenschappen is dan de grote vraag:</seg> <seg n="18.1.2">wat beleef ik?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Niet:</seg> <seg n="18.2.2">wat geloof ik?</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wat wij beleven is een gegeven,</seg> <seg n="18.3.2">een grootheid.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">En mijn geest vat ik op als een conglomeraat van zulke Erlebnisse,</seg> <seg n="18.4.2">ervaringen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Zo wordt de geest zelf een quantum.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ook hier gelden de categorieën die in de natuur geldig zijn.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De Erlebnisse zijn lang of kort;</seg> <seg n="18.7.2">zij zijn sterk of gering;</seg> <seg n="18.7.3">ze zijn duurzaam of intermitterend;</seg> <seg n="18.7.4">ze zijn afnemend of toenemend.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Tussen de verschillende toestanden van de geest zijn geen scherpe overgangen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zij gaan in elkaar over,</seg> <seg n="18.9.2">zoals de kleuren van de regenboog.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Eigenlijk zijn ze in de grond een en hetzelfde,</seg> <seg n="18.10.2">als men ze slechts goed kende.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het geestelijk leven is een proces.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hoog en laag zijn de einden van dit proces.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het proces wordt nergens onderbroken,</seg> <seg n="19.3.2">het is een continuum.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Schleiermacher schuift overal waar een hiaat is middentermen,</seg> <seg n="19.4.2">tot de kloof gedempt is.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Omdat het absolute de eenheid is van de tegenstellingen,</seg> <seg n="19.5.2">zijn deze slechts relatief.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">En omdat de tegenstellingen slechts relatief zijn,</seg> <seg n="19.6.2">is het absolute het onbepaalde,</seg> <seg n="19.6.3">dat wat geen naam heeft.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De dialectiek van het leven drijft niet in de richting van steeds scherper determinatie;</seg> <seg n="19.7.2">maar ze is <pb n="531" ed="VW"/>als een slinger die aan de natuur overgelaten tot het indifferente rustpunt terugkeert.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Dit is de mystiek,</seg> <seg n="19.8.2">waartegen Brunner opkomt en waartegenover hij de dialectiek van het woord wil plaatsen,</seg> <seg n="19.8.3">de echte geesteswetenschap.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Voor hem is geesteswetenschap en geest alleen wat deel heeft aan de waarheid.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">En waarheid is een tweesnijdend zwaard.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">De geest gaat epi xurou.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">De waarheid snijdt onze kennis,</seg> <seg n="19.12.2">onze moraal,</seg> <seg n="19.12.3">onze religie scherp in tweeën en dit is de weg van de geest.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Geest is crisis,</seg> <seg n="19.13.2">oordeel.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Ze is dit reeds in het eenvoudigste oordeel dat A niet is niet-A. Zo zijn in de moraal goed en kwaad onoverbrugbaar.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Het zijn kwaliteiten die tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Dit is het terrein van het woord in tegenstelling met dat der mystiek.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Het woord heeft een zin die opvonkt aan de idee der waarheid.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Over de hele linie van dit terrein staat tegenover het oordeel het dictum,</seg> <seg n="19.18.2">zijn contradictoire oordeel,</seg> <seg n="19.18.3">zoals in de natuur en de mystiek het relatieve,</seg> <seg n="19.18.4">de overgang heerst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Brunner heeft dan ook tegen Schleiermacher dat deze de begrippen boven het oordelen stelt.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De geest wordt daardoor een stamboom van begrippen;</seg> <seg n="20.2.2">ze wordt een pakhuis;</seg> <seg n="20.2.3">ze wordt van haar beweeglijkheid beroofd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het bijzondere is verschijning van het algemene,</seg> <seg n="20.3.2">alle determinatie is negatio en het onbepaalde is het eigenlijke zijn.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Brunner is het om het oordeel te doen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Begrippen zijn materialisaties van het oordeel;</seg> <seg n="21.2.2">het stroombed van de levende denkstroom.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De geest leeft in het stellen van de relaties,</seg> <seg n="21.3.2">niet in het resultaat van het betrekken der dingen op elkaar.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Alle determinatie is positie.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hoe beslister determinatie,</seg> <seg n="21.5.2">hoe scherper oordeel,</seg> <seg n="21.5.3">hoe meer geest.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De geest zet grenzen,</seg> <seg n="21.6.2">wetten,</seg> <seg n="21.6.3">tegenstellingen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Dat is het terrein van het woord en het geloof.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">De mystiek hoort bij het onbepaalde,</seg> <seg n="21.8.2">het persoonlijke,</seg> <seg n="21.8.3">het gevoel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ik hoop dat ik erin geslaagd ben in het voorafgaande een kloof te laten zien tussen tweeërlei reeks grondbegrippen,</seg> <seg n="22.1.2">zoals Brunner die ziet.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Een laatste tegenstelling moeten wij nog noemen:</seg> <seg n="22.2.2">de causaliteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ze is voor Schleiermacher,</seg> <seg n="22.3.2">volgens Brunner,</seg> <seg n="22.3.3">het middel voor de geest om op te klimmen uit de ervaring.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De geest wandelt op de via causalitatis.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Gegeven is een toestand in de psyche;</seg> <seg n="22.5.2">gevraagd wordt de oorzaak.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Daarmee echter wordt het geestelijk leven naturaliter verklaard.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Want causaliteit is de grote categorie der natuur.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Zo komt het dat Schleiermacher ons gehele leven beschrijft met enkele magere fysikalische beelden en alle zedelijke en religieuze begrippen in de kleine letter van zijn <hi rend="italic">Geloofsleer</hi> zolang knijpt en uitknijpt tot ze in een grafische lijn in kwantitatieve bepalingen voor ons liggen.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Nu eens gaat het godsbewustzijn makkelijk,</seg> <seg n="22.9.2">dan moeilijk;</seg> <seg n="22.9.3">nu is het sterk,</seg> <seg n="22.9.4">dan zwak;</seg> <pb n="532" ed="VW"/><seg n="22.9.5">nu is het tegengehouden,</seg> <seg n="22.9.6">dan ongestoord.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Dit alles omdat Schleiermacher immanent,</seg> <seg n="22.10.2">in het zelfbewustzijn wil blijven.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Omdat gevoel alles,</seg> <seg n="22.11.2">de naam klank,</seg> <seg n="22.11.3">rook is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Daartegenover poneert nu Brunner het woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wanneer de schrijver van <hi rend="italic">Mystik und das Wort</hi> op dit punt komt ontwikkelt zich een dialectisch woordenspel.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De betoogtrant wordt paradoxaal.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De logica gaat met sprongen werken <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> la Kierkegaard.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Er zijn gedeelten van het boek die uit dit oogpunt overladen zijn;</seg> <seg n="23.5.2">bergstroomachtig;</seg> <seg n="23.5.3">retorisch op de wijze van De Hartog.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Er is lyriek in de pagina's. Tegenover de toestanden met hun oorzaken,</seg> <seg n="23.6.2">waartussen Schleiermacher het geestesleven als een dynamisch proces in kwantitatieve bepaaldheid laat verlopen,</seg> <seg n="23.6.3">tracht Brunner voor ons op te roepen het echte geestesleven dat vonkt tussen het Woord en het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Waar Woord is,</seg> <seg n="24.1.2">daar is Geest.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hiermee ga ik dan van de grondbegrippen voort tot de bespreking van enkele loci uit de dogmatiek,</seg> <seg n="24.2.2">die in het geding komen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Brunner komt dadelijk op tegen het uitgangspunt van Schleiermachers geloofsleer,</seg> <seg n="24.3.2">het 'schlechthinige Abhängigkeitsgefühl'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Met brutale zakelijkheid,</seg> <seg n="24.4.2">aldus Brunner,</seg> <seg n="24.4.3">wordt God hier in ons leven gezet,</seg> <seg n="24.4.4">zoals de andere dingen door de zinnen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Deze causaliteitsverhouding is geesteloos,</seg> <seg n="24.5.2">onkritisch.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">God is er,</seg> <seg n="24.6.2">laat zich niet ontkennen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Er is alleen een meer of minder in het afhankelijkheidsgevoel.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Zonder Woord,</seg> <seg n="24.8.2">onhoorbaar,</seg> <seg n="24.8.3">onbepaald,</seg> <seg n="24.8.4">zonder oordeel mijnerzijds of onzerzijds is Hij in ons geponeerd;</seg> <seg n="24.8.5">niet de geest is hier actief,</seg> <seg n="24.8.6">maar de zinnelijkheid brengt hier het gedifferentieerde in de godskennis.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dat dit passeren kan is de schuld van biologisme en evolutionisme die ons het verstaan van het Woord hebben ontnomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het is misschien meer dan wij denken dat Schleiermacher in het begin van de negentiende eeuw zich tot Christus bekend heeft.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De laatste grote theoloog die tegelijk groot cultuurmens was.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Maar dat neemt de tendentie van zijn systeem niet weg.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">"Romantiek",</seg> <seg n="25.5.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="25.5.3">"is reactie op het intellectualisme,</seg> <seg n="25.5.4">maar tast het ruggemerg van de geest aan."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Vrome toestanden zijn niet meer dan psychologische momenten.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De ratio van het Woord is de toespraak;</seg> <seg n="25.7.2">het is imperatief:</seg> <seg n="25.7.3">Wet;</seg> <seg n="25.7.4">of belofte:</seg> <seg n="25.7.5">Evangelie.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Als zedelijk wezen ben ik verantwoordelijk,</seg> <seg n="25.8.2">d.i. ik moet antwoord geven op de aanspraak.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Alleen de gedachtenloze,</seg> <seg n="25.9.2">de geesteloze mens wordt causaal genoodzaakt.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De geestelijke <pb n="533" ed="VW"/>mens luistert naar de zin.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">De zin is op ethisch gebied reeds niet anders dan die van het woord,</seg> <seg n="25.11.2">de imperatief.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Daarom is het geweten de grens der immanentie.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Hier houdt de immanentie op. Deze grens wordt tegelijk tot schuld.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Immanentie is zonde.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">De wet maakt het 'eritis sicut Deus' als zonde openbaar.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Het reddende Woord klinkt buiten de immanentie.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Daarom is het speculatief idealisme misverstand der rede met zichzelf.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">De logos is geen immanent principe.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Het Woord is Evangelie,</seg> <seg n="25.19.2">boodschap.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">Buiten het Woord is alles magie;</seg> <seg n="25.20.2">waar God en geest in zakelijke oorzakelijke verhouding staan.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ons menszijn berust op het vernemen van het Woord.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wij zijn geen mensen in de eerste maar in de tweede persoon,</seg> <seg n="26.2.2">als toegesproken wezens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De zin die wij aannemen gaat tegen de ervaring in.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Juist omdat we het niet ervaren is het Woord verlossend.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Psychologische media zijn wel aan te wijzen,</seg> <seg n="27.3.2">maar de stralen der waarheid gaan er slechts doorheen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De verzekerdheid is niet psychologisch te bepalen;</seg> <seg n="27.4.2">het geloof heeft geen kenmerken.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Maar de verzekerdheid valt samen met het geloof aan de waarheid van het Woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het rationalisme over de gehele linie van theosofie tot materialisme miskent de kwaliteit van het woord.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maakt het tot immanent bezit.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De Romantiek is reactie hierop.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Zij laat het hele woord,</seg> <seg n="28.4.2">de zin vallen en houdt het lege vat der gevoelens over.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Voor de rijkdommen van het woord komt de armoede van categorieën als eenheid,</seg> <seg n="28.5.2">causaliteit;</seg> <seg n="28.5.3">blind geloof.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Deze gevoelsstaten moeten eigenlijk bewusteloos zijn.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Dit is het einde der mystiek.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">God wordt een moment in de menselijke natuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dat Schleiermacher aan de godsdienst een eigen 'Provinz' geeft maakt de zaak niet beter,</seg> <seg n="29.1.2">maar erger.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Niet dit was de fout dat God in denken en willen gezocht werd,</seg> <seg n="29.2.2">maar dit dat Hij in de natuur gezocht werd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Door God te lokaliseren in het gevoel wordt de immanentie versterkt.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">God wordt een toestand der mensen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In het mysticisme van Schleiermacher nu treedt een wijziging op.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f26" rend="superscript">z</ref> De persoon van Christus trekt zijn mystische kringloop uit haar baan.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Welke invloed heeft dat?</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Voorop staat dat het algemene begrip religie bovenaan staat.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Schleiermacher immers neemt het individuele als een bijzonder geval van het algemene.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het contingente nu in het christendom is zijn historische oorsprong.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Alles wordt op Jezus betrokken.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Maar,</seg> <seg n="30.7.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="30.7.3">het weten omtrent Christus is geen gevoel.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Een historisch feit is niet immanent<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f27" rend="superscript">a</ref> en <pb n="534" ed="VW"/>daarom treedt hier in de geloofsleer van Schleiermacher een heterogene verschuiving op. Christus is hier oorzaak van het godsbewustzijn der gelovigen.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Beide malen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f28" rend="superscript">b</ref> acht Brunner het gebruiken van de categorie causaliteit verkeerd.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">In de mystiek der identiteitsfilosofie zegt causaliteit te veel.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">De aanraking met het absolute van het gevoel is te onzegbaar om het begrip causaliteit toe te laten als verklaring.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">En voor het Woord in Christus zegt causaliteit veel te weinig.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Geloof is geen correlaat van oorzaak,</seg> <seg n="30.13.2">maar van Woord.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Brunner vraagt nu:</seg> <seg n="30.14.2">wat is de echte Schleiermacher,</seg> <seg n="30.14.3">die van het christendom als soort van het algemene begrip religie,</seg> <seg n="30.14.4">of die van het christendom als betrokken zijn op Jezus?</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Hij antwoordt:</seg> <seg n="30.15.2">de eerste.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">In de oorspronkelijke opzet der <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> is het christendom slechts één der wegen naar Rome.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">De manier waarop Schleiermacher het <hi rend="italic">weten</hi> van de oorsprong als <hi rend="italic">moment</hi> van het godsbewustzijn,</seg> <seg n="30.17.2">het <hi rend="italic">gevoel</hi> poneert is slechts een handigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het individuele,</seg> <seg n="31.1.2">dat anders afgeleid wordt,</seg> <seg n="31.1.3">wordt hier ineens Godsopenbaring.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Maar ook andere godsdiensten hebben individualiteit en zijn dus ook geopenbaard en zo vallen we in het relativisme terug.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het christelijke,</seg> <seg n="31.3.2">aldus Brunner,</seg> <seg n="31.3.3">vindt in het begrip openbaring inhoud,</seg> <seg n="31.3.4">zin,</seg> <seg n="31.3.5">woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">En dat is beslissend voor openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het grote bewijs is voor Schleiermacher het 'schlechthinige Abhängigkeitsgefühl'.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Eigenlijk is het,</seg> <seg n="32.2.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="32.2.3">het ontologische bewijs;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f32" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="32.2.4">Het algemeen menselijk bewustzijn is gelijk aan christelijk bewustzijn.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Openbaring als iets aparts is niet nodig.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Brunner acht dat het Woord van Christus in <hi rend="italic">de Glaubenslehre</hi> slechts een episode is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ook de zedelijkheid heeft bij deze opvatting geen goed fundament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Tegenover het filisterdom van het rationalisme heeft Schleiermacher gelijk.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dat wilde God maken tot hoeksteen van de toren van Babel,</seg> <seg n="33.3.2">als grondslag van de cultuur,</seg> <seg n="33.3.3">maar de hele cultuur dient slechts om onze schaamte voor God te bedekken.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">God en eeuwigheid betekenen iets 'jenseits von Gut und Böse'.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De bergrede voert onze braafheid ad absurdum.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Maar maakt Schleiermacher de zaak beter?</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Kan de godsdienst tegelijk stille muziek naast het leven zijn èn principe der zedelijkheid;</seg> <seg n="33.7.2">tegelijk een provincie in de cultuurfilosofie oftewel ethiek èn tevens haar oorsprong?</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">In de <hi rend="italic">Reden,</hi></seg> <seg n="34.1.2"><hi rend="italic">de Dialektik,</hi></seg> <seg n="34.1.3"><hi rend="italic">de Glaubenslehre</hi> staat de religie gelijk met de waarneming.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">In de gnosis die slechts voor enkelen is,</seg> <seg n="34.2.2">moet deze dan tot <pb n="535" ed="VW"/>weten verheven worden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Ik voel mij van God afhankelijk en daardoor neem ik God waar.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Deze passieve staat kan geen principe der ethiek zijn.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Luther ontkent dat het geloof een otiosa qualitas is,</seg> <seg n="34.5.2">die in doodzonde bestaan kan.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">'Geloof' is antwoord op de vraag:</seg> <seg n="34.6.2">wat zal ik doen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f35" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De Schleiermacherse vroomheid is een habitus.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Geloofsleer is beschrijving van vrome gemoedstoestanden.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Daarom is hier ook iets zo geweldig monotoons.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het gevoel is er,</seg> <seg n="35.4.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="35.4.3">met 'geistfremder'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f36" rend="superscript">j</ref> brutaliteit.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Men kan ook niet zeggen tot iemand:</seg> <seg n="35.5.2">'Geloof!'</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Voor de reformatoren is het geloof het eerste gebod,</seg> <seg n="35.6.2">het eerste en hoogste goede werk (Luther).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Woord,</seg> <seg n="36.1.2">ernst,</seg> <seg n="36.1.3">persoonlijkheid horen bij elkaar.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Vroomheid is bij Schleiermacher geen gesprek,</seg> <seg n="36.2.2">maar een proces.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Maar wij worden geen mens door een proces maar door toespraak van God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Voor Schleiermacher is het godsbewustzijn vroomheid.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Voor de reformatoren zou dit betekenen loochening der zonde.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Voor hen is het godsbewustzijn voorwaarde zowel van vroomheid als goddeloosheid.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">De duivelen geloven ook,</seg> <seg n="36.7.2">maar zij sidderen.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Bij Schleiermacher blijkt hier het zuiver apologetische van zijn standpunt,</seg> <seg n="36.8.2">dat tegen de godloochening is gericht.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Brunner heeft tegen Schleiermachers geloofsbegrip ook dat het steeds een meer en een minder kent.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Het godsbewustzijn is sterk of zwak.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Hoog of laag is de stand van het geestelijk leven.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Het reformatorische geloofsbegrip<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f39" rend="superscript">m</ref> is anders.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Tussen ja en nee is geen graadverschil,</seg> <seg n="36.13.2">geen overgang.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Overgangen bestaan alleen in de natuur,</seg> <seg n="36.14.2">niet in de geest.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Geest is het terrein van beslissingen,</seg> <seg n="36.15.2">oordelen van het absolute.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Ongeloof in volle zin gaat slechts gepaard met godsbewustzijn.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">In de vrome gemoedstoestand is geen eigenlijk 'ik'.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Dat is er alleen voor God in het gericht en de genade.</seg></s> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Daar treedt de totaliteit van de mens op en deze is nog veel paradoxaler dan de autonomie.</seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Zo is het geloof niet de grond van het zedelijke,</seg> <seg n="36.20.2">maar een crisis in het zedelijke.</seg></s> <s n="36.21"><seg n="36.21.1">Ook hier weer het kritische standpunt dat niet met causaliteit,</seg> <seg n="36.21.2">niet met het gegevene,</seg> <seg n="36.21.3">met psychologische toestanden rekent,</seg> <seg n="36.21.4">maar met beslissingen in de geest,</seg> <seg n="36.21.5">crisissen,</seg> <seg n="36.21.6">aanvechting,</seg> <seg n="36.21.7">ontkenning en bevestiging,</seg> <seg n="36.21.8">nederlaag en zegepraal.</seg></s> <s n="36.22"><seg n="36.22.1">Geest is actus purus.</seg></s> <s n="36.23"><seg n="36.23.1">Bij de reformatoren een volkomen godsbewustzijn dat de aanvechting tot het demonische ziet stijgen:</seg> <seg n="36.23.2">'getroste Verzweiflung' (Luther).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="36.24"><seg n="36.24.1">Bij Schleiermacher:</seg> <seg n="36.24.2">religieuze virtuositeit,</seg> <seg n="36.24.3">een proces dat hoe langer hoe gladder verloopt,</seg> <seg n="36.24.4">waar de vrome aandoening tenslotte met volkomen gemakkelijkheid verschijnt.</seg></s> <s n="36.25"><seg n="36.25.1">Bij Schleiermacher is God causaliteit en wij worden meegevoerd door zijn handelen.</seg></s> <s n="36.26"><seg n="36.26.1">Bij de reformatoren is God Geest en wij <pb n="536" ed="VW"/>worden tot beslissing opgeroepen door zijn spreken.</seg></s> <s n="36.27"><seg n="36.27.1">Brunner noemt dit de <hi rend="italic">'Verkennung</hi> des Ethos'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het eigenlijke psychologisme in zijn scherpte gezien is miskenning van de Ander.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Wil men werkelijk bij zichzelf blijven,</seg> <seg n="37.2.2">dan moet men het gevoel op de troon zetten.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Brunner wil dit geen subjectivisme noemen,</seg> <seg n="37.3.2">maar psychologisme.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Dit psychologisme is naturalisme.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Het brengt de inhoud der geestelijke dingen terug tot de bijomstandigheden en leidt ze eruit af.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Dwaasheid noemt Brunner het Schleiermacher de voortzetting van Kant te noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Psychologisme is zo totaal mogelijk het tegendeel van transcendentalisme.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Even vierkant staat dit psychologisme tegenover het hangen aan het Woord der reformatoren.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Bij dezen moet men het formele en het materiële niet tegenover elkaar stellen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Niet de fiducia tegenover de kennis.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Psychologische onderscheidingen brengen ons er niet.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De inhoud van het geloof is het beslissende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Van alle immanente filosofie,</seg> <seg n="39.1.2">die altijd psychologisme is,</seg> <seg n="39.1.3">vindt Brunner de gevoelsfilosofie de ergste.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ze leidt tot naturalisering van de geest,</seg> <seg n="39.2.2">omdat we in het gevoel minder dan in het denken en willen op het object betrokken zijn en het meest in onszelf terugliggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo gaf dan Schleiermacher aan het geloof een eigen provincie in het gemoed.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Hij deed dit met de kennelijke bedoeling om onafhankelijk te zijn van de beslissing der speculatieve filosofie.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het was te doen om de autonomie des geloofs.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Maar Brunner vindt dat die autonomie daardoor nog groter schade leed.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De Aufklärung zag nog wel dat het geloof het met objectieve waarheid te doen heeft.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Want de religie wordt hier gelokaliseerd en krijgt als provincie het derde part van de geest.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Denken en handelen,</seg> <seg n="40.7.2">daar zit nog beweging in,</seg> <seg n="40.7.3">die kunnen op verovering uitgaan.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Maar de religie is echt gelokaliseerd,</seg> <seg n="40.8.2">vastgelegd in toestanden.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Van God hebben we slechts in zoverre begrip als Hij in deze provincie woont.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hegel en Fichte moeten tot God over een hindernisveld.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Bij Schleiermacher is God platweg gegeven in het gevoel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Geloven is echter het tegendeel van beleven.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Het voorwerp des geloofs is méér dan objectief:</seg> <seg n="41.5.2">niets van subjectiviteit mag erin komen.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Niet de subjectiviteit van het geloof is beslissend of kan gemeten.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Het sterkste en het zwakste geloof hebben beide evenveel van Christus.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Geloof is nulla qualitas (Luther).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Het grijpt wat wij <pb n="537" ed="VW"/>niet hebben.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">De natuur heeft het te doen met wat voorhanden is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f47" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="41.10.2">de geest met het niet-gegevene.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Het idealisme ziet deze betrekking op de logos,</seg> <seg n="41.11.2">maar blijft in de immanentie gebannen.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">De kritische filosofie echter houdt rekening met de grens tussen het psychische en de zin,</seg> <seg n="41.12.2">de inhoud van het Woord.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Zij gelooft echter niet dat het Woord gesproken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Slechts daar is de Geest waar de waarheid paradox is,</seg> <seg n="42.1.2">waar als het onze gesetzt'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f48" rend="superscript">v</ref> wordt,</seg> <seg n="42.1.3">wat niet van ons is.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Schleiermacher staat op de andere pool.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">In zijn <hi rend="italic">Geloofsleer</hi> is geen geloofsvertrouwen,</seg> <seg n="42.3.2">alleen geloofsbezit.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">In Schleiermachers afhankelijkheidsgevoel is een specifiek goddelijk element in het menselijke gegeven.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Een heilige plaats en heilige tijden in het leven.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De leer zegt eerder minder van God dan in het gevoel gegeven is;</seg> <seg n="42.6.2">vooral niet meer.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">De heilige plek van het leven,</seg> <seg n="42.7.2">van cultus,</seg> <seg n="42.7.3">mystiek;</seg> <seg n="42.7.4">natuurreligie.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">God is niet op te sporen in het leven.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Hij heeft zijn provincie.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Hij is gelokaliseerd.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Elke poging om van hieruit het geheel te hervormen is clericalisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">De religie is nu onderworpen aan een opperste cultuurrechtbank,</seg> <seg n="43.1.2">want ze is een stukje cultuur.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De wetenschap van dit geheel heet ethiek.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De godsdienst is hier na verwant aan de kunst.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Ze is symboliserend handelen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar als Schleiermacher zegt dat de hoogste tendens van de kerk het vormen van een kunstschat is,</seg> <seg n="43.5.2">dan heeft dat niets gemeen met het lelijke kruisgeloof,</seg> <seg n="43.5.3">met het sidderend en bevend zoeken van de zaligheid,</seg> <seg n="43.5.4">en de heerschappij des geestes zonder moeite.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">God is hier tot een provinciale stadhouder gemaakt in plaats van koning van het gehele leven.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">En zijn departement is niet dat waar om dood en leven gestreden wordt,</seg> <seg n="43.7.2">maar een eilandje buiten de grote weg der geschiedenis,</seg> <seg n="43.7.3">waar de 'Virtuosen' der religie zich zoeken 'darzustellen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Vroomheid is begrensd en relatief.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Daarom,</seg> <seg n="44.2.2">wie vrome toestanden beschrijft,</seg> <seg n="44.2.3">is van meet af provincialist.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het geloof echter,</seg> <seg n="44.3.2">als hoogste ernst en kritisch denken,</seg> <seg n="44.3.3">erkent de relativiteit van het menselijke,</seg> <seg n="44.3.4">van de hopeloosheid van alle menselijke functies,</seg> <seg n="44.3.5">omdat het kennis Gods is.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Het fundeert,</seg> <seg n="44.4.2">omdat het op God zelf gericht is,</seg> <seg n="44.4.3">tegelijk alle andere betekenissen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Maar allereerst vonnist het geloof alle vroomheid.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De grief van Brunner tegen Schleiermachers opvatting van geloof en religie kan aldus samengevat dat hij de betekenis van de Logos,</seg> <seg n="45.1.2">het Woord miskent.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Daardoor ontstaat een valse opvatting van geest en geestelijk leven.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">En de geest wordt door deze verkeerde conceptie op zichzelf teruggeworpen in plaats van op de Ander te worden aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Brunner bespreekt verder in zijn boek Schleiermachers opvatting van <pb n="538" ed="VW"/>geschiedenis en eschatologie.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Ik wil dit alles niet meer enigszins uitvoerig refereren,</seg> <seg n="46.2.2">maar even kort aangeven hoe zijn betoog loopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Geschiedenis,</seg> <seg n="47.1.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="47.1.3">is verwijde psychologie;</seg> <seg n="47.1.4">ontwikkeling der mensheidsziel.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">In dit proces wordt Christus tot een impuls,</seg> <seg n="47.2.2">een kracht gemaakt,</seg> <seg n="47.2.3">een <hi rend="italic">prootou kinoun</hi>.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Het christendom gaat als een continue ontwikkeling van Hem uit.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De reformatorische ontwikkeling,</seg> <seg n="47.4.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="47.4.3">loochent niet de bemiddeling der historie,</seg> <seg n="47.4.4">evenmin als de psychologismen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Maar deze vallen weg.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Het zijn media.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">De Christus der historie <hi rend="italic">moet</hi> voor Schleiermacher noodwendig voorbeeld worden,</seg> <seg n="47.7.2">omdat hij historisch is.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Op het Woord komt het aan,</seg> <seg n="47.8.2">ook bij de profeten,</seg> <seg n="47.8.3">niet op de gestalte.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Door die historische opvatting wordt de zonde atavisme.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Het is achterblijven van de zinnelijke mens bij het steeds voortschrijdend godsbewustzijn.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Het ergst komt dit uit bij de opvatting van erfzonde.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">De zinnelijkheid,</seg> <seg n="48.4.2">zegt Schleiermacher,</seg> <seg n="48.4.3">heeft een voorsprong op het godsbewustzijn.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Ook hier weer de kwantitatieve opvatting van geest.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">De kerk doet beter,</seg> <seg n="48.6.2">zegt Brunner.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Ze maakt van de schuld van het hele geslacht persoonlijke schuld.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">En herhaalt hier de categorie der gelijktijdigheid.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Wij zijn tijdgenoten van Adam in de boete,</seg> <seg n="48.9.2">van Christus in het geloof.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">De biologische verhouding tussen soort en exemplaar wordt daardoor opgeheven.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Zonde is:</seg> <seg n="48.11.2">nog-niet.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">En wordt daar niet tragisch genomen.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Voor de reformatoren is echter de tegenstelling tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="48.13.2">waar en vals,</seg> <seg n="48.13.3">dieper dan die van zijn en niet-zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">In verband daarmee acht Brunner Schleiermachers verlossingsbegrip ook zo onvoldoende,</seg> <seg n="49.1.2">omdat het opgaat in religieuze virtuositeit.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Alleen de vertwijfeling spiegelt God.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Vergeving is het absoluut paradoxale.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Een synthetisch oordeel in de hoogste macht.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Een stellen van het onverenigbare.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Aan een biologische Christus hebben we niets.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Het Woord alleen moeten we hebben.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Bij Schleiermacher verdwijnt de spreuk Gods over de zondaar achter de schepping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Zo valt ook het grote futurum van de eeuwigheid weg.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Wij blijven hangen in een nooit eindigende toenadering tot iets wat nooit bereikt wordt.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De vrome heeft de hemel in zijn gevoel.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Hij hoeft er niet meer op te hopen.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">De laatste dingen worden geëlimineerd omdat ze toch niet ervaarbaar zijn.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Dit onervaarbare is voor de reformatoren juist een geloofsgrond.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Wat deze wereld betreft:</seg> <seg n="50.7.2">tegenover de universum-zwelging van Schleiermacher <pb n="539" ed="VW"/>spreekt Calvijn van 'miserabilis haec ruina' en Luther noemt de wereld 'des Teufels Gliedmass'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Voor Schleiermacher is de wereld Gods openbaring in directe zin.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">De Geest echter oefent de dialectiek in het indirecte.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Scholz,</seg> <seg n="51.1.2">een nieuwe Schleiermacher-kenner,</seg> <seg n="51.1.3">prijst het in Schleiermacher dat hij de christelijke dramatiek uit de heilsgeschiedenis heeft verwijderd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Inderdaad,</seg> <seg n="51.2.2">zegt Brunner,</seg> <seg n="51.2.3">voor de weggeworpen dramatiek krijgen wij de zuiver innerlijke lyriek van de vrome opwelling.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Hierbij wil ik mijn refereren van het boek van Brunner afbreken.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ik geloof dat dit genoeg is,</seg> <seg n="52.2.2">misschien meer dan genoeg,</seg> <seg n="52.2.3">om een indruk te geven van de scherpe tegenstellingen die in het boek worden voorgedragen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Ik kan echter moeilijk zo maar gaan zitten zonder mij de vraag te hebben laten stellen of ik het hiermee eens ben.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ik zou kunnen zeggen,</seg> <seg n="53.1.2">in een toon zoals prof. Van Dijk dat soms kon doen,</seg> <seg n="53.1.3">dat dat er bijzonder weinig toe doet.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ik voel echter ook dat ik dat na dit resumé niet zo mag zeggen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Ik zou mij daarmee uitspreken voor Schleiermacher en het standpunt der indifferentie innemen.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Ik zou de indruk wekken relativist te zijn die elk zijn recht gunt.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">En dat wil ik toch niet.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Wat ik kostelijk vind in het boek van Brunner is dat hier een goed onderlegd pogen gedaan wordt om het reformatorische geloofsbegrip te bepalen.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Wij hebben de laatste tijd héél wat Religionspsychologie gekregen aan beide kanten van de Atlantische Oceaan.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Maar in werken als van James en Starbuck en ook bij ons Van Senden <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n4" rend="superscript">4</ref>werden juist altijd de mystische schrijvers geplunderd.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Zij leverden de citaten aan de hand waarvan het geloofsleven werd bestudeerd.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Het was alsof daarvoor de geschriften van de reformatoren niet in aanmerking kwamen.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Het boek van Brunner laat ons in volle scherpte zien,</seg> <seg n="54.6.2">wat we zelf reeds lang voelden,</seg> <seg n="54.6.3">dat daarvoor goede reden was.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Religionspsychologie vindt geen stof in de reformatorische geschriften.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Omgekeerd vindt in de mystieke geschriften niet alleen de Religionsphilosophie,</seg> <seg n="54.8.2">maar ook de psychologie in het algemeen veel stof.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Zelfs de pathologie kan er goede winst mee doen.</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">De Religionspsychologie zakt steeds dieper in de natuur en langs deze weg schrikken we straks voor wat ons aangewezen wordt als de bron van onze godskennis.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">We dachten God te vinden en vinden de sexe.</seg></s> <s n="54.12"><seg n="54.12.1">Man,</seg> <seg n="54.12.2">vrouw en kind zijn de religieuze trias inplaats van Vader,</seg> <seg n="54.12.3">Zoon en Geest.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Tegenover die psychologismen vind ik alvast het boek van Brunner een uitstekende remedie.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wij worden uit deze zwoele literatuur teruggewezen naar de krachtige taal der reformatoren en van Paulus.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Ook naar de andere zijde,</seg> <seg n="56.1.2">al is het daartegen niet gericht,</seg> <seg n="56.1.3">is Brunners <pb n="540" ed="VW"/>boek een zwaard.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Naar de zijde van Gods transcendentie.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Er is bezig een begrip van Gods heiligheid op te komen dat niet overeenkomt met het Evangelie.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Ik vind Otto's <hi rend="italic">Het Heilige</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n5" rend="superscript">5</ref>een mooi boek.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Maar het is geëleveerd sensueel.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Al deze categorieën waaronder de heiligheid Gods verschijnt:</seg> <seg n="56.6.2">het numinose,</seg> <seg n="56.6.3">het tremendum,</seg> <seg n="56.6.4">het mysterieuze,</seg> <seg n="56.6.5">het fascinose,</seg> <seg n="56.6.6">het augustum zijn tenslotte uitdrukking van een fijn geëleveerd natuurgevoel.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Deze transcendentie Gods verschilt minder dan men denkt van Schleiermachers psychologisme.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Er is iets heidens in deze heiligheid.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Daartussenin legt nu het boek van Brunner de nadruk op het transcendentale.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Dat betekent dat we ons niet bezig houden met indrukken in onze ziel.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">En ook niet God huiverend zoeken in de donkere hoeken van de natuur.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Maar dat we zoeken in de diepten van de geest.</seg></s> <s n="56.13"><seg n="56.13.1">Daarvoor hebben wij de Heilige Geest nodig.</seg></s> <s n="56.14"><seg n="56.14.1">Want de Geest alleen kent de diepten Gods.</seg></s> <s n="56.15"><seg n="56.15.1">Dan denk ik aan het tiende boek van Augustinus' <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="56.15.2">waarin deze ook opklimt van zolder tot zolder in zijn geest,</seg> <seg n="56.15.3">om boven zich,</seg> <seg n="56.15.4">supra me,</seg> <seg n="56.15.5">God,</seg> <seg n="56.15.6">het hoofd,</seg> <seg n="56.15.7">het caput van zijn geest te vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dezelfde geestelijke filosofie voelt Brunner in Kant.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">De kritische filosofie is sober,</seg> <seg n="57.2.2">matig,</seg> <seg n="57.2.3">geestelijk.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Ze is nooit dronken.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Ze is ernstig,</seg> <seg n="57.4.2">sceptisch en toch zedelijk.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Zedelijk tot ze het radicaal boze ziet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Dan eindigt ze:</seg> <seg n="57.6.2">een tuchtmeester tot Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Hier komt bij mij echter een vraag op,</seg> <seg n="58.1.2">en wel deze,</seg> <seg n="58.1.3">of de aanpassing van de kritische filosofie en de reformatoren sluitend is.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Cultuurhistorisch natuurlijk niet.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Maar geestelijk in de zin van gelijktijdigheid.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Zeker is er verwantschap.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Ik meen Kaftan heeft geschreven over Kant,</seg> <seg n="58.5.2">de wijsgeer van het protestantisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Het is waar dat er grote overeenkomst is tussen de manier waarop in de breuk van het intellectuele de categorische imperatief verschijnt en de wijze waarop de reformatoren in de zedelijke breuk het woord van het Evangelie horen.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Maar de vraag is of de gevallen gelijk staan en waar het Woord vandaan komt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Ik acht het niet onmogelijk dat deze aanpassing bij Brunner voorlopig retorisch is.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Zoals er bij alle erkenning van zijn visie op de dingen ook nog een goed stuk retoriek in zijn boek zit.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Hier en daar is het meer preek dan betoog.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De schrijver beweert niet dat hij Schleiermacher 'erledigt'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f62" rend="superscript">j</ref> heeft.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Maar zeker is dat hij voor deze kerkvader der negentiende eeuw een geducht <pb n="541" ed="VW"/>criticus is geweest.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">De manier waarop hij de verschillende grote werken en bekende kleine geschriften analyseert is verdienstelijk.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Ik heb te kort tijd gehad om hem voldoende na te rekenen of hij Schleiermachers <hi rend="italic">Reden,</hi></seg> <seg n="61.4.2"><hi rend="italic">Ethik,</hi></seg> <seg n="61.4.3"><hi rend="italic">Dialektik en Glaubenslehre</hi> vergelijkt of tegen elkaar uitspeelt.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Maar uit de gezichtshoek van de schrijver ziet men Schleiermacher zeker scherper dan men vaak gewend was hem te zien.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Schleiermacher heeft iets verwarrends en tegelijk monotoons.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">Men verstaat dat als men geleerd wordt dat hij de zin der dingen weginterpreteert tot de eenvormigheid van het indifferente.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">Toch ben ik nog niet zeker of Brunner uit dit gezichtspunt alles in Schleiermacher recht laat wedervaren.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Ik was onder meer zeer benieuwd wat de schrijver zou doen met de <hi rend="italic">Monologen.</hi></seg></s> <s n="61.10"><seg n="61.10.1">Een stuk heen naar het eind van het boek hoor ik dat de <hi rend="italic">Monologen</hi> een episode zijn,</seg> <seg n="61.10.2">een Fichteaanse episode van <choice><sic>Schieiermacher</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Schleiermacher</corr></choice>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1"><hi rend="italic">De Monologen</hi> worden dus geheel buiten beschouwing gelaten en uit het corpus der geschriften uitgezet.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">De <hi rend="italic">Monologen</hi> met hun verheerlijking der individualiteit als oorspronkelijk gegeven vormen zulk een tegenwicht tegen Schleiermachers naturalisme.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Is het niet onbillijk ze eruit te zetten?</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Zo zijn er ook de brieven van Schleiermacher die toch ook een waardevolle commentaar op zijn werk zijn.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Ik vond ze geen enkele maal geciteerd.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Mij frappeert hier en daar dat wat de brieven geven anders wijst dan wat Brunner uit de hoofdwerken afleest.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Schleiermacher is een gecompliceerde natuur.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Zijn systeem is niet gesloten.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">De spinozist en de hernhutter om twee te noemen strijden met elkaar.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Brunner weet dit wel.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Hij houdt zich aan de spinozist.</seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Dit is niet helemaal billijk.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Zo heb ik mijn vragen waarvan ik er hier enkele gaf bij wijze van opmerking.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Meer niet.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Hoofddoel was uw aandacht op Brunner te vestigen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="527" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi> Der Gegensatz zwischen moderner Religionsauffassung und christlichem Glauben dargestellt an der Theologie Schleiermachers, Tübingen 1924, p.391.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 390.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie voor deze 4 punten het tweede deel van Roessinghs artikel <hi rend="italic">Het humanistisch en het eschatologisch element in het modernisme, in Verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> G.J. Heering ed., dl. 2, Arnhem 1926, p. 352-368.</p></note>
<pb n="528" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Die Mystik und das Wort, p.316: 'Platos und Kants unbestechliche Augen.'</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 105, 376.</p></note>
<pb n="529" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie voor deze alinea a.w., hfdst. 14: <hi rend="italic">Natur und Geist, par.</hi> 1: <hi rend="italic">Die Erkenntnis,</hi> p. 336 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A.w., p. 392 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 353, 378.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie voor het volgende a.w., p. 336 vv. en 356 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie voor deze uitdrukking <hi rend="italic">a.w</hi>., p. 54, 186.</p></note>
<pb n="530" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie voor deze alinea a.w., p.350vv. en 376.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie voor deze alinea a.w., hfdst. 14, par. 11: <hi rend="italic">Die Freiheit,</hi> p. 342 vv.</p></note>
<pb n="531" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie voor deze alinea's a.w., hfdst. 14, par. III<hi rend="italic">: Die Stetigkeit, p.</hi> 345 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie voor deze alinea a.w., p. 382v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie voor het volgende a.w., p.367 v. en ook p. 84vv.</p></note>
<pb n="532" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Op de titelpagina vermeldt Brunner twee motto's. De eerste luidt: 'Gefühl ist alles,/ Name ist Schall und Rauch.' Het is afkomstig uit Goethe, <hi rend="italic">Faust I</hi>, Marthens Garten. B. haalt dit motto in zijn werk nog herhaalde malen aan (o.a. op p. 12, 44, 49, 78, 88) en stelt het tegenover het in de volgende noot vermelde tweede motto.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Verbum est principium primum, uitspraak van Luther (zie vorige noot). Zie voor het volgende a.w., hfdst. 6, par. I: <hi rend="italic">Glaube ist: Vernehmen des Wortes,</hi> p. 79 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zie voor het volgende a.w., p. 85.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 91. Zie voor het volgende p. 94 vv.</p></note>
<pb n="533" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zie voor deze alinea a.w., p. 97.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 99.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 102 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 104.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Zie voor het volgende a.w., hfdst. 6, par. III: <hi rend="italic">Die grosse Einschiebung: Das Wort von Jesus Christus,</hi> p. 121 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 130.</p></note>
<pb n="534" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie voor het volgende <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 137.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 138 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>A.w., p. 140. Zie voor het volgende p. 140 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 142.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 143.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w., p.</hi> 145 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie voor het volgende a.w., hfdst. 7, p. 146 vv.</p></note>
<pb n="535" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Deze Luthercitaten met vindplaats in <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 150.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>A.w., p. 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>A.w., p. 158. Zie voor het volgende p. 162.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie voor het volgende a.w., p. 163 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>A.w., p. 167 v. Luthercitaat in <hi rend="italic">WA. Briefwechsel I;</hi> 35, 34. Zie voor het volgende p. 168.</p></note>
<pb n="536" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>De titel van hfdst. 7 (p. 146-168) luidt: <hi rend="italic">Die Verkennung des Ethos: Glaube ist Gehorsam.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie voor het nu volgende a.w., hfdst. 8, par. I, p. 169 vv. De titel van dat hfdst. luidt: <hi rend="italic">Die Verkennung des 'Andern';</hi> van par. I: <hi rend="italic">Der Psychologismus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 175 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie voor deze alinea a.w., p. 176 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 179. In de volgende alinea's parafraseert N. hfdst. 8, par. II, p. 182 vv.: <hi rend="italic">Die eigene Provinz im Gemüt, das Paradiesgärtlein der Frommen.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 189. <hi rend="italic">WA. Briefwechsel 6;</hi> 100 v.</p></note>
<pb n="537" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 190. Naar Luther, <hi rend="italic">WA</hi>. 52; 517.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 192.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>Zie voor het voorgaande a.w., p. 193 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>Zie voor deze alinea a.w., p. 194-199.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>Zie voor deze alinea a.w., p. 200.</p></note>
<pb n="538" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>Zie voor het volgende a.w.. dl. 3: <hi rend="italic">Geschichte und Endgeschichte,</hi> dat begint met hfdst. 9: <hi rend="italic">Der geschichtliche Jesus und der Jesus Christus des Glaubens.</hi> p. 206 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie voor deze alinea a.w., hfdst. 10, p. 228 v,., waarvan de titel luidt: <hi rend="italic">Der Sünde als Atavismus und Schuld.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie voor deze alinea a, w.. hfdst. 11, p. 247 vv., waarvan de titel luidt: <hi rend="italic">Erlösung als religiöse Virtuosität und als Vergebung.</hi> Zie voor de volgende alinea's hfdst. 12, p. 268 vv., waarvan de titel <hi rend="italic">luidt: Das eschatologische Loch.</hi></p></note>
<pb n="539" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 282. Cit. naar <hi rend="italic">Inst. I,</hi> 1, 1 en <hi rend="italic">WA.</hi> 30, 2; 704.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 287. H. Scholz, <hi rend="italic">Christentum und Wissenschaft in Schleiermachers Glaubenslehre. Ein</hi> Beitrag zum Verständnis der Schleiermacherschen Theologie, Leipzig 1911<hi rend="superscript">2</hi>, p. 132.</p></note>
<pb n="540" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 26. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 385.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie p. 528, noot f.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p>Niet J. Kaftan, maar F. Paulsen. Zie dl. 1, p. 56 (noot f).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 191.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 390.</p></note>
<pb n="541" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 325 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Het is onbekend waar, wanneer en bij welke gelegenheid N. zijn kritische bespreking gaf van Emil Brunners <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi> Waarschijnlijk niet al te lang na de verschijningsdatum van het boek (1924).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde: Stokbewaarder. Hiermee zinspeelt N. op Hand. 16 : 27-30. Vgl. dl. 1, p. 51, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Paradiesgärtlein.</p><p>Zie p. 536, noot <hi rend="italic">s.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor W. James dl. 1, p. 240-254: voor G. H. van Senden dl. 1, p. 253, noot 15. E. D. Starbuck (1866-1947), Amerikaans filosoof, o.a. hoogleraar te Iowa, publiceerde in 1899 <hi rend="italic">The psychology of religion.</hi> An empirical study of the growth of religious consciousness.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.die-mystik-und-das-wort.n5" type="end" place="end" n="5"><p>R. Otto (1869-1937), Duits luthers theoloog en godsdienstfilosoof, vanaf 1897 hoogleraar te Marburg. Hij werd bekend door zijn in vele talen vertaalde <hi rend="italic">Das Heilige</hi>. Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen. Breslau 1917. Daarin beschreef hij het Heilige als 'mysterium tremendum ac fascinans'. O. was een groot kenner van de oosterse en westerse mystiek.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="28" xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie" decls="#bibl-noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie">
<pb n="542" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Filosofie van de paradox</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Een Brunner-studie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In het Eltheto-nummer van april-mei van verleden jaar kwam een voortreffelijk artikel voor van ds. D. Tromp over <hi rend="italic">Der Römerbrief van</hi> Karl Barth.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daarin werd het religieuze centrum van de gedachtenmassa's,</seg> <seg n="3.2.2">die 'de Zwitsers' tegen de nieuwere theologie laten oprukken,</seg> <seg n="3.2.3">met congeniaal verstaan belicht en tevens een voorzichtige kritiek meer aangekondigd dan gegeven.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Op p. 223 verwijst de schrijver voor meer systematische oriëntering naar de geschriften van <hi rend="italic">Brunner.</hi></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik mag mij daarom ontslagen rekenen van het geven van een inleiding op mijn onderwerp door te verwijzen naar bovengenoemd opstel.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Brunner heeft algemene aandacht getrokken door twee boeken:</seg> <seg n="4.1.2"><hi rend="italic">Erlebnis,</hi></seg> <seg n="4.1.3"><hi rend="italic">Erkenntnis und Glaube</hi> van 1921 en <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi> van 1924.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het tweede is rijper dan het eerste.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het is een Schleiermacher-studie,</seg> <seg n="4.3.2">met de zeer bepaalde bedoeling om aan deze 'kerkvader der negentiende eeuw'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f1" rend="superscript">a</ref> gedaan te geven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De beslistheid van deze poging laat niets te wensen over.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wel noemt hij hem "de laatste theoloog,</seg> <seg n="4.5.2">die onder de grote geesten der mensheid gerekend kan worden",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="4.5.3">maar hij meent dat dit geen toeval is en dat Schleiermacher zelf die wending veroorzaakt heeft door de theologie los te maken van het religieuze interesse der mensheid en haar tot een vakaangelegenheid te verlagen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Nu gaat,</seg> <seg n="4.6.2">zo klaagt Brunner,</seg> <seg n="4.6.3">de belangstelling der geesten in Europa langs haar heen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Terwijl toch eigenlijk alle wetenschap theologie moet zijn,</seg> <seg n="4.7.2">daar de Logos Theou haar voorwerp is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Brunner had bijzondere behoefte om met Schleiermacher af te rekenen,</seg> <seg n="5.1.2">omdat hij in de theologen-na-Schleiermacher slechts epigonen ziet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zij hebben minder consequent in allerlei richting diens ervaringstheologie uitgewerkt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Met behulp van waarderingsoordelen trokken ze God in de cultuur.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De godsdienstpsychologie trachtte Hem als een moment in het zieleleven te begrijpen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">En het pragmatisme gebruikte God voor biologische doeleinden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Over deze gehele theologische en gedeeltelijk ook filosofische literatuur <pb n="543" ed="VW"/>breekt nu in deze geschriften een dialectisch onweer los.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het paradoxen-vuur is niet van de lucht.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Echt Barth-achtig bliksemt het over het woud en slaat in de hoogste stammen in.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">- Er is soms iets vermoeiends in die betoogtrant.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Men krijgt ook wel eens de indruk dat hij samenhangt met gebrek aan bezonkenheid.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Maar het zou onbillijk zijn daarop te veel nadruk te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De abrupte stijl is niet toevallig.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hij is niet maar het kleed van Brunners gedachten,</seg> <seg n="6.2.2">maar openbaring van het wezen van zijn denken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De bezinning,</seg> <seg n="6.3.2">die hier 'de wateren der taal beroert',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="6.3.3">is filosofie van de paradox.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij poogt aan deze de ware verhouding tussen God en mens tot klaarheid te brengen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Tegenover de oneerbiedige houding van een theologie,</seg> <seg n="6.5.2">die een directe verhouding tot God meent te hebben en Hem regelrecht uit de ervaring tracht af te lezen,</seg> <seg n="6.5.3">wordt hier het diep-donkere van het dialectische of paradoxale aangewend om de afstand tussen Schepper en schepsel te doen eerbiedigen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ook vroeger hebben bekende christelijke denkers dit wel gedaan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik noem slechts Tertullianus,</seg> <seg n="7.2.2">op wiens naam het 'credo quia absurdum' gesteld kon worden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar toch is deze denkvorm de laatste tijd door twee grote Europese schrijvers sterk naar voren gekomen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ik denk aan Kierkegaard en Dostojewski.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Beiden hebben op onze 'Zwitsers' grote invloed gehad.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De naam van Kierkegaard komt schier op elke bladzijde van Brunner voor en Barth schrijft in <hi rend="italic">Der Christ in der Gesellschaft</hi> dat hij in geen geval meer achter Dostojewski terug wil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Men weet hoezeer het 'dialektisch Indirekte'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f9" rend="superscript">i</ref> het denken van Kierkegaard beheerst.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Door het wenden en keren waarmee hij de dingen benadert en de mystificerende wijze waarop hij,</seg> <seg n="8.2.2">wat hij gevonden heeft,</seg> <seg n="8.2.3">voor zijn lezers bijna evenzeer verbergt als openbaart,</seg> <seg n="8.2.4">brengt deze schrijver een perspectief in zijn ideeënwereld dat ons het gevoel geeft alsof de waarheid een zekere hoge distantie tegenover ons bewaart.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">- Op andere wijze en met andere middelen doet Dostojewski hetzelfde.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hier is de ontwikkeling der karakters paradoxaal.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Reeds de oppervlakkige lezer wordt getroffen door het <hi rend="italic">onverwachte.</hi></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Telkens is het gedrag der personen geheel anders dan men zich op grond van de tot dusverre bekende gegevens zou hebben gedacht.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het is alsof deze schrijver niet anders doet dan gelegenheid zoeken dit dubbele in zijn helden te laten zien en uit hun empirische persoon hun transcendente persoonlijkheid te laten opklaren.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Weer wordt ons de idee van afstand bijgebracht en komen wij onder de indruk van ons gering waarnemingsvermogen.</seg></s></p>
<p><pb n="544" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze indirecte of dialectische verhouding,</seg> <seg n="9.1.2">waarin wij tot de waarheid staan,</seg> <seg n="9.1.3">zoekt Brunner nu in zijn geschriften voor ons denken tot klaarheid te brengen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Voor hem is 'der Widerspruch' de grondwet van alle denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En de negativiteit beheerst het geestelijk leven over de gehele linie.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">- Nu is het waar dat ook bij Hegel de gedachte dialectisch of indirect voorwaarts gaat.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ook daar wordt ieder begrip door zijn tegendeel weersproken.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">En wordt de wereld door de negativiteit bewogen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">- Barth en Brunner echter nemen deze ideeën van Kierkegaard over.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">En de grote Deen geeft er een meer ernstige betekenis aan.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Het clair-obscur is bij hem veel dieper dan bij Hegel.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Wanneer deze van een begrip voortgaat tot zijn tegendeel,</seg> <seg n="9.10.2">bijv. van het <hi rend="italic">zijn</hi> tot het <hi rend="italic">niet-zijn,</hi></seg> <seg n="9.10.3">dan vinden wij het tweede begrip bij het licht van het eerste.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">En samen werpen ze dan genoeg schijnsel om de synthese te kunnen onderscheiden waarin hun tegenspraak dadelijk wordt opgeheven.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">De negatie wordt terstond vervangen door een positie.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Het lijkt meer spel dan ernst.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Kierkegaard althans vond de dialectiek van Hegel geesteloos.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Hij wil "de wonde der negativiteit bestendig openhouden".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Zijn dialectische gedachtengangen zijn van veel langer streek dan die van Hegel.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Evenals Dostojewski in zijn romans en Rembrandt in zijn schilderijen schijnt hij in zijn denken uit te gaan op het scheppen van donkere plekken.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">- Dit is het wat Brunner in Kierkegaard aantrekt en dat is wel de reden waarom hij niet moe wordt hem te citeren.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">De paradox heeft het donker nodig.</seg></s> <s n="9.20"><seg n="9.20.1">Ze is clair-obscur.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ook in de kritische filosofie wordt de schrijver aangetrokken door wat hij noemt de 'perspektivische Distanz'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De kenleer van Kant brengt verdieping in de geest,</seg> <seg n="10.2.2">een 'andere Dimension'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">- Inderdaad is hier verwantschap met de paradox.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ook bij Kant treedt onze kenfunctie uit het platte vlak der ervaring.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zij treedt terug in de ruimte van de geest als de schilder van het doek.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">In de geest zelf liggen bepaalde vormen,</seg> <seg n="10.6.2">die de ervaring mogelijk maken en er de <hi rend="italic">voorwaarden</hi> van zijn.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dit is de transcendentale wereld van Kant.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Daarin werpen wij onze voorstellingen en begrippen van ons af.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zoals God het doet met de schepping bij Michelangelo.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Niets is zo-maar gegeven.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Iedere voorstelling en elk begrip bevat meer dan het gegevene.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Wij kunnen zelfs zeggen dat de gegevens het moment der donkerheid vertegenwoordigen dat we in ons denken wegstoten zoals God de nacht uit de chaos.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">En zo wint de waarheid in onze gedachte afstand en oppositie tegenover haar stof en zou men in de kritische filosofie,</seg> <seg n="10.13.2">wanneer men wil,</seg> <seg n="10.13.3">kunnen spreken van een paradoxaal karakter van onze kennis.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit transcendentale of boven-empirische element in ons denken krijgt nu <pb n="545" ed="VW"/>bij Brunner een versterkt accent.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Voor hem betekent het:</seg> <seg n="11.2.2">bovenmenselijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">"So weit kommt kritische Besinnung,</seg> <seg n="11.3.2">ja,</seg> <seg n="11.3.3">darin besteht sie,</seg> <seg n="11.3.4">bei Plato so gut wie bei Kant,</seg> <seg n="11.3.5">dass der denkend-wollende Mensch sein Denken und Wollen in einem Anderen begründet sieht,</seg> <seg n="11.3.6">in jener Idee,</seg> <seg n="11.3.7">die immer Voraussetzung bleibt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Op dit punt,</seg> <seg n="12.1.2">dat telkens wordt aangeroerd in zijn boeken,</seg> <seg n="12.1.3">blijft de schrijver bijzonder onduidelijk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dit vindt zijn reden in de samenvatting van Plato en Kant onder het hoofd:</seg> <seg n="12.2.2">kritische filosofie.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ik kom daarop straks terug.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">- Dat overigens de synthetische functie van ons verstand bij Kant meer-dan-menselijk is,</seg> <seg n="12.4.2">wordt ook door Bergson geleerd en ik vermoed dat hij daarin door Brunner is gevolgd.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De Fransman zegt het in zijn heldere taal:</seg> <seg n="12.5.2">"L'unité de la nature viendrait bien de l'entendement humain qui unifie,</seg> <seg n="12.5.3">mais la fonction unificatrice qui opère ici est impersonelle.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Elle se communique <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> nos consciences individuelles,</seg> <seg n="12.6.2">mais elle les dépasse.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Elle est beaucoup moins qu'un Dieu substantief;</seg> <seg n="12.7.2">elle est un peu plus,</seg> <seg n="12.7.3">cependant,</seg> <seg n="12.7.4"><choice><sic>que Ie travail</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">que le travail</corr></choice> isolé d'un homme ou <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">même</corr></choice> <choice><sic>que Ie travail</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">que le travail</corr></choice> collectif de <choice><sic>I'humanité</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'humanité</corr></choice>.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Elle ne fait pas précisement partie de <choice><sic>I'homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'homme</corr></choice>;</seg> <seg n="12.8.2">c'est <choice><sic>plutót</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">plutôt</corr></choice> <choice><sic>I'homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">l'homme</corr></choice> qui est en elle,</seg> <seg n="12.8.3">comme dans une atmosphère d'intellectualité que sa conscience respirerait.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">C'est,</seg> <seg n="12.9.2">si l'on veut,</seg> <seg n="12.9.3">un <hi rend="italic">Dieu formel,</hi></seg> <seg n="12.9.4">quelque chose qui n'est pas encore divin chez Kant,</seg> <seg n="12.9.5">mais qui tend <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">à</corr></choice> <choice><sic>Ie devenir</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">le devenir</corr></choice>."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">- Maar Bergson ziet hierin bij Kant een afdingen op Spinoza en Leibniz en in hen op Plato en Aristoteles.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Deze dachten zich God als het subject in wiens denken de eenheid en waarheid van alle dingen opwaakte.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Kant vond dat men zover niet behoefde te gaan en dat de synthese der werkelijkheid een relatief karakter droeg in het <hi rend="italic">menselijk</hi> intellect.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">De 'Dieu formel' is dan bij Kant een overblijfsel van de 'Dieu substantief' der Grieken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Bij Brunner wordt dit onderscheid geheel uit het oog verloren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De transcendentale wereld van Kant wordt vereenzelvigd met de transcendente wereld van Plato.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">'Voorwaarde' en 'idee' worden dooreen gebruikt.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De hiërarchie uit de ideeënleer wordt overgebracht in de kritische filosofie,</seg> <seg n="13.4.2">zodat iedere denkvoorwaarde weer gegrond heet in een andere tot een allerlaatste toe.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het gemeenschappelijke,</seg> <seg n="13.5.2">waarvoor Brunner oog heeft,</seg> <seg n="13.5.3">is natuurlijk de ruimte,</seg> <seg n="13.5.4">die beiden in de geestelijke wereld scheppen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De nieuwere wetenschap en ook de nieuwere theologie waren maar al te zeer geneigd tot positivisme.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zij waagden het nauwelijks zich enkele schreden van het direct 'gegevene' te verwijderen en wantrouwden het waarheidsgehalte van het denken op afstand.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Daartegenover zoekt Brunner de waarheid van-de-ervaring-af.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Zij moet <hi rend="italic">tegenover</hi> het gegevene paradoxaal oplichten in <pb n="546" ed="VW"/>de geest.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Hij vergeet daarbij dat Kant een theorie der ervaring wilde geven.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Door de verbinding met Plato wordt het transcendentale een ruimte waarin de waarheid,</seg> <seg n="13.11.2">om met Jonathan uit het boek Samuël te spreken,</seg> <seg n="13.11.3">'van u af en verder' (1 Sam. 20 : 22) gezocht wordt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Met het bovenmenselijk karakter van ons denken verbindt Brunner de idee van gezag.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Denken is gehoorzamen aan Gods <hi rend="italic">denkwetten.</hi></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Nu gehoorzamen wij God ook hierin zeer gebrekkig evenals in ons zedelijk leven en daardoor leren wij de werkelijkheid nooit goed kennen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Want er is geen andere werkelijkheid dan de waarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Voor ons vallen beide nooit samen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Wel is de werkelijkheid een positie van de geest;</seg> <seg n="14.6.2">maar niet van onze geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Hoe gehoorzamer wij denken hoe dichter wij de werkelijkheid naderen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Deze autoriteitsgedachte doet sterk aan Augustinus denken.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het is niet het gezag van het woord dat we later ook bij Brunner zullen aantreffen in aansluiting aan de reformatoren.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het is goddelijke kritiek op ons denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">In dit absoluut criticisme worden de denkvoorwaarden van Kant,</seg> <seg n="14.11.2">naar analogie van Plato's ideeënleer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="14.11.3">gebracht onder een hoogste wet en deze wordt augustiniaans als wetgever gedacht.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het is duidelijk dat ook deze wending ons van de ervaring afleidt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wanneer wij de dingen verkeerd opvatten,</seg> <seg n="15.2.2">dan zullen wij voor correctie niet de richting naar het <hi rend="italic">ons</hi> gegevene moeten inslaan,</seg> <seg n="15.2.3">maar die naar de absolute geest,</seg> <seg n="15.2.4">voor wie waarheid en werkelijkheid samenvallen,</seg> <seg n="15.2.5">om ons opnieuw aan zijn wetten te onderwerpen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het gegevene is voor Brunner het terrein van het brutale.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Eerbied en deemoed worden in hogere bezinning geleerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Leerzaam is ook een vergelijking met Bergson inzake het 'Ding an sich' bij Kant.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Wanneer het waar is dat deze daarmee bedoelde een donkere rest,</seg> <seg n="15.6.2">die ons denken laat liggen,</seg> <seg n="15.6.3">dan zou het nodig kunnen zijn met die rest contact te zoeken.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Wij zouden dan juist kunnen trachten in het gegevene onder te duiken en ons logisch denken daartoe op non-activiteit stellen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">- Dit is precies wat Bergson wil met zijn intuïtie,</seg> <seg n="15.8.2">waardoor hij zich wil installeren in de 'matière extra-intellectuelle',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f25" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="15.8.3">die Kant volgens hem liet liggen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">- Brunner vindt het 'goddeloos' om "das Nichtverstandene als gleichwertigen Faktor des Verstehens neben das Verstehen zu setzen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Dit is tegen Schleiermacher gericht;</seg> <seg n="15.10.2">maar zou nog treffender op Bergson kunnen bedoeld zijn.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">In geen geval wil hij weer tot het gegevene terug.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Voor hem is er <pb n="547" ed="VW"/>geen gegeven,</seg> <seg n="15.12.2">dat de geest grenzen stelt.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">"Vielmehr ist Realität ein Denkbegriff."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Het donkere dat in ons weten overblijft is niet materieel maar geestelijk. -Het is <hi rend="italic">onwaarheid.</hi></seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Foutieve oordelen scheppen deze duisternis.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Voor de absolute geest blijft er geen 'matière extra-intellectuelle' over.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">De werkelijkheid is positie van de geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Er is geen andere werkelijkheid dan de waarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Men kan erover verschillen of dit absoluut criticisme kantiaans is.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Brunner heeft,</seg> <seg n="16.2.2">zoals hijzelf erkent,</seg> <seg n="16.2.3">hier 'grosse Förderung'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f30" rend="superscript">d</ref> aan Cassirer<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.n3" rend="superscript">3</ref> te danken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En deze heeft het begrip substantie bij Kant geheel in dat van 'functie' laten opgaan.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Cassirer heeft indertijd erkend dat hij daarin voor Descartes te ver gegaan was.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">- Zeker is dat hiermee bij Brunner de betrekking,</seg> <seg n="16.5.2">die wij onderhouden tot de minder abstracte partijen van ons weten,</seg> <seg n="16.5.3">wordt afgebroken.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Overal waar wij met de materie van ons kennen nog min of meer samenwonen,</seg> <seg n="16.6.2">in gevoel en voorstelling,</seg> <seg n="16.6.3">daar valt de waarheid niet te delven.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De kritische waarheidssfeer ligt hoger op in de geest.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Daarom ook zijn felle kritiek op Schleiermacher,</seg> <seg n="16.8.2">die in het gevoel,</seg> <seg n="16.8.3">waar wij `'t meest bij onszelf' zijn,</seg> <seg n="16.8.4">de kenbron nog wel van de geloofswaarheid ziet.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">En zijn oppositie tegenover het pragmatisme.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Waar dit,</seg> <seg n="16.10.2">biologisch,</seg> <seg n="16.10.3">de waarheid in de werkelijkheid laat ondergaan,</seg> <seg n="16.10.4">lost Brunners transcendentaal idealisme de werkelijkheid op in de waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Niet alleen het gevoel,</seg> <seg n="17.1.2">maar ook de voorstelling wordt tot het lagere gebied der ervaring gerekend.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het voorstelbare behoort eo ipso in de geloofsleer niet thuis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Voor de 'indirecte' dialectiek is de reactie van de geest hier te direct.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Pas het denken in begrippen mag een eerste schrede in het rijk der waarheid heten.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De filosofie van de paradox heeft een kennisterrein nodig dat in absolute zin 'gegeven' heet.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Dat in platonisch-verachtelijke zin 'doxa',</seg> <seg n="17.6.2">mening,</seg> <seg n="17.6.3">genoemd wordt,</seg> <seg n="17.6.4">waartegen de paradox kan beginnen op te lichten.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo naderen wij de begrippen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Brunners criticisme houdt,</seg> <seg n="18.2.2">in aansluiting aan Kierkegaard,</seg> <seg n="18.2.3">ook hier 'de wonde der negativiteit open'.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Niet alleen de metafysische,</seg> <seg n="18.3.2">maar al onze begrippen zijn slechts zolang juist,</seg> <seg n="18.3.3">als ze symbolisch opgevat worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Dat wil niet zeggen dat men ze om ze te realiseren door aanschouwing zou kunnen vervangen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Dat zou ons naar de ervaring terugvoeren.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het geheel der dingen moet als <hi rend="italic">geest</hi> worden verstaan.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">En deze wordt noch door abstraheren noch door aanschouwing gekend.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Begrippen <pb n="548" ed="VW"/>doen de dienst van de woorden van een vertaling.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zij benaderen slechts de zin.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Zij interpreteren de geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Daarom is ieder gesloten wereldbeeld uit den Boze.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">De waarde der begrippen bestaat derhalve niet hierin dat ze abstracties zijn,</seg> <seg n="18.12.2">maar ze hebben betekenis door de omstandigheid dat ze termen van een oordeel zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Ze zijn op hun beurt voor het oordeel zelf weer de stof geworden,</seg> <seg n="18.13.2">de gegevens.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Als gegevens zonder meer zijn ze nooit tot een oordeel samen te voegen.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Het meest volledige begrippenmateriaal is op zichzelf slechts duisternis.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Het oordeel schept het licht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Elk oordeel is absoluut paradoxaal ten opzichte van zijn termen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hier is het vooral Kutter,</seg> <seg n="19.1.2">die Brunner volgt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En Kutter noemt in <hi rend="italic">Das Unmittelbare</hi> het oordeel 'de laatste,</seg> <seg n="19.2.2">niet meer te analyseren realiteit'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f37" rend="superscript">k</ref> De lezer voelt hoe we hiermee,</seg> <seg n="19.2.3">als we aan de theologie denken,</seg> <seg n="19.2.4">op een geheel ander terrein komen dan bij Schleiermacher,</seg> <seg n="19.2.5">die het gevoel de laatste realiteit acht.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ik wil niet nalaten,</seg> <seg n="19.3.2">voorlopig alleen uit een wijsgerig oogpunt,</seg> <seg n="19.3.3">de Schleiermacher-criticus hulde te brengen voor de wijze waarop hij tegenover deze het recht van hogere bezinning naar voren heeft gebracht.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Weliswaar is hij in zijn antithese sterker dan in de these,</seg> <seg n="19.4.2">waaraan in menig opzicht bezonkenheid ontbreekt,</seg> <seg n="19.4.3">maar alleen reeds de vergelijking van gevoel en oordeel als 'laatste niet meer te analyseren realiteit' brengt ons tot de erkentenis dat we hier met een belangrijke reactie in theologicis te doen hebben.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Men neme eens de proef door een of andere inleiding tot de wijsbegeerte ter hand te nemen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Men zal er het gevoel nauwelijks als kenmiddel voor de waarheid behandeld vinden.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Pas bij de voorstelling begint de filosofische belangstelling zich voor waarheids-inhoud te interesseren.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Hoe groot is daartegenover de plaats die in alle eeuwen aan de leer van de redenering,</seg> <seg n="19.8.2">de oordelen,</seg> <seg n="19.8.3">is ingeruimd.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Vragen we naar de verhouding van gevoel en voorstelling,</seg> <seg n="19.9.2">dan zijn we op psychologische voorlichting aangewezen,</seg> <seg n="19.9.3">waar achter de belangstelling in causale reeksen de waarheidsvraag geheel verdwijnt.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het is inderdaad merkwaardig dat vele theologen zo positivist konden worden en zulk een bijgelovige eerbied voor 'het gegevene' konden ontwikkelen dat ze vergaten dat de waarheid nooit getast kan worden,</seg> <seg n="19.10.2">maar altijd gedacht moet worden en dat daartoe niet het gevoel maar het oordeel de functie is.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Schleiermacher</seg> <seg n="19.11.2">- dit prijst Brunner in hem terecht</seg> <seg n="19.11.3">- is consequent geweest en heeft waarheid niet nodig geoordeeld voor onze geloofsvoorstellingen.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Maar weinigen zijn hem daarin gevolgd.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Zelfs het pragmatisme,</seg> <seg n="19.13.2">dat door en door positivist wil zijn,</seg> <seg n="19.13.3">houdt het waarheidsbegrip vast.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Van de tegenstelling van gevoel en oordeel uit zien wij tweeërlei opvatting <pb n="549" ed="VW"/>van <hi rend="italic">geest.</hi></seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Brunners analyse van dit begrip in de Romantiek is zeker niet onverdienstelijk.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Ik wijs hier alleen op de 'Stetigkeit' of continuïteit,</seg> <seg n="19.16.2">die vooral in Schleiermachers <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> zulk een grote rol speelt.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Het is,</seg> <seg n="19.17.2">zoals een bij Brunner geciteerd Schleiermacher-kenner het uitdrukt,</seg> <seg n="19.17.3">een middel om,</seg> <seg n="19.17.4">door het inschuiven van tussenschakels,</seg> <seg n="19.17.5">tegenstellingen te overbruggen en van iedere sprong een natuurlijke ontwikkeling te maken.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Alle verschillen lossen zich dan op in een meer of minder en worden kwantitatief.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">Daartegenover legt Brunner sterke nadruk op de 'qualitive Differenz'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="19.20"><seg n="19.20.1">De natuur kent inderdaad geen sprongen en daarom beschuldigt hij Schleiermacher de geest te naturaliseren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="19.21"><seg n="19.21.1">In de geest heerst wat Kierkegaard noemt 'de sprong'.</seg></s> <s n="19.22"><seg n="19.22.1">Tussen ja en neen,</seg> <seg n="19.22.2">goed en kwaad is geen overgang.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zo zijn wij dan voor het zoeken naar waarheid aangewezen op een reeks oordelen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Deze nemen tegenover elkaar een hiërarchische verhouding aan. "leder waarheidsniveau is absoluut paradoxaal ten opzichte van het lagere."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Elk hoger inzicht komt in steeds vollediger oppositie tot de ervaring.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ook vormen we geen systeem,</seg> <seg n="20.4.2">geen gesloten wereldbeeld,</seg> <seg n="20.4.3">geen begrippentafel.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Echte filosofie,</seg> <seg n="20.5.2">aldus Brunner,</seg> <seg n="20.5.3">is geen opbouw maar afbraak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het uitzicht op de Waarheid wordt op die wijze vrij gemaakt.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De laatste daad van de denkende geest is 'die Erkenntnis,</seg> <seg n="20.7.2">dass jeder unmittelbar ist zu Gott'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dit is de ene,</seg> <seg n="21.1.2">de eerste lijn in Brunners filosofie van de paradox.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Filosofie,</seg> <seg n="21.2.2">moraal,</seg> <seg n="21.2.3">religie vormen daarin een eenheid.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het theoretische en het praktische zijn twee zijden van hetzelfde denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dit zou men kunnen noemen de lijn Kant-Plato-Augustinus.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">- Brunner is daarop echter teruggekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Dit gaat bij hem wel wat vlug in zijn werk.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Hij verweert zich tegen het 'nonum prematur in annum' met de opmerking dat onze tijd zo lang niet wachten kan. 't Is een overgangstijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De richting,</seg> <seg n="22.1.2">waarin onze auteur in zijn laatste boek overging,</seg> <seg n="22.1.3">is weer georiënteerd aan Kant,</seg> <seg n="22.1.4">maar nu aan diens <hi rend="italic">Kritiek der praktische rede</hi> en aan <hi rend="italic">de reformatoren.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De titel van het boek zegt het reeds;</seg> <seg n="22.2.2">het wil nu zijn:</seg> <seg n="22.2.3">filosofie <pb n="550" ed="VW"/>van het 'woord'.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">- Brunner had zich aanvankelijk tegenover intellectualisme gewapend door in zijn beschouwingen plaats te geven aan het 'irrationele'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Dit is voor hem niet iets extra-intellectueels zoals voor Bergson,</seg> <seg n="22.4.2">maar hij vindt het binnen het denken zelf.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het is de waarheid in elk oordeel,</seg> <seg n="22.5.2">het doel van iedere filosofie,</seg> <seg n="22.5.3">waarop haar afbraak gericht is.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Toch is het nooit buiten het denken.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Heel anders dan wat in de Romantiek 'origineel' heet en wat daar gelijk staat met het aan geen wet gebondene,</seg> <seg n="22.7.2">vaak het ongebondene,</seg> <seg n="22.7.3">betekent een oorspronkelijke geest hier de door de strengste denkwetten aan de 'Oorsprong' onderworpene.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Het irrationele is het element van voortgang in het denken;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f51" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="22.8.2">het synthetische in het oordeel;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f52" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="22.8.3">het tegen alle gegevens paradoxale.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">- Dit is geen uitvinding van Brunner.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Logische bezinning op de eenvoudigste rekenkunstige bewerkingen leert het evengoed als de studie van Plato.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Ik wil er hier enkel op wijzen dat Brunner dit irrationele niet enkel naar voren brengt tegenover Bergsons dood-leggen van het intellect,</seg> <seg n="22.11.2">maar dat hij er de eenheid van ons wetenschappelijk,</seg> <seg n="22.11.3">zedelijk en geloofsleven in vond.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Het is het Eeuwige,</seg> <seg n="22.12.2">waarnaar wij ons theoretisch en praktisch uitstrekken.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hiervoor komt nu later de <hi rend="italic">tegenstelling</hi> van theoretische en praktische rede in de plaats.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Brunner gaat weer bij Kant ter schole,</seg> <seg n="23.2.2">maar thans bij de wijsgeer van de categorische imperatief. -</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In de <hi rend="italic">Kritiek der zuivere rede</hi> wordt het <hi rend="italic">denken</hi> van het onuitsprekelijke afgebroken.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wij hebben boven,</seg> <seg n="24.2.2">aan de hand van Bergson,</seg> <seg n="24.2.3">gezien hoe het transcendentale van Kant een afdingen is op het transcendente van Plato.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En nu komt deze wijsgeer in zijn <hi rend="italic">Kritiek der praktische rede</hi> bijna zover,</seg> <seg n="24.3.2">dat hij het onuitsprekelijke laat <hi rend="italic">spreken.</hi></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het begint te lijken op een filosofie van het 'woord'.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Ik weet wel dat dit met zeer veel reserve gezegd moet worden en dat Kant ook in de zedeleer,</seg> <seg n="24.5.2">stoïsch,</seg> <seg n="24.5.3">rede als wetgeefster laat optreden,</seg> <seg n="24.5.4">maar in de categorische imperatief vallen ook andere motieven op te merken.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">In zover wij daarin gebod en woord mogen beluisteren staat Kant naar de reformatoren gewend.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">- Bij deze Kant nu sluit Brunner zich aan in zijn filosofie van het 'woord'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f54" rend="superscript">b</ref> Hij noemt hem een 'tuchtmeester tot Christus'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Wij kunnen hem Kant-Luther noemen zoals wij bij Brunners eerste denklijn van een Kant-Plato zouden kunnen spreken.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Deze beide Kant-evoluties spreken elkaar echter regelrecht tegen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Naarmate Kant het absolute denken afbreekt wordt de behoefte aan openbaring <pb n="551" ed="VW"/>sterker.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Alles wat op Plato wordt afgedongen is winst voor Luther.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">In de <hi rend="italic">Kritiek der zuivere rede</hi> wordt het irrationele niet als een aanraken van de waarheid beschouwd,</seg> <seg n="25.4.2">maar haar antinomieën willen de onbereikbaarheid daarvan voor de rede bewijzen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Wanneer nu Brunner de transcendentaal-filosofie van een theorie der ervaring weer tot een theorie van het absolute maakt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f56" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="25.5.2">ondergraaft hij de categorische imperatief.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">- Het is merkwaardig dat Brunner dit zelf zo weinig heeft gemerkt.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Vooral <hi rend="italic">Erlebnis</hi> is in dit opzicht een verraderlijk boek,</seg> <seg n="25.7.2">omdat het thans van <hi rend="italic">Mystik</hi> uit is geretoucheerd.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Maar ook in dit laatste,</seg> <seg n="25.8.2">dat toch 'aus einem Guss' is geschreven,</seg> <seg n="25.8.3">wandelt Kant-Plato<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f57" rend="superscript">e</ref> gemoedelijk naast Kant-Luther.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Nog op de laatste bladzijden denken wij in de voorwaarden- en ideeën-wereld en is het irrationele kenmiddel van het absolute.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dit neemt niet weg dat Brunner in dit boek tegenover Schleiermacher voortreffelijke dingen heeft gezegd over het 'woord' als kenmiddel.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hij vindt dat biologisme en evolutionisme ons het verstaan van het woord hebben ontnomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De Romantiek heeft,</seg> <seg n="26.3.2">in haar reactie op het intellectualisme,</seg> <seg n="26.3.3">het ruggemerg van de geest aangetast.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Alles wordt dan veel te immanent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Dan blijft tenslotte slechts de ledige vorm der gevoelens over en de inhoud ontgaat ons.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Om die inhoud,</seg> <seg n="26.6.2">de zin is het te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De psychologische verschijnselen in ons geestesleven zijn slechts de reacties,</seg> <seg n="26.7.2">die optreden als een inhoud van buiten zich een weg baant naar onze geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Daarom moet men de waarheid niet uit die reactie proberen te halen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f64" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Men moet veeleer omgekeerd doen.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Anders komt de armoede van de blinde causaliteit in plaats van de rijkdom van het woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Daarom moeten wij,</seg> <seg n="26.11.2">althans voor de hogere terreinen van ons geestesleven,</seg> <seg n="26.11.3">overwegend met de inhoud rekenen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Deze inhoud mag reeds op zedelijk gebied 'woord' heten.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">'Het geweten is de grens der immanentie.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f66" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">In de categorische imperatief worden we 'aangesproken'.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Hier is het duidelijk dat we niet met een psychologisch verschijnsel te doen hebben waarvan we zelf de hiërogliefen hebben te ontcijferen of een waarheid die we langzaam hebben benaderd,</seg> <seg n="27.4.2">maar in het gebod komt het woord ineens,</seg> <seg n="27.4.3">in zijn geheel tot ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">'Tussen horen en niet horen <pb n="552" ed="VW"/>is geen overgang.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f68" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Willen wij nu die inhoud kennen,</seg> <seg n="27.6.2">dan is het woord zelf het principe der uitlegging;</seg> <seg n="27.6.3">omdat het zijn zin,</seg> <seg n="27.6.4">zijn verband,</seg> <seg n="27.6.5">zijn samenhang in zich draagt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f69" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Die aanspraak in de categorische imperatief stelt Brunner nu paradoxaal tegenover ons theoretisch kennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f70" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De filosofie van de paradox wint daarmee weer een dialectische wending en in zoverre is Brunner thans in zijn eigen richting verder gegaan.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Alle theorie is hypothetisch.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het zedelijke is categorisch.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het eerste is 'spel';</seg> <seg n="28.5.2">het tweede 'ernst'.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De zin des levens wordt in het gebod onze 'meester',</seg> <seg n="28.6.2">terwijl hij in het weten ons 'speelgoed' was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f71" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De waarheid grijpt <hi rend="italic">ons</hi> en nu wordt plotseling paradoxaal ingezien waarom <hi rend="italic">wij haar</hi> niet konden grijpen.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Alle gegevens der wijsbegeerte waren niet voldoende ons dit inzicht bij te brengen.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Haar laatste resultaat is negatief.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f72" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Het eerste woord <hi rend="italic">hier</hi> zegt meer dan alle te zamen <hi rend="italic">daar.</hi></seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Nu pas waakt ons geestelijk bestaan op. Wij zijn mens in de tweede persoon<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f73" rend="superscript">u</ref> door de aanspraak van het woord.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Er blijft nog een laatste paradox over,</seg> <seg n="29.1.2">die van het Evangelie.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik zal er hier weinig van zeggen,</seg> <seg n="29.2.2">omdat het een afzonderlijke behandeling zou eisen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De kritische filosofie blijft nu achter.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Zij gelooft niet,</seg> <seg n="29.4.2">aldus Brunner,</seg> <seg n="29.4.3">dat het Woord werkelijk gesproken heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f74" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Als laatste verdienste van Kant wordt geroemd dat hij de absolute negativiteit ook van het zedelijke heeft gezien en de zonde in het 'radikale Böse' onverklaard heeft gelaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f75" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Ook hier dus scheppen alle gegevens samen een donker,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f76" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="29.6.2">waaruit geen ontkomen is dan door het licht van de paradox.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De vergeving der zonden is de absolute paradox en is met het totaal van onze ervaring in tegenspraak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f77" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Hier klinkt het volle Woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f78" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Het komt geheel van buiten ons;</seg> <seg n="29.9.2">het brengt zijn hele inhoud mee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f79" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Het geloof is zuivere objectiviteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f80" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">In ons is niets waaruit de inhoud van het Woord zou zijn af te leiden.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">"In istis tenebris Christus fide apprehensus sedet sicut Deus in Sinai et in templo sedebat in medio tenebrarum."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f81" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Dit Lutherwoord haalt Brunner aan op de laatste bladzijde van zijn boek.</seg></s></p>
<p><pb n="553" ed="VW"/><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wij hebben de dialectiek van de paradox over de gehele lijn gevolgd.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ik heb mij afgevraagd of Brunner haar gebrokenheid normaal acht of gevolg van de zonde.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ik heb daarop geen eenstemmig antwoord gekregen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Enerzijds wordt het feit,</seg> <seg n="30.4.2">dat wij slechts tegen de ervaring in kunnen geloven,</seg> <seg n="30.4.3">beschouwd als 'bezoldiging der zonde'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f82" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Niet het woord als bemiddelaar tussen ons en God schept de afstand,</seg> <seg n="30.5.2">maar onze tegenspraak daartegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f83" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Volgens een andere voorstelling bij de schrijver is een indirecte verhouding hetzelfde als een persoonlijke,</seg> <seg n="30.6.2">in onderscheiding van de directe,</seg> <seg n="30.6.3">causale betrekkingen in de natuur.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">"Geest is daar alleen,</seg> <seg n="30.7.2">waar de waarheid volkomen paradox is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f84" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Ja,</seg> <seg n="30.8.2">tussen God en wereld,</seg> <seg n="30.8.3">buiten verband met de zonde dus,</seg> <seg n="30.8.4">bestaat "dieselbe absolute Grenze oder Diskontinuität (also),</seg> <seg n="30.8.5">die zwischen Wahrheit-Setzen und Wahrheit-Vernehmen besteht".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f85" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Deze onklaarheid omtrent het wezen der paradox staat in verband met de vermenging van platonisch-augustiniaanse en reformatorische leer.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">In de leer van het woord heeft het paradoxale een geheel andere betekenis dan in de ideeënleer.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Brunner zegt zelf heel goed dat geloof,</seg> <seg n="31.3.2">omdat het verstaan van het Woord is,</seg> <seg n="31.3.3">reeds daarom nòch op diepzinnigheid,</seg> <seg n="31.3.4">nòch op originaliteit aanspraak kan maken.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">"Das Verstehen des Wortes steht zu allen Voraussetzungen blosser Welterkenntnis in einem schlechterdings irrationalen,</seg> <seg n="31.4.2">von uns aus undurchsichtigen Verhältnis."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f86" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">In gewoon Hollands wil dit zeggen dat horen iets anders is dan diep nadenken.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">- Daartegenover legt Brunner er elders veel nadruk op,</seg> <seg n="31.6.2">dat het horen van Wet en Evangelie,</seg> <seg n="31.6.3">zedelijkheid en geloof,</seg> <seg n="31.6.4">ook denken blijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f87" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">"Evidentie komt de geest toe",</seg> <seg n="31.7.2">verklaart hij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f88" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Wel staat de evidentie op hoger terrein in paradoxale verhouding tot de lagere,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f89" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="31.8.2">maar het blijft evidentie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f90" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">"Es bestimmt die Stufe dieser Klarheit die Stufe der Geistigkeit."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f91" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">De hoogte van het geestelijk leven is dan rechtevenredig aan zijn klaarheid.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">- Toch weet de schrijver elders weer van een andere graadmeter.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Dan gaat het zedelijk leven boven het wijsgerige als ernst boven spel.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">En die ernst brengt de aanspraak van het woord.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Hoger is hier ernstiger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f92" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Niet dieper,</seg> <seg n="31.15.2">klaarder denken,</seg> <seg n="31.15.3">maar beter horen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Heel duidelijk komt dit hinken op twee gedachten ook uit bij de geloofsverzekerdheid.</seg></s> <pb n="554" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.2"><seg n="32.2.1">"Es gibt kein Auseinanderfallen der Wahrheits- und der Gewissheitsfrage",<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f93" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="32.2.2">zo luidt de ene stelling van Brunner.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Daarmee is gezegd dat we nergens zekerheid kunnen hebben waar we geen klaarheid hebben.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dit is niet reformatorisch,</seg> <seg n="32.4.2">al beroept Brunner zich op Luther.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Het Woord brengt een gezagsmoment mee dat bij hem niet voldoende erkend is.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Door dat gezag wordt voor het geloof de waarheidsvraag tot op zekere hoogte getemperd ten behoeve van de zekerheidsvraag.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Brunner legt voor zedelijkheid en geloof te veel nadruk op de evidentie ten koste van het gezag.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Hij vergeet,</seg> <seg n="32.8.2">wat hij zelf met zoveel ijver heeft betoogd,</seg> <seg n="32.8.3">dat het <hi rend="italic">weten</hi> hier in <hi rend="italic">horen</hi> is overgegaan en dat dit de kenvoorwaarden ingrijpend verandert.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Brunner is zelf in de grondfout van de nieuwere theologie blijven steken.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Het merkwaardige van het geval is dat hij elders een treffende formulering geeft van het reformatorische standpunt,</seg> <seg n="32.10.2">op deze wijze:</seg> <seg n="32.10.3">"Das Wort ist der Schnittpunkt von Wahrheit und Wirklichkeit,</seg> <seg n="32.10.4">und es gibt keinen anderen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f94" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Hiermee wordt erkend dat de beide vragen niet samenvallen maar elkaar kruisen.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">In het woord raken ze elkaar,</seg> <seg n="32.12.2">maar overigens staan ze in een voor ons ondoorzichtige verhouding.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Daarom kan ook haar snijpunt in het woord voor ons geen evidentie hebben.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">In de verzekerdheid des geloofs blijft een moment van donkerheid over.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">In elk geval is die verzekerdheid niet recht-evenredig met zijn klaarheid.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">- Dit is Brunner niet duidelijk tot bewustzijn gekomen en hij profeteert in de laatst aangehaalde uitspraak onwetende.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het is geen wonder dat Brunner,</seg> <seg n="33.1.2">waar hij in de geloofsleer het kennen door de idee en door het woord niet voldoende uiteenhoudt,</seg> <seg n="33.1.3">daarin ook voor de zedeleer niet is geslaagd.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Immers hier heeft het woord nog een minder geprononceerd karakter.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">De Wet kan men gemakkelijker als een in onszelf liggende denkregel opvatten dan het Evangelie.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Zo is dan bij onze schrijver het ethische nu eens 'aanspraak':</seg> <seg n="33.4.2">"Blitz aus der Ewigkeit ... und der Einschlagsort heisst:</seg> <seg n="33.4.3">der Augenblick."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f95" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dan weer wordt 'das zeitlos geltende Wort des Gesetzes'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f96" rend="superscript">r</ref> tegenover het Evangelie gesteld en wordt ook voor de ethiek gesproken van 'a priori-Gesetze'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f97" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Stoïsche en reformatorische opvattingen vindt men naast elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit alles,</seg> <seg n="34.1.2">de gebrekkige onderscheiding van weten en horen,</seg> <seg n="34.1.3">van klaarheid en ernst,</seg> <seg n="34.1.4">van waarheid en verzekerdheid,</seg> <seg n="34.1.5">van denkwet en woord,</seg> <seg n="34.1.6">in 't algemeen van kennen a priori en a posteriori,</seg> <seg n="34.1.7">vindt zijn oorzaak hierin dat Brunner tegelijk een theorie van het woord en van de intuïtie geeft.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Volgens de laatste is de werkelijkheid wel niet een positie van onze geest.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Wij kunnen <pb n="555" ed="VW"/>de waarheid slechts <hi rend="italic">benaderen</hi> in ons denken en daarom leren wij de werkelijkheid nooit zuiver kennen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar toch <hi rend="italic">naderen</hi> we beide altijd precies in gelijke mate.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Klaarheid is de maat der realiteit.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Hoe indirect,</seg> <seg n="34.6.2">paradoxaal,</seg> <seg n="34.6.3">'dubbel reflexief'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f98" rend="superscript">t</ref> de toegang tot het rijk der eeuwige ideeën ook moge zijn;</seg> <seg n="34.6.4">hoe irrationeel,</seg> <seg n="34.6.5">on-intellectualistisch de inhoud der hoogste momenten der gedachte eruit mogen zien,</seg> <seg n="34.6.6">het is toch denken van het absolute.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">- In de geloofstheorie bestaat alles precies andersom.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Ook in <hi rend="italic">Erlebnis</hi> leert Brunner reeds de 'reine Sachlichkeit'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f99" rend="superscript">u</ref> van het geloof.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Dan is er in het subject niets om waarheid uit te delven.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het 'woord' brengt zijn hele inhoud zelf mee.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Het geloof is 'zuivere objectiviteit'.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De psychologische vormen in het geloof worden opgewekt door de inhoud,</seg> <seg n="34.12.2">die tot ons komt.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Ze bestaan niet voordat die inhoud ons nadert en hebben nog minder een <hi rend="italic">vast</hi> a priori-bestaan.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Voor het geloof <choice><sic>wordt eik formeel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wordt elk formeel</corr></choice> principe ontkend.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">De hele Kant-Plato wordt hier terzijde geschoven.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Weg is de 'Dieu formel',</seg> <seg n="34.16.2">waarover Bergson sprak.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">De waarheid 'tritt in 's Leere' (Barth).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f100" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Deze tweedrachtigheid van Brunner tegen zichzelf laat ons wel heel duidelijk zien hoeveel moeite de nieuwere theologie heeft met het trekken van de consequenties,</seg> <seg n="35.1.2">die in de erkenning van het 'woord' als zedelijk en religieus principe liggen opgesloten.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Zij kan de harde noot van het gezagsmoment,</seg> <seg n="35.2.2">dat daarin ligt opgesloten,</seg> <seg n="35.2.3">maar niet kraken.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Daarvoor wordt steeds weer op de een of andere wijze de intuïtie in de plaats geschoven.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Bij al de goede wil van Brunner zou Luther hem toch een:</seg> <seg n="35.4.2">Et tu Brute? moeten toevoegen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Er valt thans voor ons ook wel enig licht op de ervaringsvlucht,</seg> <seg n="36.1.2">die in de 'paradox' ligt opgesloten.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zij heeft in de platonische denklijn een ascetisch karakter.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zij ontvliedt de aanraking met de werkelijkheid in de doxa,</seg> <seg n="36.3.2">de mening,</seg> <seg n="36.3.3">en trekt zich terug in de diepten van de geest.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Vandaar haar naam.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Voor Luther en ook voor Kant</seg> <seg n="36.5.2">- want diens filosofie is een wending naar het woord -is dit anders.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Het geloof ontvlucht niet de ervaring,</seg> <seg n="36.6.2">maar de zondige ervaring.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Ook Kant wil 'reine' voorwaarden voor ervaring denken.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Het geloof loochent niet de aanschouwing,</seg> <seg n="36.8.2">zoals Brunner tegenover Bergson deze geheel uitschakelt,</seg> <seg n="36.8.3">maar het stelt haar slechts uit.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Brunner is meer spiritualistisch dan de bijbel.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Brunner gaf ons geen duidelijk antwoord op de vraag of de paradox voor onze verhouding tot God normaal is of om-der-zonde-wil.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij kon dat,</seg> <seg n="37.2.2">bij zijn dubbele positie,</seg> <seg n="37.2.3">niet doen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">- Voor de ideeënfilosofie is zij normaal.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Daar hoort zij thuis.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Het is een oplichten van waarheid in een steeds hogere idee.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Haar wezen is er,</seg> <seg n="37.6.2">bij alle donkerheid,</seg> <seg n="37.6.3">klaarheid.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">- In de geloofsleer <pb n="556" ed="VW"/>kan men het 'woord' ook paradoxaal noemen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Maar hier is de aanwending geïmporteerd.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Het 'indirecte' bestaat hier om de zonde.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Het woord kan niet volkomen klaar zijn,</seg> <seg n="37.10.2">omdat het de aanschouwing vervangt.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Deze wordt vervangen door gezag.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Ook licht het woord niet van de ervaring af,</seg> <seg n="37.12.2">maar naar beneden.</seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">Het is een lamp voor de voet.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De 'Zwitsers' komen tegen de afgoderij met het 'gegevene' op en wijzen naar de paradoxale diepten van de geest.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En daarin doen ze een goed werk.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Daarnaast wijzen ze tegenover de afgoderij met de ziel naar het Woord Gods en daarin doen ze een nog beter werk.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Maar hier heeft het geweld van de paradox altijd iets geforceerds,</seg> <seg n="38.4.2">wanneer die zo stelselmatig wordt toegepast.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het Woord,</seg> <seg n="38.5.2">niettegenstaande het gezag waarmee het komt,</seg> <seg n="38.5.3">handelt zachter,</seg> <seg n="38.5.4">ook redelijker met ons.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Het treedt ten dele in de plaats van ons verduisterd verstand,</seg> <seg n="38.6.2">maar laat plaats voor zijn herstelling.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Het keert zich niet verachtelijk van onze 'mening' en onze ervaring af,</seg> <seg n="38.7.2">maar verbetert en veredelt die.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Maar tegenover het donkere in het Woord mogen <hi rend="italic">wij</hi> nu ook de evidentie in haar volle stralende heerlijkheid niet eisen.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Dat behoort tot het 'lumen gloriae'.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">De paradox echter is <hi rend="italic">geforceerde evidentie.</hi></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="542" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi> Der Gegensatz zwischen moderner Religionsauffassung und christlichem Glauben dargestellt an der Theologie Schleiermachers, Tübingen 1924, p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>A.w., p. 8 vv.</p></note>
<pb n="543" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>O.a. in Erlebnis, <hi rend="italic">Erkenntnis und Glaube</hi>, Tübingen 1923<hi rend="superscript">2/3</hi>, p. 80, en <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi>, p. 105.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort.</hi> p. 370 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>K. Bart<hi rend="italic">h, Das Wort Gottes und die Theologie.</hi> Gesammelte Vorträge, München 1924, p. 61.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 227.</p></note>
<pb n="544" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 85.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A.w., p. 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 315.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 336 vv., 352 v.</p></note>
<pb n="545" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort, p.378.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 376 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*H. Bergson, <hi rend="italic">L'Evolution créatrice,</hi> Parijs 1914<hi rend="superscript">18</hi>, p. 386.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>A.w., p. 385.</p></note>
<pb n="546" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 353, 378.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 338.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube</hi>, p. 75*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. <choice><sic>8l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">81</corr></choice>.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 104.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>*A.w., p. 376 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Bergson, L'Evolution créatrice, p.387.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*<hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi>, p. 353*v.</p></note>
<pb n="547" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*<hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 337.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*<hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 338.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 353.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Erlebnis, Erkenntnis und Glaube</hi>, p. 74 noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>*<hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi>, p. 365.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>*<hi rend="italic">Erlebnis, Erkenntnis und Glaube</hi>, p. 71 vv.*</p></note>
<pb n="548" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*A.w., p.71* vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 70.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>*A.w., p. 73.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Cit. naar a.w., p. 70 noot. H. Kutter, <hi rend="italic">Das Unmittelbare,</hi> Berlijn 1902, p. 53.</p></note>
<pb n="549" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Cit. naar <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 345. H. Scholz, <hi rend="italic">Christentum und Wissenschaft in Schleiermachers Glaubenslehre.</hi> Ein Beitrag zum Verständnis der Schleiermacherschen Theologie, Leipzig 1911<hi rend="superscript">2</hi> p. 99.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*A.w., p</hi>. 387.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 347.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 163.* Vgl. p. 348.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 384.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 385.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 79.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 84.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>*<hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 86.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 87.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>*<hi rend="italic">A.w.</hi>, p. V.*</p></note>
<pb n="550" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 117.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 92 vv. * Vgl. p. 377 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 73 v., 116 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 67.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 122 v,*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 90, 94, 105, 157, 223, 355.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>*A.w.. p. 105, 376.*</p></note>
<pb n="551" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 376 v., 181, 19<hi rend="italic">1. Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. <choice><sic>8l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">81</corr></choice>.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 105. 376.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 377.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 90.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 91.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 94.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 181.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 90. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 172.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*Die Mystik zand das Wort,</hi> p. 173 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 87 v., 368.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 94.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 355.*</p></note>
<pb n="552" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f68" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w</hi>., p. 163.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f69" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 12, 181.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f70" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 87, 121. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 385.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f71" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 92 vv. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f72" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 120. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 157.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f73" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*Die Mystik und das Wort,</hi> p. 97, 329.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f74" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 191.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f75" type="foot" place="foot" n="w"><p>*A.w.. p. 223, 236, 241 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f76" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 248.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f77" type="foot" place="foot" n="y"><p>*A.w., p. 250 v., 386, 388.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f78" type="foot" place="foot" n="z"><p>*A.w., p. 95.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f79" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 94.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f80" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*Die</hi> M<hi rend="italic">ystik und das Wort,</hi> p. 188 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f81" type="foot" place="foot" n="c"><p>Cit. naar *a.w., p. 257, 393.*</p></note>
<pb n="553" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f82" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 383.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f83" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 95, 159,*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f84" type="foot" place="foot" n="f"><p>*A.w., p. 192.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f85" type="foot" place="foot" n="g"><p>*A.w., p. 381.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f86" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A.w</hi>., p. 12. *</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f87" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 92, 99. <hi rend="italic">Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> p. 86 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f88" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> p. 385.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f89" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 385.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f90" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 99 v., 385.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f91" type="foot" place="foot" n="m"><p>*A.w., p. 99.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f92" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 157. 355.*</p></note>
<pb n="554" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f93" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 102.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f94" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 227.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f95" type="foot" place="foot" n="q"><p>*A.w., p. 94.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f96" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 95.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f97" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 315.*</p></note>
<pb n="555" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f98" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Erlebnis, Erkenntnis und Glaube, p.</hi> 117, 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f99" type="foot" place="foot" n="u"><p>A.w., p. 89 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.f100" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 88.</p></note>
<pb n="556" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Filosofie van de paradox.</hi> Een Brunner-studie, in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 79 (1925) nr. 6, p. 161-177 <hi rend="italic">(pag.).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. doelt hier op de fresco's, die Michelangelo (1475-1564) tussen 1508-1512 schilderde in de Sixtijnse kapel te Rome. Deze fresco's beelden de gebeurtenissen uit, die in de eerste hoofdstukken van Genesis beschreven staan. Vgl. p. 174.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.filosofie-van-de-paradox-een-brunner-studie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>E. Cassirer (1874-1945), Duits filosoof, vanaf 1919 hoogleraar te Hamburg, na zijn uitwijken uit Duitsland in 1933 o.a. hoogleraar te Göteborg en New York. C., die studeerde bij H. Cohen, bleef zijn leven lang de beginselen van de Marburger school trouw (vgl. p. 418, noot 8). E. Brunner had veel te danken aan C.s werk <hi rend="italic">Substanzbegrif und Funktionsbegriff. Unter</hi>suchungen über die Grundlagen der Erkenntniskritik, Berlijn 1910. Daarin formuleerde C. zijn kentheoretische programma, dat hij in zijn latere werken in verschillende richtingen zou uitwerken.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="29" xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie" decls="#bibl-noordmans3.de-zwitserse-theologie">
<pb n="557" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Zwitserse theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De Zwitserse theologie is slechts een enkele golf in een getijde.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zij maakt deel uit van een terugslag op het humanisme van de achttiende en negentiende eeuw.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Op allerlei wijze hebben wij de nadruk horen leggen op de menselijke factor in de bijbel;</seg> <seg n="2.3.2">de mensheid van Jezus;</seg> <seg n="2.3.3">het humaan karakter van het godsdienstig leven;</seg> <seg n="2.3.4">het ethisch gehalte van de waarheid;</seg> <seg n="2.3.5">het praktische in het christendom;</seg> <seg n="2.3.6">het verband tussen dit laatste en de cultuur.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarover hebben wij veel gehoord.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Sommigen zeggen:</seg> <seg n="2.5.2">genoeg.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Anderen menen:</seg> <seg n="2.6.2">meer dan genoeg.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Tot de laatsten behoren ook de hier bedoelde Zwitsers.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Ik noem een paar algemeen bekende namen:</seg> <seg n="2.8.2">Barth,</seg> <seg n="2.8.3">Brunner,</seg> <seg n="2.8.4">Thurneysen,</seg> <seg n="2.8.5">Gogarten.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Ik bepaal mij thans tot Barth als de meest originele en voor hem weer tot zijn <hi rend="italic">Kommentar</hi> op de brief aan de Romeinen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit is een commentaar die gelezen wordt,</seg> <seg n="3.1.2">wat men niet van alle exegetische geschriften kan zeggen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zó gelezen dat men de tekst vergeet en aan de zaak gaat denken;</seg> <seg n="3.2.2">wat voor Barth het ideaal is.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Sommigen achten dit een onoverkomelijk bezwaar en een onvergeeflijke fout.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Anderen grijpen juist daarom naar het boek.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Uit deze commentaar zal ik lang niet alles naar voren brengen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men zou hem kunnen lezen als een complete dogmatiek met een ethiek erbij.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De afzonderlijke 'loci' zouden dan achtereenvolgens besproken moeten worden.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dit ligt niet in mijn bedoeling.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Liever zoek ik de hoofdgedachte van het boek.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Dit valt te gemakkelijker waar Barth,</seg> <seg n="4.6.2">zoals door anderen is opgemerkt,</seg> <seg n="4.6.3">aldoor hetzelfde zegt.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Ik zal dit niet geheel tegenspreken,</seg> <seg n="4.7.2">maar geef daarmee toch niet veel gewonnen aan hen die hem daarmee terzijde willen schuiven.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De commentaar heeft iets van een donderbui.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Telkens hoort men hetzelfde geluid.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Maar de indruk blijft niet dezelfde.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De slagen nemen toe en tenslotte vallen er treffers die de gedachte aan herhaling uitsluiten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Mijn uitgangspunt neem ik bij een uitdrukking van de schrijver die symbool is van zijn hele theologie:</seg> <seg n="5.1.2">- <hi rend="italic">de onbekende God.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Barth toont zedelijke moed door de keuze van dit woord,</seg> <seg n="5.2.2">want het is geschikt hem in ongunstige positie te plaatsen en heeft hem veler odium bezorgd.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wanneer in deze negatieve expressie geen positieve zin te ontdekken valt,</seg> <seg n="5.3.2">heeft de Zwitserse theologie zichzelf schaakmat gezet.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wat is haar betekenis?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik herinner me een anekdote van De la Saussaye Jr.,</seg> <seg n="6.1.2">waarin een eerstejaars student optreedt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hij wil geen theologie studeren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Omdat die zo lastig is.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Daar is al dadelijk bij 't begin die kwestie van God.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">- Tableau op de studeerkamer.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Ik weet niet wat de professor zei.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hij <hi rend="italic">keek</hi> misschien alleen <pb n="558" ed="VW"/>maar,</seg> <seg n="6.7.2">waarvoor hij een charisma had.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Maar ik weet wel wat Barth gezegd zou hebben als hij erbij geweest was:</seg> <seg n="6.8.2">enfant terrible,</seg> <seg n="6.8.3">je zegt,</seg> <seg n="6.8.4">wat de professor denkt.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">- Barth zou het de positieve theologen,</seg> <seg n="6.9.2">die hem hard vallen over zijn negatieve godsnaam,</seg> <seg n="6.9.3">lastig genoeg kunnen maken door hun enkele heel eenvoudige vragen te stellen in dezer voege:</seg> <seg n="6.9.4">wat doet de tekstkritiek anders dan zich bezig houden met de onbekende tekst?</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Wat het historisch-kritisch onderzoek dan met een onbekende geschiedenis?</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wat de evangeliënkritiek dan met een onbekende Jezus?</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Welnu,</seg> <seg n="6.12.2">zoals de tekstkritiek een onbekende tekst;</seg> <seg n="6.12.3">het historisch-kritisch onderzoek een onbekende geschiedenis;</seg> <seg n="6.12.4">de evangeliënkritiek een onbekende Jezus,</seg> <seg n="6.12.5">zo poneert de <hi rend="italic">kritische theologie de</hi> onbekende God.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De gevallen komen inderdaad overeen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ten eerste is het waar dat ook de tekstkritiek en de historische kritiek de onbekendheid van hun object <hi rend="italic">poneren.</hi></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ook het bijleggen van het predikaat 'onbekend' aan de tekst heeft rumoer in de theologie verwekt en pas daardoor is de desbetreffende kritiek in beweging gekomen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wie zweert bij de textus receptus of zich neerlegt bij een Vulgaat is voor haar niet geïnteresseerd.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">- Nog meer is dit het geval bij de historische kritiek.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De onbekendheid der gewijde historie op zichzelf brengt deze kritiek niet in beweging.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar haar proclamatie heeft de hele nieuwere theologie beroerd.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Zo is het ook thans niet het feit dat God tot op zekere hoogte voor ons onkenbaar is wat de geesten beweegt,</seg> <seg n="7.8.2">maar het is de omstandigheid dat de Zwitserse theologie dit predikaat voor zich uitroept en als een religieuze categorie omhoogheft.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Daardoor wordt zij <hi rend="italic">kritische theo</hi>logie.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Evenmin wordt de vergelijking met een onbekende tekst en een onbekende heilsgeschiedenis daardoor ongeldig dat er verschil in graad van onbekendheid is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Deze is in Barths theologie een religieuze categorie en zo spreekt het wel vanzelf dat de heilige tekst daaraan minder deel heeft dan de heilige historie en deze weer minder dan de Heilige zelf.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat neemt echter niet weg dat ze overal onder hetzelfde gezichtspunt moet worden gezien.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In de tekst is ze niet bloot-literair en in de historie niet alleen historisch.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">- Zo kan men zeggen dat Barth de kritische lijn in de nieuwere theologie consequent doortrekt.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Daarnaar draagt zijn theologie dan ook terecht haar naam.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ze is in haar wezen kritisch.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En deze eigenschap wordt bij de nadering van het eigenlijke voorwerp der theologie niet verloochend,</seg> <seg n="8.8.2">zodat de kritiek tegenover de tekst noodzakelijk,</seg> <seg n="8.8.3">tegenover de historie toelaatbaar,</seg> <seg n="8.8.4">tegenover Jezus oneerbiedig en tegenover God ongeoorloofd zou zijn.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Integendeel acht zij de kritiek tegenover 'het kritiekste' het meest op haar plaats.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Kritiek is derhalve voor Barth geen ontheologische handeling die op de lagere terreinen der theologie,</seg> <seg n="8.10.2">de letterkundige en de historische,</seg> <seg n="8.10.3">op haar plaats,</seg> <seg n="8.10.4">in de geloofsleer zelf zou moeten ophouden.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Ze is geen profane maar een sacrale verrichting die juist in het heiligdom voltrokken wil worden.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">- <pb n="559" ed="VW"/>En onbekendheid is geen minderwaardige eigenschap,</seg> <seg n="8.12.2">eigen aan de vaten ter onere in de tempel Gods,</seg> <seg n="8.12.3">maar ze komt veeleer volkomen toe aan Hem,</seg> <seg n="8.12.4">die in die tempel woont.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Ze mag niet alleen van de heilige teksten worden uitgezegd om daarmee haar kritiek te rechtvaardigen,</seg> <seg n="8.13.2">maar is eerst als predikaat van de Heilige zelf recht toepasselijk.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">- Zo is kritiek niet een werkwijze,</seg> <seg n="8.14.2">die met een kwaad geweten,</seg> <seg n="8.14.3">steelsgewijze,</seg> <seg n="8.14.4">uit de literarisch-historische vakken in de theologie is binnengeloodst,</seg> <seg n="8.14.5">maar het beginsel der theologie zelve.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">En waar de onbekendheid Gods hier gaat samenvallen met heiligheid,</seg> <seg n="8.15.2">krijgt het kritische element in de theologie een religieus karakter en wordt gewijd tot de heilige dienst.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Daarom moeten wij deze kritische theologie niet enkel bezien in verband met de kritische filosofie van Kant,</seg> <seg n="9.1.2">maar ook letten op haar overeenkomst met de wijze waarop in de laatste tijd de heiligheid Gods naar voren is gebracht,</seg> <seg n="9.1.3">o.a. door Rudolf Otto.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Reeds hierdoor komt in de negatief luidende term 'de onbekende God' een positief element.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De kritiek blijkt in de theologie van karakter te veranderen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze is niet de oneerbiedige voortzetting van een wijsgerige kenleer,</seg> <seg n="9.4.2">die in 'die kwestie van God' een <hi rend="italic">non liquet zou</hi> uitspreken en derhalve eindigen in een 'modern agnosticisme'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ze sluit veel eerder aan bij het 'Te Deum',</seg> <seg n="9.5.2">waarin Gods heerlijkheid wordt bezongen en bij de oudkerkelijke belijdenis van de verborgenheid der godzaligheid.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarom kan de consequente doorvoering van de kritiek in de theologie heilzaam zijn voor die kritiek zelf.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Reeds de tekstkritiek draagt de naam van critica <hi rend="italic">sacra,</hi></seg> <seg n="10.2.2">maar vele van haar beoefenaars beginnen met aan hun leerlingen te verzekeren dat de te volgen methode niet onder de invloed mag staan van de toevoeging 'heilig'.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Precies als andere geschriften moeten de heilige boeken worden behandeld.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">In de historische kritiek herhaalt zich dit,</seg> <seg n="10.4.2">maar hier is de spanning tussen methode en voorwerp veel groter.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Nu komt de kritische theologie en leidt de methode tot het middenpunt voort.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hier kan de critica sacra haar wezen niet meer verloochenen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De grote kritische naturen,</seg> <seg n="10.7.2">Calvijn,</seg> <seg n="10.7.3">Kierkegaard naderen de rand van het onbekende (Barth).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Niet aan onze kenmiddelen blijkt in de theologie de kritiek schipbreuk te lijden,</seg> <seg n="10.8.2">maar aan de aard van haar voorwerp.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Haar hoogmoed vergaat,</seg> <seg n="10.9.2">haar kennis wordt stukgestoten als het rad aan de bornput.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De kritiek wordt op zichzelf teruggeworpen en na haar vaak oneerbiedige triomfen wordt zij zelf een overwonnene.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Steeds dieper trekt zich het geheim van de Onbekende in de eeuwigheid terug.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De verborgenheid neemt toe.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Na de geheimzinnigheid van de Urtext (Ex. 24 : 12) de raadselachtigheid van de historische Jezus,</seg> <seg n="10.13.2">die <pb n="560" ed="VW"/>niet historisch wil worden,</seg> <seg n="10.13.3">en achter Hem de onbekende God.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">De kritische theologie kent de betekenis van het:</seg> <seg n="10.14.2"><hi rend="italic">critica sacra.</hi></seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Zij verheft de kritiek tot beginsel.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Maar terwijl ze dat doet openbaart zij het heimelijk agnosticisme der bloot-literarisch-historische beoefening.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Deze toch vooronderstelt,</seg> <seg n="10.17.2">bij een volmaakte methode,</seg> <seg n="10.17.3">de kenbaarheid van haar voorwerp.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Maar zij wanhoopt aan de bereikbaarheid met haar middelen.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">Barth ziet in de kritiek een methode waarbij het geheimzinnige groeit.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Tekst en historie zijn aan God te oriënteren.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">De kennis wordt minder naarmate God wast.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo schept hier de kritiek,</seg> <seg n="11.1.2">nu ze niet meer door een filosofische kenleer,</seg> <seg n="11.1.3">maar zuiver theologisch is bepaald,</seg> <seg n="11.1.4">de sfeer van het goddelijke.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zij ledigt niet,</seg> <seg n="11.2.2">wat ze in haar agnostische vorm vaak doet,</seg> <seg n="11.2.3">de geestelijke dampkring,</seg> <seg n="11.2.4">maar zij laadt die.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De negatieve bepaling van de onbekende God is vol positiviteit.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het agnosticisme van Barth,</seg> <seg n="11.4.2">als men het zo noemen wil,</seg> <seg n="11.4.3">is vol geloof.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Alleen maar,</seg> <seg n="11.5.2">dit geloof is niet weer een verkapt weten,</seg> <seg n="11.5.3">maar in volle zin geloof,</seg> <seg n="11.5.4">waarvan juist het niet-weten een integrerend bestanddeel is.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De geheimzinnigheid van de Urtext en de raadselachtigheid van de historische Jezus,</seg> <seg n="11.6.2">de onbekendheid van God zijn geen nadelen maar voordelen voor het geloof,</seg> <seg n="11.6.3">waaraan dit zijn wezen ontwikkelt.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Hier ligt het punt,</seg> <seg n="12.1.2">waarop Barth de theologie 180 omdraait.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Want Barth volbrengt hier geen <hi rend="italic">stichtelijke</hi> wending.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij zegt niet dat wij het niet weten en nu maar moeten vertrouwen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">In geen enkele zin matigt hij de kritische zin van zijn theologie,</seg> <seg n="12.4.2">zoals bij anderen zo dikwijls het geval is,</seg> <seg n="12.4.3">wanneer de kritiek 'het kritiekste' nadert.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De wending van Barth is metafysisch.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Wij <hi rend="italic">kennen God niet,</hi></seg> <seg n="12.6.2"><hi rend="italic">maar God kent ons.</hi></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Dat is de eigenlijke,</seg> <seg n="12.7.2">de positieve betekenis van de onbekende God.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Wij kennen God niet,</seg> <seg n="12.8.2">niet om de negatieve reden dat ons daartoe de middelen ontbreken,</seg> <seg n="12.8.3">maar om de positieve dat wij 'veelmeer van God gekend zijn' (Gal. 4 : 9).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Dat is het wezen der critica sacra,</seg> <seg n="12.9.2">wanneer zij ontledigd is van het heimelijk agnosticisme van haar literarisch-historische methoden en zuiver theologisch,</seg> <seg n="12.9.3">bij de nadering van God,</seg> <seg n="12.9.4">op zichzelf in deemoed teruggeworpen wordt.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Uit deze stoute wending wordt door de kritische theologie een geheel nieuw standpunt gewonnen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zoals Descartes de twijfel ronddrijft tot ze de zekerheid,</seg> <seg n="13.2.2">die haar spil is,</seg> <seg n="13.2.3">verraadt,</seg> <seg n="13.2.4">zo drijft Barth de kritiek voort door de hele theologie,</seg> <seg n="13.2.5">van de letter tot de geest,</seg> <seg n="13.2.6">tot alle kennis is tenietgedaan en zij haar geheim openbaart dat het niet is een kennen,</seg> <seg n="13.2.7">maar veelmeer een gekend worden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">En daarmee is de positieve zin van de agnostisch klinkende term:</seg> <seg n="13.3.2">de onbekende God,</seg> <seg n="13.3.3">aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De gedachte is wel eerder uitgesproken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ze is om te beginnen paulinisch.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar ook veel dichterbij heeft Gunning,</seg> <seg n="14.3.2">hierin weer Von Baader volgend,</seg> <seg n="14.3.3">het cogito van Cartesius omgezet in:</seg> <seg n="14.3.4">'Ik word gedacht,</seg> <seg n="14.3.5">derhalve besta <pb n="561" ed="VW"/>ik.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dit neemt niet weg dat de wijze,</seg> <seg n="14.4.2">waarop Barth de hele theologie onder dit gezichtspunt stelt,</seg> <seg n="14.4.3">origineel is.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Merkwaardig is de wijze waarop hij de kritiek,</seg> <seg n="14.5.2">in de heilige dienst,</seg> <seg n="14.5.3">in een andere aggregatie-toestand drijft,</seg> <seg n="14.5.4">waar al haar koele eigenschappen ophouden en waar zij opgaat in geloof.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Waar zij,</seg> <seg n="14.6.2">de subjectiefste,</seg> <seg n="14.6.3">nu de objectiefste wordt en alles en ook zij zelf wordt gezien sub specie Dei.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Een mooie illustratie van deze gedachtengang herinner ik mij gelezen te hebben in een der vroegere jaargangen van <hi rend="italic">Overdenkingen.</hi></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het was een opstel over de Torenbouw van De la Saussaye Jr.</seg> <seg n="15.2.2">- De bouwers zijn zeer actief en positief.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ze willen een toren bouwen die ten hemel reikt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Men zou kunnen zeggen dat ze op die wijze de meest positieve kennis zullen krijgen van de dingen die boven zijn.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">- Maar ze voelen zich verlamd en verward door een geheimzinnige tegeninstantie.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De reden is dat,</seg> <seg n="15.6.2">terwijl zij uitgegaan zijn om God te bezien,</seg> <seg n="15.6.3">God 'veelmeer' is afgekomen om hen in ogenschouw te nemen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hun hele kennistheorie,</seg> <seg n="15.7.2">hun positieve toren valt ineen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En zij zullen nu omgekeerd moeten wandelen in de wegen van Gods voorwetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">- Deze illustratie is daarom tevens zo suggestief,</seg> <seg n="15.9.2">omdat we hier de godskennis niet zien geboren worden als resultaat van de cultuur.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Ze is geen cultuurgoed,</seg> <seg n="15.10.2">geen cultuur-'waarde'.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Maar juist omgekeerd zien we de oudste,</seg> <seg n="15.11.2">de Babylonische cultuur over de wereld in beweging komen onder de invloed van een <hi rend="italic">kennen Gods,</hi></seg> <seg n="15.11.3">dat gericht is op de volkerenwereld.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Met deze omkering is de Zwitserse theologie gekarakteriseerd,</seg> <seg n="15.12.2">al geef ik toe dat ze over het laatste,</seg> <seg n="15.12.3">de geboorte van zede en cultuur uit het 'gekend worden',</seg> <seg n="15.12.4">nog weinig heeft nagedacht.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1"><hi rend="italic">Dat is haar zwakke punt.</hi></seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">- Overigens kan ik niet nalaten even te wijzen op het gezelschap van twee ethische leiders,</seg> <seg n="15.14.2">Gunning en De la Saussaye Jr.,</seg> <seg n="15.14.3">waarin Barth zich hier een ogenblik bevindt-. met de eerste trouwens ongedwongener dan met de laatste.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Nu wij de positieve inhoud van de uitdrukking:</seg> <seg n="16.1.2">onbekende God hebben aangewezen,</seg> <seg n="16.1.3">wil ik de aandacht vestigen op een tweede hoofdpunt in Barths commentaar.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik zou dat willen noemen:</seg> <seg n="16.2.2"><hi rend="italic">de samentrekking van het levensbeeld.</hi></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Een telkens terugkerende uitdrukking is:</seg> <seg n="16.3.2">'Jenseits von Geburt und Tod'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Ook dit klinkt voorlopig enkel negatief.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Onze schrijver bedoelt daarmee het geheel van ons empirische leven uit te schakelen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Daarmee wordt een afwijzende houding aangenomen tegen wat wij persoonlijkheid,</seg> <seg n="16.6.2">cultuur,</seg> <seg n="16.6.3">innerlijkheid,</seg> <seg n="16.6.4">karakter noemen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Dit alles is voor hem,</seg> <seg n="16.7.2">naar de oude betekenis van persoon,</seg> <seg n="16.7.3">slechts het masker,</seg> <seg n="16.7.4">dat God niet aanziet.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het is een zwelling van de levensbodem die niet in aanmerking komt.</seg></s></p>
<p><pb n="562" ed="VW"/><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Voor zover God erin vervlochten zit,</seg> <seg n="17.1.2">is het een afgod.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En de waarheid,</seg> <seg n="17.2.2">die het eigenlijke voorwerp van het geloof is,</seg> <seg n="17.2.3">ligt buiten de poorten van geboorte en dood.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wanneer wij die waarheid samenvatten als de kennis van zonde en gerechtigheid,</seg> <seg n="17.3.2">dan ligt de eerste voor de geboorte en de laatste na de dood.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Christus is opgestaan,</seg> <seg n="17.4.2">daar waar Adam van de lijn is afgevallen,</seg> <seg n="17.4.3">zegt Barth met Luther.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is duidelijk hoe Barth hier in oppositie komt met sommige vormen van ethische theologie,</seg> <seg n="18.1.2">waarin alles op persoonlijkheid en cultuur is ingesteld en waar de christelijke waarheid in de aanschouwelijke vormen van het menselijk leven haar uitdrukkingsmiddelen zoekt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Waar,</seg> <seg n="18.2.2">zoals Robertson het in een van zijn preken uitdrukt,</seg> <seg n="18.2.3">God een menselijke zijde heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="18.2.4">die dan tot uitdrukking moet komen in een stuk leven tussen geboorte en dood.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Voor wij over deze samentrekking van het levensbeeld de staf breken,</seg> <seg n="19.1.2">moeten wij ons rekenschap geven van het feit dat Barth hier het menselijk leven onder dezelfde hoek ziet waaronder Paulus het leven van Jezus ziet en zoals de christelijke kerk,</seg> <seg n="19.1.3">die in de Twaalf artikelen Jezus' geboorte en dood tegen elkaar schuift,</seg> <seg n="19.1.4">dat leven gewoon is te zien.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het is moeilijk tegen te spreken dat bij Paulus het historische leven van Jezus,</seg> <seg n="19.2.2">zoals de evangeliën dat geven,</seg> <seg n="19.2.3">tussen de betekenis van zijn geboorte en dood is weggekneld.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Over een 'leven van Jezus' spreekt de heidenapostel nooit.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Voor hem heeft dit geen cultuurbetekenis.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Of liever:</seg> <seg n="19.5.2">de kwestie der cultuurbetekenis bestaat voor Paulus niet.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Hij neemt Christus zoals deze door God gezien wordt en dan valt zijn betekenis in twee momenten uiteen:</seg> <seg n="19.6.2">zonde,</seg> <seg n="19.6.3">dat is de geboorte,</seg> <seg n="19.6.4">de vernedering;</seg> <seg n="19.6.5">en gerechtigheid,</seg> <seg n="19.6.6">dat is de opstanding,</seg> <seg n="19.6.7">de verhoging.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het belangrijke van Barths theologie is nu dat hij ons leven in hetzelfde licht ziet als dat van Jezus.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zoals de kerk,</seg> <seg n="20.2.2">met Paulus,</seg> <seg n="20.2.3">Jezus niet als religieus genie ziet,</seg> <seg n="20.2.4">zijn betekenis niet vindt in zijn godskennis,</seg> <seg n="20.2.5">maar zijn waarde bepaalt naar de wijze waarop Hij het <hi rend="italic">voorwerp</hi> is van Gods heilige Raad,</seg> <seg n="20.2.6">zo ziet nu ook Barth ons leven niet als subject van godskennis,</seg> <seg n="20.2.7">maar als object van Gods weten.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Wij zijn 'veelmeer' van hem gekend.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">- Hier blijkt dus dat de samentrekking van het levensbeeld onmiddellijk samenhangt met de wending van kennen tot gekend worden,</seg> <seg n="20.4.2">waarop ik in het eerste stuk van mijn beschouwing wees.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Ik vond een mooie verduidelijking van wat ons hier bezig houdt in een Duits gedicht op een oud boerenhuis.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De bewoners menen misschien dat zij daar wonen,</seg> <seg n="21.2.2">omdat ze er een tuintje hebben,</seg> <seg n="21.2.3">waar 's avonds de zon in hun floksen en rozen schijnt.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar neen:</seg> <pb n="563" ed="VW"/><seg n="21.3.2">"Nicht <choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ihr</corr></choice>,</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Leugnung häust hier,</seg> <seg n="22.1.2">Geburt und Tod."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hier is dezelfde visie op het leven:</seg> <seg n="23.1.2">loochening van het eendagsleven tussen geboorte en dood.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het huis is vol van een mysterieuze presentie,</seg> <seg n="23.2.2">waardoor het ene geslacht na het andere omwoond wordt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Niet de tijd gaat door de deuren van dit huis,</seg> <seg n="23.3.2">maar de eeuwigheid woont er in de tweeslag van geboorte en dood.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Deze accentueren de ademhaling tussen hemel en aarde.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het is God,</seg> <seg n="23.5.2">wiens adem in de neusgaten in- en uitgaat.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Nicht <choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ihr</corr></choice>!</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Voor Barth geldt dit van het hele leven,</seg> <seg n="23.7.2">'van ademen tot bidden'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f10" rend="superscript">j</ref> nicht <choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ihr</corr></choice>!</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze illustratie is niet onbedenkelijk.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ze geeft aanleiding tot de opmerking dat we hier met heidendom te doen hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Inderdaad kan het op de voorgrond brengen van het 'numen praesens' een heidens levensgevoel vertolken,</seg> <seg n="24.3.2">als het gevoel van zijn tegenwoordigheid het 'vrolijk levenslicht,'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="24.3.3">dooft.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daarom wijs ik er op dat het hier aankomt op het derde van de vergelijking,</seg> <seg n="24.4.2">nl. de samentrekking van het levensbeeld.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het levensgevoel,</seg> <seg n="24.5.2">dat daarmee gepaard gaat,</seg> <seg n="24.5.3">hangt af van de godsidee.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De herleiding van het leven tot twee of meer momenten heeft ook de christelijke kerk.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">De rooms-katholieke in haar zeven sacramenten en de protestantse kerken in Doop en Avondmaal,</seg> <seg n="24.7.2">waarin geboorte en dood de beide zijden voorstellen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Wie daaraan geheel ontkomen wil moet een consequent monisme voorstaan,</seg> <seg n="24.8.2">waarin de dood even natuurlijk wordt als het leven.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wij zullen,</seg> <seg n="25.1.2">heiden of christen,</seg> <seg n="25.1.3">het besef moeten bewaren dat wij omwoond worden en rondom geweten worden (Ps. 139).</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wij zijn huisgenoten Gods en God is niet omgekeerd onze huisgenoot.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wij zijn voorwerpen van zijn kennis meer dan Hij van de onze.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">God stelt zich niet op ons standpunt,</seg> <seg n="25.4.2">maar door het geloof plaatsen wij ons op het Zijne.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Ook de oudtestamentische vrome,</seg> <seg n="25.5.2">gesteld op het vrolijk levenslicht,</seg> <seg n="25.5.3">weet dat dit de naam van 'ijdele vreugd' verdient,</seg> <seg n="25.5.4">als men geen dorpelwachter wil worden in Gods tempel.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Dit blijft waar,</seg> <seg n="25.6.2">ook als 's levens vreugd de vorm aanneemt van de strengste ethiek.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De stoïcijn staat tenslotte tegenover de christen.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Wij leven niet volgens de natuur,</seg> <seg n="25.8.2">het stuk tussen geboorte en dood,</seg> <seg n="25.8.3">maar volgens de waarheid 'jenseits von Geburt und Tod'.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">- Bovendien is het voor mij zeer de vraag of het Oude Testament met zijn liefde voor het leven en zijn <hi rend="italic">danken</hi> voor het levenslicht niet achterhaald is door de betekenis,</seg> <seg n="25.9.2">die de dood heeft in het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Het christendom heeft een plooi in het leven gelegd,</seg> <seg n="25.10.2">die niemand er meer uitstrekt (Eucken).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wel kan men zeggen dat het Evangelie de waarheid zo ethisch mogelijk <pb n="564" ed="VW"/>maakt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De gelijkenissen en de bergrede van Jezus zou men een ethiek kunnen noemen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Jezus' wonderen zijn geen mirakelen maar hulpbetoon.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Dit is het wat Augustinus zo treft in de evangeliën,</seg> <seg n="26.5.2">wanneer hij ze vergelijkt met de neoplatoonse filosofie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">- En toch hebben de evangelisten geen leven van Jezus gegeven,</seg> <seg n="26.6.2">maar een christologie.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Zij hebben de dingen niet geschreven,</seg> <seg n="26.7.2">zoals ze zelf aan het slot zeggen,</seg> <seg n="26.7.3">opdat de lezer Jezus zou nadoen,</seg> <seg n="26.7.4">maar opdat hij in Hem zou geloven.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De vleeswording,</seg> <seg n="26.8.2">ook al wordt ze niet docetisch opgevat,</seg> <seg n="26.8.3">vindt haar grens tenslotte in de <hi rend="italic">gelijkheid</hi> van het zondige vlees.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">De spreuken van de bergrede missen het compromis van alle eigenlijke ethiek en hebben daardoor het karakter van kruiswoorden.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Jezus' krankenhulp is geen filantropie maar is de keerzijde van de vergeving der zonden.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Barth heeft hierin zeker gelijk dat in het Evangelie alles moet gesteld worden onder het gezichtspunt van de uitgang te Jeruzalem.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Hierin vindt het ethische in het Evangelie zijn grens.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De stelling,</seg> <seg n="27.1.2">dat de waarheid ethisch is,</seg> <seg n="27.1.3">geldt daarom niet absoluut.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ze moet ingeperkt tot de bevestiging dat de christelijke waarheid zo diep mogelijk in de zedelijke sfeer indaalt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Nergens is het goddelijke zo verborgen,</seg> <seg n="27.3.2">zo menselijk,</seg> <seg n="27.3.3">zo redelijk en zo <hi rend="italic">zedelijk</hi> als in het Evangelie.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Nergens lijkt het zozeer een stuk van ons leven geworden te zijn en tussen geboorte en dood opgenomen te wezen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Nergens komt het zo dicht aan het hart als in de brieven van Paulus,</seg> <seg n="27.5.2">waar het een stuk menselijke levenservaring schijnt geworden.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Ik wees er reeds op dat Augustinus,</seg> <seg n="27.6.2">en we kunnen zeggen het hele Westen,</seg> <seg n="27.6.3">daardoor zo sterk tot Christus is getrokken.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">- En toch hebben noch de evangelisten,</seg> <seg n="27.7.2">noch Paulus,</seg> <seg n="27.7.3">noch Augustinus,</seg> <seg n="27.7.4">noch Luther de christelijke waarheid daarin laten opgaan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">De evangelisten laten Christus <hi rend="italic">ingaan en uitgaan</hi> in geboorte en dood en de hele evangelische stof moet onder die gezichtspunten bezien.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Paulus beeldt een machtige Christus-psychologie uit,</seg> <seg n="27.9.2"><hi rend="italic">een gevoelen</hi> dat in Christus Jezus was (Fil. 2).</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Maar men zou zich zeer vergissen als men daarin de kosmische trekken over het hoofd zag,</seg> <seg n="27.10.2">die het zeer ver boven mensenmaat doen uitgaan.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Augustinus verwijlt in het zevende boek van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> met grote voorliefde bij het 'ethische' Gods.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Maar men mag dat niet lezen zonder aan het tiende boek te denken,</seg> <seg n="27.12.2">waar de godskennis alles,</seg> <seg n="27.12.3">ook het menselijke,</seg> <seg n="27.12.4">te boven gaat.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">En Luther onderscheidt tussen tweeërlei werken van Christus:</seg> <seg n="27.13.2">de eigenlijk-zedelijke en die welke ons niet uit zedelijk oogpunt aangaan,</seg> <seg n="27.13.3">maar een grotere maat hebben.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dat is nu m.i. de betekenis van Barth,</seg> <seg n="28.1.2">dat hij weer volle ernst maakt met het 'finitum non est capax infiniti'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dat niet alleen vlees en bloed in Jezus,</seg> <seg n="28.2.2">maar ook zijn ethische persoonlijkheid,</seg> <seg n="28.2.3">zijn cultuurbetekenis onvoldoende <pb n="565" ed="VW"/>zijn om te openbaren dat hij de Christus is,</seg> <seg n="28.2.4">de Zoon van de levende God.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Dat dit een zaak des geloofs blijft.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Dat juist wanneer wij Christus zo diep mogelijk in het vlees trekken,</seg> <seg n="28.4.2">zoals Luther het wil,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="28.4.3">Hij zelf meer blijkt dan ons vlees en dan ons hart.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Dat er in God meer is dan Jezus (tegen Herrmann).</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Dat de waarheid ligt 'jenseits von Geburt und Tod'.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarom kan ik niet inzien dat de samentrekking van het levensbeeld onder de invloed van de heiligheid Gods iets heidens zou moeten hebben.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dat we daarin altijd zouden moeten terugvinden de huivering van de creatuur onder de invloed van de aanwezigheid van het numen praesens,</seg> <seg n="29.2.2">met het gevoel dat God de vijand is van zijn eigen schepping.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wel kan ik dit bezwaar delen tegen de wijze waarop door sommige anderen,</seg> <seg n="30.1.2">bijv. door Otto,</seg> <seg n="30.1.3">de heiligheid Gods van predikaten wordt voorzien,</seg> <seg n="30.1.4">die geschikt zijn om de mens op het zuiver creatuurlijke terug te drijven.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Wanneer God met een aantal eigenschappen wordt belegd,</seg> <seg n="30.2.2">die beurtelings huivering,</seg> <seg n="30.2.3">zwijgen en onmacht bij de mens opwekken,</seg> <seg n="30.2.4">dan voel ook ik daarin heidense zuurdesem.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Bij Barth echter van dit alles niets.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Een vergelijking met Otto,</seg> <seg n="30.4.2">die ook ik boven gebruikte,</seg> <seg n="30.4.3">dient alleen om aan te wijzen dat,</seg> <seg n="30.4.4">naast de meer negatieve kritische bezinning bij Barth,</seg> <seg n="30.4.5">de positieve wortel van zijn theologie in de erkenning van Gods heiligheid is te zoeken.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Die heiligheid is bij Barth echter niet verschrikkelijk,</seg> <seg n="30.5.2">geen mysterium tremendum,</seg> <seg n="30.5.3">maar alleen <hi rend="italic">onbekendheid.</hi></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Zij is voor de menselijke persoonlijkheid en cultuur hoogst ongevaarlijk;</seg> <seg n="30.6.2">zij onttrekt zich eerder aan elke bedreiging van het menselijke in het ongewetene.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Zij trekt zich terug voor de kritiek.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Zij wacht geduldig op geloof om positief te worden.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Zij duldt rustig dat de torenbouwers uitgaan om haar te bezien,</seg> <seg n="30.9.2">ofschoon zij met goddelijke humor heimelijk veelmeer uitgaat om hen te bezien.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Waaraan ligt het nu dat bij Barth de heiligheid Gods dit <hi rend="italic">heilig-onnozele</hi> bezit,</seg> <seg n="31.1.2">waardoor zij van de voorstelling van Otto zo ver verwijderd is?</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">- Het ligt hieraan dat Barth de nieuwtestamentische heiligheid op het oog heeft.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het zit in het specifiek-christelijke.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Het is God,</seg> <seg n="31.4.2">die zijn zon laat opgaan over bozen en goeden en die regent over rechtvaardigen en onrechtvaardigen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Die,</seg> <seg n="31.5.2">ofschoon Hij de Heilige is,</seg> <seg n="31.5.3">'niet ver is van een iegelijk van ons' (Hand. 17 : 27).</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Die,</seg> <seg n="31.6.2">ofschoon de Verborgene,</seg> <seg n="31.6.3">nabij is,</seg> <seg n="31.6.4">aan het verborgene in de mens (Barth).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Die als de onbekende God <hi rend="italic">gekend wordt</hi> (Barth).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Deze voorstelling van de heiligheid Gods nu hangt weer ten nauwste samen met de opvatting dat de waarheid moet worden begrepen als een <hi rend="italic">gekend worden</hi> door God.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">God is in het Nieuwe Testament geen donkere macht,</seg> <seg n="31.9.2">die de mensen in het leven met zijn tegenwoordigheid tot een sacraal <pb n="566" ed="VW"/>zwijgen brengt,</seg> <seg n="31.9.3">maar een liefhebbende Geest,</seg> <seg n="31.9.4">die zijn kinderen kent en in zijn gedachten heeft.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Het leven van zijn kinderen is niet een creatuurlijk voortgedreven worden uit de oorsprong van zijn macht,</seg> <seg n="31.10.2">maar het is een wandelen in de voorwetenschap Gods.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Het leven van Jezus is een gaan van profetie tot profetie,</seg> <seg n="31.11.2">waarin telkens voor Hem het bewijs ligt dat het bereikte levensstadium door de Vader is voorgekend.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">In de bekende keten des heils in Rom. 8 ziet Paulus het christelijk leven als een voortgaan van stand tot stand in de raad en de voorkennis Gods.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Nieuwtestamentische heiligen zijn geen ingewijden in de geheimen van een huiveringwekkende presentie,</seg> <seg n="31.13.2">evenmin adepten van een geheimleer,</seg> <seg n="31.13.3">noch volgers van een hogere moraal,</seg> <seg n="31.13.4">maar het zijn 'gekenden',</seg> <seg n="31.13.5">'beminden'.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Hun weg in het heiligdom is een weg in de voorkennis Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Hierdoor wordt duidelijk hoe de heiligheid Gods,</seg> <seg n="32.1.2">dwz. het goddelijke in God in onderscheiding van het menselijke,</seg> <seg n="32.1.3">naar voren kan worden gebracht zonder dat de mens op een ongenadige afstand van God wordt geworpen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De heiligheid Gods bestaat hierin dat Hij ons in zijn gedachten,</seg> <seg n="32.2.2">in zijn raad en voorkennis heeft;</seg> <seg n="32.2.3">en onze heiligheid bestaat hierin dat wij in Gods gedachten leven.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De grootste afstand is hier tevens de hoogste intimiteit.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De verborgenheid Gods is een nabijzijn aan het verborgene van de mens na aftrek van het masker:</seg> <seg n="32.4.2">persoon,</seg> <seg n="32.4.3">ethiek,</seg> <seg n="32.4.4">cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wanneer Barth van al de verschrikkingen der heiligheid Gods slechts deze ene houdt:</seg> <seg n="33.1.2">de onbekendheid;</seg> <seg n="33.1.3">en wanneer hij aan deze negatieve bepaling een positieve wending geeft:</seg> <seg n="33.1.4">een door God gekend <hi rend="italic">worden;</hi></seg> <seg n="33.1.5">wanneer hij verder dit gekend worden betrekking laat hebben op het intiemste van de mens,</seg> <seg n="33.1.6">zodat niet de cultuurmens er het voorwerp van is,</seg> <seg n="33.1.7">maar de arme;</seg> <seg n="33.1.8">niet de rijke man,</seg> <seg n="33.1.9">maar Lazarus;</seg> <seg n="33.1.10">zodat verder niet de zedelijke mens er object van is,</seg> <seg n="33.1.11">maar de zondige;</seg> <seg n="33.1.12">niet de farizeeër,</seg> <seg n="33.1.13">maar de tollenaar;</seg> <seg n="33.1.14">zodat eindelijk niet de menselijke persoonlijkheid genomen wordt,</seg> <seg n="33.1.15">maar de mens zonder meer;</seg> <seg n="33.1.16">niet de wijze en verstandige,</seg> <seg n="33.1.17">maar de kinderkens,</seg> <seg n="33.1.18">dan verliest deze heiligheid wel haar laatste verschrikking en het is bijzonder onbillijk als men Barth ten laste legt dat hij ons op creatuurlijke afstand van God werpt.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1"><hi rend="italic">Het omgekeerde is het geval.</hi></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Deze heiligheid betekent de intiemste vereniging van God en mens.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Zij stelt de mens midden in Gods gedachten.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Ze is een andere naam voor genade.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ik kan niet anders zien of Barth brengt hier het specifiek nieuwtestamentische naar voren,</seg> <seg n="33.6.2">in onderscheiding zelfs van het Oude Testament.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Evenals in het Nieuwe Testament minder de Schepper dan wel de Vader de God van onze Here Jezus Christus is,</seg> <seg n="33.7.2">zo komt het creatuurlijke bij Barth juist op de achtergrond.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">De mens komt als <hi rend="italic">kind in Gods gedachten</hi> voor.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Wanneer men daarom tegen de heiligheid Gods,</seg> <seg n="33.9.2">zoals die door Otto e.a. is beschreven,</seg> <seg n="33.9.3">het bezwaar kan hebben dat ze fysisch is,</seg> <pb n="567" ed="VW"/><seg n="33.9.4">dan geldt dit van Barth absoluut niet.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">In nauw verband hiermee staat de zondebeschouwing van Barth.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ook daartegen is hetzelfde bezwaar uitgesproken dat hij een fysisch zonde-begrip zou hebben.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">En ook hier is dit verwijt m.i. onjuist.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Ik stem toe dat Barth soms vergelijkingen gebruikt die tot misverstand aanleiding kunnen geven.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Zo zegt hij in zijn commentaar dat ons leven zich bij de geboorte in de zonde stort,</seg> <seg n="34.5.2">zoals het water in een sluis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="34.5.3">en dat de zonde het soortelijk gewicht van onze natuur is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Deze beelden zijn voor de lezer,</seg> <seg n="34.6.2">die het fysische ruikt,</seg> <seg n="34.6.3">inderdaad misleidend.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Wanneer wij Barth goed willen interpreteren,</seg> <seg n="34.7.2">mogen wij niet over het hoofd zien dat dit niet de primaire figuren zijn waarmee de schrijver de zonde verduidelijkt,</seg> <seg n="34.7.3">maar de secundaire.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De eigenlijke interpretatie ligt niet op fysisch,</seg> <seg n="34.8.2">maar op ideëel gebied.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Wij zijn zondaren omdat we door God gekend worden.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Daarom is de zonde niet fysisch,</seg> <seg n="34.10.2">maar ideëel.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Wij zijn niet daarom zondaren omdat wij het kwade willen,</seg> <seg n="34.11.2">maar omdat het goede,</seg> <seg n="34.11.3">dat wij willen,</seg> <seg n="34.11.4">in het weten Gods tot zonde wordt.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Evenmin als een fysisch,</seg> <seg n="34.12.2">is de zonde dus een ethisch begrip.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Het is zelfs geen religieus begrip in de zin waarin wij 't religieuze meestal nemen.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">De zonde ligt buiten de sfeer van 't fysische,</seg> <seg n="34.14.2">ethische,</seg> <seg n="34.14.3">religieuze,</seg> <seg n="34.14.4">'jenseits von Geburt und Tod'.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">De zonde als religieus begrip is voor Barth wèl het meest aanschouwelijke zonde-beeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Maar deze aanschouwelijkheid is slechts schaduw van het werkelijke zondebegrip.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Het ware begrip 'zonde' komt slechts in Gods weten voor.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Zelfs de mystiek,</seg> <seg n="34.18.2">die boven het religieuze uit wil,</seg> <seg n="34.18.3">heeft nog niet bedacht 'quanti ponderis sit peccatum'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">Barth gaat er mee buiten de menselijke sfeer.</seg></s> <s n="34.20"><seg n="34.20.1">En zo verwijdert hij zich zover mogelijk van de fysische opvatting.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Hierin ligt de kracht der zonde,</seg> <seg n="35.1.2">dat ze niet is een moment in een van de levensprocessen,</seg> <seg n="35.1.3">maar dat ze een moment is in het goddelijk weten.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Barth wijst dit aan naar aanleiding van Rom. 7,</seg> <seg n="35.2.2">waar Paulus klaagt dat als hij het goede wil doen het kwade hem bijligt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het goede te <hi rend="italic">willen,</hi></seg> <seg n="35.3.2">dat gelukt hem.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Maar tot het <hi rend="italic">doen</hi> brengt hij het niet.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Dat gelukt aan de zonde.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Deze meerdere macht ontleent de zonde aan God.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Barth drukt het zo uit:</seg> <seg n="36.1.2">"Kraft des Gesetzes,</seg> <seg n="36.1.3">durch welches ich Gott erkenne,</seg> <seg n="36.1.4">will ich' das Rechte tun'.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Und kraft des Gesetzes,</seg> <seg n="36.2.2">durch welches ich von Gott erkannt bin,</seg> <seg n="36.2.3">'gelingt mir das Schlechte'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Dat is geen fysisch zonde-begrip.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">En God mag,</seg> <seg n="36.4.2">al ontleent de zonde aan Hem haar kracht,</seg> <seg n="36.4.3">niet de auteur der zonde heten.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Gods Wet wekt de zonde op (Rom. 7 : 5).</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Zij komt als adequate notie het eerst en alleen voor in zijn kennis van ons leven <pb n="568" ed="VW"/>en is de eerste toepassing van dat weten op ons bestaan,</seg> <seg n="36.6.2">zodat allen er onder besloten worden (Gal. 3 : 22).</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Wanneer wij ons nu herinneren dat Barth Gods heiligheid bepaalt als zijn onbekendheid en dat deze onbekendheid omgekeerd wordt tot een <hi rend="italic">gekend worden</hi> van de mensen door Hem,</seg> <seg n="36.7.2">dan volgt daaruit dat Barth de zonde tegenover Gods heiligheid laat ontstaan,</seg> <seg n="36.7.3">wat de bijbel ook doet (bijv. Jesaja 6).</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Alleen,</seg> <seg n="36.8.2">Barth geeft daaraan weer een specifiek nieuwtestamentische wending,</seg> <seg n="36.8.3">waarbij de zonde niet een steriel fysisch of ethisch begrip blijft,</seg> <seg n="36.8.4">dat tot enig correlaat de dood heeft,</seg> <seg n="36.8.5">maar zo,</seg> <seg n="36.8.6">dat de zonde supra-ethisch een plaats in de goddelijke dialectiek krijgt,</seg> <seg n="36.8.7">waardoor zij tot correlaat de genade heeft (Gal. 3 : 22).</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De bovengenoemde beelden van het water in de sluis en het soortelijk gewicht drukken dus slechts het noodwendig karakter der zonde uit,</seg> <seg n="37.1.2">nadat haar wezen eerst op geheel andere wijze is bepaald en geven geen recht te concluderen tot een fysische opvatting.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Een betere indruk geeft een andere diepzinnige passus,</seg> <seg n="37.2.2">die van Augustinus had kunnen zijn.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De schrijver merkt op dat ons hele leven vergezeld wordt door de klacht over vergankelijkheid en daarnevens door de aanklacht vanwege de zonde.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">En toch zijn beide op de bodem van het creatuurlijke niet in te zien.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Wij moeten iets vergeten hebben.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">"Waarom",</seg> <seg n="37.6.2">vraagt Barth,</seg> <seg n="37.6.3">"is het zo moeilijk zich het vergetene te herinneren,</seg> <seg n="37.6.4">waar toch de werking van het vergetene,</seg> <seg n="37.6.5">de dood,</seg> <seg n="37.6.6">zo openbaar is?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Hier weet de schrijver heel goed dat bij de verklaring der zonde een weten te pas komt,</seg> <seg n="37.7.2">een weten dat niet in <hi rend="italic">onze</hi> macht is.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Want de wereld ligt in het boze en niet andersom.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">De wereldgeschiedenis verloopt in de zonde en niet omgekeerd.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het is in verband met deze opvattingen van Barth over Gods heiligheid en de zonde,</seg> <seg n="38.1.2">dat wij de genoemde samentrekking van het levensbeeld moeten zien.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ze staat hiermee in verband dat hij,</seg> <seg n="38.2.2">nieuwtestamentisch,</seg> <seg n="38.2.3">Gods heiligheid als een kennen opvat.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Daardoor wordt alles wat kennen wil,</seg> <seg n="38.3.2">alles wat trapsgewijze God zoekt,</seg> <seg n="38.3.3">alles wat God inschakelt in de schaal der waarden van het leven,</seg> <seg n="38.3.4">teruggedrongen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Ethiek,</seg> <seg n="38.4.2">cultuur,</seg> <seg n="38.4.3">persoonlijkheid,</seg> <seg n="38.4.4">ook <hi rend="italic">mystiek</hi> worden gedeprecieerd.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">En alleen wat <hi rend="italic">absoluut en momenteel door God ge</hi>weten wordt,</seg> <seg n="38.5.2">blijft.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Juist omdat het leven tussen geboorte en dood één poging is om te kennen,</seg> <seg n="38.6.2">oefent de <hi rend="italic">kritische</hi> theologie haar handwerk tot het bittere eind en verklaart dat de waarheid er buiten ligt.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Ze is 'jenseits von Geburt und Tod'.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De zonde ligt voor Adams dood (val),</seg> <seg n="38.8.2">de gerechtigheid na Christus' dood (Opstanding).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Aan gene zijde van deze beide doden regeert het heilige weten Gods.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">De waarheid kan van God uit met twee woorden over ons leven worden uitgezegd:</seg> <seg n="38.10.2">zonde en genade.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">De geboorte representeert <pb n="569" ed="VW"/>de zonde;</seg> <seg n="38.11.2">de dood de genade.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Eenvoudig en geweldig is daarmee het leven geworden.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">En uit deze beide klinkt een sterk:</seg> <seg n="38.13.2">Nicht <choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ihr</corr></choice>! ons tegen.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Een wachtwoord voor de poort der eeuwigheid,</seg> <seg n="38.14.2">dat het volk vaak zoveel beter verstaat dan de cultuurmens.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Dat in menig boerenhuis een monumentale stijl aan het leven geeft,</seg> <seg n="38.15.2">waartegen drukke persoonlijkheidscultuur het aflegt.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Door de betekenis,</seg> <seg n="39.1.2">die het leven in de kennis Gods krijgt,</seg> <seg n="39.1.3">al wordt het daarop als 't ware <hi rend="italic">samengetrokken,</hi></seg> <seg n="39.1.4">wordt het daarom toch eigenlijk niet <hi rend="italic">ingekort noch tekortgedaan.</hi></seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ook niet,</seg> <seg n="39.2.2">wanneer voorlopig alles de betekenis van zonde krijgt.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Dat is het heilig-onnozele Gods,</seg> <seg n="39.3.2">zoals ik het gewaagd heb te noemen,</seg> <seg n="39.3.3">dat Hij tegenover onze ethiek,</seg> <seg n="39.3.4">onze cultuur,</seg> <seg n="39.3.5">onze persoonlijkheid zich vergenoegt met ze te kennen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">'Kulturfeindlich' is deze theologie niet.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zij laat het leven bestaan.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Als kritische theologie is ze juist cultuurtheologie,</seg> <seg n="39.6.2">maar in andere zin,</seg> <seg n="39.6.3">geraffineerder dan we dat gewend zijn te zeggen.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De nieuwtestamentische heiligheid is niet dodelijk voor het leven en evenmin voor de cultuur.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De christelijke kerk heeft dit voldoende bewezen.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Veeleer is de oudtestamentische heiligheid,</seg> <seg n="39.9.2">niettegenstaande de levens-'bejahung',</seg> <seg n="39.9.3">dodelijk voor de cultuur.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">- Creatuurlijk en ook cultuurlijk zouden we geen zondaren zijn dan alleen in de zin van 1 Koningen 1 : 21;</seg> <seg n="39.10.2">in de betekenis van:</seg> <seg n="39.10.3">aan het kortste eind trekken.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Dat is precies het fysische zondebegrip.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Maar de nieuwtestamentische heiligheid,</seg> <seg n="39.12.2">het weten Gods,</seg> <seg n="39.12.3">zijn heilige dialectiek maakt de zonde tot iets wat erbij komt.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Zij laat het menselijke en culturele leven bestaan en trekt zich als een onbekende terug en laat zich ontkennen.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">Zij is niet positief agressief tegenover het leven,</seg> <seg n="39.14.2">maar slechts met het geweld van haar negativiteit.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">Zij is slechts een oordeel over het leven en dat oordeel beweegt slechts heimelijk over het hele veld van kennen en willen de kritiek,</seg> <seg n="39.15.2">die haar goddelijk beroep vervult tot zij blijkt in de heilige dienst te staan en tot haar het bewustzijn van haar positieve betekenis opgaat in een 'veelmeer gekend worden'.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ter verduidelijking denken wij nog eens aan de wijze,</seg> <seg n="40.1.2">waarop Paulus het leven van Jezus opvat.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Hij brengt het in het schema van vernedering en verhoging:</seg> <seg n="40.2.2">overgeleverd om onze zonde,</seg> <seg n="40.2.3">opgewekt om onze rechtvaardigmaking (Rom. 4 : 25).</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Jezus' leven is geen exempel maar een paradigma.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Zijn waarde zit in zijn betekenis en zijn betekenis krijgt het door de wijze waarop het door God gekend wordt;</seg> <seg n="40.4.2">eenmaal als zonde en andermaal als gerechtigheid.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Daarom ziet Paulus in Jezus' leven geen continuïteit;</seg> <seg n="40.5.2">geen ontwikkeling van zelfbewustzijn,</seg> <seg n="40.5.3">geen individuele persoonlijkheid.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Hij ziet Jezus niet als ethisch subject,</seg> <seg n="40.6.2">niet als cultuurdrager,</seg> <seg n="40.6.3">maar in dubbele 'momentopname van God uit'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Tussen beide is voor Barth alle continuïteit <pb n="570" ed="VW"/>uitgesloten.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Men heeft deze ontkenning van overgang opgevat als een ontkenning van Jezus' voortbestaan.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Maar dat is een misverstand.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Dit zou juist zijn wanneer gedacht was aan een ontwikkeling van Jezus' zelfbewustzijn uit.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Dit is echter niet het geval.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Continuïteit wordt ontkend tussen twee betekenissen van Jezus' leven.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Tussen vernedering en verhoging;</seg> <seg n="40.13.2">zonde en rechtvaardigmaking.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Hier is geen trapsgewijze overgaan,</seg> <seg n="40.14.2">maar een keer in Gods weten.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Een dialectische overgang waarbij geen continuïteit mogelijk is,</seg> <seg n="40.15.2">evenmin als tussen ja en neen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">In dit licht moet ook Jezus' zondeloosheid worden bezien.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Barth zal op een vraag,</seg> <seg n="41.2.2">wanneer die hem gesteld wordt,</seg> <seg n="41.2.3">moeten antwoorden met een 'distinguo'.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De vraag naar Jezus' zondeloosheid staat bij Paulus niet in het middenpunt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Misschien kan men zeggen dat ze helemaal niet gesteld wordt.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De zondeloosheid als negatief begrip wordt ingeruild tegen het positieve begrip van heiligheid.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">En deze heiligheid bestaat als een oordeel Gods.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Dit oordeel constateert niet zondeloosheid,</seg> <seg n="41.7.2">maar verklaart rechtvaardig,</seg> <seg n="41.7.3">daar waar Jezus eerst tot zonde gemaakt is,</seg> <seg n="41.7.4">ook door een oordeel Gods.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Hoe geheel anders komt dan de kwestie te staan en hoe voorzichtig moet men hier zijn met woorden en met zijn oordeel.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Op dezelfde wijze nu komt ook <hi rend="italic">ons</hi> leven naar zijn betekenis in aanmerking;</seg> <seg n="42.1.2">als term in Gods heilig oordeel.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Niet naar zijn loop wordt het beoordeeld;</seg> <seg n="42.2.2">niet naar zijn evolutie-,</seg> <seg n="42.2.3">niet naar zijn groeiend zelfbewustzijn;</seg> <seg n="42.2.4">maar naar zijn plaats in <hi rend="italic">Gods</hi> bewustzijn.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dit zijn twee verschillende gezichtspunten,</seg> <seg n="42.3.2">die nooit in eigenlijke zin met elkaar in strijd kunnen komen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">- De wijze waarop God het leven kent,</seg> <seg n="42.4.2">laat onze zede,</seg> <seg n="42.4.3">onze cultuur bestaan.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Alleen wordt daarop een goddelijk predikaat gedrukt,</seg> <seg n="42.5.2">dat door een ander oordeel Gods kan worden weggenomen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Het wordt tot zonde <hi rend="italic">gemaakt.</hi></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Het is duidelijk dat de samentrekking van het levensbeeld op 'Geburt und Tod' geen fysische betekenis heeft.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Zij dooft het levenslicht niet op heidense wijze uit.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Wanneer ons leven zedelijk en intellectueel als orgaan voor godskennis wordt gewraakt,</seg> <seg n="43.3.2">dan behoeven we daarom niet aan de platonische mythe te denken die ons <hi rend="italic">lichaam</hi> tot een kerker maakt waarin wij het licht der waarheid niet kunnen zien.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Dat is de infra-ethische beschouwing.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Dat Barth geen platonische inslag in zijn denken heeft,</seg> <seg n="43.5.2">zou ik niet gaarne beweren.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Er klinken wel anamnèsistonen in de commentaar,</seg> <seg n="43.6.2">zoals ook ds. Tromp<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.n3" rend="superscript">3</ref> heeft opgemerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Maar de toon is hier toch veel minder somber.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Dat komt doordat de strijd niet zozeer gaat tussen Plato en Genesis 3,</seg> <seg n="43.8.2">het fysische en het ethische,</seg> <seg n="43.8.3">als tussen Genesis 3 en Paulus,</seg> <seg n="43.8.4">het ethische en het theologische.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">De dissonant ligt een vol octaaf hoger.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Het christelijke heeft verre het overwicht bij Barth.</seg></s></p>
<p><pb n="571" ed="VW"/><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Daarom komen wij 'jenseits von Geburt und Tod' niet in het fysische maar in de theologie.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het is Paulus en niet Plato die hier de toon aangeeft,</seg> <seg n="44.2.2">al is het waar dat Plato hier en daar meepraat.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Barths boek blijft in wezen een Paulus-commentaar.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">De waarheid vóór de geboorte kan men <hi rend="italic">zonde</hi> noemen en die na de dood <hi rend="italic">genade.</hi></seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">En zonde en genade houden bij Barth een ethische klankbodem.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Haar kennis is geloof en leidt niet in de richting van het neoplatonisme.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Zij trekt ons niet van het leven af.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Maar legt ons vast op onze ethiek,</seg> <seg n="44.8.2">omdat zij die nodig heeft als de stof,</seg> <seg n="44.8.3">waaraan beide,</seg> <seg n="44.8.4">zonde en genade,</seg> <seg n="44.8.5">haar boven-ethische werkelijkheid kunnen openbaren.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Daarom worden het leven en de zedelijke ontwikkeling niet in hun continuïteit,</seg> <seg n="44.9.2">hun horizontaal streven bedreigd.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">De theologie van Paulus bijv. doet Jezus' zondeloosheid in de evangeliën niet teniet,</seg> <seg n="44.10.2">wanneer zij dat leven in Gods oordeel eerst als zonde en pas daarna als rechtvaardigheid ziet.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Door de zondeloosheid der evangeliën,</seg> <seg n="44.11.2">die Paulus niet weerspreekt,</seg> <seg n="44.11.3">komt juist het boven-ethische karakter van Paulus' theologie het sterkst uit.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">De titel van 'zonde' past niet op Jezus' zedelijk leven en zijn waarheid moet derhalve 'jenseits' van dat leven liggen.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">- Zo ook wordt de continuïteit van het leven niet bedreigd of zo men wil,</seg> <seg n="44.13.2">zijn lengte niet verminderd,</seg> <seg n="44.13.3">zijn licht niet uitgedoofd,</seg> <seg n="44.13.4">wanneer het samengetrokken wordt op geboorte en dood.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Maar het leven krijgt twee theologische betekenissen,</seg> <seg n="45.1.2">die zijn zedelijk en cultureel streven verklaren,</seg> <seg n="45.1.3">zonder dat omgekeerd die betekenissen uit het ethische en culturele kunnen worden afgeleid.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De Verlossing ontkent voor Barth de Schepping niet,</seg> <seg n="45.2.2">maar fundeert haar terwijl zij haar opheft.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Door op deze wijze de continuïteit te verklaren verwijdert Barth zich zover mogelijk van een fysische opvatting van zonde en genade.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Wanneer deze beide oordelen Gods de zedelijke ontwikkeling gaande maken,</seg> <seg n="46.2.2">dan is deze niet omkeerbaar.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De omkeerbaarheid echter is eigen aan een <choice><sic>mathemathisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">mathematisch</corr></choice>-fysische reeks.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De genade is onberouwelijk.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">God keert van het denken van genade tot het denken van zonde niet terug en daarin ligt de grond van de volharding der heiligen.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Hun perseverantie is niet gegrond in het zedelijk proces zelf,</seg> <seg n="46.6.2">maar vindt haar verklaring in het element van <hi rend="italic">voortgang</hi> in de goddelijke dialectiek,</seg> <seg n="46.6.3">die aan ons leven voltrokken wordt.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Ik geloof daarom niet dat we mogen zeggen dat Barth het werk Gods in bekering en wedergeboorte te na komt.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1"><hi rend="italic">Wel ligt in de bepaling van de verhouding tussen zuivere theologie en theologische ethiek de zwakke zijde van zijn boek.</hi></seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Barth heeft daarover nog weinig nagedacht.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Maar zeer zeker heeft hij gelijk,</seg> <seg n="46.10.2">wanneer hij naast de absolute oordelen Gods,</seg> <seg n="46.10.3">waartussen ons leven zich keert,</seg> <seg n="46.10.4">niet een half fysische,</seg> <seg n="46.10.5">half ethische werking Gods inschuift,</seg> <seg n="46.10.6">zoals dat zo hinderlijk plaats heeft bij Kuyper.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Deze manier moet dan dienen om de diepe kloven in de goddelijke dialectiek te dempen;</seg> <seg n="46.11.2">de absolute afstanden tussen oost en west (Ps. 103 : 12) betrekkelijk te maken.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Zij zoekt in het aardse een grond voor een uitspraak in de hemelse rechterstoel.</seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">Zij zoekt die <pb n="572" ed="VW"/>uitspraak te funderen in de menselijke ethiek,</seg> <seg n="46.13.2">terwijl ze enkel naar goddelijke logica begrepen kan worden.</seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Zij maakt de genade tot gevolg van de wedergeboorte,</seg> <seg n="46.14.2">terwijl die moet staan tegenover de zonde als het licht tegenover de duisternis.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">Zij ontneemt aan het oordeel Gods het absolute.</seg></s> <s n="46.16"><seg n="46.16.1">En <hi rend="italic">juist dit absolute is de verklaring voor de relativiteit van onze zedelijke ontwikkeling,</hi></seg> <seg n="46.16.2">die zelf alle absoluutheid mist.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Wij zijn hiermee gekomen tot het derde punt dat ik uit de theologie van Barth naar voren wilde brengen,</seg> <seg n="47.1.2">nl. de heilsbetekenis van de boven aangewezen samentrekking van het levensbeeld.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Barth is de antipode van Bergson.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">In plaats van de 'évolution créatrice' poneert hij een scheppende 'Neuprädikation'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Tegenover de biologie:</seg> <seg n="47.4.2">de theologie.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Onze zaligheid is voor hem niet hierin gelegen,</seg> <seg n="47.5.2">dat wij geleidelijk uit de staat der zonde in de staat der gerechtigheid overgaan,</seg> <seg n="47.5.3">met Luther de Pilatus-trap der bekering trede voor trede opkruipen,</seg> <seg n="47.5.4">maar ze hangt af van een wending van Gods aangezicht,</seg> <seg n="47.5.5">wanneer hij ons leven niet meer als zonde wil kennen.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Wanneer God het hoofd heeft omgewend is het voorwerp van zijn kennen eigenlijk niet meer hetzelfde.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Zonde en genade zijn geen predikaten van hetzelfde subject.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Geen twee stations op één weg.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Zij zijn verder van elkaar weg dan oost en west. 't Zijn vlakken in <hi rend="italic">twee werelden.</hi></seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Gods 'Neuprädikation' is scheppend.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Tussen beide is de gedachte aan evolutie totaal uitgesloten.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">Er gaapt een kloof,</seg> <seg n="47.12.2">waar niemand kan overgaan.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">God poneert dat andere in een absoluut moment.</seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">En alleen het geloof,</seg> <seg n="47.14.2">dat de wording van werelden verstaat,</seg> <seg n="47.14.3">verstaat ook van deze wereld,</seg> <seg n="47.14.4">dat zij 'door het Woord Gods is toebereid' (Hebr. 11 : 3).</seg></s> <s n="47.15"><seg n="47.15.1">Het geloof plaatst zich op het andere standpunt Gods en ziet vandaar de nieuwe mens.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Deze gedachten zijn zeker niet nieuw in de christelijke kerk.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Trouwens ze staan ook in een commentaar op Paulus' brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar wel zijn ze hier met bijzondere scherpte en zeer exclusief tot uitdrukking gekomen.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Vooral moet dit opgemerkt worden van de loochening der identiteit van het subject.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Dit is de scherpste formule,</seg> <seg n="48.5.2">waarop het mogelijk is de ontkenning der evolutiegedachte te brengen.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Deze loochening van de identiteit der subjecten komt overigens,</seg> <seg n="48.6.2">zoals ik boven reeds opmerkte,</seg> <seg n="48.6.3">neer op de ontkenning van een overgang tussen twee contradictoire oordelen en moet daarom als een zuiver theologisch gezichtspunt niet worden gehouden voor een ontkenning van zedelijke continuïteit,</seg> <seg n="48.6.4">die op heel ander gebied ligt.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Ten opzichte van deze beide gezichtspunten,</seg> <seg n="49.1.2">het theologische en het ethische,</seg> <seg n="49.1.3">is allerlei misverstand niet alleen mogelijk,</seg> <seg n="49.1.4">maar ook gangbaar,</seg> <seg n="49.1.5">wat tot zeldzame verwarring aanleiding kan geven.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Maar niet alles berust hier op misverstand.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Ook doet tweeërlei levenshouding hier sympathieën en <pb n="573" ed="VW"/>antipathieën ontwaken.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Een buitengewoon duidelijk voorbeeld van heftige antipathie tegen de theologische leerwijze kan men vinden in een boek,</seg> <seg n="49.4.2">dat reeds enigszins verouderd is,</seg> <seg n="49.4.3">maar dat ik citeer,</seg> <seg n="49.4.4">omdat het zo mooi onze gedachtengang verlucht.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Ik bedoel Drummond:</seg> <seg n="49.5.2"><hi rend="italic">Natuurwetten in de geestelijke wereld.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">De schrijver,</seg> <seg n="49.6.2">die behoort tot het beste Engelse type,</seg> <seg n="49.6.3">laat met een voor dat type ongewone scherpte het theologische gezichtspunt de spitsroeden lopen.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">- Hij bestrijdt de 'evangelische'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f30" rend="superscript">d</ref> voorstelling van de verzoening:</seg> <seg n="49.7.2">"Die verminkte voorstelling van de leer der verzoening ... kan worden samengevat in één enkele volzin,</seg> <seg n="49.7.3">en grotendeels omdat het in een enkele volzin kan worden samengevat,</seg> <seg n="49.7.4">is het een verminking.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Zij wordt ieder mens persoonlijk voorgesteld in de vorm van dit syllogisme:</seg> <seg n="49.8.2">'Gij gelooft dat Christus stierf voor zondaars;</seg> <seg n="49.8.3">gij zijt een zondaar;</seg> <seg n="49.8.4">daarom stierf Christus voor u</seg> <seg n="49.8.5">- <hi rend="italic">en hierom zijt gij behouden'.</hi></seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">De onrustige ziel wordt uitgenodigd om te kruipen in de kronkelingen van een syllogisme."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">"En toch pakken de apostelen van het parasitisme een booswicht op van de straat,</seg> <seg n="50.1.2">laten hem heengaan door deze zo plausibele formule</seg> <seg n="50.1.3">- en maken hem tot een bekeerde in de tijd van even weinig minuten als er tijd vereist wordt om het hier te verhalen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Drummond wil niet ontkennen dat Christus zondaars behoudt en dat de eenvoudige woorden van een straatprediker deze boodschap aan hun hart brengen.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">"Maar in gewone omstandigheden,</seg> <seg n="51.2.2">waarin het gemoed van de onderzoeker snellijk voortgedreven wordt door de verschillende stadiën van het hierboven vermeld syllogisme,</seg> <seg n="51.2.3">laat men het aan hem over de toekomst in 't gelaat te zien en 't verleden uit te wissen met een formule van woorden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Drummond acht het erg dat velen menen zich vergist te hebben en nog erger dat de meesten dit niet zullen merken.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Velen zullen u met een logica van teksten bewijzen dat zij gered zijn,</seg> <seg n="51.4.2">terwijl degene aan wie zij dit zoeken te bewijzen weet dat zij ongeschikt zijn om binnen te gaan.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">"Ondanks alle bezwaren",</seg> <seg n="51.5.2">aldus Drummond,</seg> <seg n="51.5.3">"aan de toepassing ervan verbonden,</seg> <seg n="51.5.4">wordt door de wereld aan het zedelijke getuigenis groter waarde gehecht dan aan het theologische."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">De schrijver zegt dit alles in een paar hoofdstukken over parasitisme in de geestelijke wereld en zo vreest hij dat deze theologische beschouwing de zedelijke organen zal verzwakken en "'t schrikkelijk lot van hem die teruggleed" is dan dat hij "duim voor duim de richting <pb n="574" ed="VW"/>moet terugzoeken,</seg> <seg n="51.6.2">die hij uit het oog had verloren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Tot zover Drummond.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ik ga bij enkele bezwaren van deze ethische schrijver de vinger leggen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Daar is allereerst het logisch karakter van de verlossing,</seg> <seg n="52.3.2">dat hem zware aanstoot geeft.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Hier is het meer de syllogistische vorm;</seg> <seg n="52.4.2">bij Barth de dialectische;</seg> <seg n="52.4.3">maar in beide gevallen geldt de ergernis het logische.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">- En in verband daarmee de uitschakeling van de continuïteit van de tijd,</seg> <seg n="52.5.2">van de 'durée'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Het zijn de 'weinige minuten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">En deze zijn eigenlijk door Drummond nog te lang genomen voor de overgang van het ene oordeel in het andere.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Want deze overgang ligt buiten de tijd.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">- Hier spreekt dezelfde behoefte aan tijd,</seg> <seg n="52.9.2">die De la Saussaye in zijn <hi rend="italic">Christelijk leven</hi> doet verwijzen naar een plaats in de Franse uitgave van Calvijns <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="52.9.3">waarin deze zegt,</seg> <seg n="52.9.4">dat het herstel plaats heeft 'ni en une minute de temps,</seg> <seg n="52.9.5">ni en un jour,</seg> <seg n="52.9.6">ni en un an'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">- In beide gevallen is er ontstemming vanwege het logisch gehalte van het theologisch gezichtspunt,</seg> <seg n="52.10.2">omdat men voelt,</seg> <seg n="52.10.3">dat daardoor noodwendig de tijd geëlimineerd wordt.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">"De wereld hecht aan het zedelijk getuigenis groter waarde",</seg> <seg n="52.11.2">schrijft Drummond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">En dit laatste is niet anders denkbaar dan in de vorm van een proces.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ook van hieruit valt een heel sterk licht op de aanklacht,</seg> <seg n="53.1.2">die men tegen Barth ingebracht heeft,</seg> <seg n="53.1.3">dat zijn beschouwing 'fysisch' zou zijn.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Niet de theologische manier loopt gevaar in de fysica uit te komen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar integendeel de ethische.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Drummonds beschouwingen zijn verouderd,</seg> <seg n="53.4.2">maar uit dit oogpunt zijn ze nog volkomen actueel.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Het zijn natuurwetten,</seg> <seg n="53.5.2">die hij in de geestelijke wereld opspoort.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">En wanneer het ethische wordt losgemaakt van het theologische en van de natuur uit benaderd,</seg> <seg n="53.6.2">dan is de tijd de voornaamste denkvorm die het regeert.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Zijn vorm is die van een proces en die processen zijn omkeerbaar evenals de mathematisch-fysische reeksen.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">"Duim voor duim" moet de mens de richting "terugzoeken,</seg> <seg n="53.8.2">die hij uit het oog verloren had".</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">In dit laatste is iets van de hel van Dante.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Het ethische,</seg> <seg n="54.2.2">afgescheiden van het theologische,</seg> <seg n="54.2.3">de absolute relativiteit,</seg> <seg n="54.2.4">is wreed.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Het maakt God erger dan Adoni-Bezek (Richt. 1 : 7),</seg> <seg n="54.3.2">die slechts zeventig mensen onder zijn tafel had om daar met afgehouwen duimen de kruimels op te lezen.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">- Bevrijdend werkt daartegenover dan het theologische,</seg> <seg n="54.4.2">met zijn wending van fysica tot logica,</seg> <seg n="54.4.3">van natuur tot Geest,</seg> <seg n="54.4.4">van tijd tot eeuwigheid.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Hier heerst het absolute moment en zijn we ineens uit de wereld der processen.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">We zijn verlost van de <pb n="575" ed="VW"/>nooit bereikbare limiet der oneindige reeksen en worden met de onmiddellijkheid en de kracht der gedachte gezet over absolute afstanden als tussen oost en west.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">De naaste gelijkenis is de logische tegenstelling;</seg> <seg n="54.7.2">de dialectische wending,</seg> <seg n="54.7.3">die zonder overgang,</seg> <seg n="54.7.4">zonder medium,</seg> <seg n="54.7.5">zonder weerstand,</seg> <seg n="54.7.6">zonder continuïteit,</seg> <seg n="54.7.7">zonder tijd,</seg> <seg n="54.7.8">zonder moeite,</seg> <seg n="54.7.9">vrij in de geest voltrokken wordt en daardoor haar transcendentaal karakter bewijst.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">- Deze logische overgang is niet omkeerbaar,</seg> <seg n="54.8.2">maar "gelijk de regen en de sneeuw van de hemel nederdaalt en derwaarts niet wederkeert" (Jes. 55 : 10),</seg> <seg n="54.8.3">zo is Gods denken (Jes. 55 : 11).</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Tegenover de souvereine macht van deze goddelijke logica,</seg> <seg n="55.1.2">die één is met haar barmhartigheid,</seg> <seg n="55.1.3">wordt de onmacht van het bloot-zedelijke openbaar.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">De klassieke plaats is hier Rom. 7.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Maar men moet dit hoofdstuk lezen in het licht van Rom. 8.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Tegenover de monumentale bouw van dit laatste,</seg> <seg n="55.4.2">waarin het geloof van wereld tot wereld in de voorwetenschap Gods wordt omhooggebeurd,</seg> <seg n="55.4.3">verschijnt in al zijn armzaligheid in Rom. 7 de gang van het zedelijk proces,</seg> <seg n="55.4.4">waarin ik "voor zover ik mijzelf ken,</seg> <seg n="55.4.5">het goede wil en voor zover God mij kent,</seg> <seg n="55.4.6">het kwade doe".</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">- Hier zijn kennen en gekend worden,</seg> <seg n="55.5.2">het ethische en het theologische gezichtspunt tegenover elkaar gesteld.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Het is merkwaardig dat Paulus aan het slot van Rom. 7 de zedelijke strijd ook min of meer fysisch aanvoelt als hij spreekt van het <hi rend="italic">'lichaam</hi> van deze dood' (Rom. 7 : 24).</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Hij spreekt daar zijn verlangen uit om te komen 'jenseits von Geburt und Tod',</seg> <seg n="55.7.2">in de wereld van de wet des <hi rend="italic">Gestes,</hi></seg> <seg n="55.7.3">van de zuivere theologie.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Daar wordt de 'Neuprädikation' voltrokken,</seg> <seg n="56.1.2">die Barth in ontelbare paradoxen verkondigt.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Ik laat hier enkele volgen.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">- "Ik ben het niet,</seg> <seg n="56.3.2">want het is buiten mij."</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">"Ik ben het wel,</seg> <seg n="56.4.2">want God zegt:</seg> <seg n="56.4.3">gij zijt het."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">- "Hij is wat hij niet is;</seg> <seg n="56.5.2">hij weet wat hij niet weet;</seg> <seg n="56.5.3">hij doet wat hij niet doet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">- Wanneer God de nieuwe mens kent,</seg> <seg n="56.6.2">dan kent Hij de oude niet meer.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Van uw zonde weet God niet meer.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">- Daardoor wordt nu de kracht der zonde in een moment gebroken.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">God heeft haar in kwestie gesteld.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Het wanhopige van het zedelijk proces was juist dat deze voorwaarde niet vervuld werd.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Wat men ook beproefde,</seg> <seg n="56.11.2">het resultaat was onveranderlijk dit:</seg> <seg n="56.11.3">voor zover God mij kent doe ik het kwade. -</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Daardoor zijn twee werelden,</seg> <seg n="57.1.2">twee mensen gesteld.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Deze twee bestaan niet naast elkaar.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Twee mensen zijn het eigenlijk niet,</seg> <seg n="57.3.2">want de mogelijkheid van de een is de onmogelijkheid van de <hi rend="italic">ander.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Er is altijd maar één mens.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">De oude en de nieuwe mens volgen elkaar niet op evenmin als ze naast elkaar bestaan.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Hun verhouding moet in God gezocht worden en niet daar <pb n="576" ed="VW"/>waar de vormen van plaats en tijd regeren.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">"Ze leven wederkerig elkaars dood.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Ze zijn wederkerig elkaars leven gestorven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">"De dood is het venster waardoor ze elkaar kunnen zien."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Voor wie zich in deze paradoxenwereld wat vreemd voelt,</seg> <seg n="58.1.2">wil ik trachten met een zeer huiselijk voorbeeld de zaak wat dichterbij te brengen.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Ik hoorde het 't eerst uit de mond van de ethische professor Van Dijk en vond het later bij de theoloog Kohlbrugge terug.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">De redactie bleek sterk gewijzigd,</seg> <seg n="58.3.2">wat in dit geval zonder betekenis is.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Ik geef hier de redactie-Van Dijk.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Een klein meisje komt op de studeerkamer van haar vader en is doodongelukkig,</seg> <seg n="58.5.2">want moeder heeft verklaard dat ze stout is.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Wat ze ook doet,</seg> <seg n="58.6.2">het baat niet;</seg> <seg n="58.6.3">ze blijft stout,</seg> <seg n="58.6.4">zolang ze in moeders oordeel dit is.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Even later komt ze opgetogen weer binnen en verklaart dat ze nu weer lief is.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">En als de vader vraagt hoe dat zo vlug kan,</seg> <seg n="58.8.2">luidt het antwoord:</seg> <seg n="58.8.3">moeder zegt het.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Dat is de Neuprädikation van Barth.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Wie nu weer deze anekdote wat eenvoudig vindt,</seg> <seg n="59.1.2">die verwijs ik naar zondag 23 van de Heidelbergse catechismus.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Daarin komen elementen voor die bij Barth ontbreken.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Maar het komt mij voor dat uit een oogpunt van Neuprädikation zondag 23 niet overtroffen kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Zo ligt dan de keer van ons leven in God en niet in ons.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Ook hier weer vindt Barth op zijn weg het verwijt van heidendom.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Men merkt op dat het een eigenschap is van de heidense godheid dat zij het hoofd omwendt zonder suffisante reden en zonder dat deze ommekeer zijn tegenbeeld vindt in onze geestelijke gesteldheid.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Men eist dat beide als elkaars tegenwicht zullen balanceren,</seg> <seg n="60.4.2">ook wanneer men wil toegeven dat Gods genade op verborgen wijze de grond is van het zedelijk proces der bekering.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Men vraagt dus een <hi rend="italic">grond</hi> voor Gods Neuprädikation,</seg> <seg n="60.5.2">voor de wending van zijn aangezicht en wil dat die grond aanwezig zij in de vorm van een geestelijke gesteldheid.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Men meent dat het aanleiding geeft tot een Prometheus-gesteldheid,</seg> <seg n="60.6.2">wanneer de godheid zo absoluut vrij het rad des levens keert.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Of men vindt aanleiding om te spreken van een God,</seg> <seg n="60.7.2">omtrent wiens gezindheid men steeds in het onzekere zou moeten verkeren,</seg> <seg n="60.7.3">zoals de heidenen.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">Men noemt de God van Barth een 'griezelige' God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="60.9"><seg n="60.9.1">En men doet dat vrij zeker,</seg> <seg n="60.9.2">omdat men in de Neuprädikation een <hi rend="italic">zedelijk-ledig</hi> voelt,</seg> <seg n="60.9.3">waarin men huivert.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Wie zo oordelen zien m.i. enkele dingen over het hoofd.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Wanneer de theologische opvatting der Neuprädikation,</seg> <seg n="61.2.2">in onderscheiding van de sfeer <pb n="577" ed="VW"/>van weerstand die in het ethisch gezichtspunt wordt aangetroffen,</seg> <seg n="61.2.3">de gemakkelijkheid van het logische schijnt te bezitten,</seg> <seg n="61.2.4">dan <choice><sic>noeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">moeten</corr></choice> wij niet vergeten dat het hier slechts een gelijkenis geldt.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Deze gelijkenis biedt zich aan tegenover het fysische,</seg> <seg n="61.3.2">dat aan het benedeneind van het ethische optreedt.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Ons logisch vermogen is in zijn vrijheid,</seg> <seg n="61.4.2">zijn gehevenheid boven aardse weerstand,</seg> <seg n="61.4.3">zijn intuïtieve klaarheid,</seg> <seg n="61.4.4">beeld der godheid en als zodanig ook steeds opgevat.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Hier vinden we iets van de absoluutheid,</seg> <seg n="61.5.2">die we overal elders tevergeefs zoeken.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">De vergelijking met het logische dient hier om de natuur te weren en de geest aan te kondigen.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">In zoverre is er ten nadele van het logische in de Neuprädikation niets meer gezegd,</seg> <seg n="61.7.2">wanneer men haar in het ethisch-ledige laat plaats hebben,</seg> <seg n="61.7.3">dan wanneer men haar verweet dat ze in het luchtledige plaats had.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">Het is geen natuurkundig medium waarin zij voltrokken wordt,</seg> <seg n="61.8.2">maar evenmin het ethische van Rom. 7.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Zij behoeft,</seg> <seg n="61.9.2">wanneer men dan wil,</seg> <seg n="61.9.3">de supra-ethische sfeer van Rom. 8.</seg></s> <s n="61.10"><seg n="61.10.1">- Overigens brengt de theologische denkwijze met haar logische vorm en ook Barth,</seg> <seg n="61.10.2">als hij een goddelijke dialectiek uitwerkt,</seg> <seg n="61.10.3">slechts een gelijkenis naar voren.</seg></s> <s n="61.11"><seg n="61.11.1">Er zijn in Barths commentaar aanwijzingen genoeg dat hij onder de onbekende God niet het heidense <hi rend="italic">numen</hi> verstaat.</seg></s> <s n="61.12"><seg n="61.12.1">De God,</seg> <seg n="61.12.2">die 'veelmeer' ons kent,</seg> <seg n="61.12.3">denkt zijn gedachten over ons niet in het ledige.</seg></s> <s n="61.13"><seg n="61.13.1">Alleen maar,</seg> <seg n="61.13.2">ze steunen niet op het zedelijk proces bij ons.</seg></s> <s n="61.14"><seg n="61.14.1">Zij nemen de persoon van de mens,</seg> <seg n="61.14.2">het masker niet aan,</seg> <seg n="61.14.3">maar gaan uit naar 'het verborgene van de mens'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="61.15"><seg n="61.15.1">Ze houden zich niet bezig met zijn deugden,</seg> <seg n="61.15.2">maar zoveel meer met zijn zonden en noden.</seg></s> <s n="61.16"><seg n="61.16.1">Ze zijn niet positief,</seg> <seg n="61.16.2">maar negatief bepaald.</seg></s> <s n="61.17"><seg n="61.17.1">- Deze eigenschap van Gods denken is hinderlijk voor onze zedelijke hoogmoed,</seg> <seg n="61.17.2">maar wij hebben <hi rend="italic">niet</hi> het recht te klagen,</seg> <seg n="61.17.3">dat zij zijn gedachten <hi rend="italic">in het ledige</hi> doet keren.</seg></s> <s n="61.18"><seg n="61.18.1">Want waarvan is de wereld meer vol dan van zonden en van noden?</seg></s> <s n="61.19"><seg n="61.19.1">- Daarin moet dan tegelijk een <hi rend="italic">beweeggrond</hi> voor Gods denken worden gevonden.</seg></s> <s n="61.20"><seg n="61.20.1">Maar deze denkgrond neemt niet de vorm aan van een syllogisme,</seg> <seg n="61.20.2">waartegen we Drummond hoorden opkomen.</seg></s> <s n="61.21"><seg n="61.21.1">Het syllogisme past in de ethische sfeer en zo zijn Drummond en zijn 'evangelische' broeder minder ver van elkaar verwijderd dan hij denkt,</seg> <seg n="61.21.2">zoals ten onzent ethischen en confessionelen tegenover een exclusief theologische beschouwing vrij dicht naast elkaar staan.</seg></s> <s n="61.22"><seg n="61.22.1">- De beweeggrond,</seg> <seg n="61.22.2">zoals die in de zuivere theologie aanwezig is,</seg> <seg n="61.22.3">doet Gods denken de aard van paradoxie aannemen,</seg> <seg n="61.22.4">leidt tot de dialectische vorm.</seg></s> <s n="61.23"><seg n="61.23.1">- Twee dingen worden daardoor gewonnen.</seg></s> <s n="61.24"><seg n="61.24.1">Ten eerste blijft dat denken op die wijze geheel vrij.</seg></s> <s n="61.25"><seg n="61.25.1">Er is wel een motief;</seg> <seg n="61.25.2">de gedachte beweegt zich niet zuiver willekeurig in het ledige.</seg></s> <s n="61.26"><seg n="61.26.1">Maar toch is er niet de gebondenheid van een logische conclusie.</seg></s> <s n="61.27"><seg n="61.27.1">Wanneer de genade in de zonde haar reden vindt en het leven in de dood,</seg> <seg n="61.27.2">dan heeft men dit steeds met nadruk <hi rend="italic">vrije</hi> genade genoemd.</seg></s> <s n="61.28"><seg n="61.28.1">De dialectische denkvorm bevat een scheppend <pb n="578" ed="VW"/>element,</seg> <seg n="61.28.2">wanneer hij in de duisternis een motief vindt voor het oproepen van het licht.</seg></s> <s n="61.29"><seg n="61.29.1">- Het tweede is echter van nog meer betekenis.</seg></s> <s n="61.30"><seg n="61.30.1">Juist omdat Gods dialectiek in het zedelijk-ledige voltrokken wordt,</seg> <seg n="61.30.2">gaat ze boven het logische uit en neemt het karakter aan van liefde en barmhartigheid.</seg></s> <s n="61.31"><seg n="61.31.1">Hier komt Pascal in het gezicht,</seg> <seg n="61.31.2">die zo scherp de betrekkelijkheid van het ethische heeft aangewezen en die weet te vertellen van een logica van het hart,</seg> <seg n="61.31.3">die het hoofd niet kent.</seg></s> <s n="61.32"><seg n="61.32.1">Ook hier weer blijkt dat de logische voorliefde van de theologische denkwijze slechts een gelijkenis gebruikt en boven zichzelf uitwijst naar de ethiek van Gods hart.</seg></s> <s n="61.33"><seg n="61.33.1">- Ook het bezwaar dat ik boven memoreerde,</seg> <seg n="61.33.2">dat men omtrent Gods gezindheid steeds in het onzekere zou moeten verkeren,</seg> <seg n="61.33.3">valt weg.</seg></s> <s n="61.34"><seg n="61.34.1">Het is waar dat er in het zedelijk-ledige onzekerheid ontstaat.</seg></s> <s n="61.35"><seg n="61.35.1">Deze bestaat echter slechts voor het masker en niet voor het verborgene van de mens.</seg></s> <s n="61.36"><seg n="61.36.1">Zij bestaat voor de farizeeër;</seg> <seg n="61.36.2">niet voor de tollenaar.</seg></s> <s n="61.37"><seg n="61.37.1">Wanneer het rad der <hi rend="italic">kennis</hi> verbroken wordt,</seg> <seg n="61.37.2">dan wordt het <hi rend="italic">gekend worden</hi> des te intiemer.</seg></s> <s n="61.38"><seg n="61.38.1">Valt de logische conclusie weg bij het onbruikbaar stellen van de zedelijke <hi rend="italic">minor</hi> en kan dus geen syllogisme ons zalig maken,</seg> <seg n="61.38.2">dan blijft toch de paradox.</seg></s> <s n="61.39"><seg n="61.39.1">De logica van het hart vergaat nimmermeer,</seg> <seg n="61.39.2">ook als de kennis teniet gedaan wordt.</seg></s> <s n="61.40"><seg n="61.40.1">"Als de onbekende God wordt God gekend."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="61.41"><seg n="61.41.1">- De jongste zoon in de gelijkenis klaagt niet over de onberekenbaarheid van de vader en over het zedelijk-ledige van diens denken,</seg> <seg n="61.41.2">maar wel de oudste.</seg></s> <s n="61.42"><seg n="61.42.1">En de godheid,</seg> <seg n="61.42.2">die hier achter staat,</seg> <seg n="61.42.3">is niet het heidense <hi rend="italic">numen,</hi></seg> <seg n="61.42.4">dat zijn hoofd wendt in het absoluut ledige,</seg> <seg n="61.42.5">maar de christelijke Triniteit,</seg> <seg n="61.42.6">wier heilsraad door de zonde bewogen wordt in een dialectiek des harten.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">De beste illustratie van Barths theologie leveren de figuren uit Dostojewski.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Men heeft eens gezegd dat de Psalmen de theologie van de bijbelheiligen bevatten.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Zo kan men omgekeerd zeggen dat de Zwitserse theologie haar heiligen bij Dostojewski vindt.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Er is heel weinig evolutie in hun leven.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Men kan ze geen karakters noemen in de gewone betekenis der romanliteratuur.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">In dat opzicht is een vergelijking met Dickens zeer leerzaam.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Ook bij deze is er weinig ontwikkeling in de personen.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Het zijn meestal typen van een bepaald soort.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">- Er is nog een punt van overeenkomst met Dickens.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">De figuren hebben bij de schrijver van <hi rend="italic">David Copperfield</hi> een achtergrond evenals bij Dostojewski.</seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">Achter de hoofdpersoon van dit werk ziet men,</seg> <seg n="62.11.2">het gehele boek door,</seg> <seg n="62.11.3">iets van zijn schaduw in de eeuwigheid.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">Bij Dickens is dit echter slechts even aangeduid.</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">De zedelijke voorgrond neemt bijna het gehele gezichtsveld in.</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">Dostojewski werkt precies omgekeerd.</seg></s> <s n="62.15"><seg n="62.15.1">Zijn karakters blijven ons eigenlijk onbekend.</seg></s> <s n="62.16"><seg n="62.16.1">Hun waarheid ligt 'jenseits von Geburt und Tod'.</seg></s> <s n="62.17"><seg n="62.17.1">De voorgrond is meestal volkomen zedelijk-ledig.</seg></s> <s n="62.18"><seg n="62.18.1">Raskolnikow wil het goede,</seg> <seg n="62.18.2">maar hij doet het kwade voor zover God hem kent.</seg></s> <s n="62.19"><seg n="62.19.1">Men ziet hem <pb n="579" ed="VW"/>wandelen in de voorwetenschap.</seg></s> <s n="62.20"><seg n="62.20.1">- Dmitri Karamasoff wordt bij 'absolute momentopname van God uit' gezien als 'zich met de hielen naar boven in het verderf stortende'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="62.21"><seg n="62.21.1">Zo zijn de meeste figuren.</seg></s> <s n="62.22"><seg n="62.22.1">Het zijn geen zondaren of heiligen,</seg> <seg n="62.22.2">als bij Dickens,</seg> <seg n="62.22.3">maar zondaren.</seg></s> <s n="62.23"><seg n="62.23.1">En toch heeft Dostojewski niet een voorliefde voor de gedegenereerde als zodanig.</seg></s> <s n="62.24"><seg n="62.24.1">Zijn mensen zijn vertegenwoordigers van ons geslacht.</seg></s> <s n="62.25"><seg n="62.25.1">Hij dacht ze daar,</seg> <seg n="62.25.2">waar Gods heiligheid de diepste schaduwen in het leven schept.</seg></s> <s n="62.26"><seg n="62.26.1">Maar daartegenover brengt hij hun dubbele betekenis aan het licht.</seg></s> <s n="62.27"><seg n="62.27.1">Ze zijn geen zondaren of heiligen,</seg> <seg n="62.27.2">maar zondaren en heiligen.</seg></s> <s n="62.28"><seg n="62.28.1">Heiligen verspreiden hier tegen alle verwachting in een lijklucht en er zijn lichtekooien en moordenaars om wier hoofd de lezer,</seg> <seg n="62.28.2">even onverklaarbaar,</seg> <seg n="62.28.3">een aureool ziet uitstralen.</seg></s> <s n="62.29"><seg n="62.29.1">Sommiger leven is geen leven maar stuiptrekken,</seg> <seg n="62.29.2">doch deze stuiptrekkingen ziet men soms ineens als de keerzijde van Gods barmhartigheid.</seg></s> <s n="62.30"><seg n="62.30.1">Zoals in de Zwitserse theologie de dood en de ellende 'geen theodicee van node hebben',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f50" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="62.30.2">zo behoeft men ze ook bij Dostojewski slechts om te keren om de zaligheid te zien.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Er is nog een laatste reden waarom de goddelijke dialectiek bij Paulus-Barth niet als in het ledige voltrokken geacht mag worden.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">De zonde is de schaduw van Gods heiligheid in het leven.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Het is geen willekeurige wending van zijn aangezicht,</seg> <seg n="63.3.2">wanneer God zich van deze schaduw afwendt en haar niet meer kennen wil.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Gods rechtvaardigheid en zijn barmhartigheid zijn in de dialectische theologie geen parallelle eigenschappen,</seg> <seg n="63.4.2">die haar deugd,</seg> <seg n="63.4.3">zoals de oude theologie wil,</seg> <seg n="63.4.4">in twee richtingen aan het mensenleven bewijzen,</seg> <seg n="63.4.5">maar tussen beide bestaat het 'veel meer',</seg> <seg n="63.4.6">dat we hier telkens ontmoeten.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Het is de oneindige comparatief van het tweede gebod van de Decaloog,</seg> <seg n="63.5.2">waar tegenover de drie geslachten,</seg> <seg n="63.5.3">waarin de rechtvaardigheid loopt,</seg> <seg n="63.5.4">de duizenden staan,</seg> <seg n="63.5.5">waarin de barmhartigheid zich baan maakt.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Het is Gods eer,</seg> <seg n="63.6.2">die hier het ledig van zijn dialectiek verre houdt en die in eigen heiligheid het motief vindt voor het keren van ons leven in veel grotere barmhartigheid.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Bovenal hier is het niet de heidense godheid,</seg> <seg n="63.7.2">die beurtelings ja en neen knikt,</seg> <seg n="63.7.3">maar de Vader uit het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="63.7.4">die van het driemaal in de ene richting voortgaat tot het zeventig-maal-zeven-maal naar de andere zijde.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Juist deze voortgang in het dialectische,</seg> <seg n="63.8.2">het onomkeerbare niet alleen,</seg> <seg n="63.8.3">maar het comparatieve,</seg> <seg n="63.8.4">dat ook Paulus zo prachtig aanwendt in Rom. 5 : 8 en 9,</seg> <seg n="63.8.5">wordt ook door Barth bedoeld.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Het is duidelijk dat deze heilsleer alleen mogelijk is in verband met de significatieve opvatting van het leven,</seg> <seg n="64.1.2">die ik in het tweede gedeelte van mijn beschouwing behandelde,</seg> <seg n="64.1.3">zoals deze weer samenhing met de wending van kennen tot gekend worden.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Dualisme en monisme staan hier tegenover elkaar.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Het kennen is tenslotte monistisch.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Het zoekt de eenheid in het <pb n="580" ed="VW"/>zelfbewustzijn.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">De nieuwere wijsbegeerte is er zich van de aanvang af van bewust dat haar intuïtief karakter elke scheiding,</seg> <seg n="64.5.2">als die van denken en uitgebreidheid,</seg> <seg n="64.5.3">heeft te overwinnen.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">En Bergson vervult deze belofte in zijn filosofie van de intuïtie.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Het zelfbewustzijn is één en ondeelbaar als het leven zelf.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">En het baat niet of men het van de ene zijde op de andere wentelt.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Het blijft één en dezelfde zaak.</seg></s> <s n="64.10"><seg n="64.10.1">- Pas wanneer het leven naar zijn idee wordt gezien is een omkering mogelijk.</seg></s> <s n="64.11"><seg n="64.11.1">Pas dan kan het levensbeeld zich wijzigen in absolute zin,</seg> <seg n="64.11.2">als het naar zijn betekenis genomen wordt.</seg></s> <s n="64.12"><seg n="64.12.1">En een <hi rend="italic">idee</hi> kan het leven slechts zijn in een <hi rend="italic">gekend worden.</hi></seg></s> <s n="64.13"><seg n="64.13.1">In dit geval:</seg> <seg n="64.13.2">een gekend worden door God.</seg></s> <s n="64.14"><seg n="64.14.1">Daarom is het een fout in de nieuwere theologie dat ze op Jezus' zelfbewustzijn heeft willen teruggaan in plaats van met Paulus Jezus te zien in zijn tweeërlei betekenis in de raad en de voorkennis Gods.</seg></s> <s n="64.15"><seg n="64.15.1">Daaraan is ook De la Saussaye Sr. niet ontkomen.</seg></s> <s n="64.16"><seg n="64.16.1">Alle tegenstellingen worden dan overbrugd.</seg></s> <s n="64.17"><seg n="64.17.1">Op die tegenstellingen komt het juist aan en op haar rust de gehele theologie.</seg></s> <s n="64.18"><seg n="64.18.1">Het christelijk dualisme is onaanvechtbaar,</seg> <seg n="64.18.2">zolang men het ziet als gegrond in het denken en de heiligheid Gods.</seg></s> <s n="64.19"><seg n="64.19.1">Het is niet te handhaven,</seg> <seg n="64.19.2">zodra men het kennen als zelfbewustzijn tot leidraad neemt.</seg></s> <s n="64.20"><seg n="64.20.1">Pas naar zijn idee in God,</seg> <seg n="64.20.2">die 'het ene wegneemt,</seg> <seg n="64.20.3">om het andere te stellen' (Hebr. 10 : 9),</seg> <seg n="64.20.4">wordt het leven van de ene zijde op de andere gelegd en doorloopt daarbij de oneindige afstand,</seg> <seg n="64.20.5">die 'trapsgewijze' in geen millenniën van eeuwen zou zijn te overschrijden.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Daarom is in de zuivere theologie het leven naar zijn loop,</seg> <seg n="65.1.2">zijn lengte,</seg> <seg n="65.1.3">zijn zedelijke ontwikkeling,</seg> <seg n="65.1.4">zijn cultuurbetekenis,</seg> <seg n="65.1.5">niet bruikbaar.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Paulus zou met een leven van Jezus en met een zelfbewustzijn van Jezus niets kunnen aanvangen.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Wat zou het baten,</seg> <seg n="65.3.2">wanneer God een leven,</seg> <seg n="65.3.3">waarvan de loop opklimming betekende,</seg> <seg n="65.3.4">omkeerde.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Wij hebben gelegenheid genoeg gehad om op te merken,</seg> <seg n="65.4.2">dat deze (fysische) omkeerbaarheid wanhoop in plaats van hoop betekent.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">- De bijbel ziet het leven van Jezus niet als een opklimming maar als een nederdaling;</seg> <seg n="65.5.2">hij ziet Jezus niet als persoon maar als offer.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Geheel anders wordt het dan als we dit leven niet naar zijn loop,</seg> <seg n="65.6.2">maar naar zijn betekenis,</seg> <seg n="65.6.3">sub specie mortis,</seg> <seg n="65.6.4">naar zijn gelijkenis bezien.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Dat heeft Augustinus geweten als hij zegt dat de vereniging met Christus,</seg> <seg n="65.7.2">de doop in Christus,</seg> <seg n="65.7.3">niets anders is dan de <hi rend="italic">gelijkenis</hi> van Christus' dood;</seg> <seg n="65.7.4">en dat wederom de dood van de gekruisigde Christus niets anders is dan de <hi rend="italic">gelijkenis van</hi> de vergeving der zonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Dadelijk treedt hier weer de hoopvolle comparatief op. De omkeerbaarheid is niet teruggaan maar voortgeleid worden in eeuwige perspectieven.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Wie Jezus' leven omkeert ziet zijn dood en wie zijn dood omkeert ziet de vergeving der zonden.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Van hier uit moeten nu ook de kwesties van de continuïteit en de identiteit tussen de historische en de opgestane Heiland,</seg> <seg n="66.1.2">de oude en de nieuwe mens <pb n="581" ed="VW"/>worden gezien.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Ik herinner nog eens aan de huiselijke anekdote van Kohlbrugge in de redactie-Van Dijk.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Ik vermoed dat het meisje,</seg> <seg n="66.3.2">waarvan daar sprake was,</seg> <seg n="66.3.3">toen ze voor 'lief' verklaard was,</seg> <seg n="66.3.4">weinig belang gesteld zal hebben in de mogelijkheid om haar identiteit te bewijzen met het 'stoute' kind van daareven.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">- Evenmin kan ik mij voorstellen dat de moordenaar aan het kruis in het paradijs het nodig zou vinden op de continuïteit tussen zijn hemelse en aardse leven de nadruk te leggen.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Maar zo moet dan ook in hetzelfde licht de vraag van de continuïteit tussen de historische en de opgestane Heiland worden gezien.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Christus Jezus,</seg> <seg n="66.6.2">die ons geworden is 'rechtvaardigheid en heiligmaking' (1 Kor. 1 : 30),</seg> <seg n="66.6.3">is niet identiek met Hem,</seg> <seg n="66.6.4">die 'Hij zonde voor ons gemaakt' (2 Kor. 5 : 21) heeft.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Dat zijn twee oordelen Gods,</seg> <seg n="66.7.2">waartussen geen overgang is.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Hier beslist het theologisch gezichtspunt en het ethische wijkt terug.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">De Zwitserse theologie is theologie van het oordeel tegenover een andere theologische denkwijze,</seg> <seg n="66.9.2">die filosofie van het leven moet heten.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Hiermee ben ik aan het eind van mijn beschouwing gekomen.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Het is er mij bovenal om te doen geweest het christelijk gehalte van Barths paradoxencommentaar in het licht te stellen.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Ik zou het jammer vinden als zijn positief karakter uit het oog verloren werd om de gewaagde vorm,</seg> <seg n="67.3.2">waarin hij is geschreven en de filosofische relaties,</seg> <seg n="67.3.3">die het boek onderhoudt.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Misschien heeft het <hi rend="italic">contra</hi> van prof. Kohnstamm,</seg> <seg n="67.4.2">dat in hoofdzaak reeds publiek eigendom was,</seg> <seg n="67.4.3">mij ertoe gebracht iets <hi rend="italic">meer pro</hi> te pleiten dan ik gedaan zou hebben buiten deze oppositiestelling.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Dat ik geen <hi rend="italic">onbeperkt</hi> bewonderaar ben van de paradoxale vorm in de geloofsleer heb ik elders reeds uitgewerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">En dat het zedelijk proces op de een of andere wijze tot taak heeft de voor mensen ondragelijke hoogspanning der goddelijke dialectiek in het leven af te leiden heb ik eveneens betoogd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Barth heeft echter deze logische vorm zo sterk moeten spannen,</seg> <seg n="67.7.2">omdat wij God telkens weer in onze syllogismen zoeken te vangen.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Daarbij schuiven wij dan een zedelijke minor in en concluderen gaarne de genade uit het leven.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">In het gunstigste geval maken wij die gevolgtrekking niet uit de positieve,</seg> <seg n="67.9.2">maar uit de negatieve zijde daarvan,</seg> <seg n="67.9.3">uit ons 'zondaar zijn'.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">Wij herinneren ons de familietwist tussen Drummond en de 'evangelicals'.</seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">Genade kan echter in geen van beide vormen als een conclusie uit ons leven worden getrokken.</seg></s> <s n="67.12"><seg n="67.12.1">Daartegen heeft Barth de volle spanning van de paradox nodig gehad.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Hij verzuimt daarbij echter</seg> <seg n="68.1.2">- ik heb daarop boven reeds een paar maal gewezen</seg> <seg n="68.1.3">- om aan te wijzen op welke manier,</seg> <seg n="68.1.4">nu het zedelijk proces Gods denken niet beweegt,</seg> <seg n="68.1.5">ons zedelijk en cultuurleven tussen de polen van Gods oordelen in beweging wordt gebracht.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Daardoor komt bij hem,</seg> <seg n="68.2.2">al verloopt <pb n="582" ed="VW"/>de dialectiek Gods <hi rend="italic">niet</hi> in het ledige,</seg> <seg n="68.2.3">het zedelijk proces wel enigszins in het ledige.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Wanneer de rechte verhouding hersteld is en de weg niet gaat van ons denken naar Gods denken,</seg> <seg n="68.3.2">maar andersom,</seg> <seg n="68.3.3">door het geloof,</seg> <seg n="68.3.4">dan ontstaat er toch wel weer een verhouding tussen beide.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Als de goddelijke dialectiek door haar heilige spanning een zedelijk veld schept,</seg> <seg n="68.4.2">waarin ethiek en cultuur mogelijk worden,</seg> <seg n="68.4.3">dan werken deze beide weer terug op de theologie en matigen haar tegenstellingen.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Er komt dan meer ruimte voor de leer van het Woord dan bij Barth daarvoor ingeruimd is.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1"><hi rend="italic">Zuivere theologie</hi> is in deze bedeling niet mogelijk.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Paulus verschuift het ogenblik,</seg> <seg n="68.7.2">dat hij zal kennen zoals hij ook gekend is (1 Kor. 13 : 12),</seg> <seg n="68.7.3">naar de toekomende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Maar voor dit alles is nodig dat in de theologie in ere hersteld wordt de regel dat alles gezien moet worden sub specie Dei.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Pas als wij erkend hebben dat het Woord God is,</seg> <seg n="69.2.2">is het mogelijk in te zien dat het Woord vlees geworden is.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="559" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zo typeerde Kohnstamm de dialectische theologie. De titel van zijn bijdrage in <hi rend="italic">Nieuwe theologie</hi> (zie noot 1) luidde aldus.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. K. Barth, <hi rend="italic">Der Römerbrief,</hi> Bern 1919, München 1923<hi rend="superscript">2</hi>, 1933<hi rend="superscript">6</hi> p. 234. Hier wordt steeds verwezen naar de tekst van de zesde druk, welke gelijk is aan die van de (geheel gewijzigde) tweede druk.</p></note>
<pb n="560" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Vgl. a.w.,</hi> p. 187.</p></note>
<pb n="561" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Blikken in de Openbaring,</hi> 4 dln., Amsterdam 1866-1869, dl. 1, p. 36.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">De toren van Babel, in Overdenkingen,</hi> P. D. Chantepie de la Saussaye en J. J. P. Valeton Jr. eds., Haarlem 1893-4936, 13 (1905), p. 282-303, m.n. p. 293</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">O.a. Römerbrief,</hi> p. 13, 25.</p></note>
<pb n="562" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 234.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*The humanity of His Divinity.* F. W. Robertson. <hi rend="italic">Sermons, preached at Trinity Chapel. Brighton,</hi> 4 dln., Leipzig 1861, dl. 3, p. 56.</p></note>
<pb n="563" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 276.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Vgl. R. Eucken, Der Wahrheitsgehalt der Religion, Leipzig 1901, p.413.</hi></p></note>
<pb n="564" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Vgl. Conf.</hi> VII, 9, 20 en 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Het eindige kan het oneindige niet bevatten.*</p></note>
<pb n="565" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">WA. 1</hi>0, I<hi rend="superscript">1</hi>; 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 44 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 52.</p></note>
<pb n="566" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Vgl. a.w.,</hi> p. 308 vv.</p></note>
<pb n="567" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 229.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 15<hi rend="italic">1.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 249.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 223.* Uitspraak van Anselmus.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 249.</p></note>
<pb n="568" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>*A.w., p. 29.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Vgl.</hi> a.w., p. 149.</p></note>
<pb n="569" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*Barth.*</p></note>
<pb n="570" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie D. Tromp in zijn bijdrage tot <hi rend="italic">Nieuwe theologie, getiteld Kritische theologie. Over den Römerbrief van Karl Barth,</hi> p. 22.</p></note>
<pb n="572" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 273. H. Bergson, <hi rend="italic">L'Evolution créatrice,</hi> Parijs 1914<hi rend="superscript">18</hi>.</p></note>
<pb n="573" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. Drummond, <hi rend="italic">The naturel law in the spiritual world</hi> (1883), in het Nederlands vertaald door A. W. Bronsveld onder de titel <hi rend="italic">Natuurwetten in de geestelijke wereld,</hi> Amsterdam 1886. Zie <hi rend="italic">VW., dl.</hi> 1. p. 166. Wij citeren naar de Ned. vertaling.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Engelse evangelischen!*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Drummond. <hi rend="italic">Natuurwetten,</hi> p. 241 v. Vgl. VW., dl. 1, p. 155.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 242.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 243.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 243 v.</p></note>
<pb n="574" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 251.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Bergson omschrijft in <hi rend="italic">L'Evolution créatrice,</hi> p. 5, het begrip 'durée' als 'le progrès continu du passé qui ronge l'avenir et qui gonfle en avancant'.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Drummond, <hi rend="italic">Natuurwetten,</hi> p. 242.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>*P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven, dl.</hi> 1, Haarlem 1922<hi rend="superscript">3</hi> p. 176.1 <hi rend="italic">Inst. III,</hi> 3, 9. <hi rend="italic">CR.</hi> 32, 77.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Drummond, <hi rend="italic">Natuurwetten,</hi> p. 243.</p></note>
<pb n="575" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Vgl. Römerbrief,</hi> p. 125 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>A.w.. p. 129. Letterlijk staat er in het laatste deel van de zin: 'er tut was er nicht tun kann'.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 142.</p></note>
<pb n="576" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 143. Het citaat is ontleend aan Heraklitus en luidt in zijn geheel: "Unsterbliche sterblich; Sterbliche - unsterblich: sie leben wechselseitig ihren Tod-, sie sind wechselseitig ihr Leben gestorben."</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 144 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie p. 671.</p></note>
<pb n="577" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>Zie p. 565, noot p.</p></note>
<pb n="578" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zie p. 565, noot <hi rend="italic">q.</hi></p></note>
<pb n="579" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Vgl. Römerbrief,</hi> p. 275 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 131.</p></note>
<pb n="580" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">'Enchiridion 52. *M.PL.40,256. CChrSL.46,77.</hi></p></note>
<pb n="581" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*Filosofie van de paradox, in Eltheto,</hi> maart 1925.* Zie p. 542-556.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Zie p. 525.*</p></note>
<pb n="582" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N.' artikel <hi rend="italic">De Zwitserse theologie</hi> verscheen eerst in <hi rend="italic">Nieuwe theologie (De school van Barth),</hi> Baarn 1926, p. 93-133. Daarin waren verder bijdragen opgenomen van D. Tromp en Ph. Kohnstamm. Het boekje werd uitgegeven als nr. 6-8 in de eerste serie van de reeks <hi rend="italic">Geschriften uitgegeven vanwege de Studie-commissie der Ethische Vereeniging.</hi></p><p>N. nam het artikel weer op in zijn <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 37-67 <hi rend="italic">(pag,),</hi> zij het dat hij veel wijzigingen aanbracht (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in dit deel). Zie voor het voorwoord van N. in <hi rend="italic">GPers.</hi> dl. 2, p. 13 v., noot 1.</p><p>Aan het artikel ligt een lezing ten grondslag die N. op 21 juli 1925 hield op de vierde zomerconferentie van de Ethische Vereeniging, die gehouden werd van 20-24 juli 1925 in het conferentieoord van de Zendingsstudieraad (Z.S.R.) te Lunteren. De tekst van de lezing is hierna opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In de eerste versie van zijn artikel (in <hi rend="italic">Nieuwe theologie)</hi> annoteerde N. hierbij: Prof. Van der Leeuw op de conferentie te Lunteren.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>D. Tromp (1888-1948). hervormd predikant. o.a. te Amsterdam.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="30" xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing" decls="#bibl-noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing">
<pb n="583" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Zwitserse theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Even wil ik in deze niet uitsluitend theologische kring iets ter oriëntering zeggen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is een golf van een ander getijde in de beweging der geesten.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Humanisme in de achttiende,</seg> <seg n="2.3.2">negentiende eeuw.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De bijbel als boek van mensen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De mensheid van Jezus.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het menselijke en natuurlijke in het godsdienstige leven.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het ethische karakter van de waarheid.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De praktische betekenis van het christendom.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Het verband van christendom en cultuur.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">De eenheid van denken en geloven.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Daarover hebben we veel gehoord.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Sommigen zeggen genoeg.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Anderen meer dan genoeg.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Tot de laatste soort behoren de bedoelde Zwitserse theologen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik noem een paar namen:</seg> <seg n="3.1.2">Barth,</seg> <seg n="3.1.3">professor in Göttingen;</seg> <seg n="3.1.4">Brunner,</seg> <seg n="3.1.5">privaatdocent te Zürich;</seg> <seg n="3.1.6">Thurneysen,</seg> <seg n="3.1.7">Zwitsers predikant;</seg> <seg n="3.1.8">Gogarten.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Barth is m.i. de meest originele.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Bij hem gaat het over het centrale:</seg> <seg n="3.3.2">God-mens.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1"><hi rend="italic">Kommentar.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Een commentaar die gelezen wordt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zo gelezen dat men de tekst vergeet en de zaak naar voren komt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Sommigen zullen dit een bezwaar achten;</seg> <seg n="4.4.2">anderen een voordeel.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Aan deze <hi rend="italic">Kommentar</hi> denk ik nu in het bijzonder als ik over de Zwitserse theologie spreek.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ik bepaal mij tot enkele centrale gedachten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik herinner mij van prof. De la Saussaye een anekdote waarin een student optreedt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij wil geen theologie studeren.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Waarom niet? 't Is zo lastig.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daar heb je al dadelijk die kwestie van God.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Tableau op de studeerkamer.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ik weet niet meer wat de professor zei.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar wel wat Barth zou gezegd hebben als hij erbij was:</seg> <seg n="5.7.2">enfant terrible,</seg> <seg n="5.7.3">je verklapt wat de professor verzwijgt.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Op p. 13 van <hi rend="italic">zijn Kommentar</hi> zegt Barth:</seg> <seg n="5.8.2">de vraag of God er is,</seg> <seg n="5.8.3">is nu,</seg> <seg n="5.8.4">tussen geboorte en dood,</seg> <seg n="5.8.5">in onze theologie een hele goede vraag.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">1. God is de onbekende God.</hi></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat is de hoofdstelling van Barth.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Onze hele taak bestaat eigenlijk in het verklaren van die uitspraak<choice><sic>. lk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="6.4"><seg n="6.4.1"><choice><sic>. lk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ik</corr></choice> kan mij voorstellen dat men daarmee de Zwitserse theologie veroordeeld acht.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Al dadelijk.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Heeft God zich dan niet geopenbaard?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Maar laten we niet te haastig zijn.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Barth kan terugvragen:</seg> <seg n="7.2.2">waarmee heeft de theologie zich de laatste tijd bezig gehouden dan met het zoeken naar de onbekende God?</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wat is er een moeite besteed om langs historisch-kritische weg zekerheid omtrent Jezus te krijgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij is de eigenlijke x,</seg> <seg n="7.4.2">de onbekende van deze wetenschap.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men kan deze werkzaamheid hogelijk waarderen en toch tegenover haar resultaat zeer sceptisch staan.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wat heeft de Leben-Jesu-Forschung een lange en rijke geschiedenis en wat is haar resultaat weinig <pb n="584" ed="VW"/>algemeen geldig.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Allang hebben ernstige christenen een vaste grond menen te vinden in de psychologie en hebben gezocht naar het geloof der gemeente.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">En ook hier is de 'verscheidenheid der godsdienstige ervaring' verwarrend groot.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hetzelfde kan men zeggen van de meer filosofische bezinning.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wanneer men eens God,</seg> <seg n="8.4.2">Jezus of het geloof heeft uitgedrukt in de termen van de rest van de wereld,</seg> <seg n="8.4.3">eenmaal als onbekende heeft gesteld in onze lange formules,</seg> <seg n="8.4.4">dan kan Barth zeggen,</seg> <seg n="8.4.5">dat het Gode-waardiger is Hem absoluut onbekend te noemen dan Hem deze relatieve onbekendheid toe te schrijven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wij zeggen dan tenminste iets absoluuts van God al is het een negatieve absoluutheid.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hierin kan men dus zeggen dat de Zwitsers de nieuwere theologie consequent doortrekken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Deze heeft God tot een kwestie gemaakt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En de Zwitsers sluiten de kwestie en zeggen:</seg> <seg n="9.3.2">wij weten het niet en we zullen het nooit weten.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">2. Zij menen echter niet dat ze genoeg gedaan hebben als ze dit heimelijk agnosticisme openbaar gemaakt hebben.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ze vinden dat de moeite niet tevergeefs geweest is en dat er ruimte is gekomen voor het 'sola fide'.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Geloven is toch wat anders dan weten<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="10.4"><seg n="10.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ieder</corr></choice> ogenblik in het geloof moet onder spanning staan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En hoe kan er spanning in het geloof zitten,</seg> <seg n="10.5.2">als alles rechtuit klaar en duidelijk is.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Naar zijn kenniszijde is geloof aannemen van wat we niet weten kunnen en naar zijn zedelijke zijde is het accepteren van wat ons ergert.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het geloof neemt met geweld het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Openbaring is openbaring van verborgenheden.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Als het historisch-kritisch onderzoek Jezus tot een twijfelachtige figuur maakt,</seg> <seg n="10.9.2">dan kan dit het karakter van het geloof slechts beter aan de dag brengen.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">En als we God konden in rechte evenredigheid zetten met al onze gegevens,</seg> <seg n="10.10.2">dan komt Hem geen eer en dank toe.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Hier is dus geloven en weten niet alleen gescheiden,</seg> <seg n="10.11.2">maar het niet-weten is een integrerend bestanddeel van het geloof geworden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hiermee hebben wij het terrein van,</seg> <seg n="11.1.2">laat mij zeggen,</seg> <seg n="11.1.3">de voor-Zwitserse theologie nog niet verlaten.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Barth gaat juist hier de theologie 180 draaien.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Niet weten,</seg> <seg n="11.3.2">agnosticisme,</seg> <seg n="11.3.3">heimelijk of uitgesproken,</seg> <seg n="11.3.4">is een bestanddeel van heel de nieuwere theologie.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar het 'wij kennen niet' is voor Barth slechts een negatieve zijde.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Om de positieve is het hem te doen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hij draait de theologie om en zegt:</seg> <seg n="11.6.2">'Maar wij worden door God gekend.'</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">God weet ons.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Dat is de positieve zijde van de theologie van Barth.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Het is de eigenlijke betekenis van de onbekende God.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Barth wil dat we van God uit zullen -theologiseren.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Men moge oordelen over deze poging zoals men wil,</seg> <seg n="12.1.2">maar het is een stoute wending.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In Frankrijk heeft de bekende filosoof Bergson voor de filosofie iets gedaan,</seg> <seg n="12.2.2">waarvan de Zwitserse theologie het pendant is.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zoals Bergson van het leven uit wil filosoferen,</seg> <seg n="12.3.2">zo wil Barth van God uit theologiseren.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zoals Bergson ons aanmaant ons met een ruk van onze begrippen <pb n="585" ed="VW"/>los te maken en ons intuïtief in het leven te stellen,</seg> <seg n="12.4.2">zo Barth om ons op Gods standpunt te plaatsen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Die kwestie van God.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">God tot een kwestie gemaakt.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">En nu ineens zijn wij kwestieus geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ik denk aan een overdenking van De la Saussaye over de toren van Babel,</seg> <seg n="13.4.2">waarin eigenlijk hetzelfde werd gezegd.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De torenbouwers zoeken de hemel te bereiken.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Zij zijn de religieuzen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Maar zij komen er nooit.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Want God is.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Hij is onder hen en dat maakt hen onrustig,</seg> <seg n="13.9.2">steeds onrustiger;</seg> <seg n="13.9.3">het verwart hen.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">God kijkt naar hen.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zij worden door God in kwestie gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik zal proberen deze gedachten minder abstract en meer in aansluiting aan ons levensgevoel te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wanneer Barth alle dingen van God uit wil zien,</seg> <seg n="15.1.2">sub specie aeternitatis,</seg> <seg n="15.1.3">sub specie Dei,</seg> <seg n="15.1.4">dan betekent dat,</seg> <seg n="15.1.5">dat Gods kijk op wereld en leven zo geheel anders is dan de onze,</seg> <seg n="15.1.6">dat ons gehele bewuste en onbewuste leven,</seg> <seg n="15.1.7">ons denken tussen geboorte en dood in al zijn vormen 'van ademen tot bidden' ernaast is.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Derhalve:</seg> <seg n="15.2.2">God wordt gekend aan de andere zijde van geboorte en dood.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Bijv. de zonde:</seg> <seg n="15.3.2">wat zonde is weten we eigenlijk niet,</seg> <seg n="15.3.3">dat ligt voor de geboorte.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">God weet het.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De zonde moet voor de geboorte liggen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">'Reeds de geboorte is een misdaad',</seg> <seg n="15.6.2">zoals Schopenhauer zegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De doodstraf staat erop.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En wat gerechtigheid is weten we in dit leven niet.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Die ligt achter de dood.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het laatste van ons leven is straf.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Tussen deze beide doden ligt ons leven ingeklemd.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Door dezelfde poort,</seg> <seg n="15.12.2">de dood,</seg> <seg n="15.12.3">waardoor we binnenkwamen,</seg> <seg n="15.12.4">moeten we er ook weer uit.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ik vond onlangs een mooi Duits vers,</seg> <seg n="16.1.2">van wie doet er niet toe,</seg> <seg n="16.1.3">waarin een oud boerenhuis werd bezongen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De dichter zegt dat de bewoners misschien denken dat zij daar leven omdat er bloemen in de vensterbank staan en omdat ze een tuintje hebben waar 's zomers de zon in de floksen en de rozen schijnt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En dan geeft hij heel mooi het demonisch-geheimzinnige van zo'n eeuwenoud huis weer:</seg></s></p>
<lg><l n="17.1"><seg n="17.1.1">Neen,</seg> <seg n="17.1.2">gij woont er niet:</seg> <seg n="17.1.3">"Nicht <choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ihr</corr></choice></seg></l><l n="17.2"><seg n="17.2.1">Leugnung häust hier,</seg> <seg n="17.2.2">Geburt und Tod.</seg></l><l n="17.3"><seg n="17.3.1">Tägliches Mahl,</seg> <seg n="17.3.2">Herzweh,</seg> <seg n="17.3.3">ein Schatten,</seg> <seg n="17.3.4">Freude und Schlaf."</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zeker,</seg> <seg n="18.1.2">het christendom is er ook.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ergens in een hoekje,</seg> <seg n="18.2.2">maar nergens elders:het crucifix.</seg></s></p>
<lg><l n="19.1"><pb n="586" ed="VW"/><seg n="19.1.1">"Nichts sonst. Nur Atem.</seg></l><l n="19.2"><seg n="19.2.1">Atem doch ist Zeit darin wir leben.</seg></l><l n="19.3"><seg n="19.3.1">Atem des Himmels und der Erde.</seg></l><l n="19.4"><seg n="19.4.1">Was zwischen beiden ist,</seg> <seg n="19.4.2">ist hier zu Haus."</seg></l></lg>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat is fraai gezegd.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het leven in het huis ademhaling tussen hemel en aarde.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Uitgeademd bij de geboorte;</seg> <seg n="20.3.2">ingeademd bij de dood.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Leugnung häust hier.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De poorten van het leven worden gezien.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Allereerst de twee grote:</seg> <seg n="20.6.2">geboorte en dood.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Dan ook de beide sacramenten van het huis:</seg> <seg n="20.7.2">de maaltijd,</seg> <seg n="20.7.3">de gemeenschapsoefening met God;</seg> <seg n="20.7.4">de slaap,</seg> <seg n="20.7.5">de gemeenschapsoefening met de dood.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Twee schaduwen,</seg> <seg n="20.8.2">de ene van de hemel,</seg> <seg n="20.8.3">de andere van de hel.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Freude,</seg> <seg n="20.9.2">Herzweh.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hier is iets van de Barthse visie op het leven.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men zou ze in zeker opzicht de sacramentele kunnen noemen,</seg> <seg n="21.2.2">waarbij het persoonlijk voortleven geen betekenis heeft en van God uit mysterieus licht en schaduw op het levenstoneel valt.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ook de roomse kerk met haar zeven sacramenten heeft veel meer van dit onpersoonlijke levensgevoel dan wij.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Hebben onze Hollandse schilders die kijk ook niet heel sterk gehad?</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Magische Haltung van een kast bij Goethe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Wanneer ik deze vergelijking gemaakt heb,</seg> <seg n="22.4.2">moet ik tegelijk waarschuwen dat men niet moet denken dat Barth een esthetische beschouwing aanhangt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Zijn religieuze filosofie is zo kaal,</seg> <seg n="22.5.2">zo naakt en in dat opzicht zo protestants mogelijk.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het is filosofie van de geest.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Maar toch richt zich ook alle aandacht op de poorten van het leven;</seg> <seg n="22.7.2">voor hem twee:</seg> <seg n="22.7.3">geboorte en dood.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Men kan zeggen dat Barth ons leven ziet zoals wij het leven van Jezus zien.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wij kennen ongetwijfeld allen zonder onderscheid betekenis toe aan Jezus' leven,</seg> <seg n="23.2.2">zijn leer,</seg> <seg n="23.2.3">zijn wonderen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Maar niemand kan ontkennen dat de christelijke kerk Jezus' geboorte en dood een betekenis toeschrijft anders dan in het mensenleven.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Juist op de geboorte,</seg> <seg n="23.4.2">juist op de dood,</seg> <seg n="23.4.3">Kerstfeest,</seg> <seg n="23.4.4">Pasen,</seg> <seg n="23.4.5">heeft men de nadruk gelegd.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Nu kan men zeggen dat dit met de heilsbetekenis van Jezus samenhangt.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Maar men kan ook zeggen dat het Evangelie juist de zin van het mensenleven aan het licht brengt.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De kerk ziet Jezus door de ogen van Paulus,</seg> <seg n="23.7.2">en nu kan het wel zijn dat Paulus nog andere dingen aan Jezus belangrijk vindt dan zijn geboorte en zijn dood,</seg> <seg n="23.7.3">maar hij spreekt er nooit over.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Van de cultuurbetekenis van Jezus' leven merkt men in Paulus' brieven weinig.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">En nu neemt Barth de vrijheid onze 'Jezusmatigheid',</seg> <seg n="24.1.2">onze overeenkomst met Jezus te beperken tot geboorte en dood.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In datzelfde paulinische licht wil hij ons leven zien.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Jezus heeft de zin van ons leven geopenbaard.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">God is buiten voor onze geboorte,</seg> <seg n="25.1.2">achter onze dood;</seg> <seg n="25.1.3">voor de lijn waar Adam afviel en achter de lijn waar Christus opstond.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ook deze gedachten zijn vaak door dichters uitgesproken.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wordsworth:<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <pb n="587" ed="VW"/><seg n="25.3.2">"Our life is but a sleep and a forgetting.</seg></s></p>
<lg><l n="26.1"><seg n="26.1.1">The soul within us,</seg> <seg n="26.1.2">our life's star,</seg></l><l n="26.2"><seg n="26.2.1">Has elsewhere its setting</seg></l><l n="26.3"><seg n="26.3.1">And comes from afar.</seg></l><l n="26.4"><seg n="26.4.1">Not in entire forgetfulness</seg></l><l n="26.5"><seg n="26.5.1">And not in utter nakedness."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></l></lg>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Maar toch,</seg> <seg n="27.1.2">de kennis laten we bij de geboorte achter.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">En wil men uit dit oogpunt een beschrijving van de dood,</seg> <seg n="27.2.2">dan leze men bij Tolstoj die geweldige tekening van de dood in <hi rend="italic">Oorlog en vrede</hi> bij het sterven van vorst Andrej.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ook daar de 'überlegene' humor van de dood over het leven uit een oogpunt van kennis</seg> <seg n="27.3.2">- de dood als poort,</seg> <seg n="27.3.3">waardoor we zien in het rijk der waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dit alles wordt nu bij Barth consequent in een nimmer eindigende reeks van paradoxen betoogd.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dit ziet hij als het wezen van de paulinische theologie.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Barth ontkent niet dat wij tussen geboorte en dood over God praten,</seg> <seg n="28.3.2">over zonde,</seg> <seg n="28.3.3">over de nieuwe mens,</seg> <seg n="28.3.4">over rechtvaardigheid en heiligheid,</seg> <seg n="28.3.5">maar we weten niet wat wij zeggen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Wij praten over God.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Maar God kent ons.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Komen wij nu daardoor verder van God te staan en wat blijft er van de zonde over?</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wij praten over de zonde.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar God weet de zonde.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ze ligt voor onze geboorte.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het is het schema van ons leven.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">De zonde is het soortelijk gewicht van onze natuur.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Zo het water buiten de sluis naar beneden stort,</seg> <seg n="29.7.2">zo ons leven bij de geboorte in de zonde.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Eigenlijk is de naïeve mens daarop ook niet aan te spreken.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Er is te weinig onderscheid tussen hem en de zonde.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Hij staat er niet tegenover,</seg> <seg n="29.10.2">maar erin.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Hij heeft geen ervaring van zonde.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Alleen zoals God hem ziet,</seg> <seg n="29.12.2">met de kennis van God uit,</seg> <seg n="29.12.3">wordt de zonde geweten.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Alleen de gekende van de Vader,</seg> <seg n="29.13.2">die niemand kent dan de Vader,</seg> <seg n="29.13.3">die is geheel tot zonde gemaakt,</seg> <seg n="29.13.4">door de kennis van de Vader.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Het leven is tot zonde bestemd,</seg> <seg n="29.14.2">omdat God de mens als zonde weet.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Daarom zegt Paulus ook dat hij wel het goede willen kan.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Maar zijn willen sorteert geen effect.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Het doen,</seg> <seg n="29.17.2">dat gelukt de zonde.</seg></s> <s n="29.18"><seg n="29.18.1">Voor zover hij zichzelf kent wil hij het goede.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">Voor zover God hem kent doet hij de zonde.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Daarom is het een onnut werk te proberen in dit leven bijv. met Lhotzky<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n10" rend="superscript">10</ref> uit de religie in het rijk Gods te willen vluchten,</seg> <seg n="30.1.2">of met de mystiek zich te redden in een dienen van God boven de godsdienst.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Al deze pogingen <pb n="588" ed="VW"/>verraden dat men nog niet het gewicht der zonde overwogen heeft.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het ligt voor de hand om nu aan Barth te verwijten dat hij met deze zgn. diepe opvatting der zonde de zonde opheft.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Dat de zonde hierop neerkomt dat wij schepselen zijn en dat onze grote fout is dat we mensen zijn en geen God.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ik geloof niet dat wij daartoe het recht hebben.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wij zijn zondaar in Gods gedachten.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Dat de zonde geen toevalligheid is en niet in de vrije wil van de mens gegrond is,</seg> <seg n="32.3.2">dat is alvast geen ketterij.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De diepste theologen der kerk hebben het altijd beseft.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ook Calvijn ziet de zonde voor de schepping.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ook voor dr. Geelkerken behoort ze niet tot de algemene geschiedenis.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Maar voor Barth staat de zaak nog gunstiger.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Want voor hem is zonde dieper dan het creatuurlijke:</seg> <seg n="32.8.2">het is de sluis;</seg> <seg n="32.8.3">het creatuurlijke het water.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wij klagen,</seg> <seg n="33.1.2">aldus Barth,</seg> <seg n="33.1.3">in een diepzinnige passus die van Augustinus had kunnen zijn,</seg> <seg n="33.1.4">wij klagen over de schaduwachtigheid van ons leven;</seg> <seg n="33.1.5">dat is het creatuurlijke.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">En tegelijk vergezelt ons de aanklacht tegen de mondigheid van ons leven.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">En toch verklaart het creatuurlijke die mondigheid niet.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">We moeten iets niet weten.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Waarom is de herinnering zo moeilijk,</seg> <seg n="33.5.2">waar toch de werking van het vergetene,</seg> <seg n="33.5.3">het einde van onze nachtwandeling,</seg> <seg n="33.5.4">zo klaar is?</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Hier ligt de zonde dieper dan het creatuurlijke.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit leven is zoals het is niet zomaar op zichzelf,</seg> <seg n="34.1.2">maar omdat God het kent op een wijze die het vergankelijk maakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Dat wat wij niet weten is de zonde en dat is het;</seg> <seg n="34.2.2">het creatuurlijke is het niet.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Uit de verwarring,</seg> <seg n="34.3.2">waarin God ons brengt,</seg> <seg n="34.3.3">komen wij niet uit.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">3. Hoe komen we nu van de zonde ar Wij zullen zeggen dat wij ons veranderen moeten.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ons creatuurlijke bestaan moet vergeestelijkt worden;</seg> <seg n="35.2.2">dan worden we Gode gelijk.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">We moeten leren weten:</seg> <seg n="35.3.2">goed en kwaad,</seg> <seg n="35.3.3">een ethiek hebben.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">God kennen,</seg> <seg n="35.4.2">dienen,</seg> <seg n="35.4.3">religieus worden.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wij moeten ervaring krijgen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Wij moeten geestelijk leven hebben.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Wij moeten God beleven.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Het creatuurlijke hebben wij,</seg> <seg n="35.8.2">maar het is zondig.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Nu moeten wij het goed maken door gemeenschap met God.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Barth wijst dit alles af.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het creatuurlijke is goed,</seg> <seg n="36.2.2">juist goed.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het heeft niets zondigs.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Barth zou hierin tenslotte Bergson moeten herkennen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">De vergeestelijking der natuur is evolutie.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">'Evolution créatrice.'</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het Evangelie weet niet van evolutie.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het is oordeel.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het is kennen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Gekend worden.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Wij gaan niet geleidelijk over uit de staat der zonde in de staat der gerechtigheid.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Maar zoals de bliksem schijnt van het oosten naar het westen,</seg> <seg n="37.6.2">in een absoluut moment,</seg> <seg n="37.6.3">zo gaan wij van het ene oordeel Gods over in het andere.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Niet wij behoeven uit onze mondigheid op te kruipen,</seg> <seg n="37.7.2">als Luther de Pilatustrap te Rome.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Maar als God zijn hoofd omwendt in een eeuwig moment,</seg> <seg n="37.8.2">gaan wij uit de zonde in de rechtvaardigheid.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Het Evangelie is geen evolutie,</seg> <seg n="38.1.2">het is kennen van God;</seg> <seg n="38.1.3">absoluut kennen,</seg> <pb n="589" ed="VW"/><seg n="38.1.4">onvoorwaardelijk kennen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Het is oordeel tegenover oordeel.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Zoals er een kloof gaapt tussen ja en nee,</seg> <seg n="38.3.2">zo tussen de oude en de nieuwe mens.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Wat baat het of een mens,</seg> <seg n="38.4.2">zolang God hem als zonde ziet en weet,</seg> <seg n="38.4.3">heen en weer loopt?</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">- Wat geeft het of iemand,</seg> <seg n="38.5.2">die u onsympathiek is,</seg> <seg n="38.5.3">zijn best doet en heen en weer loopt?</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Blijft zitten,</seg> <seg n="38.6.2">denkt ge,</seg> <seg n="38.6.3">en erger mij niet nog meer.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">De moeilijkheid is dan een kwestie van kennen en niet van leven.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wat baat het of in de zonde iemand van dronkaard bijv. zendingsconsul wordt,</seg> <seg n="39.1.2">zolang Gods gedachten niet anders worden?</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Negatief bestaat de zonde in God.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Haar verhouding tot God is haar kracht.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Als oordeel Gods is ze onoverwinnelijk.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Het goede te willen,</seg> <seg n="39.5.2">dat is mijn zelfkennis.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Het kwade te doen,</seg> <seg n="39.6.2">dat is gekend worden door God.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo draait Barth de theologie 180 om.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Van leven tot denken.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Van natuur tot geest.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Van evolutie tot crisis.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Van mensenmening tot Godsoordeel.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">God ziet de mens tweemaal.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Hij is dubbel gepredestineerd.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Daarin juist komt onze volle menselijkheid uit.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Het werken van het vergetene,</seg> <seg n="40.9.2">de dood,</seg> <seg n="40.9.3">de verwarrende kennis van God,</seg> <seg n="40.9.4">dat is wat uit onze creatuurlijkheid,</seg> <seg n="40.9.5">uit ons eigenlijk leven niet te verklaren is.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Was ons creatuurlijk bestaan slechts leven,</seg> <seg n="40.10.2">dan was er de evolutie en geen zonde en geen verlossing.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Maar het is gekend worden;</seg> <seg n="41.1.2">dat is de kracht der zonde.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">En het is nog een gekend worden;</seg> <seg n="41.2.2">dat is onze verlossing.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Als God het hoofd wendt ziet Hij de nieuwe mens.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">En tussen de oude en de nieuwe mens is geen overgang,</seg> <seg n="41.4.2">geen voortleven.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">God kent hem en hij is er.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Al zijn eigenschappen zijn anders.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">'Neuprädikation.'</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het is geen ontwikkeling uit de oude mens.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Het is een radicale wisseling van predikaten.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">En waar blijft de identiteit,</seg> <seg n="41.10.2">als al wat u bekend is wordt opgeheven en door iets anders vervangen?</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Van uw zonde weet God niet meer.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Ik ben het niet;</seg> <seg n="41.12.2">het is buiten mij.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Ik ben het wel,</seg> <seg n="41.13.2">want God zegt:</seg> <seg n="41.13.3">gij zijt het.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Hij is wat hij niet is;</seg> <seg n="41.14.2">hij weet wat hij niet weet;</seg> <seg n="41.14.3">hij doet wat hij niet doet.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Ik</seg> <seg n="41.15.2">- geloof:</seg> <seg n="41.15.3">ik doe het zelf;</seg> <seg n="41.15.4">geloof</seg> <seg n="41.15.5">- niet weten,</seg> <seg n="41.15.6">dat is het andere.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Twee mensen zijn het;</seg> <seg n="41.16.2">maar tweeërlei kennis Gods als levensvoorwaarde.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Wederkerig zijn ze elkaar gestorven.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Ze leven wederkerig elkaars dood.</seg></s> <s n="41.19"><seg n="41.19.1">Ze sterven elkaars leven.</seg></s> <s n="41.20"><seg n="41.20.1">De dood is het venster waardoor de een de ander ziet.</seg></s> <s n="41.21"><seg n="41.21.1">Geen continuïteit,</seg> <seg n="41.21.2">maar absolute momentopname van God uit.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Ik wil de paradoxenwereld een klein beetje opklaren.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">- Voor sommigen is het bliksemlicht der paradoxen wat fel en ze zien er niet goed bij.</seg></s></p>
<list>
<item><s n="43.1"><seg n="43.1.1">1. Een klein meisje dat stout geweest is</seg> <seg n="43.1.2">- het was een illustratie uit de mond van prof. Van Dijk</seg> <seg n="43.1.3">- wordt stout genoemd en ze is daarin ongelukkig.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Haar stout zijn heeft op zich niet veel te betekenen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Negatief is het in het hart en de mond der moeder een macht op haar jong gemoed.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Zij voelt zich stout.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Even later komt ze vrolijk aanspringen en zegt tegen vader:</seg> <seg n="43.5.2">ik ben weer lief.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Wat er dan veranderd is?</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Ja,</seg> <seg n="43.7.2">moeder zegt het.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Dat is theologie van het oordeel tegenover die van het leven.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Moment tegenover continuum.</seg></s></item>
<item><s n="44.1"><seg n="44.1.1">2. Zondag 23:</seg> <seg n="44.1.2">"Hoe zijt gij rechtvaardig voor God?</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Alleen door een <pb n="590" ed="VW"/>oprecht geloof in Jezus Christus,</seg> <seg n="44.2.2">alzo,</seg> <seg n="44.2.3">dat,</seg> <seg n="44.2.4">al is het dat mij mijn geweten beklaagt dat ik tegen al de geboden Gods zwaarlijk gezondigd en van dezelve geen gehouden heb en nog steeds tot alle boosheid geneigd ben nochtans God,</seg> <seg n="44.2.5">zonder enige mijner verdienste,</seg> <seg n="44.2.6">uit loutere genade,</seg> <seg n="44.2.7">mij de volkomen genoegdoening,</seg> <seg n="44.2.8">gerechtigheid en heiligheid van Christus schenkt en toerekent,</seg> <seg n="44.2.9">evenals had ik nooit zonde gehad,</seg> <seg n="44.2.10">noch gedaan,</seg> <seg n="44.2.11">ja als had ik ook al de gehoorzaamheid volbracht welke Christus voor mij volbracht heeft,</seg> <seg n="44.2.12">voor zover ik zulk een weldaad met een gelovig hart aanneem."</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Er zijn zeker in zondag 23 elementen,</seg> <seg n="44.3.2">die bij Barth ontbreken.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar uit een oogpunt van 'Neuprädikation' kan zondag 23 niet overtroffen worden.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wij moeten thans nog vragen hoe de oude en de nieuwe mens op elkaar betrokken worden bij Barth.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De verhouding is niet indifferent,</seg> <seg n="45.2.2">niet onverschillig,</seg> <seg n="45.2.3">zodat de evenaar in het midden zou staan,</seg> <seg n="45.2.4">zodat de mens tussen oud en nieuw zou kunnen heen en weer lopen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Er is voortgang in de beweging.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">God schept ons reflexief en niet causaal.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Hij is denken en geen oorzaak in de schepping.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Hij is Geest en geen natuur.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">In de betrekking van de nieuwe op de oude mens bestaat de eigenlijke complete schepping.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">De volle schepping heeft geen zondaars meer.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Waarom schept God de mens dan niet regelrecht zonder dat dat tegenspel van oud en nieuw nodig zou zijn?</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Voor de Zwitserse theologie is dat evenals voor Kierkegaard het kenmerk van geest.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De geest gaat dubbel uit,</seg> <seg n="46.3.2">de natuur enkel.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De beste illustratie van deze wat abstracte zinnen is Dostojewski.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">De karakters van Dostojewski's romans zijn op enkele uitzonderingen na allemaal dubbel.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Zij zijn niet zondaar of heilige als bij Dickens,</seg> <seg n="47.3.2">maar zondaar en heilige tegelijk.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Ze werken niet regelrecht op ons,</seg> <seg n="47.4.2">maar in een gebroken lijn.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Dostojewski kent de donkerste hoeken van het leven,</seg> <seg n="47.5.2">maar hij kent hen tweemaal en uit de duisternis roept hij hen op naar hun eeuwige betekenis.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Deze scheppingen hebben veel dieper wortel dan die van Dickens,</seg> <seg n="47.6.2">al is het dat de laatste ons nader staan.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Dickens laat ons zijn figuren zien na de zesde dag;</seg> <seg n="47.7.2">Dostojewski gaat met ons terug tot voor de zesde dag en wij horen ook bij de schepping van de mens het eerst:</seg> <seg n="47.7.3">God noemde het licht dag en de duisternis noemde Hij nacht.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Bij Dostojewski voelen wij de beide oordelen Gods over de wereld gaan.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Wij zien heiligen die tot grote consternatie van de omgeving en tegen alle verwachting in een lijklucht verspreiden;</seg> <seg n="47.9.2">en lichtekooien en moordenaars om wier hoofd,</seg> <seg n="47.9.3">zonder duidelijk aanwezige reden,</seg> <seg n="47.9.4">de lezer een heiligenschijn ziet uitstralen.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Een bekering vindt men in hun leven niet,</seg> <seg n="47.10.2">evenmin als in de levens der meeste bijbelheiligen.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Licht en donker zijn niet in tijdsorde afwisselend.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">De reden waarom ze zondigen blijft achter hun leven verborgen.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">De zonde die ze zullen doen is lang voor de daad reeds geweten (Raskolnikow).</seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">Hun leven gaat ernaar toe als een beek in een bedding.</seg></s> <s n="47.15"><seg n="47.15.1">Soms</seg> <seg n="47.15.2">- even</seg> <seg n="47.15.3">- zien ze zelf wat ze gaan doen.</seg></s> <s n="47.16"><seg n="47.16.1">Maar <pb n="591" ed="VW"/>slechts even.</seg></s> <s n="47.17"><seg n="47.17.1">De zonde volbrengt zichzelf;</seg> <seg n="47.17.2">zij willen het goede,</seg> <seg n="47.17.3">maar God weet het allang.</seg></s> <s n="47.18"><seg n="47.18.1">En even geweldig als hun zondebestaan hen omvangt,</seg> <seg n="47.18.2">doet het ook de genade.</seg></s> <s n="47.19"><seg n="47.19.1">'Ehemalige Leute',</seg> <seg n="47.19.2">zoals Gorki<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n12" rend="superscript">12</ref> ze noemt,</seg> <seg n="47.19.3">mensen die er voor de fatsoenlijke wereld geweest zijn,</seg> <seg n="47.19.4">leven nog;</seg> <seg n="47.19.5">en ze leven niet half.</seg></s> <s n="47.20"><seg n="47.20.1">Hun leven lijkt stuiptrekken,</seg> <seg n="47.20.2">maar die trekkingen zijn tegelijk het trillen van Gods mondhoeken in eindeloze barmhartigheid.</seg></s> <s n="47.21"><seg n="47.21.1">Ze schreeuwen met schrille stemmen,</seg> <seg n="47.21.2">die ondergaan in het straatrumoer.</seg></s> <s n="47.22"><seg n="47.22.1">Maar de echo klinkt in de hoeken der eeuwigheid.</seg></s> <s n="47.23"><seg n="47.23.1">Ze wenen in een hoek en van een bedstede hun verloren leven uit;</seg> <seg n="47.23.2">maar daar liggen ze aan Gods borst en Hij droogt hun tranen.</seg></s> <s n="47.24"><seg n="47.24.1">Arme scharminkels verdoen hun laatste centen aan een maaltijd,</seg> <seg n="47.24.2">waar ze elkaar in halve razernij de resten van het bord naar het hoofd gooien.</seg></s> <s n="47.25"><seg n="47.25.1">Maar Jezus voelen we zitten tussen de hoeren en tollenaars en Hij eet en drinkt met hen.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Voor Barth is er geen theodicee nodig om de dood een plaats te geven in het leven.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Hij is venster naar de nieuwe mens;</seg> <seg n="48.2.2">naar Jeruzalem.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">- In Dostojewski's romans voelt men zich niet opgewekt de ellende der wereld optimistisch weg te verklaren.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Ze is wezenlijk;</seg> <seg n="48.4.2">men hoeft haar slechts om te keren en men ziet de zaligheid.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Deze is de 'revers'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f3" rend="superscript">c</ref> der ellende en des doods.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Een omwending van Gods hoofd,</seg> <seg n="48.6.2">meer niet.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Een absoluut moment.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Gods barmhartigheid 'frisst die Sünde' (Luther)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f4" rend="superscript">d</ref> Dit is dialectische theologie.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">God werkt als Rembrandt.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Hij roept een dag uit de nacht;</seg> <seg n="48.10.2">de mens uit de zonde en de dood.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Dit is pas schepping uit niets.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Uit niets,</seg> <seg n="48.12.2">veel absoluter,</seg> <seg n="48.12.3">dan wanneer een heilige zich door evolutie uit de cel ontwikkelt.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Dit is ja uit neen.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Zoals de bliksem uit het oosten naar het westen schijnt,</seg> <seg n="48.14.2">zo roept God zijn heiligen.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">Op zijn woord zijn ze er als het licht op de eerste dag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">God stelt de mens in kwestie,</seg> <seg n="49.1.2">de eerste maal.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Hij wordt door God geweten en hij is zonde.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Geen ethiek,</seg> <seg n="49.3.2">geen religie,</seg> <seg n="49.3.3">geen kennis van God kan ons bevrijden van deze kennis,</seg> <seg n="49.3.4">waarmee God ons kent.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Geen lopen,</seg> <seg n="49.4.2">geen willen,</seg> <seg n="49.4.3">maar alleen ontferming vermag hier iets.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Alleen een ander kennen van God,</seg> <seg n="49.5.2">als God ons ook zo en nu voorgoed wil kennen.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Alleen Gods kritiek op de zonde redt ons.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Als God nu ten tweeden male ons kent,</seg> <seg n="49.7.2">stelt Hij de zonde in kwestie.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Zo 'überlegen' ziet God naar de zonde dat ze in zijn oordeel wordt opgeheven;</seg> <seg n="49.8.2">zij is niet meer.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De zonde van voren aanvallen,</seg> <seg n="50.1.2">haar in ernst nemen,</seg> <seg n="50.1.3">is het afleggen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Payot,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="50.2.2">in <hi rend="italic">De opvoeding van den wil,</hi></seg> <seg n="50.2.3">leert dat zijn studenten.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De Hollandse theoloog Kohlbrugge wees het aan in het monnikswezen.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Luther leerde het tegenover Augustinus toen hij uit het klooster ging,</seg> <seg n="50.4.2">waar deze inging.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Men moet de zonde in de nek kijken.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Men moet haar kennen,</seg> <seg n="50.6.2">zodat de zonde tot een kwestie wordt.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">God kijkt haar stuk,</seg> <seg n="50.7.2">in vernietigende kritiek,</seg> <seg n="50.7.3">voor ons <pb n="592" ed="VW"/>en daarmee is haar prikkel gebroken.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Ineens.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Ze is dood.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">En wij zijn der zonde gestorven.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Men zou kunnen zeggen dat het eerste moment,</seg> <seg n="51.1.2">de kennis Gods waardoor wij zonde zijn,</seg> <seg n="51.1.3">de ernst is.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">De tweede is de goddelijke humor.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Ze is klaarheid,</seg> <seg n="51.3.2">opklaring van een aangezicht over ons leven.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De zonde is in kwestie gesteld en daarmee is er van haar niets overgebleven.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Men kan ook hier zich beklemd voelen door het absolute van de dialectische theologie.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Men mag echter niet zeggen dat zonde = creatuurlijkheid,</seg> <seg n="52.2.2">metafysisch.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Ver achter het creatuurlijke is hier de zonde op God betrokken.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Ze is kennis,</seg> <seg n="52.4.2">een moment in de geest,</seg> <seg n="52.4.3">en is het tegengestelde van creatuurlijke neutraliteit.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Haar kracht en haar nietigheid beide zijn gevolg van onze aanwezigheid in Gods gedachten.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">- Hier zijn wij mens in de tweede persoon.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ik sprak van de kapitale wending van leven tot gedacht en gekend worden.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">En van de betekenis die het zondaar zijn en het kind Gods zijn daarbij heeft.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">De zonde dieper dan het creatuurlijke.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">De rechtvaardigheid hoger dan het creatuurlijke.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Ik zou hier moeten spreken over de betekenis van Jezus Christus,</seg> <seg n="54.1.2">over ethiek en religie,</seg> <seg n="54.1.3">over wat tussen geboorte en dood door ons van God geweten wordt en wat Jezus van God weet.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Dat is de tegenstelling.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Jezus,</seg> <seg n="54.3.2">dat is ons standpunt aan de andere zijde des doods.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Ethiek,</seg> <seg n="54.4.2">religie,</seg> <seg n="54.4.3">dat is ons standpunt aan deze zijde.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Ik zal daarover niet meer spreken.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Ik meen hiermee genoeg gedaan te hebben als ik heb laten voelen:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="56.1"><seg n="56.1.1">1. dat de onbekende God niet negatieve,</seg> <seg n="56.1.2">maar positieve theologie betekent,</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="57.1"><seg n="57.1.1">2. dat dit positieve ons niet in indifferente creatuurlijkheid op afstand van God plaatst,</seg> <seg n="57.1.2">maar ons in de tweede persoon in tweeërlei zin in zijn gedachten stelt als gekenden,</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="58.1"><seg n="58.1.1">3. dat deze absolute wending van Gods aangezicht ons van al onze aardse <choice><sic>halflieden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">halfheden</corr></choice> verlost.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="585" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. Schopenhauer, <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung, dl.</hi> 1, boek 4, par. 63. <hi rend="italic">Arthur Schopenhauers sämtliche Werke,</hi> P. Deussen ed., dl. 1, München 1911, p. 419, waar S. de dichter Calderon citeert: "Denn die grösste Schuld des Menschen Ist, dass er geboren ward."</p></note>
<pb n="587" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">N. citeert hier de ode Intimations of immortalitity from recollections of early childhood, nr.</hi> 5, opgenomen in <hi rend="italic">The poetical works of William Wordsworth,</hi> E. de Selincourt en H. Darbishire eds.. dl. 4. Oxford 1947, p. 281. In deze uitgave luiden de eerste drie zinnen: "Our birth is but a sleep and a forgetting: The soul that rises with us, our life's Star, Hath had elsewhere its setting."</p></note>
<pb n="591" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie voor deze term <hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 147 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a.w..</hi> p. 170.</p></note>
<pb n="592" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Zie voor de herkomst van deze in manuscript bewaard gebleven lezing noot 1 van het voorgaande, gelijknamige artikel. Alleen die citaten zijn geannoteerd die niet voorkomen in dat artikel.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde: Uitspraak Cramer.</p><p>Waarschijnlijk doelt N. hier op J. A. Cramer (1864-1952), hervormd theoloog, vanaf 1921 hoogleraar kerkgeschiedenis te Utrecht. C. behoorde tot de ethische richting. Hij schreef o.a. over het probleem der Schriftkritiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Descartes, Bergson.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Leven-kennis.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Jonkertje.</p></note>
<pb n="593" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="593" ed="VW"/>Terzijde: Abraham.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Ze worden geleefd.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie dl. 1, p. 136.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie dl. 2, p. 83. noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie dl. 1, p. 76. noot 22. Vgl. <hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 223.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Terzijde: Ps. 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n12" type="end" place="end" n="12"><p>M. Gorki ( 1868-1936). Russisch schrijver, die, reeds vroeg marxist, vooral na 1917 grote betekenis had voor het Russische literaire leven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Terzijde: De gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n14" type="end" place="end" n="14"><p>J. Payot (1859-1940). Frans filosoof en pedagoog. Hij schreef verschillende werken over zedelijke opvoeding, waaronder het door N. aangehaalde <hi rend="italic">De opvoeding van den wil</hi> (Zwolle 1912), waarin P.'een methode' wilde bieden 'om tot heerschappij over zichzelf te komen'(pV). Zijn ideeën vonden in de eerste decennia van deze eeuw veel weerklank</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-zwitserse-theologie-lezing.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Terzijde: Prof. Kohnstamm.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="31" xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme" decls="#bibl-noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme">
<pb n="594" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De theologie van Barth en Brunner</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">speciaal in verband met hun waardering van het humanisme</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Barth en Brunner zijn heel verschillende schrijvers.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik zou het onderscheid zo willen typeren:</seg> <seg n="3.2.2">Barth is theoloog,</seg> <seg n="3.2.3">Brunner is filosoof.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dit moet natuurlijk cum grano salis worden opgevat.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Brunner is gemakkelijker te lezen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij is meer systematisch.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij brengt de Zwitserse theologie in de schema's,</seg> <seg n="4.3.2">die wij gewend zijn te hanteren.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hij is meer negatief en behandelt de nieuwe inhoud zo aan de rand van de problemen zoals die in de nieuwere theologie meestal gesteld worden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij wijst dan de negatieve plek aan in onze problemen waarmee het zijn uitgang heeft naar een nieuwe waarheid.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men zou kunnen zeggen dat hij schrijft op de grenzen der huidige theologie.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Barth is moeilijker,</seg> <seg n="5.1.2">veel minder deductief.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij schrijft aanhoudend dialectisch op de grenslijn van ja en neen in de grote theologische vragen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Hij werkt met de logica die ontleend is aan de stof zelf die hij behandelt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zijn schrijftrant verraadt de gisting van de nieuwe wijn en de oude logische lederzakken bersten.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zo staat de gedachte van Barth in het middenpunt van de nieuwe positie en van daaruit neemt hij stuk voor stuk de oude stelling weg.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij denkt vanuit een punt dat de lezer langzamerhand moet ontdekken en dit is niet altijd gemakkelijk.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Men krijgt het gevoel dat men geen plaats meer houdt om te staan en dit is juist wat Barth wil bereiken om ons te noodzaken een geloofspositie in te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Voor degenen die de Zwitsers bestrijden is Brunner daarom een aantrekkelijker object.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Men kan er gemakkelijker bij met de gebruikelijke filosofische en theologische methoden en men weet beter of men met hem gereed is of niet.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Barth verdubbelt zich telkens en wanneer men hem meent te grijpen,</seg> <seg n="6.3.2">heeft men slechts zijn schaduw.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wanneer men de hele Barth had weersproken zou hij antwoorden dat gij een goed werk had gedaan,</seg> <seg n="6.4.2">maar dat ge daarmee Christus niet hebt weerlegd waarheen hij slechts een teken wil oprichten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Barth is ontegenzeggelijk veel dieper.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij is theoloog.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dit frappeerde mij ook in de beide laatste stukken van prof. De Graaf in <hi rend="italic">Levensrichting:</hi></seg> <seg n="7.3.2">'Waarheidscriterium' en 'Humanisme',<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="7.3.3">hoe hij zich bijna uitsluitend met Brunner bezighoudt,</seg> <seg n="7.3.4">de systematicus,</seg> <seg n="7.3.5">en de dialecticus Barth weigert te <pb n="595" ed="VW"/>volgen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ik heb grote eerbied voor De Graaf als geleerde en mens en ik zal herhaaldelijk op zijn stukken terugkomen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar ik meen dat hierop al dadelijk moet gewezen worden.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De kwestie van theologie of humanisme is geen filosofische,</seg> <seg n="7.6.2">maar een theologische kwestie en de cardo quaestionis ligt meer bij Barth dan bij Brunner.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wanneer men dit in het oog houdt is er geen bezwaar tegen ook Brunner als de meer toegankelijke te ondervragen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Mij is verzocht die vragen te stellen speciaal in hun verband met hun waardering van <hi rend="italic">het humanisme.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Om allerlei redenen kan men de kwestie van de Zwitserse theologie in die toespitsing bijzonder actueel noemen,</seg> <seg n="8.2.2">vooral in ons land.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Om van achteren af te beginnen herinner ik aan de bestrijding die Barth en Brunner van de zijde van prof. De Graaf gevonden hebben.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij geeft aan het humanisme de toekomst en noemt alle tegenspraak tegenspartelen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij weet daarmee echter,</seg> <seg n="9.3.2">misschien ook in eigen kring,</seg> <seg n="9.3.3">tegen de stroom op te roeien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar hij ziet komen hoe "de eeuwige Rede Gods in een steeds dieper en gelouterd humanisme haar Kroon ontwikkelt".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Roessingh zou dat wel niet zo positief gezegd hebben.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ook hier zou men de onderscheiding van theologen en humanisten kunnen maken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bij de ethischen een zelfde tegenstelling.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Prof. Kohnstamm is geschrokken van het onmenselijke van de Zwitserse theologie.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij klaagt dat alle blijheid,</seg> <seg n="10.3.2">alle dankbaarheid daarin ontbreekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij zegt dat de Zwitsers aan de intellectuele en ethische zijde,</seg> <seg n="10.4.2">maar ook aan de esthetische en andere 'gevoels'-momenten niet gelijkelijk recht kunnen laten wedervaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De lijn van het <hi rend="italic">Cur Deus homo</hi> wil hij niet verlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En in Barths 'Hohlraum' vindt hij het voor een mens niet om te ademhalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Daardoor en door andere verschijnselen wordt vanzelf de vraag naar voren gebracht welke betekenis het humanisme in de theologie moet hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">In hoeverre onze ethiek en onze cultuur als middel kunnen en moeten dienen om het goddelijke tot uitdrukking te brengen?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In hoeverre het mensenleven voor God openbaringsmiddel is?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De vraag komt eigenlijk hierop neer of buiten de natuur,</seg> <seg n="11.4.2">die door alle christelijke theologen onvoldoende openbaringsmiddel wordt geacht,</seg> <seg n="11.4.3">de menselijke persoonlijkheid het aangewezen middel is waardoor God spreekt,</seg> <seg n="11.4.4">of dat tenslotte in de theologie de mens even steriel is voor hogere godskennis als de natuur,</seg> <seg n="11.4.5">zodat ethiek en <pb n="596" ed="VW"/>cultuur ons het laatste woord niet kunnen zeggen?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik geloof dat het vruchtbaarder is dadelijk tot onze schrijvers Barth en Brunner over te gaan dan eerst nog een wandeling te maken langs Renaissance,</seg> <seg n="12.1.2">Kant enz.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Een wandeling die al zo vaak ondernomen is.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wat we nodig hebben kunnen we dan bij de weg wel oppikken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij moeten er daarbij op wijzen dat deze theologie uit de crisis van de moderne theologie zelf is voortgekomen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">In zoverre vind ik het niet juist wanneer De Graaf zich bij wijze van remplaçant tegen Kuyper keert om in hem de Zwitsers te bestrijden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Kuyper is voor-kritisch en als De Graaf zegt dat bij hem de theologie hangt aan het verlegenheidskoord van de schriftletter,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="13.3.2">dan geldt dit voor de Zwitsers niet.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het moge dan waar zijn dat vooral bij Brunner het begin van systematische bepaling van het Woord onduidelijk is en bij Barth helemaal ontbreekt,</seg> <seg n="13.4.2">schriftletter is het Woord niet en voor Assen is uit deze theologie voorlopig niet veel te halen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ja,</seg> <seg n="14.1.2">wij kunnen verder gaan en zeggen:</seg> <seg n="14.1.3">zij is uit de crisis van het moderne humanisme zelf opgekomen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">"Wir ahnen deutlicher die unvermeidliche <hi rend="italic">letzte</hi> Ratiosigkeit,</seg> <seg n="14.2.2">Verlegenheit und Unsicherheit,</seg> <seg n="14.2.3">die die ethische Frage dem Menschen bereitet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Barth wijst zelf aan dat daaraan deel heeft de omstandigheid dat negers aan de Rijn stonden en dat de dollar boven de 2000 stond!<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Men kan dus aan de hand van een koerslijst uitrekenen op welke dag hij deze voordracht hield,</seg> <seg n="14.4.2">maar hij ontkent dat die dag of die tijd het is die het ethische vraagstuk zo dringend maakt.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De tijdsomstandigheden openbaren slechts wat altijd is.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Vroeger was het ethische probleem een academisch probleem.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Er was een geheel van voortschrijdende cultuur,</seg> <seg n="15.2.2">niettegenstaande Ibsen,</seg> <seg n="15.2.3">Nietzsche,</seg> <seg n="15.2.4">Tolstoj.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Men hoefde eigenlijk daarom niet te vragen:</seg> <seg n="15.3.2">wat zullen we doen,</seg> <seg n="15.3.3">alsof men niet reeds wist wat men doen zou.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het kwam er slechts op aan om,</seg> <seg n="15.4.2">of meer in aansluiting aan Kant,</seg> <seg n="15.4.3">of meer aan Schleiermacher,</seg> <seg n="15.4.4">de rechte formule te vinden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De zaak werd dan voor theologen nog interessanter door de wijze waarop zij de eschatologische achtergrond van het Nieuwe Testament daarbij uitschakelden.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ritschls ethiek had Bismarck tot achtergrond.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Die van Troeltsch de moderne industrie.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Er was een tijd dat door Kant en nog meer door Fichte het ethische probleem als uitdrukking van de bijzondere waarde van de mensen gevoeld werd.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Men zette de borst omhoog als het Sein op het Sollen,</seg> <seg n="15.9.2">de natuur op de geschiedenis betrokken werd.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Thans is men er niet meer zo zeker van dat op grond van de transcendentale oorsprong van het ethische probleem de mens een adelbrief kan <pb n="597" ed="VW"/>worden uitgereikt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wij herinneren ons nu uit Gen. 3 dat het onderscheid maken tussen goed en kwaad in eerste opslag afval van God betekent.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Er was een tijd,</seg> <seg n="17.1.2">zegt Barth,</seg> <seg n="17.1.3">dat men de Romeinenbrief donker en 'zeitgeschichtlich' vond,</seg> <seg n="17.1.4">de bergrede echter helder en ook geschikt voor het heden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Dat men het christendom met uitschakeling van de overtolligheden van kerkvaders en scholastici als religieuze ethiek ging voorstellen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ons echter heeft de onmogelijkheid van de christelijke ethiek op de gedachte gebracht of de onmogelijkheden van de christelijke dogmatiek van oude stijl nog niet beter met de werkelijkheid overeenkwamen dan de zo moedig voorgedragen navolging van Christus.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Er was een tijd dat Schleiermacher en Rothe,</seg> <seg n="18.1.2">ook nog Troeltsch,</seg> <seg n="18.1.3">zich niet wisten te helpen vanwege de rijkdom der inhouden van het leven,</seg> <seg n="18.1.4">zodat er in het christendom,</seg> <seg n="18.1.5">dat daarop niet had gerekend,</seg> <seg n="18.1.6">woningnood ontstond.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En nu lijkt het veld der ethiek een slagveld.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het is leeg voor het front.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hier vindt Barth niet altijd de moed vrolijk te zingen:</seg> <seg n="18.4.2">'Beveel gerust uw wegen',</seg> <seg n="18.4.3">maar moet denken aan de Hebreeënbrief,</seg> <seg n="18.4.4">dat het schrikkelijk is in de handen van de levende God te vallen (Hebr. 10 : 31).</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">In de vrolijke cirkel des levens is een vreemde,</seg> <seg n="18.5.2">stenen gast binnengekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ik moet hierbij denken aan een passage in een oude roman <hi rend="italic">Aspasia</hi> van Robert Hamerling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Als bij het verschijnen van de pest iets van de doodsschaduw over het gelaat van Pericles trekt,</seg> <seg n="18.7.2">dan voegt Aspasia hem toe:</seg> <seg n="18.7.3">gij zijt geen Griek meer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Misschien zou iemand hier Barth toevoegen:</seg> <seg n="18.8.2">gij zijt geen christen meer!</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Barth meent echter dat hij in onze tijd het voor alle tijden wezenlijke der ethiek duidelijk hoort:</seg> <seg n="19.1.2">de krankheid tot de dood.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Barth wil hopen dat misschien onze kleinkinderen weer harmonischer van het leven kunnen spreken.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ook weet hij wel dat er een laatste levenswending is die niet in onze macht staat.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar een evenwicht van ja en neen,</seg> <seg n="19.4.2">dood en leven in ons leven kent hij niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Ik geloof niet dat wij iemand,</seg> <seg n="19.5.2">die zo in de crisis van het humanisme zelf staat,</seg> <seg n="19.5.3">kunnen voorbijkomen door op een dogmatische positie,</seg> <seg n="19.5.4">laten we zeggen van voor 1914 als van dr. Kuyper terug te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Tot zover de algemene 'Einstellung' van het antihumanisme der Zwitserse theologie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ik volg nu verder een lijn die ik als draad even uit wil halen uit wat we Barth zo pas hoorden zeggen toen de dollar boven 2000 stond.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij maakte toen de opmerking dat de "transcendentale oorsprong van het ethische probleem thans geen reden meer schijnt om de mens een adelbrief uit te reiken,</seg> <seg n="20.3.2">zoals bij Kant en Fichte."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Wat is die transcendentale oorsprong?</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het transcendentale is een veelgehoord begrip,</seg> <seg n="20.5.2">dat soms de eigenschappen <pb n="598" ed="VW"/>vertoont van honderdjarige geldstukken,</seg> <seg n="20.5.3">dat ze afslijten als ze niet opzettelijk besnoeid zijn.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Als we van die transcendentale oorsprong gewagen,</seg> <seg n="20.6.2">dan zijn we op de ernstigste kant van het humanisme.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het humanisme van de Renaissance dweept met de empirische mens of met de mystische humaniteit.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Beide leiden licht tot een soort orgiasme.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Tot een ziel- of zinnenfeest,</seg> <seg n="20.9.2">waarbij God niet genodigd wordt,</seg> <seg n="20.9.3">maar de mens zelf God is.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Na de eerste roes komt er spoedig matiging.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De sterk egocentrische Montaigne is reeds een beminnelijk ethicus,</seg> <seg n="20.11.2">ofschoon met zeer zwakke kanten.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Cartesius stelt regel en orde op de wetteloze gedachtenvlucht van half-kabbalistische denkers.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">En Spinoza geeft een autonome ethiek.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Deze beide lijnen lopen dan bij Kant samen en humaniteit krijgt dan een veel strenger en ernstiger aanzien.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">In de mens zelf zijn samenhangen aanwezig en een stel bepalingen,</seg> <seg n="20.15.2">die achter of onder zijn leven verscholen liggen en die tot zijn onverwoestbare,</seg> <seg n="20.15.3">zo niet natuur,</seg> <seg n="20.15.4">toch tot zijn wezen behoren.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Welke deze bepalingen zijn,</seg> <seg n="20.16.2">deze zin,</seg> <seg n="20.16.3">dit geheel van het mensenleven,</seg> <seg n="20.16.4">is niet in de gewone zin ervaarbaar,</seg> <seg n="20.16.5">empirisch op te vatten,</seg> <seg n="20.16.6">maar moet denkend opgevat aan de hand van de ervaring.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Zo komt Kant tot de idee mens die in de mens boven ieder mens staat en toch niet bovennatuurlijk mag heten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Van deze mens kan men zeggen <choice><sic>dat bij niet zondigt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat hij niet zondigt</corr></choice>,</seg> <seg n="21.1.2">zelfs niet zondigen kan;</seg> <seg n="21.1.3">het is het gebod zelf,</seg> <seg n="21.1.4">de autonomie,</seg> <seg n="21.1.5">en hoe zou de wet zelf zondigen?</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het is de bepaling tot alles wat is 'edel,</seg> <seg n="21.2.2">hilfreich und gut' (Goethe).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Natuurlijk krijgt men deze mens nooit te zien evenals de nieuwe mens bij Barth,</seg> <seg n="21.3.2">maar hij is als de jaarringen in de boom.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het is de goddelijke Rede die hierdoor,</seg> <seg n="21.4.2">zoals we De Graaf hoorden zeggen,</seg> <seg n="21.4.3">in de volgroeide mensen haar Kroon (hoofdletter) ontwikkelt.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">In Kant,</seg> <seg n="21.5.2">Fichte,</seg> <seg n="21.5.3">Schleiermacher <hi rend="italic">(Monologen)</hi> dan hebben we de scheppers te zien van de nieuwere persoonlijkheidsidee,</seg> <seg n="21.5.4">onzondig middenpunt,</seg> <seg n="21.5.5">goddelijk principe in de empirische mens.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Wij zijn allen meer of minder opgegroeid in de eredienst van deze persoonlijkheidsidee en hebben allen wel eens haar litanie gezongen of meegezongen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Rothes ethiek is een monumentale schepping,</seg> <seg n="21.7.2">waarin op de natuurbasis de persoonlijkheid in een groots vergeestelijkingsproces zich hemel en aarde assimileert.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar Schleiermachers <hi rend="italic">Monologen</hi> zijn er het Hooglied van.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wilhelm von Humboldt heeft dit ideaal in enkele woorden weergegeven.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">"Alle menschlichen Schicksale,</seg> <seg n="22.2.2">die mich treffen können,</seg> <seg n="22.2.3">immer voll in mich aufzunehmen,</seg> <seg n="22.2.4">sie mich ganz durchwirken zu lassen,</seg> <seg n="22.2.5">sie in Einklang mit dem zu bringen,</seg> <seg n="22.2.6">was unwandelbar in mir ist,</seg> <seg n="22.2.7">und in jedem sein muss,</seg> <seg n="22.2.8">und so mit dem Gefühl von der Erde zu scheiden,</seg> <seg n="22.2.9">alles,</seg> <seg n="22.2.10">was sie mir darbot,</seg> <seg n="22.2.11">genossen und gelitten und mein Erdenschicksal erfüllt zu haben."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En elders:</seg> <pb n="599" ed="VW"/><seg n="22.3.2">persoonlijkheid ontstaat "durch die höchste und proportionierlichste Bildung der Kräfte zu einem Ganzen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Voorwaarde daarvoor is "vrijheid van handelen en verscheidenheid van situaties".<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hier hebben wij het evangelie der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">"Höchstes Glück der Erdenkinder ist nur die Persönlichkeit."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Men zou kunnen vragen wat hier nog voor de eeuwigheid te hopen en te wensen overblijft?</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Is hier nu sensualisme en is dit humanisme vijand van de godsdienst?</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Volstrekt niet.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het is juist Von Humboldt die er aanmerking op maakt dat we wel voor de vorming van de mens een theorie,</seg> <seg n="23.6.2">voor opvoeding en wetgeving hebben,</seg> <seg n="23.6.3">maar geen theorie voor de religie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f20" rend="superscript">t</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Intussen mene men niet dat deze persoonlijkheidsfilosofie zonder scheuren is.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De klacht van Von Humboldt dat religie,</seg> <seg n="24.2.2">omgang en het leven als geheel zonder theorie zijn gebleven,</seg> <seg n="24.2.3">bevat eigenlijk een aanklacht tegen Kant.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De filosofie der wet is hem tenslotte te dor,</seg> <seg n="24.3.2">te droog.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hij,</seg> <seg n="24.4.2">de vriend der Grieken,</seg> <seg n="24.4.3">heeft het incarnaat des levens lief,</seg> <seg n="24.4.4">het sappige van de vrucht,</seg> <seg n="24.4.5">dat hij gaarne langs zijn baard zag lopen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Niemand van deze persoonlijkheidsfilosofen is zo streng geweest als Kant.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Hij weet wat wet is,</seg> <seg n="24.6.2">maar daarom moet hij ook geweten hebben wat dood is,</seg> <seg n="24.6.3">die de wet in onze leden werkt en die Schleiermacher in een dans der eeuwigheid in de <hi rend="italic">Monologen</hi> zoekt te ontspringen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f21" rend="superscript">u</ref> en waarvan Von Humboldt zelfs de schaduw moet hebben gehad.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Er loopt ook een breuk door het humanisme van Kant.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De Graaf heeft dat ook gevoeld en tracht de breuk te helen als hij in zijn artikel 'Humanisme' zegt:</seg> <seg n="25.2.2">"Het is echter niet in strijd met Kants gedachten deze norm niet de enige te achten.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Een vol-ontwikkeld persoonlijk leven als menselijk ideaal te voeden,</seg> <seg n="25.3.2">is een wezenlijke zijde ván het humanisme."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hier is iets van een ontrust geweten dat de schrijver meer eert dan de hele overige inhoud van het artikel.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De Zwitserse theologie heeft deze breuk in het humanisme ook wel gezien.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Vandaar hun voorliefde voor Kant,</seg> <seg n="26.2.2">ofschoon filosoof,</seg> <seg n="26.2.3">hun antipathie tegen Schleiermacher,</seg> <seg n="26.2.4">ofschoon theoloog.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Brunner spreekt van 'die unbestechliche Augen Kants'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ik geloof ook dat het <choice><sic>tenslotte. niet opgaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">tenslotte niet opgaat</corr></choice>,</seg> <seg n="26.4.2">al heeft Kant 'den Begriff der Persönlichkeit vertieft',</seg> <seg n="26.4.3">ik hoor het Eucken te Utrecht nog zeggen in mijn studententijd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="26.4.4">hem bij de humanisten in te delen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Want hoe verhouden zich vorm en inhoud in de persoonlijkheid?</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Zijn de norm en <pb n="600" ed="VW"/>een vol-ontwikkeld mensenleven op elkaar te betrekken?</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Duldt de transcendentale persoonlijkheid wel een inhoud,</seg> <seg n="26.7.2">of is zij de vijand van elke inhoud?</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De kwestie is,</seg> <seg n="26.8.2">op 't ogenblik althans,</seg> <seg n="26.8.3">onder de vrijzinnigen niet onbekend,</seg> <seg n="26.8.4">in ander verband.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Kants diepste persoonlijkheidsidee is als een geraamte dat alle incarnaat afwerpt.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het heeft met het sappige leven weinig te maken.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Het is de <hi rend="italic">'steinerne Gast'</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f24" rend="superscript">x</ref> van Barth,</seg> <seg n="26.11.2">die storing brengt op het levensfeest.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Het is vriend Hein,</seg> <seg n="26.12.2">de dood,</seg> <seg n="26.12.3">die de levenden doet schrikken.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Het is de wet,</seg> <seg n="26.13.2">die heilig en goed is,</seg> <seg n="26.13.3">maar die door het goede mij de dood werkt.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">De norm is bij Kant niet het enige,</seg> <seg n="26.14.2">een vol-ontwikkeld mensenleven is een wezenlijke zijde van het humanisme.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Dat laatste zal wel waar zijn,</seg> <seg n="26.15.2">maar is Kant humanist?</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Ik heb mij dat vroeger eens in een <hi rend="italic">Eltheto-stukje</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f25" rend="superscript">y</ref>zo terecht gelegd:</seg> <seg n="26.16.2">de categorische imperatief bij Kant is als een cataract:</seg> <seg n="26.16.3">een stroomversnelling.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Dan is de rivier niets dan water.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Maar straks is ze ook weer steden,</seg> <seg n="26.18.2">burchten,</seg> <seg n="26.18.3">bossen.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Zo is de zedelijkheid in de categorische imperatief kale zedelijkheid,</seg> <seg n="26.19.2">maar dat verhindert haar niet later een vol-ontwikkeld mensenleven te voeden.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">Ik zou dat heden niet meer zo durven zeggen.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">Een zo directe causale band tussen vorm en inhoud,</seg> <seg n="26.21.2">de transcendentale en de empirische persoon,</seg> <seg n="26.21.3">lijkt mij niet te bestaan.</seg></s> <s n="26.22"><seg n="26.22.1">Ik geloof dat de Zwitsers hier op een geweldige zijde in Kants denken hebben gewezen.</seg></s> <s n="26.23"><seg n="26.23.1">De wet werkt mij door het goede de dood (Paulus).</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De Graaf erkent dat in een ander verband als hij zegt dat er wel wat van waar is wat Brunner zegt dat het denken de werkelijkheid opzuigt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Dat geldt in de daar bedoelde zin meer van het natuurwetenschappelijk denken.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar in het zedelijk denken geldt het veel strenger.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Daar veroordeelt het denken de werkelijkheid.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De universele geboden van Kant doden elke individualiteit.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Op deze manier hebben we niet veel aan een onzondig middenpunt,</seg> <seg n="28.1.2">aan een goddelijke heilige plek in ons binnenste,</seg> <seg n="28.1.3">aan iets schoons in ons,</seg> <seg n="28.1.4">dat we nooit kunnen nalaten te bewonderen (De Graaf met Kant).</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Er komt niet veel van het eeuwigheidsfeest van Schleiermachers <hi rend="italic">Monologen,</hi></seg> <seg n="28.2.2">van het geestelijk assimilatieproces van Rothe,</seg> <seg n="28.2.3">van het uitwassen van de Kroon der gezuiverde mensheid uit de goddelijke Rede van De Graaf,</seg> <seg n="28.2.4">als juist dit centrale ons oordeel en onze dood betekent.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Wanneer de gedachte van vereeuwiging,</seg> <seg n="28.3.2">assimilatie en uitwassen uit het transcendentale een contradictio in terminis bevat.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Dat hebben de Zwitsers weer scherp gezien:</seg> <seg n="28.4.2">'Wer <choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Ich</corr></choice> sagt,</seg> <seg n="28.4.3">der sagt Gericht.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Geen causaal uitwassen uit een onzondig middenpunt is mogelijk;</seg> <seg n="28.5.2">alle continuïteit is continuïteit der zonde.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Het hele empirische proces,</seg> <seg n="28.6.2">zou ik willen verduidelijken,</seg> <seg n="28.6.3">ontrolt zich als de ontwikkeling <pb n="601" ed="VW"/>van een legerformatie onder het bereik van een moordende batterij en die batterij is dan de transcendentale persoon zelf.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ik geloof hiermee dit punt voldoende te hebben toegelicht.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik stond er wat langer bij stil omdat hier Zwitserse theologie en humanisme oog in oog tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Wij begrijpen nu wel waarom Barth vindt dat men bij het poneren van de transcendentale grond van het ethisch probleem ten onrechte de mond vol had van de waarde van de mens.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wij moeten nu een stap verder doen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Barth wijst erop in <hi rend="italic">Das Wort Gottes</hi> hoe wij bij Kant op de plaats waar men dan eindelijk de transcendentale persoonlijkheid,</seg> <seg n="30.2.2">de bron van alle gezuiverde en gezeefde humaniteit zou willen aantreffen,</seg> <seg n="30.2.3">daar in plaats drie geweldige postulaten zien staan,</seg> <seg n="30.2.4">die alle drie in oneindige verten wijzen:</seg> <seg n="30.2.5">God,</seg> <seg n="30.2.6">deugd en onsterfelijkheid-,</seg> <seg n="30.2.7">steeds op te vatten door drie geloofsakten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">We kunnen dus zeggen dat waar we een huis dachten te vinden we niets anders dan vensters aantreffen en waar we een mens dachten te vinden niets dan ogen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Men kan hier twee kanten mee uit.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Enerzijds kan men zeggen dat het humanisme niet ernstig is in zijn belijdenis van God.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dat verwijt richt Brunner tot Schleiermacher:</seg> <seg n="31.3.2">"Sie meinen nicht was sie sagen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Sie sagen 'Gott',</seg> <seg n="31.4.2">meinen aber 'ich'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Tot Kant zou Brunner dat verwijt niet richten.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De ernst van Kant is hem daarvoor te machtig.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Daarom is het nogal verwarrend om Kant,</seg> <seg n="31.7.2">Goethe,</seg> <seg n="31.7.3">Schleiermacher enz. onder één hoed te vangen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Maar bij Kant zien we de positie duidelijk.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">De drie postulaten:</seg> <seg n="31.9.2">is dat nu <hi rend="italic">God of ik?</hi></seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Hier moet men kiezen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Barth doet de andere keuze:</seg> <seg n="32.1.2">"Wir wissen,</seg> <seg n="32.1.3">dass <hi rend="italic">Gott</hi> die Persönlichkeit ist,</seg> <seg n="32.1.4">die wir nicht sind."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Barth neemt het bovenmenselijke achter de empirische persoonlijkheid,</seg> <seg n="32.2.2">dat Kant zo duidelijk voelt en uitspreekt,</seg> <seg n="32.2.3">voor God in beslag en heft daardoor de humane persoonlijkheid op. De Zwitsers wijzen erop dat het ethische meer is dan gezindheid,</seg> <seg n="32.2.4">het is zin,</seg> <seg n="32.2.5">een synthetisch geheel,</seg> <seg n="32.2.6">een zin waarvan wij geen kaas gegeten hebben.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Het zedelijke is dus meer dan de menselijke persoonlijkheid.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De universele normen zijn niet van ons.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ongetwijfeld drijven ze daarbij Kant boven Kant uit.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ze oefenen een nobele kritiek op hem uit zonder hem te kritiseren.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Ze maken zijn ernst tot die van een profeet.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Maar toch wil ik erop wijzen dat ook Bergson in de synthetische functie bij Kant iets half-goddelijks ziet.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Ook Bergson noemt die functie onpersoonlijk.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Ze is veel minder,</seg> <seg n="32.10.2">aldus Bergson,</seg> <seg n="32.10.3">dan een substantiële God,</seg> <seg n="32.10.4">maar ook meer dan het werk van de enkele mens of zelfs van de mensheid.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">De mens is meer in haar dan zij in de mens.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Ze is,</seg> <seg n="32.12.2">als men wil,</seg> <seg n="32.12.3">'un Dieu formel'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Bergson ziet hierin een afdingen op Plato en Spinoza.</seg></s> <pb n="602" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.14"><seg n="32.14.1">Kant komt meer op de begane grond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De Zwitsers drijven Kant meer in de richting van Plato.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Daar waar wij de menselijke persoonlijkheid zouden moeten aantreffen,</seg> <seg n="33.2.2">komen we in een hiërarchie van transcendentale voorwaarden,</seg> <seg n="33.2.3">waarvan God de laatste is.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Hier wentelt zich het oordeel als de wateren en de gerechtigheid als een sterke beek.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Hier roept een mens:</seg> <seg n="33.4.2">'Wee mij,</seg> <seg n="33.4.3">ik verga.'</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Hier wordt alle empirische werkelijkheid door een geweldig denken opgezogen en de menselijke persoonlijkheid opgeheven.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Brunner is hier het meest in gevaar in de filosofische wateren onder te gaan en doet het meest zijn best om de concrete,</seg> <seg n="33.6.2">christelijke gedachte te hulp te roepen om hem te redden.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Barth,</seg> <seg n="33.7.2">die veel theologischer denkt,</seg> <seg n="33.7.3">lijdt minder dit gevaar en gevoelt daardoor ook minder behoefte om spoedig dogmatische voorstelling te hulp te roepen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">De Graaf heeft daarom gemakkelijker spel als hij bij Rede,</seg> <seg n="33.8.2">Logos,</seg> <seg n="33.8.3">Woord,</seg> <seg n="33.8.4">Brunner met zichzelf in tegenspraak zoekt te brengen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Barth is echter zuiverder vertegenwoordiger.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">God is persoonlijkheid</seg> <seg n="33.10.2">- daarom zijn wij het niet.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Gelukkig,</seg> <seg n="33.11.2">want dan is onze zedelijke nood niet een eigen immanente aangelegenheid,</seg> <seg n="33.11.3">maar de ethiek,</seg> <seg n="33.11.4">die 'Krankheit zum Tode'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f33" rend="superscript">g</ref> is,</seg> <seg n="33.11.5">is tegelijk 'krank zijn aan God' en daarin ligt onze hoop opgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Door deze wending ondergaat het begrip humaniteit een grote wijziging.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het humanisme ziet een onzondig,</seg> <seg n="34.2.2">redelijk,</seg> <seg n="34.2.3">zedelijk middenpunt en een omtrek van zinnelijkheid.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De zonde is dan zonde tegen dat middenpunt,</seg> <seg n="34.3.2">wat ik elders genoemd heb kleine religie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">De persoon zondigt niet,</seg> <seg n="34.4.2">de zinnelijkheid zondigt.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De Zwitserse theologie neemt de mens reëler,</seg> <seg n="34.5.2">minder abstract.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Ook het lichaam wordt tot de humaniteit gerekend.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het wordt niet exclusief met de zonde belast,</seg> <seg n="34.7.2">maar tegelijk meer in ernst genomen als deel der humaniteit.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het zedelijk probleem is daarom geen abstractie,</seg> <seg n="34.8.2">maar wordt door de werkelijkheid gesteld.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Pragmatisch moet men het opnemen (omgekeerd pragmatisme).</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">En de humaniteit ligt over het hele voorfront,</seg> <seg n="34.10.2">de hele voorzijde van het menselijk leven.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Deze beschouwing bevat daardoor een houding die haar in staat stelt minder hard,</seg> <seg n="34.11.2">meer humaan te zijn dan vele zedelijkheidsapostelen.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Zij ziet de betrokkenheid van het hele werkelijke leven regelrecht op Gods wet,</seg> <seg n="34.12.2">maar daardoor ook regelrecht op Gods barmhartigheid.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">De hoogheid van de ethische persoonlijkheid zit haar niet in de weg.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Een eigenlijk centrum heeft de humaniteit in zichzelf niet.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Men zou kunnen zeggen,</seg> <seg n="34.15.2">ze is geheel empirisch.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Ze is ook geheel zondig.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Maar ook geheel goed van God uit gezien.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wat goed en kwaad is,</seg> <seg n="35.1.2">daarvan hebben wij de maat niet in een gezindheid,</seg> <seg n="35.1.3">maar die maatstaf ligt in een hogere zin van het leven,</seg> <seg n="35.1.4">bij God alleen <pb n="603" ed="VW"/>bekend.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Barth en ook Kierkegaard en Dostojewski betrekken de ethiek en ook de psychologie op een punt dat veel verder afligt dan de omtrek van dit leven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Zij menen dat deze transcendentale opvatting voorlopig veel minder reden geeft om over de mens te juichen:</seg> <seg n="35.3.2">'Edel sei der Mensch,</seg> <seg n="35.3.3">hilfreich und gut',</seg> <seg n="35.3.4">maar dat zij tenslotte veel beter in staat is de laatste ethische en psychologische vragen te beantwoorden en veel hoopgevender is in 't eind.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Daardoor is Barths theologie ook cultuurtheologie,</seg> <seg n="35.4.2">maar niet zo direct.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Barth weet ook wel te zeggen dat de meer directe,</seg> <seg n="35.5.2">gladde humane opvatting veel voorheeft;</seg> <seg n="35.5.3">hij kent de voordelen van de ongekruisigde wijsheid.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Maar hij ziet hoe hierbij God hoe langer hoe meer een abstractie wordt en hoe men van God gescheiden wordt door allerlei tussendingen,</seg> <seg n="35.6.2">persoonlijkheid,</seg> <seg n="35.6.3">kind,</seg> <seg n="35.6.4">vrouw,</seg> <seg n="35.6.5">goden der humaniteit,</seg> <seg n="35.6.6">die de goddelijke glans tot zich trekken,</seg> <seg n="35.6.7">een Olympus waar de sexualiteit in engere of wijdere zin grondkracht wordt.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Natuur en cultuur,</seg> <seg n="35.7.2">materialisme en idealisme,</seg> <seg n="35.7.3">dat zijn voor hem tegenstellingen binnen deze wereld.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Jenseits van de Europese ethische en cultuurgoederen als persoon,</seg> <seg n="35.8.2">innerlijkheid,</seg> <seg n="35.8.3">karakter,</seg> <seg n="35.8.4">ras,</seg> <seg n="35.8.5">rijpheid,</seg> <seg n="35.8.6">ligt het godgevallige werk:</seg> <seg n="35.8.7">het geloof zonder meer,</seg> <seg n="35.8.8">de betrokkenheid op God.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De transcendentale dispositie van ons leven,</seg> <seg n="36.1.2">die ook Barth erkent,</seg> <seg n="36.1.3">krijgt dan een heel ander karakter.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Wij zijn tot de zonde bestemd,</seg> <seg n="36.2.2">niet deterministisch,</seg> <seg n="36.2.3">niet causaal,</seg> <seg n="36.2.4">niet horizontaal,</seg> <seg n="36.2.5">maar verticaal.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Vanuit een ver verwijderd punt gezien dat wij niet kennen,</seg> <seg n="36.3.2">maar waar alle open wonden der mensheid,</seg> <seg n="36.3.3">alle onoplosbare problemen,</seg> <seg n="36.3.4">alle cultuurschandalen,</seg> <seg n="36.3.5">alle zielen,</seg> <seg n="36.3.6">alle levens heenwijzen,</seg> <seg n="36.3.7">is in de geschiedenis geen logos,</seg> <seg n="36.3.8">geen rede te ontdekken,</seg> <seg n="36.3.9">in onze levens geen gesloten zin.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wij mogen ons individuele leven en de hele geschiedenis der mensheid evenmin als het wereldbeeld afsluiten tot een gesloten geheel.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">De geschiedenis geeft geen godsrijk af,</seg> <seg n="36.5.2">ons leven geen persoonlijkheid,</seg> <seg n="36.5.3">ons denken geen systeem.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Plato,</seg> <seg n="36.6.2">Kant,</seg> <seg n="36.6.3">Johannes de Doper zijn wijzers naar het ware verband,</seg> <seg n="36.6.4">als Johannes de Doper op het schilderij van Grünewald.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Vanuit de ware zin,</seg> <seg n="36.7.2">de waarheid die niet menselijk ethisch is.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Want God is waar en alle mensen zijn leugenaars.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Vanuit die ware zin gezien is ons leven onzin,</seg> <seg n="36.9.2">het wordt in denken en doen geoordeeld.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De hele stof van ons leven,</seg> <seg n="37.1.2">denken en doen,</seg> <seg n="37.1.3">wordt door de vorm geoordeeld en opgeheven.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">En we mogen de integrale vorm niet zomaar enkele meters achter ons empirische leven weer ineenzetten uit de stukken,</seg> <seg n="37.2.2">in een schoonheid der ziel of in een eeuwige jeugd of in een onmondige persoonlijkheid of in een intelligibel ik.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Wij moeten geheel in de molen vermalen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Want ware het geen lafheid,</seg> <seg n="37.4.2">zo de persoonlijkheid in ons leven,</seg> <seg n="37.4.3">de regent in het land de schuld wierp op eigen ondergeschikten?</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Op zinnen en affecten?</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Waarom regeert de persoonlijkheid of de rede dan niet strenger?</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Vanuit de verre,</seg> <seg n="37.7.2">ware zin blijkt ons hele leven inhoud en daarmee in zijn geheel tot zonde bestemd.</seg></s></p>
<p><pb n="604" ed="VW"/><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Hiermee schijnt de levenstoon wel wat gedempt.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Maar is dat een fout of een leugen?</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Ik herinner nog eens aan Barths roerende uitlating dat hij,</seg> <seg n="38.3.2">al stond de logische bezinning het toe,</seg> <seg n="38.3.3">toch in onze tijd niet luider van het leven zou durven spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">En ligt toch ook de tijd dat een brave afgevaardigde in de Bataafse Republiek verbieden wilde om te spreken van het 'onbekwaam tot alle goed en geneigd tot alle kwaad' ver achter ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Heeft niet ook Roessingh die stelling willen onderschrijven?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar is men niet allang bezig meer oog te krijgen voor de tragische momenten in het leven?</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">En wat is die tragiek anders dan een geschiedenis van schuld en boete,</seg> <seg n="38.7.2">geboren worden en sterven?</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Maar het historische leven dan,</seg> <seg n="38.8.2">het stuk tussen geboorte en dood?</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">De juiste kennis en de goede gezindheid?</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Nogmaals,</seg> <seg n="38.10.2">de Zwitserse theologie houdt zich liever aan de tragische momenten,</seg> <seg n="38.10.3">aan de catastrofale zijde van het leven.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Die momenten,</seg> <seg n="38.11.2">die begrepen kunnen worden als brokstukken van een wijder en hoger geheel.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Die hier niet af zijn en gereed komen.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Die hier niet rijp worden dan alleen rijp tot de oogst.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Schuld,</seg> <seg n="39.1.2">dat is de zin des levens;</seg> <seg n="39.1.3">boete,</seg> <seg n="39.1.4">dat is onze ethiek;</seg> <seg n="39.1.5">geboren worden en sterven,</seg> <seg n="39.1.6">dat onze levensgeschiedenis.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men zou kunnen vragen of de bijbel,</seg> <seg n="39.2.2">Homerus,</seg> <seg n="39.2.3">Shakespeare zoveel meer van het leven te vertellen hebben dan deze vier dingen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zijn we daarmee buiten de kring der humaniora?</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Wie zou het durven beweren?</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Maar we kijken door deze vier vensters niet eeuwig in ons eigen tuintje.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">We kijken erdoor in Gods tuin,</seg> <seg n="39.6.2">in de theologie.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Deze vier hebben een humaniteit van zo immense tragiek dat God erdoor bewogen wordt.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ze behoren zeker niet meer tot de inventaris van ons leven alleen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">'Schauderhafte Ereignisse' noemt Barth geboren worden en sterven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Daarin ligt eigenlijk hetzelfde opgesloten als een uitdrukking waaraan De Graaf zich ergert:</seg> <seg n="40.4.2">'Unhistorische Ereignis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Behoren ze tot onze levensgeschiedenis?</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wie heeft er bewijzen van of wie vertelt er iets van na?</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Wie zou het tweemaal willen beleven?</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Unhistorische Ereignisse zijn het.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">En is het niet precies zo met de ethische zijde,</seg> <seg n="40.9.2">met schuld en boete?</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Is dat nu ook geboren worden en sterven?</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Behoren ze geheel tot ons leven?</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Zijn ze beperkt tot dat wat de humanist persoonlijkheid noemt?</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Zijn het 'immanente Ereignisse'?</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Of brengen ze ons empirisch leven in veel wijder samenhang en in hoger contact?</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">De Graaf meent dat een humanistische theologie de voorstellingen van zonde en genade zeker niet behoeft voorbij te gaan.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">"Maar zulke <pb n="605" ed="VW"/>bepalingen krijgen wel een andere zin dan in het geijkte christelijke leerstuk.</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">Intussen,</seg> <seg n="40.17.2">de uitwerking daarvan is een taak,</seg> <seg n="40.17.3">en een zware taak,</seg> <seg n="40.17.4">voor een humanistische theologie."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="40.18"><seg n="40.18.1">Bis.</seg></s> <s n="40.19"><seg n="40.19.1">Hear! hear!.</seg></s> <s n="40.20"><seg n="40.20.1">De Graaf wijst telkens boven zichzelf uit.</seg></s> <s n="40.21"><seg n="40.21.1">Het kan toch niet in de bedoeling liggen deze dingen in het kader van een humanistische theologie te dwingen?</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Het komt mij voor dat wij de zaak moeten bezien als een kwestie van enger of wijder omtrek,</seg> <seg n="41.1.2">samenhang.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ook op het standpunt van een transcendentale achtergrond is er groot verschil.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Men kan dat transcendentale inkrimpen tot een soort antropologische functie</seg> <seg n="41.3.2">- Brunner wijst erop<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f41" rend="superscript">o</ref> -,</seg> <seg n="41.3.3">men kan ook meer het verband leggen in het groter Object en zich de Wet laten voorschrijven en ... het Evangelie laten prediken!</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Wanneer wij de zin van het geheel zoeken zo ongeveer in ons bereik of bijna binnen ons bereik,</seg> <seg n="42.1.2">zullen onze voorstellingen een geheel ander karakter krijgen dan wanneer wij de synthese aan God overlaten.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Dit laatste is de oude regel van Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">In de theologie kan alles voorkomen,</seg> <seg n="42.3.2">mits 'sub specie Dei'.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Calvijn zegt het veel burgerlijker. 't Gaat over God en mens in de theologie.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Maar waar één van beide moet voorgaan,</seg> <seg n="42.5.2">laat God voorgaan.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">In zulk een geheel op</seg> <seg n="42.6.2">- we mogen wel zeggen</seg> <seg n="42.6.3">- oneindige distantie moeten wij de samenhang niet te sterk verlagen.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Barth zegt dat in de dogmatiek <hi rend="italic">slechts loci</hi> kunnen voorkomen,</seg> <seg n="42.7.2">geen systeem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Dat is ook de oude regel,</seg> <seg n="42.8.2">thans nog wat verder terug dan Thomas. 't Is Petrus Lombardus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">De nieuwere theologie kent geen ander systeem dan de ethiek.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Spinoza begint ermee.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Schleiermacher is in zijn kracht in de ethiek.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Hij is in de dogmatiek iemand als een afslager op een boeldag.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Ge kunt telkens goedkoper terecht.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Rothe noemt het geheel waarin God en mens samengedacht worden</seg> <seg n="42.14.2">- zijn vijfdelig werk,</seg> <seg n="42.14.3">zijn summa theologie</seg> <seg n="42.14.4">- <hi rend="italic">een Ethiek.</hi></seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Ofschoon hij met God begint,</seg> <seg n="42.15.2">begint hij eigenlijk bij de mens.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">Men verweet hem reeds spoedig:</seg> <seg n="42.16.2">'Er zerlege den lieben Herr Gott wie ein Frosch.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="42.17"><seg n="42.17.1">Zulke ethieken zijn cultuurfilosofieën waarin de dogmatiek restloos opgaat.</seg></s> <s n="42.18"><seg n="42.18.1">Ze beschrijven de goederen der wezenspersoonlijkheid en als hoogste goed komt God in de inventaris voor.</seg></s> <s n="42.19"><seg n="42.19.1">God is de sluitsteen van het cultuursysteem.</seg></s> <s n="42.20"><seg n="42.20.1">De dingen komen daarin voor onder de titel van levenswaarden of gezindheden.</seg></s> <s n="42.21"><seg n="42.21.1">De bedoeling is het leven hier op aarde te dienen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer we echter uit een transcendentaal verband op distantie de dingen bezien,</seg> <seg n="43.1.2">zal behalve het meer fragmentarische nog een gevolg optreden.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De momenten van het theologisch verband zullen een minder ethisch karakter dragen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ze zijn geen stukken van ons bezit of direct delen van onze gezindheid.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Daar zullen ze een meer logisch karakter vertonen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Dit betekent <pb n="606" ed="VW"/>niet een opheffing van het ethische,</seg> <seg n="43.5.2">maar wel van het nabij-ethische.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Voor ons zal de ethische vulling niet mogelijk zijn.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Voor ons zal het een begrip,</seg> <seg n="43.7.2">een woord blijven,</seg> <seg n="43.7.3">dat correspondeert met geloven.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">God kan het alleen vullen met realiteit,</seg> <seg n="43.8.2">gezindheid en goed.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Onze ethiek verbleekt ten dele.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Goed en kwaad worden geweten uit een waarderingsgeheel,</seg> <seg n="43.10.2">waarvan wij het verband niet bezitten.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Ze staan onder het begrip rijpheid in omgekeerde zin als in het humanisme.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Daar verwijdert de rijpheid zich van het kwade.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Even de jeugd,</seg> <seg n="43.13.2">dan komt al de rijpere jeugd en tenslotte de volkomen rijpe,</seg> <seg n="43.13.3">de wijze van de oude Stoa.</seg></s> <s n="43.14"><seg n="43.14.1">Vanuit de synthese Gods is rijpheid tot de oogst,</seg> <seg n="43.14.2">schifting tussen onkruid en tarwe,</seg> <seg n="43.14.3">en ook hier geldt het 'wanneer hebben wij' van Matth. 25.</seg></s> <s n="43.15"><seg n="43.15.1">"Gibt es eine anschauliche (d.i. een ethisch,</seg> <seg n="43.15.2">humane) 'Heiligung',</seg> <seg n="43.15.3">die etwa unmöglich als 'Gesetzlosigkeit' gedeutet werden könnte?",</seg> <seg n="43.15.4">vraagt Barth.</seg></s> <s n="43.16"><seg n="43.16.1">En het antwoord luidt:</seg> <seg n="43.16.2">"Wir besitzen offenbar den Kodex nicht,</seg> <seg n="43.16.3">an Hand dessen die Geheimschrift des menschlichen Lebensinhaltes eindeutig zu entziffern wäre.</seg></s> <s n="43.17"><seg n="43.17.1">Wir haben offenbar kein Wissen von <hi rend="italic">der</hi> Ernte,</seg> <seg n="43.17.2">die Gott der Herr hei Anlass <hi rend="italic">unsrer</hi> Lebensernte in <hi rend="italic">seine,</hi></seg> <seg n="43.17.3">die ewigen Scheunen bringt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="43.18"><seg n="43.18.1">Hier is iets anders dan een 'verificatie',</seg> <seg n="43.18.2">waarmaken van het geloof 'door een geheiligd leven en een geheiligde cultuur' (De Graaf).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="43.19"><seg n="43.19.1">Barth ontkent de mogelijkheid der verificatie.</seg></s> <s n="43.20"><seg n="43.20.1">Goed en kwaad moeten gedacht en geloofd <hi rend="italic">in de theologie 'sub</hi> specie Dei',</seg> <seg n="43.20.2">van God uit.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Ook de evolutiegedachte wordt door de grote transcendentale zin op afstand opgezogen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">De <hi rend="italic">identiteit der persoonlijkheid,</hi></seg> <seg n="44.2.2">het grote verlossende woord van een 50 jaar geleden tegenover materialisme en determinisme,</seg> <seg n="44.2.3">wordt verbroken.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Deze ethische identiteit wordt verbroken door de logische,</seg> <seg n="44.3.2">in de tegenstelling van ja en neen.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Dit leven is neen,</seg> <seg n="44.4.2">het toekomende is ja;</seg> <seg n="44.4.3">dit leven is zonde,</seg> <seg n="44.4.4">het toekomende genade.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Tussen deze beide is geen ethische identiteit juist om de identiteit van Gods denken,</seg> <seg n="44.5.2">dat geen tegenspraak duldt.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Tussen de historische Jezus en de opgestane is geen continuïteit.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Het is merkwaardig hoe De Graaf ook hier weer boven zichzelf uitwijst.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">In <hi rend="italic">Om het eeuwig goed</hi> schrijft hij dat er een zeker soort monisme is dat oplossing zoekt in een gladde identiteitsleer,</seg> <seg n="44.8.2">maar niet verder komt dan het bedekken van de onvrede.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">"Het is hetzelfde wezen",</seg> <seg n="44.9.2">zo spreekt dit monisme,</seg> <seg n="44.9.3">"dat de schuld veroorzaakt en de schuld-gevolgen draagt".</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">"Maar",</seg> <seg n="44.10.2">aldus De Graaf,</seg> <seg n="44.10.3">"het is een illusie te menen dat dit de smart zou stillen."</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">- Hier zijn we op de grenzen van het humanisme.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Maar enkele regels verder luidt het weer:</seg> <seg n="44.12.2">"Het einde dus van onze religie is het worden van de persoon."</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Dat is weer onvervalst humanisme.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Iets verder:</seg> <seg n="44.14.2">"Leven bij de dag is,</seg> <seg n="44.14.3">in de diepste zin van die woorden,</seg> <seg n="44.14.4">het einde van alle religie."</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">Hier zijn we weer op de <pb n="607" ed="VW"/>grenzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zo wordt bij de Zwitsers dus vanuit de transcendentale positie jenseits van dit leven stuk voor stuk in ons leven opgeheven en het humanisme afgebroken.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Wij zouden dat kunnen aanwijzen van geschiedenis,</seg> <seg n="45.2.2"><choice><sic>waarheid. kerk, wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">waarheid,</corr></choice></seg><choice><sic>waarheid. kerk, wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="45.2.3"><choice><sic>waarheid. kerk, wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">kerk,</corr></choice></seg><choice><sic>waarheid. kerk, wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="45.2.4"><choice><sic>waarheid. kerk, wereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">wereld</corr></choice>,</seg> <seg n="45.2.5">Jezus,</seg> <seg n="45.2.6">persoon,</seg> <seg n="45.2.7">ethiek enz.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Al deze dingen worden opgeheven door iets geheel anders,</seg> <seg n="45.3.2">zoveel anders als God en mens,</seg> <seg n="45.3.3">dag en nacht verschillen,</seg> <seg n="45.3.4">iets onbekends en toch bekend,</seg> <seg n="45.3.5">iets verborgens en toch openbaar,</seg> <seg n="45.3.6">iets vergetens en toch geweten,</seg> <seg n="45.3.7">want alles,</seg> <seg n="45.3.8">letterlijk alles vraagt ernaar,</seg> <seg n="45.3.9">is in onrust om dat andere,</seg> <seg n="45.3.10">zondigt alleen omdat dat andere er is,</seg> <seg n="45.3.11">is <hi rend="italic">natuurlijk</hi> omdat de <hi rend="italic">geest</hi> bestaat.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Psychologie en ethiek,</seg> <seg n="45.4.2">alles krijgt een probleemstelling op een antwoord,</seg> <seg n="45.4.3">dat alleen vanuit dat onbekende gegeven kan worden.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Daar staan Christus,</seg> <seg n="45.5.2">de nieuwe mens,</seg> <seg n="45.5.3">de nieuwe wereld en wat we ervan merken is de omgekeerde transcendentale bepaaldheid van ons leven.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Het spiegelschrift,</seg> <seg n="45.6.2">de revers,</seg> <seg n="45.6.3">het bas-reliëf,</seg> <seg n="45.6.4">de zonde,</seg> <seg n="45.6.5">de schuld,</seg> <seg n="45.6.6">de dood,</seg> <seg n="45.6.7">het vergetene.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Hoe komen we daar dan wat van te weten?</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">'Openbaring',</seg> <seg n="46.2.2">zegt Barth.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Maar daarmee bedoelt hij niet iets directs,</seg> <seg n="46.3.2">iets gegevens.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Zoals hij van Christus' opstanding zegt:</seg> <seg n="46.4.2">'Unhistorische Ereignis',</seg> <seg n="46.4.3">anders moest Christus nog eens sterven,</seg> <seg n="46.4.4">zo zou hij moeten zeggen als de openbaring iets gegevens was:</seg> <seg n="46.4.5">'Dan moest God zich nog openbaren.'Brunner begint</seg> <seg n="46.4.6">- en is begonnen</seg> <seg n="46.4.7">- hier bij de christelijke dogmatiek te lenen.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Barth heeft het tot nog toe,</seg> <seg n="46.5.2">voor zover ik zie,</seg> <seg n="46.5.3">weinig gedaan.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Ten opzichte van het Woord zegt hij met Luther:</seg> <seg n="46.6.2">'Es schallet von Oben herab."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Hier ligt tenslotte de laatste tegenstelling met het humanisme:</seg> <seg n="47.1.2">de kentheorie.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Hoe komen we aan de waarheid,</seg> <seg n="47.2.2">als het geheel,</seg> <seg n="47.2.3">het waarheidsgeheel,</seg> <seg n="47.2.4">de zin,</seg> <seg n="47.2.5">de samenhang zover buiten ons bereik is?</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Welk criterium hebben wij,</seg> <seg n="47.3.2">als we het waarheidsverband niet min of meer in onze nabijheid hebben?</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Hoe weten we van de uit dat verband gerukte stukken,</seg> <seg n="47.4.2">de loci,</seg> <seg n="47.4.3">of we ze kunnen geloven?</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Welke zekerheid hebben we van 'unhistorische Ereignisse'?</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Wat weet ik van een ander ik dan wat ik ben,</seg> <seg n="47.6.2">van een andere wereld dan deze?</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Dit is een vraag waarop Barth eigenlijk,</seg> <seg n="48.1.2">en dit is het zuivere van zijn positie,</seg> <seg n="48.1.3">in het geheel geen antwoord geeft.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Brunner iets meer en bij toeneming iets meer.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">- Barth ontkent de mogelijkheid van een methode.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">De mens wordt bewogen en is zelf niet een beweger van God.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Aan het verlegenheidskoord van de schriftletter hangt hij niet.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Van het Woord zegt hij met Luther:</seg> <seg n="48.6.2">'Es schallet von Oben herab.'</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Op de manier van een Franse voorloper van Calvijn:</seg> <seg n="48.7.2">'Toen ik het hoorde geloofde ik het.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><pb n="608" ed="VW"/><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Brunner antwoordt meer theoretisch dat de waarheidsoordelen die betrekking hebben op het jenseitige geheel evidentie hebben,</seg> <seg n="49.1.2">geloofsevidentie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Elke locus heeft dus zijn eigen evidentie.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Bij Barth blijft het meer theologisch;</seg> <seg n="49.3.2">m.i. zuiverder openbaringsindruk.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Het wordt niet klaar door directe verkrijging van inzicht,</seg> <seg n="49.4.2">noch door openingen van het onbewuste,</seg> <seg n="49.4.3">noch door mystieke verminking,</seg> <seg n="49.4.4">noch door de ontwikkeling van occulte geestesvermogens.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Deze zijn eerder hinderlijk.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Zo ook Brunner als hij betoogt dat het ons bij de profeten niet om de man,</seg> <seg n="49.6.2">maar om zijn last te doen moet zijn,</seg> <seg n="49.6.3">om zijn openbaring.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Ook de meer gewone methoden,</seg> <seg n="49.7.2">aldus Barth,</seg> <seg n="49.7.3">overlevering,</seg> <seg n="49.7.4">leren,</seg> <seg n="49.7.5">bearbeiden,</seg> <seg n="49.7.6">zijn <choice><sic>onvoldoendes Wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">onvoldoende.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s><choice><sic>onvoldoendes Wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26"> </corr></choice><s n="49.8"><seg n="49.8.1"><choice><sic>onvoldoendes Wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">Wanneer</corr></choice> Brunner hier dus van evidentie spreekt,</seg> <seg n="49.8.2">lijkt mij dit,</seg> <seg n="49.8.3">als aan onze methoden ontleend,</seg> <seg n="49.8.4">verwarrend.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Alle paradoxen van Barth trachten te zeggen dat men het onbekende kent en dat men is wat men niet is.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Hoe kan ik weten wat ik weet,</seg> <seg n="49.10.2">als ik niet ben wat ik ben?</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">En hoe kan ik zijn die ik ben,</seg> <seg n="49.11.2">als ik niet weet wat ik weet?</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Maw. ik sta niet in het geheel,</seg> <seg n="49.12.2">vanwaar ik mijzelf kan kennen.</seg></s> <s n="49.13"><seg n="49.13.1">Het gezichtspunt der wetenschap,</seg> <seg n="49.13.2">de synthese,</seg> <seg n="49.13.3">"de concrete oneindigheid,</seg> <seg n="49.13.4">een Eenheid,</seg> <seg n="49.13.5">waarin alle feiten begrepen zijn" (De Graaf,</seg> <seg n="49.13.6">die dit ook voor het geloof opeist),<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f52" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="49.13.7">ligt veel te ver van ons af dan dat wij haar methode zouden kunnen vinden.</seg></s> <s n="49.14"><seg n="49.14.1">Slechts de richting aller vragen,</seg> <seg n="49.14.2">de nood aller noden,</seg> <seg n="49.14.3">de dood bovenal,</seg> <seg n="49.14.4">het negatieve aan alle dingen,</seg> <seg n="49.14.5">ook aan Jezus,</seg> <seg n="49.14.6">geeft indruk van openbaring.</seg></s> <s n="49.15"><seg n="49.15.1">De Graaf heeft hier vooral Brunner bestreden.</seg></s> <s n="49.16"><seg n="49.16.1">Ook bij erkent het meer dan rationele,</seg> <seg n="49.16.2">maar hij zoekt het aan de andere zijde,</seg> <seg n="49.16.3">van onder op. Het ligt in de omstandigheid dat de veelheid van ziel en zinnen door tijd en causaliteit bepaald is en dat er in deze begrippen veel onhelders is.</seg></s> <s n="49.17"><seg n="49.17.1">Onze logoserkenning kan dus zijn beslag niet helemaal krijgen.</seg></s> <s n="49.18"><seg n="49.18.1">Bij Brunner is het de Logos zelf die inhouden meedeelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="49.19"><seg n="49.19.1">Beiden erkennen zin en samenhang.</seg></s> <s n="49.20"><seg n="49.20.1">Beiden erkennen dat die ten dele blijft,</seg> <seg n="49.20.2">maar de weg is omgekeerd.</seg></s> <s n="49.21"><seg n="49.21.1">Ook ik zie niet anders of we moeten de logoserkenning niet formeel maar materieel opvatten.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="594" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>H. T. de Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting.</hi> Beschouwingen over heden en toekomst, Arnhem 1925. De titels luiden: <hi rend="italic">Het waarheidscriterium in den godsdienst</hi> (p. 213-228) en <hi rend="italic">Humanisme (p.</hi> 229-243).</p></note>
<pb n="595" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 229.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 242.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Modern agnosticisme (De 'Zwitsersche' theologie),</hi> verschenen in D. Tromp, Ph. Kohnstamm en <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Nieuwe theologie (De school van Barth),</hi> Baarn 1926, p. 55-92. Cit. op p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 76 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 83.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 71.</p></note>
<pb n="596" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 232.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Das Wort Gottes und die Theologie.</hi> Gesammelte Vorträge, München 1924, p. 130. Deze en volgende citaten komen uit de voordracht <hi rend="italic">Das Problem der Ethik in die Gegenwart.</hi> die Barth in september 1922 te Wiesbaden hield.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="597" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>In deze en voorafgaande alinea's parafraseert N. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 130-133.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>R. Hamerling, <hi rend="italic">Aspasia.</hi> Ein Künstler- und Liebesroman aus Alt-Hellas, dl. 3, Hamburg 1876<hi rend="superscript">2</hi>, p. 193 en 202.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Barth, <hi rend="italic">Das Wort Gottes,</hi> p. 134 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 132.</p></note>
<pb n="598" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>'Edel sei der Mensch, Hülfreich und gut.' Goethe, <hi rend="italic">Das Göttliche.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Cit. naar G. Bäumer, <hi rend="italic">Die soziale Idee in den Weltanschauungen des 19.</hi> Jahrhunderts. Die Grundzüge der modernen Sozialphilosophie, Heilbronn 1910, p. 71.</p></note>
<pb n="599" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 77.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Goethe, West-östlicher Divan.</hi> Buch Suleika.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Bäumer, <hi rend="italic">Die soziale Idee,</hi> p. 79.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Zie p. 271.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 240.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> Tübingen 1924, p. 316.</p></note>
<pb n="600" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Barth, Das Wort Gottes,</hi> p. 133.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Zie dl. 1, p. 362.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 220.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*K. Barth, <hi rend="italic">Der Römerbrief (neue</hi> Bearbeitung), München 1933<hi rend="superscript">6</hi> p. 59.*</p></note>
<pb n="601" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*Barth. Das Wort Gottes,</hi> p. 138.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>*Brunner. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort, p.</hi> 117.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*Barth, Römerbrief p.</hi><choice><sic>2l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10"><hi rend="italic">21</hi></corr></choice><hi rend="italic">.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>H. Bergson, <hi rend="italic">L'Evolution créatrice,</hi> Parijs 1914<hi rend="superscript">18</hi>, p. 386.</p></note>
<pb n="602" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w.,p.385. B. spreekt over Spinoza, Leibniz en Aristoteles.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Barth, Das Wort Gottes,</hi> p. 133.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie p. 511, 513, 525.</p></note>
<pb n="604" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. <hi rend="italic">Das Wort Gottes,</hi> p. 135.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. Ypey en I. J. Dermout, <hi rend="italic">Geschiedenis der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> dl. 4, Breda 1827,p.206.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Vgl. verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> d. J. Heering ed., dl. 1, Arnhem 1926, p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Vgl. Römerbrief,</hi> p. 189: Den grauenhaften Vorgängen des Geborenwerdens und Sterbens. De vindplaats van de door N. aangehaalde uitdrukking is onbekend .</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 214, 217. Barth, <hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 183.</p></note>
<pb n="605" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 241.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> o.a. p. 175 v., 317, 336, 344.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie p. 338.</p></note>
<pb n="606" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Barth, Römerbrief,</hi> p. 208.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 227.</p></note>
<pb n="607" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>*H. T. de Graaf, Om <hi rend="italic">het eeuwig goed.</hi> Inleiding tot het religieuze geestesleven, Arnhem 1923, p. 227 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vindplaats onbekend. Misschien van Faber Stapulensis.</p></note>
<pb n="608" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>Brunner. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi>, p. 385 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A.w.</hi>, p. 224v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>Barth, <hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>De Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> p. 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort</hi>, p. 94 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing over <hi rend="italic">De theologie van Barth en Brunner speciaal in verband met hun waardering van het humanisme</hi> op 5 juli 1926 te Hoorn. De gelegenheid is onbekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n2" type="end" place="end" n="2"><p>R. Hamerling (1830-1889), Oostenrijks schrijver, in de vorige eeuw succesvol met zijn pathetisch geschreven grote epische gedichten. In de roman <hi rend="italic">Aspasia</hi> (1875), die speelt in de vijfde eeuw v. Chr., beschreef H. de verhouding tussen Sparta en Athene, die voor hem de verhouding tussen Pruisen en Oostenrijk in zijn eigen tijd weerspiegelde.</p></note>
<pb n="609" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="609" ed="VW"/>Terzijde: omgang, mensheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. dl. 2, p. 522.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Matthias Grünewald (ca. 1470-1528), Duits schilder, die o.a. het beroemde <hi rend="italic">Isenheimer Altar</hi> vervaardigde. Op dit veelluik staat een afbeelding van Johannes de Doper die staande naast het kruis naar de gekruisigde Christus wijst. Naast Johannes' hoofd staat: Illum oportet crescere, me autem minui. K. Barth, die voortdurend naar dit veelluik verwijst, haalt dit tafereel met Johannes de Doper aan in <hi rend="italic">KD. 1/</hi> 1, p. 115. Zie ook <hi rend="italic">Römerbrief,</hi> p. 106.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth-en-brunner-speciaal-in-verband-met-hun-waardering-van-het-humanisme.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Petrus Lombardus (ca. <choice><sic>1100- 1160</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">1100-1160</corr></choice>), hoogleraar en bisschop te Parijs, schrijver van <hi rend="italic">Libri I</hi>V <hi rend="italic">sententiarium,</hi> een samenvatting van de theologische kennis van zijn tijd, waarbij L. de stof ordende naar loci. Zijn werk werd het dogmatische handboek van de middeleeuwen.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="32" xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie" decls="#bibl-noordmans3.barth-en-zijn-theologie">
<pb n="610" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Barth en zijn theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dogmatische belangstelling opgewekt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is lang geleden,</seg> <seg n="2.2.2">dat om het dogma gestreden werd als volkszaak.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dat er leeroproeren plaats konden hebben zoals nu broodoproeren.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zover is het nu ook niet.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Maar toch is merkwaardig de snelle bekendheid,</seg> <seg n="3.1.2">die de theologie van Barth heeft gekregen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dit herinnert aan de mogelijkheid van een meer theologische tijd.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat de spits van de resultante van het denken niet naar beneden,</seg> <seg n="3.3.2">maar naar boven zal wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het is niet te ontkennen dat er een tijd achter ons ligt waarin de theologie scheen te verdwijnen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men ziet het aan de kerken,</seg> <seg n="4.2.2">eilandjes in de zee.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De kerkelijke partijen hun kleine steekspelen naast het werkelijke leven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Theologie en zedekunde soms een poging om uit het werkelijke leven te komen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In de blauwe lucht.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Soms in de steden een zaak van oude juffrouwen en dominees.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het geloofsleven een apartje in ons leven.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Een theologische tijd moet het <hi rend="italic">geheel</hi> van het leven in zich opnemen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De theologie van Barth c.s. staat in regelrecht verband met de hele toestand van de tijd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Een volheid des tijds.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Augustinus en de ondergang van het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Barths theologie en de Europese toestand.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het <hi rend="italic">heden,</hi></seg> <seg n="5.5.2">al is het slechts heden,</seg> <seg n="5.5.3">openbaart het eeuwige.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ik mag van het heden niet abstraheren.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Niet alleen de kerk,</seg> <seg n="5.7.2">maar ook de politiek,</seg> <seg n="5.7.3">het socialisme,</seg> <seg n="5.7.4">het bolsjewisme.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dat wil niet zeggen dat diplomaten en werkstakers dadelijk de boeken van Barth zullen gaan lezen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Maar wel is hier een beschouwing,</seg> <seg n="5.9.2">die hun belangstelling zou kunnen opwekken.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Niet in het minste iets dat wijst in die richting.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Barth is Zwitsers predikant geweest en daarna professor in Göttingen en nu in Münster.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Onlangs was hij hier in het land met een zwerm studenten achter zich.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hij heeft een uitlegging geschreven van de Romeinenbrief.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dat is Paulus' belangrijkste brief.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Luther heeft het Evangelie leren kennen uit de Romeinenbrief.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Een brief die wel <hi rend="italic">wereldhistorie</hi> kent.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Als men dat boek leest,</seg> <seg n="6.7.2">komt het er eigenlijk niet op aan waar men begint.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Ik vergeet daarbij bijna dat het een commentaar is.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Het is een hele dogmatiek,</seg> <seg n="6.9.2">een geloofsleer.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Dit boek heeft zeer de aandacht getrokken en juist niet alleen in kerkelijke kringen.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Iemand als Graf Keyserling<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n3" rend="superscript">3</ref> heeft gezegd dat de theologie in deze richting ligt.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Het is een deel van een algemeen verschijnsel:</seg> <seg n="6.12.2"><hi rend="italic">de werkelijkheid laten spreken,</hi></seg> <seg n="6.12.3">de hele brede werkelijkheid.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Pragmatisme.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Geen romantiek. als mijn verbeeldingskracht werkt.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Geen utopie,</seg> <seg n="6.15.2">als ik maar ver genoeg reis.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Romantiek is een kringetje <hi rend="italic">in ons leven</hi> trekken en een kring <hi rend="italic">buiten ons leven.</hi></seg></s></p>
<p><pb n="611" ed="VW"/><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wat daarbuiten valt is het dagelijkse leven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wat daarbinnen valt is het geloofsleven.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Soms trekt men zich dan terug op het geloofsleven.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dagelijkse leven</seg> <seg n="7.4.2">- eeuwige leven.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Gemoedsgestalten,</seg> <seg n="7.5.2">gezindheid.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Of utopie:</seg> <seg n="7.6.2">hemel,</seg> <seg n="7.6.3">toekomststaat.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wij kennen de toorn daartegen van de arbeiders.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dit realisme is welbekend uit de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Maar het twintigste-eeuwse wil anders zijn:</seg> <seg n="7.9.2"><hi rend="italic">het geloof erbij behouden,</hi></seg> <seg n="7.9.3">de werkelijkheid op God betrekken,</seg> <seg n="7.9.4">niet in de werkelijkheid blijven bij de mens.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Juist <hi rend="italic">op grond van de werkelijkheid</hi> tot God komen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Hier houdt ons nu bezig welke invloed dit gelovig realisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n4" rend="superscript">4</ref> op de geloofsleer heeft.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Dan hebben we sterke steun nodig:</seg> <seg n="7.12.2">niet wij,</seg> <seg n="7.12.3"><hi rend="italic">God.</hi></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een andere trek van onze tijd is de vraag naar de <hi rend="italic">absoluutheid</hi> van het christendom of liever van het Evangelie.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Is nu werkelijk die boodschap van Jezus Christus geheel <hi rend="italic">enig,</hi></seg> <seg n="8.2.2">is die onvergelijkbaar en zijn er geen andere evangeliën,</seg> <seg n="8.2.3">die dit Evangelie betrekkelijk maken?</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Heeft de vergelijkende godsdienstwetenschap het christendom niet betrekkelijk gemaakt?</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dat is geen wetenschappelijke aardigheid.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Vele mensen,</seg> <seg n="8.5.2">vooral jonge mensen,</seg> <seg n="8.5.3">zouden graag zich geven aan het Evangelie,</seg> <seg n="8.5.4">als ze wisten zich daarmee aan het laatste,</seg> <seg n="8.5.5">het absolute te hebben overgegeven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Aan God en niet aan mensen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ze hebben zo sterk het gevoel te moeten oppassen dat ze niet met grote woorden door mensen worden gevangen in plaats van door het Woord Gods.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het Woord Gods moet het laatste woord zijn.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De theologie van Barth is een vereniging van deze beide:</seg> <seg n="9.1.2">het <hi rend="italic">werkelijke leven,</hi></seg> <seg n="9.1.3">de realiteit,</seg> <seg n="9.1.4">en het <hi rend="italic">absolute Gods.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">God en het werkelijke leven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Zij wil met de werkelijkheid rekenen en dan niet blijven hangen in een amechtig pogen of een romantisch gevoel of een utopisch toekomstideaal,</seg> <seg n="9.3.2">maar de werkelijkheid Gods aanwijzen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Welke weg is er nu die uit de boze werkelijkheid leidt naar de werkelijkheid Gods,</seg> <seg n="10.1.2">het absoluut goede?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Geen weg.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Welke weg</seg> <seg n="10.3.2">- zo,</seg> <seg n="10.3.3">dat het geen verbeelding is,</seg> <seg n="10.3.4">geen romantiek,</seg> <seg n="10.3.5">geen utopie,</seg> <seg n="10.3.6">maar werkelijkheid tussen twee werkelijkheden in de wereld,</seg> <seg n="10.3.7">in ons leven?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Is er ergens een hemelladder te vinden,</seg> <seg n="10.4.2">een ladder Jakobs?</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Heilsweg?</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Men voelt wel:</seg> <seg n="10.6.2">dit is een oude <choice><sic>Ievensvraag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">levensvraag</corr></choice>.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">En het antwoord van Barth is ook wel niet nieuw,</seg> <seg n="10.7.2">maar het wordt onder bijzondere omstandigheden met bijzondere klaarheid gegeven.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Wanneer wij die vraag stellen:</seg> <seg n="10.8.2">wat zullen wij doen?,</seg> <seg n="10.8.3">dan zegt Barth:</seg> <seg n="10.8.4">voelen wij beter dan vroeger onze radeloosheid.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">En de radeloosheid van die vraag wordt opgehelderd in het antwoord:</seg> <seg n="10.9.2"><hi rend="italic">geen weg.</hi></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De enige overgang is de dood.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Dat is dus geen brug.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Alle bruggen,</seg> <seg n="10.12.2">overgangen worden afgebroken.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Alles wat doet denken:</seg> <seg n="10.13.2">daarlangs! wordt afgewezen.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1"><hi rend="italic">De dood is het venster.</hi></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu is dat antwoord ook al niet onbekend.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De dood een doorgang tot het eeuwige leven.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar de consequenties zijn toch niet gewoon.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De zeer gewone opvatting is,</seg> <seg n="11.4.2">dat de dood als doorgang eigenlijk geen dood,</seg> <seg n="11.4.3">geen einde,</seg> <seg n="11.4.4">geen dood = begin meer is,</seg> <seg n="11.4.5">maar een overgangstoestand van het leven,</seg> <seg n="11.4.6">van <pb n="612" ed="VW"/><hi rend="italic">dit</hi> leven,</seg> <seg n="11.4.7">namelijk het <hi rend="italic">geestelijk</hi> leven.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het dagelijkse leven blijft dan achter;</seg> <seg n="11.5.2">daarvoor is de dood.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Als we de dood een doorgang tot het eeuwige leven noemen,</seg> <seg n="11.6.2">dan bedoelen we dat er iets <hi rend="italic">doorgaat;</hi></seg> <seg n="11.6.3">er blijft <hi rend="italic">iets;</hi></seg> <seg n="11.6.4">er is voortzetting.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De tijd vermeert de eeuwigheid;</seg> <seg n="11.7.2">de kleinste ontwikkeling houdt haar waarde.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Voor kerkelijke mensen heet datgene wat blijft <hi rend="italic">de nieuwe mens,</hi></seg> <seg n="11.8.2">de mens die heeft leren geloven,</seg> <seg n="11.8.3">bidden,</seg> <seg n="11.8.4">kerkgaan,</seg> <seg n="11.8.5">liefdadigheid oefenen.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Voor mensen in de wereld heet het meer wijsgerig:</seg> <seg n="11.9.2">de <hi rend="italic">persoonlijkheid,</hi></seg> <seg n="11.9.3">de cultuurmens,</seg> <seg n="11.9.4">dat is de binnenmens,</seg> <seg n="11.9.5">die als het ware in dit leven van de doodsbaar overeind rijst;</seg> <seg n="11.9.6">die het dagelijkse leven al verlaat en een geestelijk leven gaat oefenen;</seg> <seg n="11.9.7">die de werkelijkheid al te boven is en in de eeuwigheid leeft.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het is in sommige opzichten de zondagse mens</seg> <seg n="11.10.2">- daagse mens.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Barth heeft oog voor de mens die zijn dagelijks werk doet en bidt om zijn dagelijks brood.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">De mens wiens leven een gestadig dagelijks sterven is.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">90% hebben zondag geen tijd om een persoonlijkheid te worden.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Ze hebben geen tijd om hun ziel te verzorgen,</seg> <seg n="11.14.2">geen cultuur,</seg> <seg n="11.14.3">alleen dagelijks.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">En degenen die wel tijd hebben?</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">En wel lust?</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Is hun geestelijk leven,</seg> <seg n="11.17.2">hun persoonlijk leven,</seg> <seg n="11.17.3">hun cultuurleven zoveel meer dan een vernisje over hetzelfde dagelijkse leven van de anderen?</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Zal dat wat zij meer hebben,</seg> <seg n="11.18.2">zal dat de brug kunnen vormen naar de eeuwigheid?</seg></s> <s n="11.19"><seg n="11.19.1">Is dat het <hi rend="italic">absolute christendom,</hi></seg> <seg n="11.19.2">dat tegenover de werkelijkheid stand zal houden?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Neen,</seg> <seg n="12.1.2">Barth wil <hi rend="italic">realist</hi> zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Elk stuk van het <hi rend="italic">dagelijkse leven</hi> moet in het absolute Evangelie redding vinden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar dan blijft het leven ook in de werkelijkheid</seg> <seg n="12.3.2">- dat is in de dood</seg> <seg n="12.3.3">- liggen,</seg> <seg n="12.3.4">tot Gods leven komt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dan is er niet een tussenstaat,</seg> <seg n="12.4.2">een soort zielestaat,</seg> <seg n="12.4.3">die de dood overduurt.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Barth zegt dat wij van de dood zelf iets maken als:</seg> <seg n="12.5.2">in Christus ontslapen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Als een kunst.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Barth acht heidendom de grove werkelijkheid te ontlopen en het goddelijke slechts in de sfeer van het onzichtbare te zoeken.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dan kan men naast de werkelijke wereld een fantasiewereld denken en is er plaats voor beide naast elkaar.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Ze stoten niet op elkaar.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Geen religieus materialisme wil men.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Barth verbiedt dit.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">De zedelijkheid Gods is reële toekomststaat.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Geen gezindheid alleen.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">De omvang niet beperken.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Geen beperking in realiteit,</seg> <seg n="12.15.2">geen geestelijke verdunning.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Volle werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De werkelijkheid kan niet gedaan worden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het zijn <hi rend="italic">woorden,</hi></seg> <seg n="13.2.2">maar woorden die betrekking hebben op de werkelijkheid van ons leven in ons werken,</seg> <seg n="13.2.3">struikelen,</seg> <seg n="13.2.4">volle sterven.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daarop betrekking.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Een geweldige kritiek slaat onze levensvormen in stukken en betrekt de stukken op God.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Elk moment van het leven staat onder de ethische vraag.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Er is geen eindig doelpunt dat antwoord geeft.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Geen:</seg> <seg n="13.7.2">ik zweer mijzelf een eeuwige jeugd.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Genesis en inhoud staan onder de crisis.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Dat betekent:</seg> <seg n="13.9.2"><hi rend="italic">dood de zin</hi> van het leven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar wie stelt die vraag zo ernstig.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wij toch niet?</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Als de grond waarop wij staan een <hi rend="italic">afgrond</hi> is,</seg> <seg n="14.3.2">dan bestaat de grond Gods.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Geen weg.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Slechts een venster.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het absolute Gods.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het Woord moet het doen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Dat betekent niet dat <pb n="613" ed="VW"/>de bijbel op een classicale vergadering plotseling openbaring wordt.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Maar in de opstanding der doden.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hier is de andere werkelijkheid:</seg> <seg n="14.10.2">de opstanding.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Barth heeft een beschouwing van 1 Kor. 15 gegeven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Paulus' methode.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het grote antwoord.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De laatste <hi rend="italic">dingen</hi> (geen woorden meer).</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">IJstijd en ondergang zijn geen laatste dingen in de zin van 1 Kor. 15;</seg> <seg n="15.5.2">slechts een eind zo radicaal,</seg> <seg n="15.5.3">dat het het begin der dingen is,</seg> <seg n="15.5.4">hun totale grond.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De rij komt ergens tot staan voor God.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De tijd is eindig uit kracht van de eeuwigheid.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De dood heeft zin uit kracht van de opstanding.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Daar eeuwigheid niet niets,</seg> <seg n="15.9.2">maar alles in allen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wat gaat ons de dood aan,</seg> <seg n="16.1.2">als ze <hi rend="italic">slechts</hi> dood is?</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wat gaat ons aan wat we <hi rend="italic">niet</hi> zijn?</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De <hi rend="italic">realiteit</hi> van alle zijn is de opstanding.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De opgestane,</seg> <seg n="16.4.2">die wij niet zijn,</seg> <seg n="16.4.3">daaraan worden gelijk gezet.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Beter methodologie dan eschatologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Opstanding is geen speciale waarheid voor de hele gemeente.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De overwinning der zonde is hun geen overwinning van de dood.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Naast deze wereld moet een denkwereld als geheel staan voor hen.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Een monistisch wereldbeeld wordt behouden door het voortbestaan der ziel.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Opstanding des lichaams is opstanding van dit lichaam dat sterft.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Dat is identiteit stellen van twee werelden.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Religieus materialisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f3" rend="superscript">c</ref> (gelovig realisme). 't Is om het geheel te doen. 't Is geen dwangbelasting der rede.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Wij mogen de grove werkelijkheid niet ontlopen;</seg> <seg n="16.13.2">geen zgn. geloof,</seg> <seg n="16.13.3">fantasiespel met het onzichtbare.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Ons kerkelijke christendom.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Achttiende eeuw:</seg> <seg n="16.15.2">van planeet tot planeet.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Sommigen hebben geen idee van God.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Vergankelijkheid kan het onvergankelijke niet aandoen.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Dit 'niet' is de eerste Korinthe-brief.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Van het positieve daarachter.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1"><hi rend="italic">Afgrond</hi> des mensen</seg> <seg n="16.20.2"><hi rend="italic">- grond</hi> Gods.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Redding onbemiddeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f6" rend="superscript">f</ref> etafè.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Hut in een dalgrond.</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">Zweideutung.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">Wat voor historische feiten ...</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Gods openbaring.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">(Anders dan Voortzetting van Genesis.)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Tegenover begraven:</seg> <seg n="17.3.2">Pasen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Lijden van Christus geen gezindheid van Jezus.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Woorden nalaten,</seg> <seg n="17.5.2">maar goddelijke vergeving,</seg> <seg n="17.5.3">Pasen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Is de zonde een macht,</seg> <seg n="17.6.2">dan daartegenover een universele macht.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Woord</seg> <seg n="17.7.2">- buiten het geweten.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Forensisch.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Te ontslapen in Christus zo tam.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Daartegenover de opstanding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">P. 84:</seg> <seg n="17.11.2">'Unfug des Sterbens'.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Daar wil Paulus niet in rusten.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">P. 89 vv. Daar is de nadruk zeker.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Paulus spreekt als <hi rend="italic">getuige,</hi></seg> <seg n="18.1.2">niet als zielzorger,</seg> <seg n="18.1.3">lijkverzorger.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De tijd is het <pb n="614" ed="VW"/>nog niet'.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar wij leven tegen de horizont.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Christus' opstanding geen mirakel,</seg> <seg n="18.4.2">geen mythe.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Christus niet opgestaan zoals Caesar vermoord is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Wij moeten op God gericht zijn en niet op het godgelijke in Christus.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Is de openbaring geen levenswaarheid,</seg> <seg n="18.7.2">dan geen historische waarheid.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Korinthiërs menen absoluutheid ... (?)</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Is de christelijke waarheid slechts innerweltlich,</seg> <seg n="18.9.2">dan sentimentaliteit,</seg> <seg n="18.9.3">illusie.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Een slechte heiland voor de levenden zal wel geen betere zijn voor de gestorvenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Met welk recht geloven wij aan de verlossing?</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Dood van de dood?'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing l afgeleid uit een los aanhalingsteken; de verwijzing aan het eind van de alinea is daarom als m gelezen</note> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Christus de eersteling;</seg> <seg n="18.13.2">de opstanding al begonnen.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Achter de contingente werkelijkheid,</seg> <seg n="18.14.2">waarvan het kennen de dood is,</seg> <seg n="18.14.3">staat werkelijk leven.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Praesens-futurum.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Het werk van Christus is niet gereed.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Men vergeet,</seg> <seg n="18.17.2">bij Godsrijkgedachten,</seg> <seg n="18.17.3">de dood.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Alles in allen moet nog komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="613" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Die Auferstehung der Toten.</hi> Eine akademische Vorlesung über 1 Kor. 15, München 1935<hi rend="superscript">3</hi> p. 58 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 61 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A.w., p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A.w., p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 71.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 73.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 78.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 79 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>A.w., p. 82 vv.</p></note>
<pb n="614" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w..</hi> p. 88 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 92 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A.w., p. 94.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 98-101</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Van N.' lezing <hi rend="italic">Barth en zijn theologie</hi> is nog een tweede versie in manuscript bewaard gebleven. getiteld <hi rend="italic">De theologie van Karl Barth.</hi> Deze tweede versie. die N. waarschijnlijk las te Rotterdam. is hieronder opgenomen in noot 5. Beide versies stammen uit de tweede helft van 1926. Nadere gegevens zijn niet bekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. doelt hier op het bezoek dat Barth van 28 mei tot 3 juni 1926 aan Nederland bracht in gezelschap van 16 studenten (zie verder p. 481, noot 9).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>H. Keyserling (1880-1946). Duits wijsgerig schrijver. die een soort wijsheidsleer propageerde, die vooral elementen uit oosterse filosofieën bevatte. Zijn ideeën kregen bekendheid dankzij het succes van zijn <hi rend="italic">Das Reisetagebuch eines Philosophen</hi> (2 dln., 1919).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De term 'gelovig realisme' ontleent N. aan P. Tillich (zie noot 5). P. Tillich (1886-1965). Duits theoloog, T. was één van de leiders en voornaamste theoreticus van het religieus socialisme in Duitsland. In 1933 emigreerde hij na zijn ontslag door Hitler naar Amerika, waar hij tot 1955 doceerde aan het Union Theological Seminary te New York, daarna aan Harvard University. In zijn <hi rend="italic">Die religiöse Lage der Gegenwart (1926)</hi> geeft T. een fenomenologische duiding van de Duitse 'Lage' na de Eerste Wereldoorlog. In wat hij later de verschillende dimensies van de werkelijkheid zal noemen (wetenschap/kunst, politiek/ethos, religie/kerk) neemt hij de poging waar om door de vastgelopen burgerlijke maatschappij heen te breken. Toch dragen deze pogingen om een nieuwe werkelijkheid te vormen, waarin de burgerlijke geest van de in zichzelf besloten eindigheid overwonnen is, nog de tegenspraken in zich die juist kenmerkend waren voor deze burgerlijke maatschappij. M.n. binnen het religieus socialisme ziet T. een houding groeien waaruit op het beslissende moment (de kairos) een <hi rend="italic">gelovige</hi> doorbraak naar nieuwe culturele en maatschappelijke verhoudingen <hi rend="italic">(realisme)</hi> kan worden bereikt. Dan zal het eeuwige zich opnieuw in de tijd realiseren.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.barth-en-zijn-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>DE THEOLOGIE VAN KARL BARTH</p><p>Paul Tillich: <hi rend="italic">Die religiöse Lage der Gegenwart:</hi> het specifiek religieuze. Het 'laatst bedoeld. Kenmerken: ernstig nemen van de toestand voor de eeuwigheid; afwijzen van <pb n="615" ed="VW"/>utopie: toch hoop. geloof.<hi rend="superscript">a</hi> Tegenover de romantiek: realisme. Tegenover criticisme: gelovig realisme. De geest niet binnen het eindige besloten.<hi rend="superscript">b</hi> <hi rend="italic">Kaipós:</hi> schok die voert tot het eeuwige. Religieus socialisme.<hi rend="superscript">c</hi> Barth zelf zegt: grove werkelijkheid, religieus materialisme. Naast deze theologie pragmatisme: ook werkelijkheid. Uiterste spits van humanisme. Maakt zich meester van het waarheidscriterium. "The world is plastic, it is what you make of it. For rationalism: the world is absolutely secure. For humanism it is still persuing its adventure."<hi rend="superscript">d</hi> Het is evenals Barth op de toekomst gericht in verband met waarheid. Waarheid is wat gij wilt dat waarheid zal zijn. Het wil rekenen met werkelijkheid: geen holle waarheden boven het volle leven; geen woorden maar daden; geen lieve God boven een wrede wereld. Werkelijkheid: the truth of God enz. De waarheid Gods moet passen bij de wereld op zijn slechtst. Evenals Barth heeft het pragmatisme een slachting onder dierbaarheden aangericht. Aan beide zijden van de oceaan is 't merkbaar: het is negentiende eeuw geweest, geen achttiende. Nu zien we ze tegenover elkaar: biologie - theologie. Het humanisme rooft het waarheidscriterium. Waarheid maakt mensen tot leugenaars.</p><p>1. waarheid is levenskans. 2. waarheid is dood.</p><p>1. het leven gebruikt de waarheid. 2. de waarheid oordeelt het leven.</p><p>Dit ter inleiding.</p><p><hi rend="italic">1. Werkelijkheid.</hi> In lang geen leeroproer: wel broodoproer. Brood is dagelijks brood; teer is zondagse leer. Barth wil de leer ook dagelijks maken; het grove werkelijke leven. Een theologische tijd moet het hele leven in zich opnemen. Inderdaad is er snelle belangstelling. meer algemeen dan bij welke beweging sedert lange tijd. Keyserling. Romeinenbrief en wereldhistorie. Kutter: genoeg psychologie. Sociale moraal. Realiteit kent geen beperking in omvang: op gezindheid; niet in graad: spiritualiteit; maar millennium: toekomststaat voor allen, lichamelijk; werkelijkheid; voor allen alles. Calvijn, Plato, Kant. Maar als daad is dat niet mogelijk. Dat adventure gelukt niet. Ook het subject moet werkelijk zijn. Kant: vorm en inhoud; de moraal. De moraal breekt. Waarheid breekt het leven. De eis der realiteit gesteld. Een werkelijk subject, een morele persoon in een werkelijk zedelijke wereld. Deze eis is (dat is de betekenis van de <hi rend="italic">kaipos</hi> ) dringender dan ooit gesteld. Vroeger voelde men zich bij de zedelijke eis. Er was woningnood vanwege de inhouden. Nu is er leegte voor het zedelijk front. Wij mogen de <hi rend="italic">kaipos</hi> niet rationaliseren, niet abstraheren. Uitvluchten worden afgesneden. Geen romantiek, wegdenken. Geen utopie, weghandelen. Zedelijke ernst van de dag. Werkelijkheid is hier anders dan in de negentiende eeuw genomen. Het is geen ongelovig realisme, maar gelovig realisme; religieus materialisme, geen humanisme, geen mens tussen de realia en God.</p><p>2. Absoluutheid van het christendom. De negentiende eeuw: relativiteit. Men weigert zich aan het relatieve te geven. Men wil zich geven aan God, niet aan mensenwoord. <hi rend="italic">Laatste</hi> woorden. Niet Jezus, maar Christus. Geen vooruitgang, maar heiligheid. Geen ijstijd, maar eeuwigheid. Geen mensen, maar God. Ook hier <hi rend="italic">werkelijkheid,</hi> maar een <hi rend="italic">andere.</hi> Ook hier een lichamelijkheid geëist, geen fantasie. Barth heeft die absolute werkelijkheid <hi rend="italic">opstanding</hi> genoemd. Ze is meer dan een enkel heilsfeit.</p><p>Welke weg is er? Geen weg, geen heilsweg. Een venster: de dood. Dood als doorgang. Er gaat niets door. Geen continuïteit. Dood is einde = begin. In Christus ontslapen = stichtelijk. De tijd vermeerdert de eeuwigheid niet. Wat overwint de dood? De bekeerde geestelijke mens? Niet die eet, die drinkt, die kinderen teelt of baart? Niet het alledaagse,</p><p>a. *P. Tillich, <hi rend="italic">Die religiöse Lage der Gegenwart.</hi> Berlijn 1926. weer opgenomen in <hi rend="italic">Gesammelte Werke, dl.</hi> 10, Stuttgart 1968, p. 72 v.* b. <hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 32 v.* c. <hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 72.* d. F.C. <hi rend="italic">S. Schiller, Axioms as postulates,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Personal idealism.</hi> Philosophical essays by eight members of the University of Oxford, H. Sturt ed., Londen 1903. p. 60. <pb n="616" ed="VW"/>maar het zondagse leven? Wie? De persoonlijkheid? Wie? De cultuurmens? De christen? Geen van de drie. Gelukkig: negentig procent zijn niet bekeerd, persoonlijkheid, cultuurmens. En die het wel zijn zijn het voor negentig procent niet. Ze zijn het zondags, overdag niet.</p><p>Maar de alledaagse mens moet geholpen. Als de waarheid wil concurreren met het brood en het 'bij brood alleen niet' waarheid wordt, dan moet de waarheid dagelijks worden als het brood. Maar dan blijkt de betekenis van het dagelijkse, materiële, werkelijke leven: dood. Persoonlijkheid enz. is als een schim, die zich schijnt op te richten van de doodsbaar. Barth trekt zich van die schim niets aan. Werkelijkheid! Geen heidense tussenstaten. Spiritualisme is heidendom, fantasie naast werkelijkheid. Geen samenstoot van twee werelden. Geen religieus materialisme<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">. Ieder</corr></choice> moment moet tot God. Deze absolute werkelijkheid wordt aangewezen door <hi rend="italic">woorden, symbolen.</hi> Gelovig realisme, boven-kritisch. De werkelijkheid kan niet gedaan, gemaakt worden. Deze wereld is voor ons niet plastic. Elk moment van het leven staat onder deze vraag. Geen eindig doelpunt. De schepping opgeheven in de openbaring. Maar wij stellen die vraag niet. Geen weg: een venster. Het Woord zal het doen; niet openbaring op een classicale vergadering, maar in de opstanding.</p><p>Opstanding. 1 Kor. 15 = Paulus' methode. Een eind zo radicaal, dat het het beginsel der dingen is. Eeuwigheid grondt de tijd. Opstanding geeft dood de zin. Eeuwigheid is alles, Wat gaat ons de dood aan, indien slechts dood? Opstanding is meer dan een stukje belasting der rede. Het is de werkelijkheid. De zin van het leven is de dood. De zin van de dood is opstanding. Men zou verwachten: dood en opstanding. Waar blijft nu de schepping? Is zij geheel negatief? Welke werkelijkheid? Gelovig realisme. Toch geboorte en dood. Een soort preëxistentie. Hierin aanknoping voor iets positiefs. Werkelijkheid in laagtestand is gemeenschap met God. God is barmhartig. En daarin almachtig. Hoe zal de gemeente reageren? Of liever de wereld? Modernen - kruis en opstanding?</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="33" xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth" decls="#bibl-noordmans3.de-theologie-van-barth">
<pb n="617" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De theologie van Barth<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dat er in het theologisch denken een wijziging is gekomen is langzamerhand wel algemeen bekend geworden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is bij zulke kenteringen steeds weer te verwonderen dat het zo snel gaat.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Geestelijke bewegingen hebben iets van een windvlaag die overal tegelijk wordt gevoeld.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wanneer men mij vraagt wanneer dat begonnen is,</seg> <seg n="2.4.2">dan is dat natuurlijk niet precies te bepalen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Maar wanneer ik mijn eigen ervaring raadpleeg en die in verband breng met enkele algemene verschijnselen op theologisch gebied,</seg> <seg n="2.5.2">dan stel ik de epoque zo ongeveer omstreeks het jaar 1910.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">In elk geval voor de oorlog.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Deze heeft,</seg> <seg n="2.7.2">zoals ook vele andere bewegingen,</seg> <seg n="2.7.3">ook op sociaal-politiek gebied,</seg> <seg n="2.7.4">het proces zeer versneld.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Maar een oorlogscrisis,</seg> <seg n="2.8.2">waaraan we enige jaren schatting hebben te betalen om die,</seg> <seg n="2.8.3">als ze voorbijgegaan is,</seg> <seg n="2.8.4">weer even spoedig te weigeren,</seg> <seg n="2.8.5">is het zeker niet.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ook geloof ik niet dat het een reactie is die men soms ziet optreden als een op de voorgrond tredend theologengeslacht van het toneel aftreedt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Deze reactie zou men de vader-op-zoon-reactie kunnen noemen of liever omgekeerd de zoon-op-vader-reactie.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In het bekende,</seg> <seg n="3.3.2">voortreffelijke Duitse ge<hi rend="italic">schrift Christliche Welt</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n2" rend="superscript">2</ref>werd het onlangs door een Duits theoloog zo voorgesteld.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij bracht de volgende gedachte naar voren.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het theologengeslacht van de laatste helft der negentiende eeuw gaf over hun orthodoxe vaders heen de hand aan het rationalisme waartegen die vaders,</seg> <seg n="3.5.2">opwekkings-réveilmensen als ze waren,</seg> <seg n="3.5.3">zo kras zich hadden te weer gesteld.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Nu kwamen hun zonen op hun beurt en reikten over hun hoofden heen,</seg> <seg n="3.6.2">in wat ik zo pas noemde een zoon-op-vader-reactie,</seg> <seg n="3.6.3">hun hand aan hun grootvaders,</seg> <seg n="3.6.4">de orthodoxe opwekkingsmensen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Bedoelde schrijver voelde het onaangename van de positie wanneer het kind de hand over vader heen aan grootvader geeft.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Vader krijgt dan geen hand. Hij raadde echter aan om de zaak op zijn beloop te laten.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Om twee redenen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">In de eerste plaats hadden die vaders zelf in hun jeugd hetzelfde gedaan;</seg> <seg n="3.10.2">ook over vaders hoofd heen grootvader de hand gegeven.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">En in de tweede plaats hoopten ze toch ook zelf grootvaders te worden en kregen dan met een beetje geduld toch wel weer een hand van hun kleinkinderen over het hoofd van hun zoons heen.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1"><choice><sic>Zo was 's werelds loop.a</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28">Zo was 's werelds loop.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat we hier enkel met zo'n zoon-op-vader-reactie te doen zouden hebben geloof ik niet.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Deze reactie lijkt mij van langere adem te zullen zijn,</seg> <seg n="4.2.2">om <pb n="618" ed="VW"/>redenen,</seg> <seg n="4.2.3">die ik aan het slot beter zal kunnen geven dan hier.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dit zou ik niet alleen tegen de Duitse schrijver van zoëven willen opmerken,</seg> <seg n="4.3.2">maar ook tegen velen in ons land die hetzelfde denken.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarvoor is de beweging ook te algemeen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men kan ze opmerken,</seg> <seg n="5.2.2">zowel onder de confessionelen,</seg> <seg n="5.2.3">de ethischen als de vrijzinnigen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Prof. Haitjema,</seg> <seg n="5.3.2">die een bekend boek over Barth heeft geschreven,</seg> <seg n="5.3.3">geeft de beweging ook langzamer ritme.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat hij wel eens zou kunnen blijken te zijn voor de twintigste eeuw,</seg> <seg n="5.4.2">wat Schleiermacher voor de negentiende eeuw geweest was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dat is dus reeds een geestesgolflengte van meer dan één geslacht;</seg> <seg n="5.5.2">honderd jaar is meer dan volgens de natuurregels de afstand bedraagt tussen vader en zoon.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het ritme is meestal vlugger dan in de aartsvaderlijke geschiedenis van Abraham en Izaäk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ook onder de ethischen in ons land spreekt men reeds van oudere en jongere in andere zin dan van leeftijdsverschil.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wat de vrijzinnigen betreft denk ik aan de aandacht die wijlen prof. Roessingh aan de Zwitserse theologie heeft geschonken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ook daar waren omstreeks 1910 reeds enkele malcontenten die bezwaar hadden tegen een al te optimistische kijk die de oudmodernen op het leven hadden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij voelden de afstand tussen God en mens groter en de zonde erger dan dezen en twijfelden eraan of een opvatting van het christelijk leven waarbij de mens van nature goed,</seg> <seg n="6.4.2">zonder wedergeboorte Gods kind genoemd kon worden en waarbij de dood even natuurlijk als het leven werd geacht,</seg> <seg n="6.4.3">of zulk een opvatting wel genoeg diepte had.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zij zagen groter kloven,</seg> <seg n="6.5.2">afstanden in 't zedelijke en natuurlijke leven en leerden de betekenis van wedergeboorte en dood weer verstaan.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Prof. Roessingh was een van hen en de theologie waarover we hier spreken en de oorlog hebben ook bij hem deze verandering versneld en verdiept.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hij geloofde tenslotte ook niet dat de geschiedenis een geleidelijke ononderbroken ontwikkeling was,</seg> <seg n="6.7.2">maar dat daarin stroomversnellingen voorkwamen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In deze algemene theologische beweging is wel de Zwitserse theologie het meest op de voorgrond komende verschijnsel en van de Zwitserse theologen staat weer Barth het meest voorop.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Bekende namen zijn,</seg> <seg n="7.2.2">zoals u bekend is,</seg> <seg n="7.2.3">Gogarten,</seg> <seg n="7.2.4">Thurneysen,</seg> <seg n="7.2.5">Brunner.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Naast hen staan Bultmann,</seg> <seg n="7.3.2">Tillich e.a. Barth schreef zijn bekende commentaar op de Romeinenbrief,</seg> <seg n="7.3.3">die geweldig is ingeslagen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Brunner werd vooral bekend door zijn Schleiermacher-kritiek <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De algemene naam die deze theologie draagt is 'dialectische theologie'.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik wil voor heden bijzonder op dat dialectische de nadruk leggen en nagaan <pb n="619" ed="VW"/>wat het inhoudt.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De bepaling van het woord dialectiek is niet zo heel gemakkelijk.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Populair kan men zeggen dat het de disputeerkunst is,</seg> <seg n="9.2.2">terwijl de logica de redeneerkunst is.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Logisch redeneren gaat in de rechte lijn,</seg> <seg n="9.3.2">men kan het alleen doen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dialectiek gaat in de zigzaglijn en vereist twee personen of,</seg> <seg n="9.4.2">zo al geen twee personen,</seg> <seg n="9.4.3">twee denkmotieven die tegen elkaar uitgespeeld worden.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Voor de dialectiek geldt de waarheid als minder eenvoudig dan voor de gewone logica.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men moet volgens haar de waarheid niet van één kant benaderen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ze ligt nooit in de richting van een denklijn.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Men moet altijd weer van een andere zijde beginnen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De waarheid is alleen te benaderen.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Men zou kunnen zeggen zoals bij een repeterende breuk.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In de tijd van de formele logica,</seg> <seg n="10.1.2">de tijd van de Scholastiek,</seg> <seg n="10.1.3">is de dialectiek dan ook niet in ere.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Voor de Scholastiek ligt de nadruk op het waarschijnlijkheidskarakter van de dialectiek tegenover de zekerheid van de gewone logica.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Van de Oudheid af loopt sinds Plato een dialectische lijn die onderduikt in de Scholastiek,</seg> <seg n="10.3.2">maar niet helemaal zoek raakt.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De lijn krijgt dan soms een minder gunstig aanzien en gaat lijken op sofistiek,</seg> <seg n="10.4.2">drogreden-wetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De nieuwere filosofie en theologie zijn schijnbaar weer vol dialectiek,</seg> <seg n="11.1.2">maar meer in schijn dan in wezen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Schleiermacher en Hegel.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In werkelijkheid heerst hier meestal toch weer,</seg> <seg n="11.3.2">al is het niet zo logicistisch als in de Scholastiek,</seg> <seg n="11.3.3">de regelrechte bewijsvoering,</seg> <seg n="11.3.4">waarbij de waarheid niet sterker is dan haar zwakste schakel.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Kant echter weet zeer goed dat er hier en daar voor ons denken en kennen kloven liggen waar het absoluut onmogelijk is over te komen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wat dan nu tegenwoordig de dialectische methode in de theologie heet,</seg> <seg n="12.1.2">komt hierop neer dat we in een wetenschap waarvan God het voorwerp is geen regelrechte logische conclusies kunnen trekken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Er gaat geen rechte weg van ons denken naar God toe.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarvoor zouden we een kloof over moeten waarover niemand komen kan.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De afstand tussen God en mens is onmetelijk.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wanneer onze theologie logisch kon te werk gaan dan moest het goddelijke grenzen aan het menselijke.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En dat was nog niet genoeg,</seg> <seg n="12.6.2">het moest geleidelijk overgaan in het menselijke.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Daarom kan men alleen dialectisch te werk gaan.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">We kunnen zigzagsgewijze spreken in de richting van de waarheid,</seg> <seg n="12.8.2">maar we kunnen niet dóórargumenteren.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">We moeten weer van de andere zijde beginnen om verder te komen.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">En al doen we dat zo lang als we willen,</seg> <seg n="12.10.2">we komen nooit tot over de grens.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Hoe meer we dialectisch werkzaam zijn in de theologie,</seg> <seg n="12.11.2">hoe meer we merken dat de waarheid ons niet ter beschikking staat.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Het uiterste wat we kunnen bereiken is dat we merken dat de waarheid juist aan de andere zijde van de grens die we bereikt hebben moet liggen.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Maar over die grens te komen kan nooit gelukken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Deze dialectische theologie heeft twee groten gehad waarbij ze ter schole <pb n="620" ed="VW"/>is gegaan.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Kierkegaard en Dostojewski.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Kierkegaard is de bekende Deen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Over hem wil ik nu niet spreken.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Over Dostojewski een enkel woord.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wie wel eens een van zijn romans gelezen heeft,</seg> <seg n="13.6.2">weet wel dat ze geheel anders zijn dan de meeste andere.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Hij gaat heel diep op het zieleleven van zijn personen in.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Hij haalt het geheel overhoop.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">En toch laat hij ons geen geregelde karakterontplooiing zien.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Ze hebben niet in hun leven een kern,</seg> <seg n="13.10.2">een goede of een kwade,</seg> <seg n="13.10.3">die zich ontwikkelt,</seg> <seg n="13.10.4">zodat hun persoonlijkheid uitgroeit tot iets goeds of kwaads en ze God of de duivel gelijkvormig worden.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Ze worden niet logisch behandeld.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Niet geleidelijk voortdenkend.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Hun leven is niet geleidelijk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar als Dostojewski ze losgemaakt heeft,</seg> <seg n="14.1.2">zoals men een stuk land met de ploeg losmaakt,</seg> <seg n="14.1.3">als men goed gezien heeft dat het mensen zijn en meer niet,</seg> <seg n="14.1.4">als hij hun hart en ik zou bijna zeggen hun vlees heeft opengereten,</seg> <seg n="14.1.5">dan laat hij soms plotseling iets gebeuren waaruit we met verrassing ontdekken dat de mens een Schepper heeft,</seg> <seg n="14.1.6">dat de zondaar een heilige God tegenover zich heeft en de verlorene een Verlosser.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zo beschrijft Dostojewski de mensen niet om hen te vergoddelijken,</seg> <seg n="14.2.2">maar om Gods openbaring aan hun leven te laten zien.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat is de dialectische methode.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wij kunnen met ons denken en ontleden,</seg> <seg n="14.4.2">analyseren,</seg> <seg n="14.4.3">slechts vragen stellen,</seg> <seg n="14.4.4">de waarheid moet van de overzijde komen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Zij voert niet van de mens tot God,</seg> <seg n="14.5.2">maar zij maakt de mens recht tot mens.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Zij verklaart al het goddelijke dat hij van zich meent te hebben voor valse munt,</seg> <seg n="14.6.2">zij maakt in dat opzicht alle mensen gelijk om de grond te klaren voor Gods openbaring,</seg> <seg n="14.6.3">voor de betoning van zijn Geest.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Door dit voorbeeld van Dostojewski is ons nu ook wel duidelijk dat de dialectische theologie,</seg> <seg n="14.7.2">ofschoon ze zelf druk redeneert,</seg> <seg n="14.7.3">geen redeneer-theologie wil zijn.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Dialectiek is altijd,</seg> <seg n="14.8.2">meer dan het gewoon logische,</seg> <seg n="14.8.3">op <hi rend="italic">de werkelijkheid</hi> gericht.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Kierkegaard noemde het 'existenzielles' denken.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Bestaansdenken.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Immers de personen van Dostojewski worden niet uitgedacht,</seg> <seg n="14.11.2">ook niet ten einde gedacht,</seg> <seg n="14.11.3">zijn zij ook bedacht,</seg> <seg n="14.11.4">maar het geheim van hun bestaan wordt zo diep mogelijk uitgeput.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Daar ergens op de bodem der werkelijkheid heeft men dan kans iets te zien van Gods openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Vrijwel op dezelfde manier wil nu ook Barth theologiseren.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Om dit aan te tonen kunnen we overal in de theologie ingrijpen,</seg> <seg n="15.2.2">het doet er niet toe waar.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Nemen we bijv. de exegese,</seg> <seg n="15.3.2">de manier waarop Barth een brief van Paulus uitlegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hoe moet men daarbij te werk gaan?</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Er zijn verschillende manieren denkbaar.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Men kan het doen aan de hand van een dogmatisch systeem.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Als men weet hoe in de geloofsleer over Jezus,</seg> <seg n="15.7.2">over de opstanding,</seg> <seg n="15.7.3">over de hemelvaart,</seg> <seg n="15.7.4">over de Heilige Geest,</seg> <seg n="15.7.5">over de kerk,</seg> <seg n="15.7.6">over de rechtvaardigmaking gedacht wordt,</seg> <seg n="15.7.7">dan kan men aan de hand daarvan Paulus uitleggen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Dat is een zuiver logisch werk.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Men rekt Paulus uit met riemen,</seg> <seg n="15.9.2">zoals hem wel meer is overkomen,</seg> <seg n="15.9.3">tot hij de gewenste leerstellige lengte heeft.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Men gaat uit van de geloofsleer en trekt daaruit een conclusie:</seg> <seg n="15.10.2">die conclusie heet <pb n="621" ed="VW"/>dan Paulus.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo deed de theologie in de zeventiende en achttiende eeuw.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Men zocht de zgn. loca probantia,</seg> <seg n="16.2.2">bewijsteksten voor de kerkelijke leerstukken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Kijk bijv. in een bekend commentaar van Zanchius over de Efezebrief,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="16.3.2">overigens een voortreffelijk boek:</seg> <seg n="16.3.3">daar wordt eerst de tekst uitgelegd en dan wordt de dogmatische inhoud eruit genomen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Van die methode heeft de nieuwere letterkundige methode helemaal afscheid genomen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Daar ziet men bijv. in de bekende grote commentaar van Meyer<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n5" rend="superscript">5</ref> hier en daar nog een nootje waarin op de dogmatische inhoud wordt ingegaan,</seg> <seg n="17.2.2">meer niet.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wat Paulus bedoeld heeft wordt daar niet uit de dogmatiek afgeleid,</seg> <seg n="17.3.2">maar uit de samenhang van taal en gedachten.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een sympathieke,</seg> <seg n="18.1.2">nieuwere variant van deze manier van uitleggen is dan,</seg> <seg n="18.1.3">als men in 't bijzonder de persoon van Paulus bestudeert en hem als 't ware uit zijn brieven en alles wat men verder van hem te weten kan komen construeert,</seg> <seg n="18.1.4">om dan de brieven weer te verstaan uit zijn persoon.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zo deed vooral Deissmann,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="18.2.2">die Paulus nagereisd is op zijn spoor als zendeling.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Al deze manieren werken betrekkelijk regelrecht.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De een zegt:</seg> <seg n="19.2.2">gegeven de dogmatiek,</seg> <seg n="19.2.3">dan moet Paulus dat bedoeld hebben.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De ander zegt:</seg> <seg n="19.3.2">gegeven het verband,</seg> <seg n="19.3.3">dan staat er dit.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De derde:</seg> <seg n="19.4.2">gegeven Paulus,</seg> <seg n="19.4.3">dan heeft zijn brief deze zin.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De dialectische theologie betwijfelt nu of de dingen ons zo regelrecht gegeven zijn en of we er dus zulke regelrechte conclusies uit kunnen trekken.</seg></s></p>
<list>
<item><note type="flag" resp="#pipeline">als lijstpunt gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een alinea</note><s n="21.1"><seg n="21.1.1">1. Hebben wij de geloofswaarheid wel zo zakelijk tot onze beschikking dat we Paulus,</seg> <seg n="21.1.2">de getuige van Christus,</seg> <seg n="21.1.3">daaraan met wat olie en vlijt kunnen meten?</seg></s></item>
<item><s n="22.1"><seg n="22.1.1">2. Of is het verband van zulke dingen,</seg> <seg n="22.1.2">waarover het hier gaat,</seg> <seg n="22.1.3">als kruis,</seg> <seg n="22.1.4">opstanding,</seg> <seg n="22.1.5">hemelvaart,</seg> <seg n="22.1.6">kerk,</seg> <seg n="22.1.7">vergeving der zonden,</seg> <seg n="22.1.8">wel een zo bevattelijke zaak dat men slechts nieuwtestamentisch geleerde behoeft te zijn om de rechte gevolgtrekking voor iedere afzonderlijke plaats te maken?</seg></s></item>
<item><s n="23.1"><seg n="23.1.1">3. En eindelijk is Paulus,</seg> <seg n="23.1.2">op 2000 jaar afstand,</seg> <seg n="23.1.3">een apostel van een eeuwig Evangelie,</seg> <seg n="23.1.4">een zo toegankelijk persoon dat men slechts op zijn zendingswegen aan een goed archeoloog lucht behoeft te geven om hem na enige tijd in levende lijve te zien opgebracht?</seg></s></item>
</list>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Niemand zal het goede willen ontkennen dat in de genoemde methoden ligt of willen vergeten dat iedere methode goed is als ze op de rechte wijze wordt gebruikt.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Dat men met iedere kromme stok een rechte slag kan geven.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En toch is er reden om in herinnering te brengen dat de zaak waar het om gaat altijd nog minder regelrecht moet worden benaderd,</seg> <seg n="24.3.2">minder logisch en meer dialectisch.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wat Paulus bedoeld heeft,</seg> <seg n="25.1.2">dat moet tenslotte gemeten worden aan Jezus Christus zelf,</seg> <seg n="25.1.3">aan de opstanding zelf,</seg> <seg n="25.1.4">aan de kerk en de vergeving van zonden zelf,</seg> <seg n="25.1.5">de zaken waar het over gaat.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En daarover hebben we niet zo <pb n="622" ed="VW"/>maar te beschikken dat we als dogmaticus of als nieuwtestamentisch geleerde of als archeoloog daaruit conclusies kunnen trekken.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dat zijn dingen waarover God beschikt.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wanneer we zullen weten wat dat betekent,</seg> <seg n="25.4.2">dan moeten eerst alle registers der eeuwigheid uitgetrokken zijn.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Zoals Barth het ergens noemt,</seg> <seg n="25.5.2">er zijn teksten,</seg> <seg n="25.5.3">bijv. van het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="25.5.4">die om ze aan het spreken te brengen een allerhoogste en allerlaatste cultuuraangelegenheid is,</seg> <seg n="25.5.5">maw. daar komt de hele wereld bij te pas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">En dat is nog slechts uitgedrukt op het standpunt van de gewone exegese.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Het is een eeuwigheidsaangelegenheid.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">God moet het openbaren.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ook hier in de exegese is dus de theologie niet in de eerste plaats op begrippen,</seg> <seg n="26.1.2">maar <hi rend="italic">op de werkelijkheid zelve gericht.'t</hi> Is 'existenzielle' exegese.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wanneer we ons goed rekenschap geven van wat we hier hebben opgemerkt,</seg> <seg n="27.1.2">dan blijkt ons dat de dialectische theologie haar zwaartepunt en betekenis vindt in de overgang van ons denken,</seg> <seg n="27.1.3">onze methode,</seg> <seg n="27.1.4">ons werken op de <hi rend="italic">zaak.</hi></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Die overgang kunnen we niet maken,</seg> <seg n="27.2.2">omdat het voorwerp der theologie God is of Geest en we daarover geen beschikking hebben.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Deze overgang van de tekst op de zaak die de tekst bedoelt,</seg> <seg n="28.1.2">van gedachte op de oorsprong der gedachte die haar in beweging brengt,</seg> <seg n="28.1.3">is een afschaduwing van het kruis.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het kruis is niet die ene rechte balk,</seg> <seg n="28.2.2">maar balk en dwarsbalk,</seg> <seg n="28.2.3">het is het dialectisch teken tussen hemel en aarde,</seg> <seg n="28.2.4">tussen God en mens.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarom kunnen we nu ook ineens overgaan van de ingang der theologie,</seg> <seg n="29.1.2">de schriftuitlegging,</seg> <seg n="29.1.3">naar het middenpunt van het Evangelie zelf,</seg> <seg n="29.1.4">Jezus Christus.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wat dunkt u van de Christus?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Dat is de grote vraag,</seg> <seg n="29.3.2">die ook aan de dialectische theologie mag en moet gesteld worden (Matth. 22 : 42).</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wie onze gedachtengang gevolgd heeft verwacht ook hier een kloof te zullen aantreffen tussen wat wij van het Evangelie weten en wat het is,</seg> <seg n="30.1.2">maw. tussen Jezus zoals wij die kennen en God in Christus die wij niet kennen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Wij kunnen ook zeggen:</seg> <seg n="30.2.2">tussen Jezus die van ons is en Christus die van God is.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Tussen deze twee is hier inderdaad geen overgang.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Jezus behoort hier in de mensengeschiedenis;</seg> <seg n="30.4.2">Christus in de openbaring Gods.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Beiden staan op elkander betrokken;</seg> <seg n="30.5.2">ze mogen niet uit die betrekking losgemaakt worden.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar tussen beiden staat het kruis dat alle rechtlijnige éénheid verbreekt.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Ook hier mogen we uit de bekende Jezus geen conclusie trekken,</seg> <seg n="30.7.2">zodat we God als een conclusie uit onze kennis over Jezus zouden kunnen trekken.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Van de bekende Jezus leidt geen overgang van menselijk weten tot de onbekende God.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Zo direct is in het Evangelie ook de openbaring Gods niet.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Ook zelfs in Jezus openbaren vlees en bloed niet dat hij de Christus is (Matth. 16 : 17).</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Wanneer Jezus dat tot Petrus zegt,</seg> <seg n="30.11.2">dan wil dat niet zeggen:</seg> <seg n="30.11.3">het vlees en bloed in Petrus,</seg> <seg n="30.11.4">maar het vlees en bloed in Jezus.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">En dat vlees en <pb n="623" ed="VW"/>bloed in de meest algemene betekenis van de hele aardse verschijning van Jezus.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">De Jezus der omwandeling openbaart niet dat hij de Christus is,</seg> <seg n="30.13.2">maar die openbaring komt van God uit de verborgenheid.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">De directe openbaring van Jezus' messiasschap was de raad van Satan,</seg> <seg n="30.14.2">die in de woestijn Jezus verzoekt om openbaar messiaanse tekenen te verrichten (Matth. 4 : 1-11).</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">In de dialectische theologie valt alle nadruk op wat in de geloofsleer de ontlediging heet (kenosis)<hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Jezus heeft zich van zijn godheid ontledigd in zijn aardse leven;</seg> <seg n="30.16.2">niet half,</seg> <seg n="30.16.3">maar geheel,</seg> <seg n="30.16.4">ons in alles gelijk geworden,</seg> <seg n="30.16.5">uitgenomen de zonde.</seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">De belijdenis dat Jezus de Messias is,</seg> <seg n="30.17.2">vinden we dan in de evangeliën niet op hoogtepunten;</seg> <seg n="30.17.3">dan trekt Jezus zich terug.</seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">Maar bij Petrus in de verborgenheid en bij de hoofdman en de moordenaar onder het kruis.</seg></s> <s n="30.19"><seg n="30.19.1">Daar is de dialectische,</seg> <seg n="30.19.2">de gebroken lijn tussen Jezus en Christus.</seg></s> <s n="30.20"><seg n="30.20.1">Daar zal niemand uit zijn aardse verschijning de conclusie van zijn messiasschap trekken.</seg></s> <s n="30.21"><seg n="30.21.1">Daar is Jezus geen directe openbaring van God,</seg> <seg n="30.21.2">maar daar is hij juist tegenover God,</seg> <seg n="30.21.3">van God verlaten.</seg></s> <s n="30.22"><seg n="30.22.1">En in die stelling,</seg> <seg n="30.22.2">tegenover God,</seg> <seg n="30.22.3">wordt God geopenbaard.</seg></s> <s n="30.23"><seg n="30.23.1">Daar moet de bewijslijn door de dood heen.</seg></s> <s n="30.24"><seg n="30.24.1">Dwz. daar wordt ze afgebroken.</seg></s> <s n="30.25"><seg n="30.25.1">Dat is het teken van Jona de profeet (Matth. 12 : 38-42).</seg></s> <s n="30.26"><seg n="30.26.1">Dat is het bewijs van de Christus.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Zo is Jezus niet het hoogtepunt,</seg> <seg n="31.1.2">de top der mensheid,</seg> <seg n="31.1.3">waarin de mensheid vergoddelijkt wordt.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Waar de schepping haar laatste voltooiing krijgt,</seg> <seg n="31.2.2">waar ze dus eigenlijk in God overgaat.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ik heb er straks al op gewezen dat,</seg> <seg n="31.3.2">als we van mens op God conclusies willen trekken,</seg> <seg n="31.3.3">dat God en mens dan niet slechts aan elkaar moeten grenzen,</seg> <seg n="31.3.4">maar in elkaar overgaan.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Die voorstelling,</seg> <seg n="32.1.2">dat Jezus de spits der mensheid is en dat in hem het mensenleven in God overgaat,</seg> <seg n="32.1.3">is niet onbekend in de christelijke theologie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De theopoièsis.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">In allerlei gedaante is ze voorgesteld.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De christelijke kerkleer heeft die voorstelling echter verworpen als gnostiek.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ze is eigenlijk heidens.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De leer van de metamorfose,</seg> <seg n="32.6.2">de verandering van mens tot God.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">De kerkleer heeft in de leer van Christus ook altijd de mensheid en de godheid gescheiden willen houden.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De dialectische theologie legt daarop nu alle nadruk en maakt de gescheidenheid meer tot tegenstelling.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ze bedoelt met Jezus' mensheid niet slechts dat hij niet God is,</seg> <seg n="33.2.2">maar niet-God.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">In die vorm gaat het dan ook meer tot de gemeente spreken.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wanneer men daarvan zich wil overtuigen,</seg> <seg n="33.4.2">dan doet men het best de preken van Kohlbrugge te lezen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Voor hem is de band tussen Jezus en Christus niet de klaarblijkelijkheid,</seg> <seg n="33.5.2">maar het <hi rend="italic">geloof.</hi></seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Jezus zelf moet ook in het geloof vasthouden dat hij de Christus is.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">En voor de gelovige geldt hetzelfde.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Er is in zijn aardse verschijning geen klaarblijkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze noodzakelijkheid om door het geloof de band tussen Jezus en Christus te leggen,</seg> <seg n="34.1.2">neemt in het Evangelie van het begin naar het einde toe.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het is er verre vandaan dat Jezus steeds klaarder zou blijken de Christus te <pb n="624" ed="VW"/>zijn.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Hij schijnt het hoe langer hoe minder.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De kerk heeft dat ook geleerd.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Zij spreekt van Jezus' aardse leven als van zijn vernedering:</seg> <seg n="35.2.2">het is een nederdaling ter helle.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dat is het laatste artikel,</seg> <seg n="35.3.2">dat voor het artikel van de opstanding staat.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">In dat opzicht hebben de hervormers de Twaalf artikelen nog meer dialectisch verklaard dan de oudste christenen,</seg> <seg n="35.4.2">waar ze de nederdaling ter helle niet opvatten als het begin van Christus' verhoging,</seg> <seg n="35.4.3">maar als het einde van zijn vernedering,</seg> <seg n="35.4.4">de helse smarten van het kruis.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo gezien is dan het kruis het einde van de mensheid.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Er is niets in het lichamelijke leven aan het kruis dat goddelijk is.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Er is niets in het zieleleven van Jezus aan het kruis dat goddelijk is.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het is verlatenheid.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Barth noemt Jezus aan het einde een zuiver negatieve grootheid.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Het kruis is geen openbaring van genie,</seg> <seg n="36.6.2">noch van occulte krachten;</seg> <seg n="36.6.3">geen heldendaad,</seg> <seg n="36.6.4">geen martelaarschap.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Hij is de <hi rend="italic">sterver,</hi></seg> <seg n="36.7.2">het offer,</seg> <seg n="36.7.3">meer niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Daaraan wordt niet regelrecht het goddelijke openbaar.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Alle directe openbaringen van het goddelijke in deze wereld hebben iets heidens.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het genie,</seg> <seg n="37.3.2">de held,</seg> <seg n="37.3.3">het teken,</seg> <seg n="37.3.4">het wonder,</seg> <seg n="37.3.5">waar zijn zij meer in tel dan onder heidenen?</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Alleen het kruis is de christelijke openbaring Gods;</seg> <seg n="37.4.2">het offer is altijd tegenover God;</seg> <seg n="37.4.3">in zijn vlam waait de Heilige Geest van boven.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Zo sterft alle bewijs van goddelijkheid af in de dood,</seg> <seg n="37.5.2">wordt donkerheid en ergernis in de dood.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Nu moet het geloof in de plaats treden,</seg> <seg n="37.6.2">het niet directe bewijs:</seg> <seg n="37.6.3">een vaste grond der dingen die men hoopt en een bewijs der zaken die men niet ziet (Hebr. 11 : 1).</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Zo krijgt dan de dood,</seg> <seg n="38.1.2">het kruis,</seg> <seg n="38.1.3">weer de centrale betekenis in de geloofsleer,</seg> <seg n="38.1.4">die het in de nieuwere theologie bezig was te verliezen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En in het licht van het kruis wordt dan ook het leven van Jezus gezien.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Ook dit leven heeft zijn betekenis niet in de eerste plaats om de volkomenheid van zijn menselijkheid,</seg> <seg n="38.3.2">maar om zijn betrekking tot het grote offer.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Als stukje van de mensengeschiedenis is er geen Godsrijk en zal er ook nooit komen.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wanneer we zouden zoeken naar een stukje Godsrijk,</seg> <seg n="38.5.2">zo meent Barth,</seg> <seg n="38.5.3">kunnen we beter bij Franciscus van Assisi terecht,</seg> <seg n="38.5.4">die in aardse liefde,</seg> <seg n="38.5.5">kinderlijkheid en strengheid van levenswandel Jezus verre overtreft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar al deze menselijke goddelijkheid drijft met de stroom van al het menselijke naar de oever des doods.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Regelrecht wil dus de dialectische theologie de band tussen Jezus en de Christus niet gelegd weten.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Tussen de gestorvene en de opgestane is geen rechtlijnige continuïteit,</seg> <seg n="39.2.2">geen overgang.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De dood en het kruis zijn geen geleidelijke overgangen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het zijn kloven.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">En wat aan deze zijde is,</seg> <seg n="39.5.2">is absoluut anders dan wat aan gene zijde is.</seg></s></p>
<p><pb n="625" ed="VW"/><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wanneer nu in de dialectische theologie deze tegenstellingen worden gesteld,</seg> <seg n="40.1.2">dan komt natuurlijk de vraag naar voren,</seg> <seg n="40.1.3">hoe moet worden opgevat alles wat in de geschiedenis van het Evangelie,</seg> <seg n="40.1.4">de bijbelse geschiedenis van het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="40.1.5">verteld wordt van die overgang.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Maw. dat wat tussen het kruis en de opstanding ligt.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het graf.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Daarin lijkt dan toch een aanschouwelijke overgang te liggen tussen dood en opstanding.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Eerst het bezette,</seg> <seg n="40.5.2">daarna het ledige graf.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Dit is een punt waarop door velen scherp wordt ingevraagd.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Hier,</seg> <seg n="40.7.2">meent men,</seg> <seg n="40.7.3">kunnen we dan toch wijzen op een stukje van de wording van de nieuwe wereld;</seg> <seg n="40.7.4">hier gaat Jezus over in de Christus.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Wat heeft het graf te betekenen tussen Goede Vrijdag en Pasen?</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De dialectische theologie verkeert hier tegenover de meer historische theologie in een enigszins moeilijke positie,</seg> <seg n="41.1.2">evenals bij de bespreking van Jezus' zondeloosheid.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Beide denken er niet bepaald zo heel verschillend over,</seg> <seg n="41.2.2">maar ze <hi rend="italic">denken</hi> verschillend,</seg> <seg n="41.2.3">zodat ze elkaar niet verstaan.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De dialectische theologie behoeft Jezus' zondeloosheid niet te ontkennen zonder nog die zondeloosheid als de grond van Gods vrijspraak te beschouwen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Eer maakt dat oordeel van God Jezus tot zonde voor ons.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">- Zo wil ook deze theologie het ledige graf niet ontkennen,</seg> <seg n="41.5.2">maar ze legt er geen nadruk op. Het graf,</seg> <seg n="41.5.3">dat is een uitholling in een van de Judese heuvels.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Ook het ledige graf.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Men kan er hoopvol bijstaan of neerslachtig,</seg> <seg n="41.7.2">gelovig of sceptisch,</seg> <seg n="41.7.3">zoals uit de opstandingsverhalen te zien is.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het begraven worden,</seg> <seg n="41.8.2">dat noemt Barth 'een banale historische gebeurtenis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Het is een feit uit het jaar 30 na Christus.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Het ligt tussen het overgeleverd om onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardigmaking.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Kan het daarmee op één lijn gesteld worden,</seg> <seg n="41.11.2">dit feit uit het jaar 30? 't Staat tussen die beide in zoals een alpenhut tussen twee bergwanden van 4000 meter.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Het ledige graf,</seg> <seg n="41.12.2">daar kan men in kijken.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Maar kan men dat met diezelfde ogen ook doen bij het overgeleverd om onze zonden en opgewekt om onze rechtvaardigmaking?</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Zo valt in de dialectische theologie deze historische overgang weg.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het overgeleverd om onze zonden gaat door het graf niet geleidelijk over in het opgewekt worden om onze rechtvaardigmaking.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Deze beide blijven als hemelhoge bergwanden tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1"><choice><sic>Men zon kunnen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">Men zou kunnen</corr></choice> zeggen als die beide tanden,</seg> <seg n="42.4.2">de Séne en de Bozez,</seg> <seg n="42.4.3">waarvan de ene door Saul,</seg> <seg n="42.4.4">de andere door de Filistijnen bezet was en waar men alleen in het geloof van de ene naar de andere kan komen als Jonathan deed (1 Sam. 14 : 4).</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Tot zover de christologie.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ik ga nu nog iets zeggen over de antropologische zijde:</seg> <seg n="43.2.2">de leer van zonde en genade.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ik kan hier kort en krachtig de vraag zo stellen:hoe hebben wij gemeenschap met God,</seg> <seg n="43.3.2">door onze deugden of door onze zonden?</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Is hier een overgang of een kloof?</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Is hier een conclusie of een probleem?</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Men vindt misschien deze vraag niet moeilijk.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">De zonde,</seg> <seg n="43.7.2">zegt ge,</seg> <pb n="626" ed="VW"/><seg n="43.7.3">daarmee kan God geen gemeenschap hebben.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Goed dan,</seg> <seg n="43.8.2">dan blijven de deugden over.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Kunnen onze goede werken dan onze gerechtigheid voor God zijn?</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Neen,</seg> <seg n="43.10.2">dat hebben we uit onze catechismus wel beter geleerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Maar die goede werken,</seg> <seg n="43.11.2">daar bedoelt de catechismus de werken van de onwedergeboren mens mee,</seg> <seg n="43.11.3">zo merkt men op. De wedervraag moet dan luiden,</seg> <seg n="43.11.4">of die deugden van de wedergeboren mens zichtbaar aanwijsbaar stukken mensenleven zijn,</seg> <seg n="43.11.5">of ze voorkomen in de vorm van gedachten,</seg> <seg n="43.11.6">gevoelens,</seg> <seg n="43.11.7">toestanden,</seg> <seg n="43.11.8">ervaringen,</seg> <seg n="43.11.9">goede voornemens en of ze als zodanig grond voor de rechtvaardigmaking zijn.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Of God,</seg> <seg n="43.12.2">als Hij mensen rechtvaardig verklaart,</seg> <seg n="43.12.3">daarbij ziet op de uitingen van het nieuwe leven dat Hij in hen werkt?</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Dit is niet de protestantse opvatting,</seg> <seg n="43.13.2">waarbij de rechtvaardigverklaring aan de wedergeboorte in volgorde vooraf gaat.</seg></s> <s n="43.14"><seg n="43.14.1">Men kan de grond voor de rechtvaardigmaking nog fijner maken en de mystieke eenheid met Christus op de voorgrond schuiven,</seg> <seg n="43.14.2">maar altijd blijft de vraag over of de rechtvaardigmaking als een conclusie uit ons leven kan worden getrokken of niet.</seg></s> <s n="43.15"><seg n="43.15.1">Of er continuïteit is,</seg> <seg n="43.15.2">een overgang tussen de zondaar en de gerechtvaardigde,</seg> <seg n="43.15.3">zodat de zondaar hoe langer hoe meer nu geen zondaar meer wordt,</seg> <seg n="43.15.4">langs lijnen van geleidelijkheid.</seg></s> <s n="43.16"><seg n="43.16.1">De vraag is of dezelfde,</seg> <seg n="43.16.2">die eerst zondaar was,</seg> <seg n="43.16.3">later rechtvaardig is.</seg></s> <s n="43.17"><seg n="43.17.1">Men kan de voorstelling van de nieuwe mens zo fijn en geestelijk maken als men wil;</seg> <seg n="43.17.2">de vraag blijft.</seg></s> <s n="43.18"><seg n="43.18.1">Men kan tegenover de uitwendige mens een inwendige mens stellen-,</seg> <seg n="43.18.2">de vraag blijft.</seg></s> <s n="43.19"><seg n="43.19.1">De vraag of de rechtvaardigheid voor God als een conclusie logisch uit ons leven kan worden getrokken,</seg> <seg n="43.19.2">of in het geloofsleven de afstand tot God vermindert,</seg> <seg n="43.19.3">zodat er tenslotte een overgang tussen God en mens is aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">De dialectische theologie wijst al deze overgangen en toenaderingen met beslistheid af.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Zij stelt tussen beide weer de dood,</seg> <seg n="44.2.2">het kruis.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Dat is niet overgang,</seg> <seg n="44.3.2">maar kloof en verbreking tussen beide.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Met name ook de poging om door van de uitwendige mens op de inwendige mens terug te gaan dichter bij de rechtvaardigheid te komen wijst ze af.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De afstand vermindert daardoor niet.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Dat is een heidense manier die meent dat een fijn extract uit het mensenleven goddelijk zou kunnen zijn.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Alsof de dood geen vat heeft op de hele mens.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De dood is dood in de volle zin van het woord en anders is de opstanding geen werk van God meer.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">- De zonde is zonde van de hele mens en anders is de vergeving der zonden geen genade van God.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wij kunnen het dialectische in het verkeer van de zondaar met God niet scherper tot uitdrukking brengen dan door te zeggen dat wij met God gemeenschap hebben door onze zonden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat is dus een gemeenschap op eerbiedige afstand.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Elke poging die we doen om teneinde met God gemeenschap te oefenen die afstand eerst te verminderen is oneerbiedigheid.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Wanneer onze heiligheid betekent een opklimmen uit de zonde om iets minder behoefte te hebben aan Gods barmhartigheid,</seg> <seg n="45.4.2">dan betekent dat eigengerechtigheid.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Dat geldt ook van het geloof zelf.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">In het avondmaalsformulier <pb n="627" ed="VW"/>staat een bekende passage dat,</seg> <seg n="45.6.2">al is het dat wij nog geen volkomen geloof hebben,</seg> <seg n="45.6.3">God ons toch wel in genade wil aannemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Men zou daaruit een heel verkeerde conclusie kunnen trekken en wel deze dat,</seg> <seg n="45.7.2">als wij nu wel een volkomen geloof hadden,</seg> <seg n="45.7.3">God ons niet meer in genade hoefde aan te nemen.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">De bedoeling is juist andersom:</seg> <seg n="45.8.2">hoe groter geloof,</seg> <seg n="45.8.3">hoe duidelijker genade,</seg> <seg n="45.8.4">dwz. hoe meer zonde.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Ook een groot geloof maakt de afstand niet kleiner,</seg> <seg n="45.9.2">maar wordt juist geboren uit het zien van de afstand.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">De zonde is geen aangelegenheid die door de mens zelf kan worden geregeld. 't Is niet in de eerste plaats een storing in de verhouding tussen zijn inwendige en uitwendige mens. 't Gaat ermee als met een planeet rondom de zon die,</seg> <seg n="45.10.2">hoe feilloos hij ook om zijn eigen as draait,</seg> <seg n="45.10.3">zijn donkere zijde behoudt,</seg> <seg n="45.10.4">omdat hij rondom de zon wentelt.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">De zonde is uitdrukking van de verhouding tot God.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Dit laatste punt,</seg> <seg n="46.1.2">dat wij door de zonde met God communiceren,</seg> <seg n="46.1.3">is vroeger met geweldige kracht door Kohlbrugge naar voren gebracht.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Kohlbrugge hield zich niet met cultuurverschijnselen bezig en met filosofie,</seg> <seg n="46.2.2">zoals de dialectische theologie.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Hij was prediker en heeft de rechtvaardiging van de zondaar als het grote thema van zijn prediking gehad.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">In de dialectische theologie komt deze persoonlijk-religieuze zijde niet eens bijzonder naar voren.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De dialectische theologen zijn cultuurtheologen,</seg> <seg n="46.5.2">hoe vreemd het bij hun terugzetten van de cultuur ook moge klinken.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Zij houden zich bezig met de hele constellatie,</seg> <seg n="46.6.2">de hele samenstand van het Europese geestesleven in filosofie en literatuur.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Zij trekken voor het hele geestesleven de consequentie uit de wijze waarop de zondaar voor God gerechtvaardigd wordt.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Ten opzichte van kerk en maatschappij;</seg> <seg n="46.8.2">in betrekking tot de idee der persoonlijkheid en de cultuur.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Ik denk nu allereerst aan de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Dat is een zeer geliefde idee geweest in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="47.2.2">waaraan vrijwel alle theologen en filosofen hun tol hebben betaald.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Wanneer ik persoonlijkheid zeg,</seg> <seg n="47.3.2">dan stel ik een geestelijk middenpunt in mijn stoffelijk bestaan.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De persoonlijkheidsidee is de wijsgerige formulering van het streven waarvan ik zo pas sprak om uit ons geschapen leven een geestelijk extract te maken in de hoop dat,</seg> <seg n="47.4.2">ook wanneer het leven als geheel zondig is,</seg> <seg n="47.4.3">het extract zuiver en heilig zal zijn.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Of om in het geheel van het leven een heilig deel af te zonderen waar de zonde niet doordringt,</seg> <seg n="47.5.2">een tempeltje in een zondige stad.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Natuurlijk wisten de bekende filosofen en theologen,</seg> <seg n="48.1.2">die de idee der persoonlijkheid hebben ontwikkeld,</seg> <seg n="48.1.3">wel dat men in het mensenleven geen afzonderlijk vakje kan afzonderen waar de zonde niet kan doordringen.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Daarom wordt de persoonlijkheid als een <hi rend="italic">idee</hi> gedacht,</seg> <seg n="48.2.2">een beginsel,</seg> <seg n="48.2.3">een richtsnoer,</seg> <seg n="48.2.4">een model van mensenleven.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Kon de materie van het leven geheel worden geschikt naar dat richtsnoer,</seg> <seg n="48.3.2">het materiaal zuiver worden <pb n="628" ed="VW"/>gevormd naar dat model,</seg> <seg n="48.3.3">dan was het probleem van zonde en dood opgelost.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Want de idee der persoonlijkheid is een godsgedachte:</seg> <seg n="48.4.2">ze is heilig.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">En de idee der persoonlijkheid is eeuwig:</seg> <seg n="48.5.2">ze kan niet vergaan.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Zo wordt in de omtrek van het mensenleven een eigenlijk <hi rend="italic">ongeschapen</hi> middenpunt gedacht,</seg> <seg n="48.6.2">waaromheen het geschapen deel van het mensenleven in wanorde zich wentelt.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Die wanorde is de zonde en de dood.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Krijgt de persoonlijkheid de regering,</seg> <seg n="48.8.2">dan heft ze het geschapene op in de idee.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">De persoonlijkheid is een kleine God,</seg> <seg n="48.9.2">de mikrotheos,</seg> <seg n="48.9.3">de idee een stukje in God,</seg> <seg n="48.9.4">en de zonde en de dood zijn aangelegenheden die moeten worden geregeld tussen omtrek en middenpunt binnen het mensenleven zelf.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Naarmate de persoonlijkheid meer tot heerschappij komt in het mensenleven,</seg> <seg n="48.10.2">vermindert de zonde,</seg> <seg n="48.10.3">terwijl bij volkomen heerschappij de scheiding tussen God en mens automatisch wegvalt.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">God en mens hebben een gemeenschappelijk middenpunt en wanneer het mensenleven zuiver wentelt om dat middenpunt is elke afwijking opgeheven.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wanneer nu deze filosofie van de persoonlijkheid door theologen verbonden wordt met de bijbelse leer van vlees en geest,</seg> <seg n="49.1.2">dan valt gemakkelijk in te zien hoe groot haar draagwijdte is voor de theologie.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Geest wordt dan een menselijk begrip.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Hij is geen beginsel dat blaast over het vlees ten dode of ten leven,</seg> <seg n="49.3.2">zoals de profeten het zien,</seg> <seg n="49.3.3">maar een produkt van een proces,</seg> <seg n="49.3.4">een langzaam gebeuren in het mensenleven.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De geest,</seg> <seg n="49.4.2">zegt Richard Rothe,</seg> <seg n="49.4.3">de meest geacheveerde cultuurtheoloog in het Duitsland van de negentiende eeuw,</seg> <seg n="49.4.4">wordt niet uit het pistool geschoten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Geest is produkt.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Wanneer dit produkt gereed is is het lichaam opgeheven,</seg> <seg n="49.6.2">vergeestelijkt.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Hier ligt de verbinding tussen idealisme en christendom,</seg> <seg n="50.1.2">waarover in onze dagen een gericht gaat.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Men voelt wel hoe alles hier uit de historische werkelijkheid,</seg> <seg n="50.2.2">die wij om ons heen zien,</seg> <seg n="50.2.3">de lichamen en de daden van de mens,</seg> <seg n="50.2.4">de rauwe werkelijkheid rondom ons,</seg> <seg n="50.2.5">waarin we toch allereerst de zonde zien,</seg> <seg n="50.2.6">verplaatst wordt naar het gedachtenleven.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De zonde blijft dan achter in de werkelijkheid,</seg> <seg n="50.3.2">de eigenlijke schepping wordt niet verzoend met God,</seg> <seg n="50.3.3">maar de geestelijke mens wikkelt zich los uit de zonde en behoeft dan ook de verzoening niet meer.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Daartegenover legt nu de dialectische theologie de nadruk op de werkelijkheid,</seg> <seg n="51.1.2">ook het lichaam.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Niet eenzijdig het lichaam,</seg> <seg n="51.2.2">maar de mens,</seg> <seg n="51.2.3">die als lichaam zich aan zijn naaste openbaart.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het is merkwaardig dat ook reeds prof. De la Saussaye in zijn bekende boek <hi rend="italic">Het christelijk leven</hi> erop wijst dat wij weer meer inzien dat ook het lichaam tot de mens behoort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Dat wij daarop rekenen bij onze ethiek.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Een bewijs te meer hoezeer deze reactie tegen het idealisme geen zaak is van enkele personen of richtingen,</seg> <seg n="51.5.2">maar van <pb n="629" ed="VW"/>de hele tijd.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Daarmee is niet enkel het menselijk lichaam met zijn functie bedoeld.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Als men het zo bedoelt,</seg> <seg n="52.2.2">en ik vermoed dat prof. De la Saussaye het toch nog 't meest zo ziet,</seg> <seg n="52.2.3">dan is het verschil met het idealisme niet groot.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het lichaam is dan het orgaan van de geest en als zodanig bezig zich te vergeestelijken.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">In de dialectische theologie wordt het lichaam bedoeld als echt lichaam,</seg> <seg n="52.4.2">waar de mens nog helemaal inzit,</seg> <seg n="52.4.3">en waarbij niets,</seg> <seg n="52.4.4">in vermeende geestelijkheid,</seg> <seg n="52.4.5">half uitsteekt.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Ik zou willen zeggen het lichaam van werkmensen,</seg> <seg n="52.5.2">die zich niet half en half schamen voor hun handen en voeten,</seg> <seg n="52.5.3">maar ze beschouwen als nuttige en dankbaar te aanvaarden bestanddelen van hun welgeschapenheid,</seg> <seg n="52.5.4">waarvoor hun ouders God hebben gedankt.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">- Hiermee is weer niet bedoeld weer eenzijdig het lichaam te isoleren en de mens te zien als een bruut.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De bedoeling is enkel te verhinderen dat de mensen zouden menen als persoonlijkheden en cultuurmensen een eind uit de zonde en de nood van hun existentie te kunnen weglopen.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Gods barmhartigheid geldt de arme Lazarus die geen ogenblik heeft kunnen vergeten dat hij een lichaam had,</seg> <seg n="52.8.2">niet de rijke man die het bedekte met purper en fijn lijnwaad (Luk. 16 : 19).</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Gods genade is voor werkelijkheidsmensen die het Onze Vader kunnen bidden:</seg> <seg n="52.9.2">geef ons heden ons dagelijks brood en vergeef ons onze schulden en leid ons niet in verzoeking.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">De rijke man,</seg> <seg n="52.10.2">dat is ieder die in zijn cultuurleven uit het leven leven wegvlucht,</seg> <seg n="52.10.3">zodat hij de verlossing minder meent nodig te hebben.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">De rijke man,</seg> <seg n="52.11.2">dat is de bekeerde,</seg> <seg n="52.11.3">die een beetje op eigen hand eigen hand christelijk leven drijft</seg> <seg n="52.11.4">- een 'christelijk' leven tussen aanhalingstekens -,</seg> <seg n="52.11.5">en daardoor zijn behoefte aan genade ziet verminderen.</seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">De rijke man,</seg> <seg n="52.12.2">dat is de mens van de persoonlijkheidscultuur,</seg> <seg n="52.12.3">die zichzelf een eeuwige jeugd zweert en meent in deze weg aan het oordeel van de dood te ontwassen.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De dialectische theologie wil de eigenlijke materie van het leven,</seg> <seg n="53.1.2">de ... ? werkelijkheid der wereld,</seg> <seg n="53.1.3">het lichaam van het leven niet voor onwezenlijk verklaard zien.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Het grote terrein van zonden en noden en doden,</seg> <seg n="53.2.2">waar we midden in liggen,</seg> <seg n="53.2.3">daarmee heeft Gods iets te doen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Hij,</seg> <seg n="53.3.2">de Vader in de hemelen,</seg> <seg n="53.3.3">die dagelijks brood geeft en vergeving der zonden en die van de boze verlossen kan.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Daarom verklaart deze theologie juist omgekeerd het begrip der persoonlijkheid voor een abstractie,</seg> <seg n="53.4.2">een onwezenlijkheid.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Het voert van de werkelijkheid en daarom van de genade af.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Het wil een tussenwezen zijn tussen God en ons.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Maar daar is weer een middelaar Gods en der mensen,</seg> <seg n="53.7.2">de mens Jezus Christus,</seg> <seg n="53.7.3">en hij is juist de ontledigde persoonlijkheid,</seg> <seg n="53.7.4">de man van het verbroken lichaam en het vergoten bloed.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Hij heeft niet buiten,</seg> <seg n="53.8.2">maar in het lichaam zich opgedragen aan God.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">Om deze aflossing van de persoonlijkheidsidee,</seg> <seg n="53.9.2">deze oplossing van het leven terug in zijn materie,</seg> <seg n="53.9.3">zijn toestanden,</seg> <seg n="53.9.4">zijn bestanddelen,</seg> <seg n="53.9.5">zijn ... ? werkelijkheid,</seg> <seg n="53.9.6">kan men de dialectische theologie religieus materialisme noemen of ook gelovig realisme.</seg></s> <pb n="630" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="53.10"><seg n="53.10.1">De idee van de persoonlijkheid is van betekenis geweest in de negentiende eeuw vooral tegenover het materialisme.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">Het wees op een geestelijke kern in alle gebeuren.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">Maar de dialectische theologie komt er tegen op dat dit gezichtspunt ons in de weg zou staan God en wereld op elkaar te betrekken.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Van de persoonlijkheidscultuur naar de cultuur in het algemeen is slechts een schrede.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">De negentiende eeuw is wel sterk de eeuw geweest van zgn. cultuurvergoding,</seg> <seg n="54.2.2">ook in de theologie.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Cultuurtheologie kan men uitspreken in alle toonaarden.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Men kan beginnen bij het uitspreken van de eerste helft:</seg> <seg n="54.4.2">cultuur het volle orgel uit te halen en bij het laatste:</seg> <seg n="54.4.3">theologie een fijn registertje of omgekeerd.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Zowel de ene als de andere registratie wordt door de dialectische theologie gewraakt.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Men kan alle nadruk leggen op theologie en het verband met cultuur heel diep verscholen laten blijven.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Bijv. zoals prof. Acquoy<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.n8" rend="superscript">8</ref> deed die in het feit dat de orthodoxe volkeren staande bleven en de ariaanse ondergingen de betekenis van het christendom voor de cultuur zag afgetekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-theologie-van-barth.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Men kan echter ook het christendom in cultuur laten opgaan.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">De bekende grote theoloog en filosoof Schleiermacher nam aan dat het natuurlijk bewustzijn der mensheid met het christendom samenviel.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wie maar recht mens werd,</seg> <seg n="55.2.2">tot zichzelf kwam,</seg> <seg n="55.2.3">was christen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">- Voor Rothe was zelfs niet meer de kerk,</seg> <seg n="55.3.2">maar de staat het uiteindelijke orgaan van het christendom.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Ook nu nog na de oorlog zien we in ons land een late nabloei van dit cultuurchristendom en worden beide woorden soms als broertje en zusje naast elkaar gezet.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">In zulke gevallen zal wel altijd het christendom het zwakkere zusje blijven.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Naast deze meer Duitse cultuurtheologie staat in de Angelsaksische wereld de gedachte van the Kingdom of God,</seg> <seg n="55.6.2">waarop de wereldgeschiedenis zal uitlopen met of zonder catastrofe.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Tegen al deze vormen van cultuurtheologie staat de dialectische theologie lijnrecht over.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Zij eist ook hier de kloof en geen overgang.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Gods wil en de onze vallen nooit samen,</seg> <seg n="57.1.2">maar staan tegenover elkaar.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">En de eigenlijke ware zedelijkheid en de ware cultuur grijpen storend in in de zedelijkheid en de cultuur van ons leven. 't Zijn cirkels die uit een ander middelpunt worden beschreven en die de omtrek van ons leven snijden,</seg> <seg n="57.2.2">er niet mee samenvallen.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het kruis,</seg> <seg n="57.3.2">waar Jezus' leven aan God verbroken wordt,</seg> <seg n="57.3.3">dat is de ethiek in het Evangelie en al het andere staat in het licht van dat kruis.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Alle zedelijkheid en cultuur,</seg> <seg n="57.4.2">die het leven op aarde in een of andere gestalte laten uitgroeien,</seg> <seg n="57.4.3">kunnen misschien 'christelijk' genoemd worden,</seg> <seg n="57.4.4">tussen aanhalingstekens,</seg> <seg n="57.4.5">maar ze betekenen niet de wederoprichting aller dingen.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Dat geldt van alle levenskringen,</seg> <seg n="57.5.2">ook van de kerk en godsdienstige gezindheden,</seg> <seg n="57.5.3">denkvormen,</seg> <seg n="57.5.4">levensvormen,</seg> <seg n="57.5.5">cultuur in de meest algemene zin.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">In dit alles openbaart zich het leven tegenover God.</seg></s> <pb n="631" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="57.7"><seg n="57.7.1">De dialectische theologie ziet de nieuwe wereld,</seg> <seg n="57.7.2">de nieuwe mens,</seg> <seg n="57.7.3">de rechtvaardigheid Gods,</seg> <seg n="57.7.4">het Koninkrijk der hemelen in hope.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Het schepsel als met opgestoken hoofde verwacht de openbaring der kinderen Gods (Rom. 8 : 19).</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Zij heeft er bezwaar tegen om hier in <hi rend="italic">eigenlijke</hi> zin te spreken <hi rend="italic">van ervaring</hi> en van <hi rend="italic">beleven.</hi></seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">Zij wil het woord geloof in ouderwetse zin nemen,</seg> <seg n="57.10.2">als geloof op het woord,</seg> <seg n="57.10.3">op gezag.</seg></s> <s n="57.11"><seg n="57.11.1">Wij kunnen hier in dit leven niet bouwen en als we het doen zijn het torens van Babel.</seg></s> <s n="57.12"><seg n="57.12.1">De plaats waar de nieuwe hemel en aarde de onze raken is het kruis,</seg> <seg n="57.12.2">het vormloze teken der verbrokenheid.</seg></s> <s n="57.13"><seg n="57.13.1">En de hemelse mens komen wij hier niet anders te zien dan in de tekenen van Christus' verbroken lichaam en vergoten bloed.</seg></s> <s n="57.14"><seg n="57.14.1">Alle directe,</seg> <seg n="57.14.2">niet dialectische overgang tussen oud en nieuw is heidense godsdienst.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Een laatste gevolgtrekking moet hieruit nog worden getrokken.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Bij de gewone logische redenering gaat de gedachte voorwaarts.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Wij hebben het gegeven in de hand en de conclusie beweegt zich voorwaarts naar datgene wat wij kennen.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Bij de dialectische gedachte gaat het andersom.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Dan werkt de waarheid rugwaarts.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">De dialectiek wordt in beweging gebracht en in onrust gehouden door de waarheid der zaak,</seg> <seg n="59.3.2">waarover wij geen beschikking hebben.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Wij hebben de onrust,</seg> <seg n="59.4.2">wij worden gestoord in ons denken,</seg> <seg n="59.4.3">in ons leven,</seg> <seg n="59.4.4">in onze rust,</seg> <seg n="59.4.5">in onze vroomheid.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">God heeft het gegevene,</seg> <seg n="59.5.2">de waarheid.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Hij is het gegevene.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">De conclusie wordt in onze richting getrokken en dat beweegt ons denken en leven.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Zo getuigt alles wat hier ons kruis is,</seg> <seg n="59.8.2">onze verstandelijke,</seg> <seg n="59.8.3">onze zedelijke en geloofsmoeilijkheden,</seg> <seg n="59.8.4">onze kleine cruces ook in uitlegkunde,</seg> <seg n="59.8.5">evangeliënkritiek,</seg> <seg n="59.8.6">maar natuurlijk allermeest in geloof en leven,</seg> <seg n="59.8.7">van de waarheid Gods.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Konden we 't klaar krijgen,</seg> <seg n="60.1.2">onze bijbelbeschouwing,</seg> <seg n="60.1.3">ons Jezusbeeld,</seg> <seg n="60.1.4">onze godsgedachten,</seg> <seg n="60.1.5">ons kerkbegrip,</seg> <seg n="60.1.6">onze zedelijkheidsidealen,</seg> <seg n="60.1.7">onze kerk,</seg> <seg n="60.1.8">onze maatschappij,</seg> <seg n="60.1.9">onze cultuur,</seg> <seg n="60.1.10">ons Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="60.1.11">dan stond voor ons ... de toren van Babel.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Gelukkig kijkt Gods waarheid die toren stuk.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">God heeft die waarheid,</seg> <seg n="61.2.2">het grote gegeven in handen.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Wij beschikken niet over wat geest is,</seg> <seg n="61.3.2">of genade,</seg> <seg n="61.3.3">of kerk,</seg> <seg n="61.3.4">of koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Onverbiddelijk gaan de conclusies uit van Gods kant naar ons toe en houden ons denken en leven in onrust.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">En de grootste onrust,</seg> <seg n="61.5.2">de felste kritiek wordt gevoeld op de toppen van het mensenleven,</seg> <seg n="61.5.3">op de kritische lijn,</seg> <seg n="61.5.4">waar Abraham,</seg> <seg n="61.5.5">Mozes,</seg> <seg n="61.5.6">Paulus,</seg> <seg n="61.5.7">Luther en Calvijn staan.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Hun absurde,</seg> <seg n="61.6.2">ongerijmde gedachten zijn getuigenissen van Gods waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Ons leven is als de zaadkorrel in de grond.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Een nieuw lichaam staat gereed om op die korrel aanspraak te maken.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Waar is dat nieuwe lichaam,</seg> <seg n="62.3.2">de korenhalm met z'n dertig-,</seg> <seg n="62.3.3">zestig- en honderdvoudige vrucht (Matth. 13)?</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Zit het in de korrel opgesloten en kan het alles daaruit ontwikkeld en geconcludeerd worden?</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Is alles met het ene woord evolutie uit te spreken? 't Is <pb n="632" ed="VW"/>ongetwijfeld veel wonderlijker.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">De gezaaide korrel is niet het onderwerp,</seg> <seg n="62.6.2">het ik van de komende plant.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Dat is die plant zelf,</seg> <seg n="62.7.2">het rijzende,</seg> <seg n="62.7.3">wassende wonder.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">De korrel is voorwerp.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Haar wet,</seg> <seg n="62.9.2">nog liever haar lot,</seg> <seg n="62.9.3">is dood en ontbinding.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Een hele wereld van gedachten,</seg> <seg n="62.10.2">ideeën,</seg> <seg n="62.10.3">vormen en sieraden wordt op het arme zaaisel gericht.</seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">Hoe volkomener haar ontbinding,</seg> <seg n="62.11.2">des te zekerder haar leven.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">'Indien het tarwegraan in de aarde niet valt en sterft ...</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">(Joh. 12 : 24).</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Het grote wonder is dat die rijzende,</seg> <seg n="63.1.2">wassende wonderen met die onaanzienlijke korrel iets te maken willen hebben,</seg> <seg n="63.1.3">zich aan hem binden.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Wie zou,</seg> <seg n="63.2.2">als hij verhoudingen kan zien,</seg> <seg n="63.2.3">de boom met de nestelende vogelen uit het mosterdzaadje willen afleiden?</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Wie ziet niet dat de conclusie andersom getrokken moet worden en dat die conclusie dan voor dat zaadje niet anders kan luiden dan:</seg> <seg n="63.3.2">dood?</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">En in die dood het leven?</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Die verhouding betekent genade.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Het is duidelijk dat dit gezichtspunt op de theologie vol consequenties is.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Ik wees er reeds op dat de toon van de dialectische theologie niet in de eerste plaats praktisch-religieus is.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Er ontbreekt het gemoedelijke element.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Het is theologie die in het centrum van het geestesleven wil staan.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Er is dan allereerst in deze opvatting een geweldig universalisme.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Of het christendom absoluut is,</seg> <seg n="64.6.2">dat kan betwijfeld worden,</seg> <seg n="64.6.3">maar het Evangelie is absoluut.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Het moet gepredikt tot aan de einden der aarde.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">Het is belachelijk te denken dat er aan het lichaam,</seg> <seg n="64.8.2">het corpus,</seg> <seg n="64.8.3">het geheel der aardse dingen een stukje zou zijn dat buiten de Geest zou uitsteken.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Het Evangelie is de boodschap,</seg> <seg n="64.9.2">de ene,</seg> <seg n="64.9.3">de enige voor alle schepselen.</seg></s> <s n="64.10"><seg n="64.10.1">De Heilige Geest is de ene,</seg> <seg n="64.10.2">de enige,</seg> <seg n="64.10.3">de levendmakende Geest voor alle vlees.</seg></s> <s n="64.11"><seg n="64.11.1">Het eeuwige leven is het ene,</seg> <seg n="64.11.2">het enig nodige voor alle sterfelijke of liever gestorven mensen.</seg></s> <s n="64.12"><seg n="64.12.1">Er kunnen misschien vele godsdiensten zijn en het is niet te zeggen of het christendom de hoogste is.</seg></s> <s n="64.13"><seg n="64.13.1">Maar er is maar één Evangelie:</seg> <seg n="64.13.2">één dood,</seg> <seg n="64.13.3">één kruis,</seg> <seg n="64.13.4">één opstanding,</seg> <seg n="64.13.5">één geloof,</seg> <seg n="64.13.6">één Heer,</seg> <seg n="64.13.7">één doop.</seg></s> <s n="64.14"><seg n="64.14.1">Er is maar één plaats waar de cirkel van Gods raad ons leven raakt.</seg></s> <s n="64.15"><seg n="64.15.1">Er is maar één plaats waar de arenden,</seg> <seg n="64.15.2">de breedgewiekte gedachten Gods,</seg> <seg n="64.15.3">vergaderd worden.</seg></s> <s n="64.16"><seg n="64.16.1">Het is daar waar het lichaam is,</seg> <seg n="64.16.2">het eigenlijke reële mensenleven.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Dezelfde algemene universele strekking heeft de theologie ook voor ons cultureel en kerkelijk leven.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Soms lijkt het of de kring die het Evangelie van de kerk wil aannemen hoe langer hoe kleiner wordt.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Hele stukken van het lichaam van het volk schijnen er buiten te vallen.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Het geloof wordt een zaak van een kleine burgerlijke kring die tijd heeft voor piëtistische of spirituele oefeningen waarbij dan toch weer een geestelijk bruggetje gebouwd wordt tussen God en mens.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Is het Evangelie niet veel meer algemeen en direct toepasselijk op het lichaam van ons leven dat geen andere roeping heeft dan onder zijn hoopvolle inwerking zijn ontbinding tegemoet te gaan?</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">En toch zoeken wij altijd weer een beetje geest in het lichaam te blazen,</seg> <seg n="65.6.2">wat we <pb n="633" ed="VW"/>geestelijk leven noemen,</seg> <seg n="65.6.3">voor we vertrouwen dat het Evangelie ermee te doen kan hebben.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Wij zoeken het te conserveren met wat meer onze geestelijkheden dan geest zou moeten heten om zijn ontbinding te verhoeden.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Laten we het leven lichaam laten.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">God is Geest.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Laten we Hem aanbidden in geest en in waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Waar het lichaam is,</seg> <seg n="66.1.2">daar zullen de arenden vergaderd worden (Luk. 17 : 37),</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="617" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vindplaats onbekend,</p></note>
<pb n="618" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Th. L. Haitjema. <hi rend="italic">Karl Barth,</hi> Wageningen 1926, p. 7, 147 vv., 160.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>K. H. Roessingh, <hi rend="italic">Het humanistisch en het eschatologisch element </hi><choice><sic>in hel modernisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">in het modernisme</hi></corr></choice><hi rend="italic">, in Verzamelde werken van dr. K H. Roessingh,</hi> G. J. Heering ed., dl. 2, Arnhem 1926, p. 347-371.</p></note>
<pb n="622" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Der Römerbrief,</hi> München 1933<hi rend="superscript">6</hi> p. XII.</p></note>
<pb n="624" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w</hi>., p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 32.</p></note>
<pb n="625" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>K. Barth. <hi rend="italic">Die Auferstehung</hi> der <hi rend="italic">Toten,</hi> München 1935<hi rend="superscript">3</hi> p. 78.</p></note>
<pb n="627" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Uit het oude, door Datheen vertaalde, Paltsische avondmaalsformulier.</p></note>
<pb n="628" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>R. Rothe. <hi rend="italic">Theologische Ethik, dl.</hi> 1, Wittenberg 18692. p. 184.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven. dl.</hi> 1, Haarlem 1922<hi rend="superscript">3</hi> p. 58 v.</p></note>
<pb n="630" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="633" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing over <hi rend="italic">De theologie van Barth</hi> in 1930 te Oegstgeest. Nadere gegevens ontbreken. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Christliche Welt</hi> werd in 1886 opgericht, o.a. door M. Rade, die lange tijd het beleid van het tijdschrift bepaalde. Het was het orgaan van het zgn. vrije protestantisme, dat - in het voetspoor van Ritschl - een verzoening nastreefde tussen Evangelie en cultuur. Dialectische theologen als Barth schreven wel eens in <hi rend="italic">Christliche Welt,</hi> maar over het geheel genomen ontwikkelde het blad zich steeds meer in liberale richting. In 1941 werd de uitgave ervan gestaakt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Methode.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Hieronymus Zanchi (1516-1590), gereformeerd theoloog, die sterk beïnvloed was door Calvijn en Bullinger, o.a. hoogleraar te Heidelberg. Zijn <hi rend="italic">Commentarius in epistolam sancti Pauli ad Ephesios</hi> werd door A. H. de Hartog heruitgegeven in 2 dln., Amsterdam 1888-1889.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De lutherse theoloog H. A. W. Meyer (1800-1873) publiceerde vanaf 1832 zijn <hi rend="italic">Kritisch-exegetischer Kommentar über das Neue Testament.</hi> Daarin probeerde hij op Biologisch en historisch verantwoorde wijze te exegetiseren. Bij latere drukken werden de delen van <hi rend="italic">Meyers Kommentar</hi> steeds herschreven door een nieuwe lichting van exegeten, zodat men in deze commentarenreeks bij uitstek de veranderingen in de exegetische methoden van de Duitse protestantse theologie weerspiegeld vindt.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n6" type="end" place="end" n="6"><p>A. Deissmann (1886-1937), Duits theoloog, o.a. hoogleraar te Berlijn. D., die gerekend wordt tot de zgn. godsdiensthistorische school, bestudeerde m.n. het Nieuwe Testament. In zijn <hi rend="italic">Paulus.</hi> Eine kultur- und religionsgeschichtliche Skizze, Tübingen 1911, reisde hij Paulus na; hij legde sterke nadruk op de hellenistische invloeden bij Paulus.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Blinkende zonden. Zie dl. 1, p. 179, noot f, en in dit deel p. 95, noot j.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-theologie-van-barth.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. R. G. Acquoy (1829-1896), hervormd kerkhistoricus, vanaf 1878 kerkelijk, vanaf 1881 staatshoogleraar te Leiden. A. maakte zich verdienstelijk door bronnenonderzoek met betrekking tot de Moderne Devotie.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="34" xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen" decls="#bibl-noordmans3.de-schimmen-der-barthianen">
<pb n="634" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De schimmen der barthianen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Oog en Oor</hi> is een numineuze rubriek.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zo los uit de lucht of uit de krant op ons gericht,</seg> <seg n="2.2.2">nog wel met bril en hoorn gewapend,</seg> <seg n="2.2.3">doen deze organen onze aardse wezenlijkheid sterk verminderen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Men voelt zich een hoopje schijn of schuim worden en merkt de trekking van het schimmenrijk beneden zich;</seg> <seg n="2.3.2">bij zo gereduceerde bestaansgraad het enige toevluchtsoord.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Blijkbaar is dit de verklaring van het verdwijnen van alle barthianen in den lande sedert 7 augustus,</seg> <seg n="3.1.2">toen de rubriek hen fixeerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Tegen zoiets komt men niet op. Men luistert met religieuze schroom naar het verhaal van de metamorfose en na afloop 'zwijgen allen',</seg> <seg n="3.2.2">zou Ovidius zeggen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De heer P.H. Muller in zijn <hi rend="italic">Ingezonden</hi> van 21 augustus heeft het blijkbaar ook zo opgevat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij legt er zich bij neer dat het 'alweer voorbij' is.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Alleen vind ik het een beetje hard als hij hen nu nog ter verantwoording roept.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Men kan een kikker niet meer verantwoordelijk stellen voor wat hij als boer misdaan heeft.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Overigens haalt deze onbillijkheid niet bij de hoon van de rubriek zelf,</seg> <seg n="3.7.2">als ze deze schaduwen uitnodigt om voortaan existentieel te denken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Er komt echter nog een zeldzame complicatie bij.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Prof. Van der Leeuw was in het <hi rend="italic">Weekblad</hi> een reeks <hi rend="italic">Dogmatische brieven</hi> begonnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wat hij daarin geeft zou men <hi rend="italic">Barth in huisjes</hi> kunnen noemen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">In het eerste stuk betoogt hij tegenover zijn vriend dat er binnen in ons niet een geestelijk wezentje zit,</seg> <seg n="4.4.2">een miniatuurgod,</seg> <seg n="4.4.3">die gelooft,</seg> <seg n="4.4.4">maar dat wij geloven met het lichaam en de kleren erbij.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In het tweede wijst hij hem de lijn van het geloof,</seg> <seg n="4.5.2">die,</seg> <seg n="4.5.3">al stijgende,</seg> <seg n="4.5.4">zich hoe langer hoe verder van ons verwijdert,</seg> <seg n="4.5.5">zodat het schijnt dat we er hoe langer hoe minder mee te maken hebben.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En in het derde merkt hij op dat theologie dan pas belangrijk wordt als we horen wat God over ons te zeggen heeft en dat ons woord 'God' een verlegenheidswoord is,</seg> <seg n="4.6.2">een uitroep aan de grens van ons kennen en bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat is een kwaad geval.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er blijft geen twijfel over:</seg> <seg n="5.2.2">Van der Leeuw is ook onder de schimmen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">We zullen geen brief meer van hem te lezen krijgen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik vind dat zo jammer dat ik wil proberen of er niets aan te doen is.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik zal als advocatus diaboli optreden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ik zou me zelf geen barthiaan willen noemen,</seg> <seg n="5.6.2">al ben ik van de familie en kom dus voor deze rol in aanmerking.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het komt me voor dat mijn eerste plicht is de schrik voor het numineuze van de rubriek te overwinnen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat <hi rend="italic">Oor,</hi></seg> <seg n="6.2.2">hoe lang ook,</seg> <seg n="6.2.3">moet toch ergens vast zitten.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En vermoedelijk wel aan een mensenhoofd.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Moor of christen,</seg> <seg n="6.4.2">dat kan men bij een anonieme rubriek nooit vast weten,</seg> <seg n="6.4.3">maar in elk geval een sterfelijk wezen.</seg></s> <pb n="635" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.5"><seg n="6.5.1">En nu laat ik verder mijn Lucianus-toon varen om in goed-Hollands mijn mening te zeggen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Ik vind dat <hi rend="italic">Oog en Oor</hi> geen rubriek is om over zulke dingen te schrijven.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De steller van het stukje heeft blijkbaar verdriet beleefd van de jongste theologische evoluties.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Hij spreekt over schelden en razernij.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wie?</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Waar?</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Ik herinner me niet dat in de theologenwereld ten onzent zoiets heeft plaats gehad als omstreeks het jaar 80 in de letterkunde.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">De heer Muller klaagt er juist over dat de vrienden van Barth zich stil hebben gehouden.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Vermoedelijk zal het op het academieleven betrekking hebben.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Welnu,</seg> <seg n="6.14.2">wie gunt een student zijn dispuut niet?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor zover echter de bedoeling is in het theologisch debat in te grijpen,</seg> <seg n="7.1.2">moet ik deze manier van behandeling wraken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De rubriek lijkt mij bestemd voor het vangen van kleine vossen in de wijngaard;</seg> <seg n="7.2.2">voor dingetjes,</seg> <seg n="7.2.3">die wel eens een keer gezegd moeten worden,</seg> <seg n="7.2.4">zonder dat iemand lust heeft daar deftig zijn naam onder te zetten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ik meen echter dat men een verschuiving van alle stukken in de theologie,</seg> <seg n="7.3.2">als we bezig zijn mee te maken,</seg> <seg n="7.3.3">niet met een 'oogje' en een 'oortje' moet afdoen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik voet weinig voor een doop met de naam van Barth.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ongetwijfeld heeft hij door zijn persoon en <hi rend="italic">Kommentar</hi> een geweldige stoot gegeven.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar de stand van godsdienstig leven en denken in ons land wettigt het toch niet dat we allen ineens op een drafje achter Barth zouden gaan lopen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De scherp getrokken figuur van zijn theologie is ook niet bestemd om zo te blijven staan.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is een belichting.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Maar een belichting van onze Europese cultuur en godsdienstigheid.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">En die gaan voorbij met gedruis.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">In zover gaat Barth ook voorbij.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat is het echter niet wat de schrijver in <hi rend="italic">Oog en Oor</hi> van 7 augustus bedoelt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij meent dat het een relletje is,</seg> <seg n="9.2.2">onder studenten,</seg> <seg n="9.2.3">misschien ook enkele dominees,</seg> <seg n="9.2.4">en dat we langzamerhand weer tot het existentiële van ons degelijk Hollands bestaan terugkeren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik vrees dat de schrijver het geweld van onze existentie niet gepeild heeft,</seg> <seg n="10.1.2">toen hij dat schreef.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Als de vloed opkomt aan de kust lopen de golven ook telkens terug.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar toch ziet men de wandelaars steeds meer hogerop lopen,</seg> <seg n="10.3.2">naar de duinkant toe.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Prof. Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Dogmatische brieven</hi> is er is er een van.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Vindt men wat er om ons heen in Europa gebeurt nog niet genoeg om enige onrust in de theologie te verklaren?</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Moeten we over God en Christus en de Kerk denken en spreken zonder enig verband met wat er nu in Rusland,</seg> <seg n="11.2.2">Italië,</seg> <seg n="11.2.3">Duitsland of Engeland gebeurt?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zouden we met preken van Van der Palm of <hi rend="italic">Stichtelijke uren</hi> van Beets onder leden van de Bond der Goddelozen<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n5" rend="superscript">5</ref> in Rusland kunnen evangeliseren?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik vind het nog zo dwaas niet om tussen de negentiende en twintigste eeuw onderscheid te maken,</seg> <seg n="12.1.2">ook voor de theologie..</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer iemand de negentiende-eeuwse godgeleerdheid beslist op <pb n="636" ed="VW"/>dezelfde voet wil voortzetten en doorpraten over persoonlijkheid,</seg> <seg n="13.1.2">cultuur,</seg> <seg n="13.1.3">schriftkritiek enz. op de manier,</seg> <seg n="13.1.4">die we ons zo goed herinneren,</seg> <seg n="13.1.5">dan moet hij dat zelf weten.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Maar dan mag hij zich niet verwonderen als er anderen zijn die vinden dat we daaraan nu weinig hebben en er niet veel mee kunnen uitrichten.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">We hebben echte theologie nodig waarin gehandeld wordt over God,</seg> <seg n="13.3.2">Christus,</seg> <seg n="13.3.3">de Heilige Geest en de Kerk.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het klinkt vreemd als men dat modieus hoort noemen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het waarachtig existentiële is ook geen tegenstelling met het dialectische.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het is er de hoogste exponent van.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Geen dialectiek is zo bewegelijk,</seg> <seg n="13.7.2">ook niet die van de bewegelijke Barth,</seg> <seg n="13.7.3">dat zij het bij kan houden.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Onze bewegelijke,</seg> <seg n="13.8.2">dialectische tijd is tegelijk existentieel.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">We waren vergeten dat er goddelozen op de wereld waren ofschoon de bijbel er vol van is en we waren vergeten dat we 't zelf waren.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Nu komen ze zichzelf aanmelden.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">De theologen vooral dachten in de <hi rend="italic">persoonlijkheid</hi> een eeuwigheidskern,</seg> <seg n="13.11.2">een vast punt in ons leven gevonden te hebben,</seg> <seg n="13.11.3">een vluchtheuvel binnen in ons.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Onze tijd leert ons dat ons bestaan,</seg> <seg n="13.12.2">onze existentie,</seg> <seg n="13.12.3">veel meer met stof en tijd en massa in elk opzicht is saamgeweven dan we meenden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Moeten we ons van al deze dingen niets aantrekken?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="636" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">De schimmen der barthianen in AWCC.</hi> 7 (1930/3 1) nr. 45, p. 4 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Oog en Oor</hi> was een anonieme rubriek die wekelijks verscheen in <hi rend="italic">AWCC.</hi> In de kop van deze rubriek - daarop zinspeelt N. in het begin van zijn artikel - was veelal een bril en een hoorn afgebeeld. De tekst van de rubriek in <hi rend="italic">WCC.</hi> 7 (1930/31) nr. 40 (7 augustus), waartegen N. polemiseert, luidt als volgt: Barth al weer voorbij!</p><p>Deze week had ik drie merkwaardige ontmoetingen. Een groepje theologen verzekerde mij dat het met de actualiteit van Barth c.s. al weer gedaan was. Een gestudeerd leek vertelde dat de periode der 'dialectische' theologie was afgesloten. En een van de grootste boekhandels in de stad mijner inwoning, die het kan weten, sprak er zijn grote verwondering over uit dat het met de verkoop der barthiaanse boeken op zijn eind liep. Het scheen met de belangstelling niet meer te willen vlotten.</p><p>Ontmoetingen als deze zijn wel geschikt om iemand even stil te maken. Daar staat in onze samenleving een groep mannen op, die het Woord van God aan onze generatie menen te moeten brengen. Zij spreken kennelijk onder opdracht. Als een stormwind vaart de werking van hun optreden door de nieuwere theologie, hier en daar ook door het kerkelijke leven. Wat zij voor de gehele theologische en kerkelijke situatie hebben betekend, kan moeilijk worden overschat. Maar nauwelijks hebben zij 'n paar jaar gesproken en 'n ongeëvenaarde beweging opgeroepen of hun tijd is, naar de mening der toeschouwers, al weer voorbij. Deze verkondigers van het Woord van God zijn niet actueel meer! Er moet weer iets anders komen. Hun boeken worden niet zoveel meer gekocht. Het wachten is op wat anders.</p><p>Daar breekt in onze samenleving een beweging door, die ondanks haarzelf voor zeer velen zonder enige twijfel een mode-artikel is geworden. Als een soort kramp trok 't barthianisme door veler gemeenschap. Hele reeksen van mensen die de strijd des geloofs ernstig strijden, werden door hele en halve deskundigen op de publieke prijscourant ver <pb n="637" ed="VW"/>beneden de prijs aangeboden. Sommigen scholden, door razernij gegrepen, rondom zich en verklaarden allen die hun standpunt niet konden delen voor onverbeterlijke humanisten of theologische non-valeurs. Ook wie eigenlijk in hun hart geen barthianen waren, deden soms aan de furie mee, want men moet wel eens oppassen dat men er niet helemaal naast komt te liggen. Van de honderd geestdriftigen hadden er geen negentig de <hi rend="italic">Römerbrief</hi> in zijn geheel gelezen ... En men vervreemdde ondertussen hele groepen van elkaar, die anders in onderlinge harmonie hadden kunnen samenwerken! Alles om het barthianisme!</p><p>En nu? Wij hebben Barth al weer gehad! De dialectische periode is weer voorbij! Nu moet er weer eens wat nieuws komen. Wat? Mij dunkt, een elementair antwoord van de zijde dergenen, die eertijds in groten getale barthianen waren en het nu niet meer zijn, op deze vraag: wat is existentieel denken? Ondanks alles schijnt men na zoveel jaren barthianisme het gewicht van deze vraag nauwelijks te hebben begrepen. Want er is geen tegenstelling die dieper ingrijpt dan die van het existentiële en het modieuze.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In de rubriek <hi rend="italic">Ingezonden van AWCC.</hi> 7 (1930/31) nr. 42 (21 augustus) verscheen het volgende schrijven van P. H. Muller:</p><p>Met belangstelling las ik het stukje: <hi rend="italic">Barth al weer voorbij!</hi> dat in nr. 40 (7 aug. jl.) voorkomt. U sta mij toe dat ik daarbij een enkele kanttekening maak.</p><p>Op gezag van de schrijver wil ik graag geloven dat in de kring der theologen Barth eigenlijk alweer heeft afgedaan. Maar dan ook alleen dáár. Het kerkelijke en buitenkerkelijke publiek 'kent' Barth naar mijn overtuiging in 't geheel niet. zomin als Brunner. Thurneysen en zomin als Aulén. Rimestam. Anders Nygren e.a.</p><p>En mijn grief is dat ik daarbij moet voegen: dankzij de geringe zorg van die theologen die, zich noemende barthianen, zich tot heden geen de geringste moeite gegeven hebben om tijdschriftartikelen te geven betreffende de Zwitserse theologie in 't algemeen en haar hoofdfiguren in 't bijzonder, nóch ook maar één der uitgaven uit het Kaiser-Verlag-fonds te vertalen. Alleen is van Brunner pas verschenen <hi rend="italic">De theologie der crisis</hi> en van Thurneysen diens mooie boekje over Dostojewski. Van Barth <hi rend="italic">niets.</hi></p><p>De Zweedse theologie is beter vertegenwoordigd met vertalingen van Söderblom en zijn leerlingen Aulén. Anders Nygren, Rimestam.</p><p>Waarom heeft niemand van al de predikanten bijv., die verschillende van Barths werken in hun kast hebben staan. er nooit een van toegankelijk gemaakt voor zijn gemeenteleden? En ... hebben er in 't <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> al eens artikelen gestaan. welke de lezers voorlichten konden over de arbeid en de inzichten der genoemde 'Zwitsers'?</p><p>Zolang Barth nog 'in tel' was bij onze theologen hadden wij hoop er ook nog wel eens wat van te zullen bemerken. Nu hij 'alweer voorbij' blijkt, zullen wij leken die hoop om met zijn werk in Nederlandse vertaling te mogen kennismaken wel kunnen opgeven.</p><p>Ook het bekende Furche-Verlag bevat een vrij groot aantal boeken, die te onzent zeker zouden 'gaan' (bijv. het werkje <hi rend="italic">Gottes Reich und unsere Tat).</hi> Waarom is er niemand die ze vertaalt en niemand die ze uitgeeft?</p><p>P.H. Muller (1901-1964), christelijk literator, leider van een Tehuis voor Jonge Mannen te Eindhoven, die zich als autodidact in de theologie bekwaamde. Hij publiceerde regelmatig in bladen als het <hi rend="italic">AWCC., De Vriend des Huizes en Op den Uitkijk.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>G. van der Leeuw publiceerde zijn <hi rend="italic">Dogmatische brieven</hi> resp. in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 7 (1930/ 3 1) nrs. 34, 37, 40; 45, 50; in 8 (1931/32) nrs. 2, 8, 13, 18, 24, 30, 32, 35, 40, 44, 48; in 9 (1932/33) nrs. 2, 6, 11, 13, 15, 18, 24, 27, 30. 33, 35.</p><p>Herdruk in <hi rend="italic">Dogmatische brieven,</hi> Amsterdam 1933. In zijn 'Brieven' behandelde Van der Leeuw het Apostolicum.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Met de Bond der Goddelozen doelt N. op de tijdens de Russische revolutie ontstane godlozenbeweging (Bezjbozjniki), die vanaf 1926 Bond van Militante Godlozen heette.</p><p><pb n="638" ed="VW"/>Deze bond maakte antireligieuze propaganda op grote schaal. Haar activiteiten werden in 1941 opgeschort in verband met de Duitse inval in de Sowjet-Unie en na 1945 op andere wijze voortgezet.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-schimmen-der-barthianen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Hierop volgde de reactie van de schrijver van <hi rend="italic">Oog en Oor:</hi></p><p>Ds. Noordmans heeft het door hem bestreden stukje verkeerd begrepen. Wanneer hij het artikel nog eens overleest zal hij zien dat het optreden van Barth en de zijnen daar met dankbaarheid wordt vermeld. Er wordt uitdrukkelijk gezegd dat deze mannen kennelijk onder opdracht hebben gesproken en dat hun betekenis moeilijk kan worden overschat. Duidelijker kan het niet. Hoe ds. Noordmans uit het stukje kan afleiden dat wij volgens de schrijver tot de dagen van Van der Palm en Beets zouden moeten terugkeren, is volstrekt duister. Ook is uit geen enkele regel af te leiden dat het existentiële 'met ons degelijk Hollands bestaan' moet worden gelijkgesteld. Dit alles - en meer - berust op misverstand. Gelijkt hier en daar ook wel een beetje op een karikatuur.</p><p>Wat er bedoeld wordt, is dit. Het is bekend dat er modeverschijnselen bestaan. Bepaalde boeken. zoals het boek van Spengler e.a.. worden een tijdlang door allen geprezen en daarna vergeten. Bij uitingen als deze kan men dit modieuze verdragen. Maar het wordt uitermate pijnlijk en volstrekt onaannemelijk, zo niet erger, wanneer het getuigenis van een groep mannen door een meerderheid die dit getuigenis eerst als Godsgetuigenis heeft geëerbiedigd op precies dezelfde wijze wordt behandeld. Toch is dit geschied. Een gans zeer groot heir beweerde door Barths getuigenis van het Woord van God te zijn gegrepen. Wie bezwaren had, werd bij Van der Palm en Beets ingedeeld. Nu is Barth bij de meesten van hen niet actueel meer. De opmerking is dus volkomen gewettigd dat de massa der zogenaamde barthianen meer begrip bleek te hebben van het modieuze dan van het existentiële. Als Elia of Johannes de Doper terugkeerden, zouden zij tegenwoordig na een tijdje ook niet actueel meer zijn. Precies als in de bioscoop.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="35" xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel" decls="#bibl-noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel">
<pb n="639" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Ik ben met Barth onder hetzelfde oordeel<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In een opstel in een bundel<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n2" rend="superscript">2</ref> heb ik mij enkele opmerkingen veroorloofd naar aanleiding van de <hi rend="italic">Prolegomena</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f1" rend="superscript">a</ref> van prof. Barth.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ze betroffen de functie van de tijd in de prediking en het geloof en konden worden beschouwd als betrekking hebbend op de vraag van de continuïteit.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Men heeft ze de nieuwe continuïteitsleer genoemd en mij gevraagd er in deze bijeenkomst iets over te zeggen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Na de verschijning van bedoeld opstel heb ik die gedachten in een bepaalde richting meer uitgewerkt in een beknopte bespreking van de dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 3 afgeleid uit de inhoud van de noot</note></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik begin met op te merken dat er alle reden is om tegen continuïteit op onze hoede te zijn.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De moderne theologie heeft zich in die richting misgaan en men kan misschien zeggen dat de continuïteit haar Jerobeamszonde is.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Van de theologen der negentiende eeuw kan men bijna zonder uitzondering zeggen dat ze daarin gewandeld hebben.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Nergens mocht een opening zijn.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Sprongen mogen niet voorkomen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het aristotelische denken kent wel scheiding tussen de verschillende posities.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het syllogisme is een geblinddoekt overspringen van de ene dekking naar de andere.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Het denken van Descartes wil continu zijn.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Denken is het trekken van een fosforiserende streep die men volgen kan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Barth noemt deze continuïteit een existentieel-ontologische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men kan ze ook psychologisch of mathematisch noemen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wanneer het existentieel-ontologische op de voorgrond wordt gezet,</seg> <seg n="4.3.2">is daarmee bedoeld dat dit is de moderne manier van theologiseren.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het woord is daarbij heel sterk uitgeschakeld.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En het denken regeert.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar ook tegen de theologie die in de sleutel van Aristoteles is gezet wordt bezwaar ingebracht.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hier heeft het woord wel betekenis.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De aristotelische logica hangt met de spraak nauw samen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het syllogisme is gebouwd op de samenvoeging van subject en predikaat.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De samenhang blijft min of meer duister.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De zin der woorden beslist.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De oude theologen werkten met de zgn. wettige (legitieme) consequentie.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Woord.</hi></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Tegen dit in woorden (verbaal) gegeven zijn komt nu de dialectische theologie ook in verzet.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Tegenover het 'es gibt' van Rome stelt prof. Barth het <hi rend="italic">actus purus</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f3" rend="superscript">c</ref> van de kerk.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dat slaat niet alleen op de sacramenten <pb n="640" ed="VW"/>van de roomsen,</seg> <seg n="6.4.2">het opus operatum,</seg> <seg n="6.4.3">maar ook op het opus operatum der woorden.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Eén-maal gesproken hebben ze dan hun loop,</seg> <seg n="6.5.2">hun logische,</seg> <seg n="6.5.3">psychologische,</seg> <seg n="6.5.4">morele,</seg> <seg n="6.5.5">religieuze consequenties.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En niet alleen consequenties.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Een woord heeft ook dynamis.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het werkt als het sacrament.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In al deze gevallen betekent het gerustheid.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men wordt rustig,</seg> <seg n="7.4.2">verstandelijk en moreel in de omtrek van het woord.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En ook wat het woord werkt,</seg> <seg n="7.5.2">de ernst,</seg> <seg n="7.5.3">de kracht bezit geen continuïteit.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wij kunnen niet van ernst tot ernst of van kracht tot kracht steeds voortgaan.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het woord is geen koord waarop ik naar de eeuwigheid kan dansen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Ook <hi rend="italic">epi xurou akmès</hi> kan ik er niet heen wandelen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Er is eenvoudig geen brug.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Noch met de moderne theologie kan ik mij ideëel of metafysisch vereeuwigen,</seg> <seg n="7.10.2">noch met Rome aan de hand van de traditie</seg> <seg n="7.10.3">- traditie in de wijdste zin genomen</seg> <seg n="7.10.4">- naar de eeuwigheid begeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1"><hi rend="italic">Schrift.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Deze discontinuïteit wordt nu allereerst tot uitdrukking gebracht door nadruk te leggen op de locus <hi rend="italic">de sacra Scriptura.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De Schrift werkt minder continu dan de traditie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zij blijft op haar plaats en gaat niet mee.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zij werkt telkens weer van het begin af.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De Heilige Schrift betekent herhaling,</seg> <seg n="8.6.2">geen conclusie.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Teruggaan op,</seg> <seg n="8.7.2">niet meegaan met.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Successie.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar dan gaat het continuïteits-criticisme verder,</seg> <seg n="9.2.2">ook ten opzichte van de Schrift.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De verkondiging uit de Schrift schept geen verhouding van goddelijk en menselijk zijn,</seg> <seg n="9.3.2">niet een verhouding van oorzaak en werking.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De verkondiging is primair <hi rend="italic">Dei loquentis persona.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f6" rend="superscript">f</ref><s n="9.5"><seg n="9.5.1">De band is niet zakelijk,</seg> <seg n="9.5.2">maar persoonlijk.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De successie is de werkvorm.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Deze successie mag geen traditie worden;</seg> <seg n="9.7.2">geen overgang van geest op geest of van mond tot mond.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Dan krijgen we een geestelijk ras.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De leer van Gods woord is de enige goede analogie van de Triniteit.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">(Das ist eben keine Rasse!)</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Geopenbaard,</seg> <seg n="10.1.2">geschreven,</seg> <seg n="10.1.3">verkondigd;</seg> <seg n="10.1.4">Vader,</seg> <seg n="10.1.5">Zoon en Geest.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De overgang is niet zakelijk,</seg> <seg n="10.2.2">maar de benadering van het wezen plaatst mij telkens tegenover een andere persoon.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het Woord Gods geschiedt,</seg> <seg n="10.3.2">geldt,</seg> <seg n="10.3.3">werkt.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Van het fenomeen mogen wij niet tot het existentiële teruggaan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wij blijven theologen en drijven geen metafysica.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De uitgang is rondgang en voert tot het eerste principe,</seg> <seg n="10.6.2">de eerste persoon terug.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1"><hi rend="italic">Wezen.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar ook de fenomenologie wordt uitgeschakeld na het existentiële.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wij mogen niet spreken van het wezen van Gods woord.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Slechts terugkijkend kunnen wij ervan spreken,</seg> <seg n="11.4.2">als een <hi rend="italic">herinnering,</hi></seg> <seg n="11.4.3">en op grond daarvan als een <hi rend="italic">verwachting</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze herinnering is niet augustiniaans,</seg> <seg n="12.1.2">neoplatonisch op te vatten,</seg> <seg n="12.1.3">maar <pb n="641" ed="VW"/>historisch-bijbels.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wij hebben dus niets in ons waarmee wij het wezen fenomenologisch zouden kunnen zoeken te bepalen;</seg> <seg n="12.2.2">ook niet iets voor ons om het fenomenologisch te bepalen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het Woord blijft actus purus,</seg> <seg n="12.3.2">onaanschouwelijk,</seg> <seg n="12.3.3">onberekenbaar.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het is wel waarheid,</seg> <seg n="12.4.2">maar geen algemene waarheid;</seg> <seg n="12.4.3">het is nieuwe,</seg> <seg n="12.4.4">scheppende,</seg> <seg n="12.4.5">toekomstige waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1"><hi rend="italic">Tijd.</hi></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hier treedt nu het begrip tijd op. Maar ook hier gaat de continuïteitskritiek verder.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het zijn geen tijdruimtes die in elkaar overgaan.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dat is de nieuwe theologie.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Wij hebben geen direct inzicht in de continuïteit van de tijd.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wij kunnen de gelijktijdigheid niet exegetisch fabriceren.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De profeten,</seg> <seg n="13.7.2">Christus,</seg> <seg n="13.7.3">de apostelen,</seg> <seg n="13.7.4">de kerk hebben elk hun eigen tijd.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Ze liggen niet in elkaars verlengde.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Het zijn machten,</seg> <seg n="13.9.2">hogere machten van elkaar.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Zoals de bijbel in onderscheiding van de traditie,</seg> <seg n="13.10.2">zo houden de tijden van de bijbel een eigen betrekking tot ons en een eigen macht over ons.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Het inzicht in de methode van gelijktijdigheid is ons niet gegeven.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">De Heilige Geest maakt geschiedenis'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">Woord.</hi></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hier is dan een theologie van het Woord gegeven,</seg> <seg n="14.2.2">Woord als Wort.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het Woord is hier niet zo naakt als een oordeel genomen als in de <hi rend="italic">Römerbrief.</hi></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De verkondiging is hier de omgeworpen mantel van het vicariaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het is Christus,</seg> <seg n="14.5.2">gehuld in zijn Evangelie (Calvijn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Epitheta van dit Woord zijn de volgende:</seg> <seg n="14.6.2">het Woord is geestelijk,</seg> <seg n="14.6.3">persoonlijk,</seg> <seg n="14.6.4">opzettelijk;<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f13" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="14.6.5">gelijktijdig,</seg> <seg n="14.6.6">machtig,</seg> <seg n="14.6.7">beslissend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De intentie van het spreken is hier afgebeeld.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">Heilige Geest.</hi></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">En toch blijft dit Woord een geheimenis.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het is een Ereignis,</seg> <seg n="15.3.2">een gebeuren.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het geestelijke,</seg> <seg n="15.4.2">persoonlijke,</seg> <seg n="15.4.3">opzettelijke,</seg> <seg n="15.4.4">gelijktijdige,</seg> <seg n="15.4.5">de macht,</seg> <seg n="15.4.6">de beslissing in het Woord,</seg> <seg n="15.4.7">die maken dat het zijn reiskleed (vicariaatsmantel) van in de tijd gaand Woord aflegt en tot een laatste Woord wordt.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hier is de grens.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het Woord blijkt Geest te zijn,</seg> <seg n="15.6.2">Heilige Geest,</seg> <seg n="15.6.3">waarvoor elke methode onvruchtbaar is.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zonder aanknopingspunt wekt het een sidderende zekerheid die onweerstaanbaar is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1"><hi rend="italic">Fenomenologie.</hi></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Een kennisleer is hier niet op te stellen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De begripsmatigheid van dit Woord is mystiek.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Een fenomenologie daarvan moet worden afgewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Van een wezen ervan kan men niet spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In de <hi rend="italic">Prolegomena,</hi></seg> <seg n="17.1.2">in de beschouwingen over het Woord daarin,</seg> <seg n="17.1.3">zie ik <pb n="642" ed="VW"/>een poging om van het dubbele spoor van de <hi rend="italic">Römerbrief,</hi></seg> <seg n="17.1.4">de straffe theologie van de oordelen waardoor alle dingen naar twee kanten uiteengeslagen worden,</seg> <seg n="17.1.5">over te gaan op enkel spoor,</seg> <seg n="17.1.6">waarop het Woord als drager van een intentie in bepaalde zin,</seg> <seg n="17.1.7">als gebonden voertuig van waarheid,</seg> <seg n="17.1.8">als beslag leggend op het ogenblik,</seg> <seg n="17.1.9">als persoonlijke macht benaderd wordt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik zie hierin een dichtere benadering van de gereformeerde theologie.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar heeft prof. Barth die gereformeerde theologie hier niet over haar eigen grens gedreven?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Of heeft hij misschien haar zoeken te benaderen met voorstellen die luthers zijn en die hij verfijnd heeft om de theologie van het dynamische Woord te benaderen,</seg> <seg n="18.2.2">zonder daarin zuiver congeniaal te zijn,</seg> <seg n="18.2.3">zodat hij de eigenheid van het gereformeerde niet kan bereiken?</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Kritiek,</hi></seg> <seg n="19.1.2"><hi rend="italic">antwoord</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik denk nu aan de door mij onderstreepte gezichtspunten.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ik begin met het laatste:</seg> <seg n="20.2.2"><hi rend="italic">fenomenologie.</hi></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Loopt deze beschrijving van het wezen van het Woord Gods als rede,</seg> <seg n="20.3.2">daad en geheimenis geheel zonder fenomenologie af?</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Wanneer al deze hoofdstukken door,</seg> <seg n="20.4.2">rechts en links,</seg> <seg n="20.4.3">naar de zijde van de modernen en Rome of de orthodoxie,</seg> <seg n="20.4.4">hele reeksen van opvattingen worden afgewezen,</seg> <seg n="20.4.5">is dat dan mogelijk zonder dat er een zekere contemplatie geoefend wordt,</seg> <seg n="20.4.6">een schouwen van het wezen van het Woord,</seg> <seg n="20.4.7">een zekere projectie van het geheimenis op het bewustzijn,</seg> <seg n="20.4.8">een beeld in een bepaald vlak,</seg> <seg n="20.4.9">waar men de trekken kan aflezen die in staat stellen om kritisch te zijn tegenover andere voorstellingen?</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wel is hier de bedoeling om de fenomenologie uit te schakelen ten gunste van de macht van de Geest.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar behoudt de gereformeerde theologie niet enkele voordelen van eenvoud en zakelijkheid,</seg> <seg n="21.2.2">theologische aanpak,</seg> <seg n="21.2.3">zuiverheid ten opzichte van filosofische bijmengsels en criteria,</seg> <seg n="21.2.4">morele geaardheid-van-huis-uit,</seg> <seg n="21.2.5">waardoor zij tegenover de gesteldheid des geestes in het land van Luther en van de idealistische filosofie in het voordeel blijft?</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Heeft de gereformeerde theologie een zo fijn kritisch apparaat nodig?</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Moet zij eerst zo fenomenologisch zijn om dan de fenomenologie ook 'ein zu klammern'?</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Heft het echte Woord dit schouwen in het wezen niet van meet af aan min of meer op en is er in het Woord niet dadelijk meer beweging,</seg> <seg n="21.5.2">macht,</seg> <seg n="21.5.3">werking,</seg> <seg n="21.5.4">zodat deze niet door uitschakeling behoeven te worden verkregen?</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1"><hi rend="italic">Heilige Geest.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik ga verder van achteren op en kom aan het begrip Heilige Geest.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Prof. Barth ontmoet de Heilige Geest in zijn <hi rend="italic">Prolegomena</hi> voor het eerst,</seg> <seg n="22.3.2">als 't aan het laatste Woord toekomt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het Woord vindt dan zijn grens en wordt tot Geest,</seg> <seg n="22.4.2">het doel waartoe het gezonden is.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Een werk waarvoor geen methode bestaat,</seg> <seg n="22.5.2">omdat de Geest het doet.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het geheim van het Woord komt uit.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hier bestaat slechts mystisch begrip.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Alle fenomenologie valt weg.</seg></s></p>
<p><pb n="643" ed="VW"/><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Ik vraag:</seg> <seg n="23.1.2">is hier geen rest van idealisme,</seg> <seg n="23.1.3">als men zo het Woord als het laatste Woord tot Geest laat worden?</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Treedt de Heilige Geest hier niet te laat op?</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wordt hij zo niet teveel een deus ex machina en is het nodig de zekerheid daardoor zo sidderend te maken?</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Moeten wij onze moeder,</seg> <seg n="23.4.2">de kerk,</seg> <seg n="23.4.3">en de Heilige Geest,</seg> <seg n="23.4.4">de Geest der gemeenschap,</seg> <seg n="23.4.5">zó geheel anders leren kennen als onze aardse moeder,</seg> <seg n="23.4.6">dat wij in haar het laatste Woord en niet het eerste leren?</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Moet de Heilige Geest</seg> <seg n="23.5.2">- ik laat dit gevaarlijke beeld varen</seg> <seg n="23.5.3">- niet minder mysterieus worden gedacht in verband met het Woord,</seg> <seg n="23.5.4">zodat Hij als de Spreker wordt geweten van het publieke,</seg> <seg n="23.5.5">verkondigde Woord,</seg> <seg n="23.5.6">waarmee men</seg> <seg n="23.5.7">- sit venia verbo</seg> <seg n="23.5.8">- vertrouwd raakt?</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Is de gereformeerde theologie hier niet realistischer?</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Is hier van 'Offenbarung' tot verkondiging niet een voortgang,</seg> <seg n="23.7.2">niet alleen logisch,</seg> <seg n="23.7.3">maar ook theologisch,</seg> <seg n="23.7.4">niet alleen 'in Bezug auf Zeit',</seg> <seg n="23.7.5">maar ook 'auf Wort'?</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">'Ist das letzte verkündigte' Woord,</seg> <seg n="23.8.2">'das Wort des Geistes in nämlichen Sinne schaffend und heilend als das erste,</seg> <seg n="23.8.3">schaffende,</seg> <seg n="23.8.4">urteilende?'</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">'Ist er nicht mehr Wort',</seg> <seg n="23.9.2">troostender?</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">'Hat Jesu Kommen nichts gemildert?'</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">Wort.</hi></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ik ga weer een schrede terug naar het begin.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Wat is het Woord?</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het is heel moeilijk een kritische opvatting van het Woord te geven.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het Woord is vooral in het westen bekend:</seg> <seg n="24.5.2">Rome,</seg> <seg n="24.5.3">de gereformeerden.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De idee in het oosten,</seg> <seg n="24.6.2">Griekenland,</seg> <seg n="24.6.3">Duitsland.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Kan de Griek,</seg> <seg n="24.7.2">de Germaan ooit recht de betekenis van het Woord als zodanig bepalen?</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Heeft Plato of Kant dat gekund?</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Zoals Paulus en Calvijn?</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Als men zegt dat het Woord geschiedt,</seg> <seg n="24.10.2">dan is dit een grote vereenvoudiging 'der Reihe':</seg> <seg n="24.10.3">geopenbaard,</seg> <seg n="24.10.4">geschreven,</seg> <seg n="24.10.5">verkondigd.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Prof. Barth is tegen dit criticisme op zijn hoede.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Hij onderscheidt drieërlei tijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Er is hiërarchie in de tijden en de antecessor blijft boven de successor staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Maar toch wordt de successie niet een rechte processie.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">In de gereformeerde theologie is dit meer het geval.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Openbaring,</seg> <seg n="25.5.2">Schrift en verkondiging gaan meer samen in de optocht.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De exegese heeft er meer bindende betekenis.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Er is minder stilstand bij de successor en wachten op de antecessor.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Zij buitelen niet over elkaar,</seg> <seg n="25.8.2">maar gaan in elkaar op. Dat is de volheid van het eigenlijke Woord.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Hier kan het Woord gaan.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Het heeft tijdbinding aan zich.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">De tijden staan niet zo kritisch op elkaar,</seg> <seg n="25.11.2">maar hun vereniging maakt juist het geheim van het Woord uit,</seg> <seg n="25.11.3">en achter het Woord van de Geest.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Het Woord omspant verleden en toekomst zonder het heden uit te sluiten.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">En als het in het heden verschijnt vallen verleden en toekomst niet van schrik achterover.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Het Woord is in zijn wezen binding.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Dat 'Wort geht nicht quer über den Weg',</seg> <seg n="25.15.2">steekt eigenlijk niet dwars over tussen subject en object.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Zulke waarheid is het niet.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Het is waarheid die verleden en toekomst verbindt.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Het is gaande waarheid en pas daarom kan het tot limiet <pb n="644" ed="VW"/>het gebeuren,</seg> <seg n="25.18.2">de werking,</seg> <seg n="25.18.3">de overgang hebben.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Deze praktische zin van het Woord is het best tot uitdrukking gekomen in de gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">En wij moeten toezien dat wij deze binding niet losmaken.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">Tijd.</hi></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ik kom nu tot het tijdsbegrip.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wanneer ik hoor spreken van herinnering en verwachting in verband met het Woord,</seg> <seg n="26.3.2">dan is voor mij daarbij de astronomische tijd te veel op de voorgrond gekomen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Prof. Barth wil ook rekening houden met de theologische tijd.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Hij voert een hiërarchie van tijden in.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Maar daarin speur ik weer iets van de Griekse gedachte.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Bij de gereformeerden is het Woord nog minder idee dan hier.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Een eigenlijke hiërarchie is er niet mogelijk.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Openbaring,</seg> <seg n="26.9.2">Schrift en verkondiging doordringen elkaar op zeer eenvoudige,</seg> <seg n="26.9.3">nederige,</seg> <seg n="26.9.4">pastorale manier.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">De openbaring dwingt de bijbeltekst niet verschrikkelijk te zijn.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">En de letter der Schrift verbiedt de verkondiging spreken niet.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De herder Israëls,</seg> <seg n="26.12.2">de goede herder uit het Evangelie,</seg> <seg n="26.12.3">de Heilige Geest als leider in de waarheid als Pastor,</seg> <seg n="26.12.4">en de pastor die preekt,</seg> <seg n="26.12.5">werken aan een pastoraat.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Het behoeft geen pastorale te zijn.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Maar pastoraat toch wel.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">De tijden gaan,</seg> <seg n="26.15.2">vloeien theologisch inéén.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Zoals het geloof zich in de kerk tot leven rekt,</seg> <seg n="26.16.2">zo rekt de belofte zich in het Woord en krijgt een dimensie in de tijd.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">De gelovige gaat voor het Woord uit.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Hij weet van de inhoud die hij zal aantreffen als hij gaat.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Hij gaat in de kracht van die spijze.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">Men kan het Woord niet doormidden breken in verleden en toekomst.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De theologische tijd,</seg> <seg n="27.1.2">die eigen is aan het Woord,</seg> <seg n="27.1.3">aan de beloften in het Evangelie,</seg> <seg n="27.1.4">aan de Heilige Geest als onderpand,</seg> <seg n="27.1.5">is de levensvorm der kerk.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ik geloof niet dat we de siddering tot het wezen van het geloof moeten maken,</seg> <seg n="27.2.2">evenmin als het wagen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het geloof rust in het Woord niet alleen momenteel,</seg> <seg n="27.3.2">maar al voortgaande.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De <hi rend="italic">troost der volharding</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f19" rend="superscript">s</ref> (perseverantia) mag niet weggenomen worden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1"><hi rend="italic">Het wezen</hi> van Woord en tijd in deze zin te bepalen is heel moeilijk.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Prof. Barth wil dan ook niet van het wezen van Gods woord spreken.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Ik heb het daarover reeds gehad.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Maar toch ben ik er in verband met het bovenstaande niet zo zeker van of hij niet te veel fenomenologie heeft.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Woord en fenomenologie passen niet bij elkaar.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Wezen en Woord verhouden zich als zwijgen en spreken.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Als we het Woord geheel tot Ereignis maken en het over zijn eigen grens drijven,</seg> <seg n="28.7.2">wordt de fenomenologie weer mogelijk.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Een Ereignis is een wezen in beweging.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Maar dat is geen Woord.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Om het Woord te leren kennen moet men horen,</seg> <seg n="28.10.2">niet schouwen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">God heeft ons daarvoor de pastorale,</seg> <seg n="28.11.2">de theologische tijd gegeven.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Het heden der genade.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Dat is een gerekt heden.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">'Eine theologische Existenz heute.'</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="639" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. gaat hier in op Barths <hi rend="italic">KD</hi>. I/1, dat als titel heeft: <hi rend="italic">Die Lehre vom Wort Gottes</hi>. Prolegomena zur kirchlichen Dogmatik, München 1932.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">KD</hi>. I/1. p. 37, 41.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">KD</hi>. I/1. p. 40 v.</p></note>
<pb n="640" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD. 1/</hi> 1, p. 56 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">KD. I</hi>/ 1, p. 107.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">KD. 1</hi> / 1, p. 141.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">KD. 1</hi> / ],p. 107.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">KD. 1</hi> / 1, p.128 v., 136,</p></note>
<pb n="641" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">KD. I/</hi> 1, p. 103.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 150 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">KD. 1/</hi> 1, p. 97.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Inst. III</hi>, 2,6.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">KD. I/</hi> 1, p. 138-146.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 150-168.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">KD. I/1</hi>, p. 189 vv., 237.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">KD. 1/</hi> 1, p. 232 v.</p></note>
<pb n="643" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">KD. I</hi>/ 1, p. 150.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 106 v.</p></note>
<pb n="644" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Vgl. Leerregels van Dordt,</hi> art. 5, 13.</p></note>
<pb n="645" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="645" ed="VW"/>N. hield zijn <hi rend="italic">lezing Ik ben met Barth onder hetzelfde oordeel op</hi> 16 maart 1935 te Amsterdam. misschien ter gelegenheid van een ontmoeting met Barth. Waarschijnlijk heeft N. de lezing in het Duits uitgesproken: daarop wijzen de in het manuscript telkens bijgeschreven Duitse termen (die overigens niet opgenomen zijn) en enkele Duitse zinnen in de tekst.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Het kerkelijk dogma,</hi> verschenen in de bundel <hi rend="italic">De openbaring der verborgenheid,</hi> Baarn 1934. Zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 2. p. 170-195. m.n. p. 194, noot 1.</p><p>De tekst van de hier opgenomen lezing vertoont dezelfde gedachtengang als de tweede helft van <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N. doelt hier op zijn <hi rend="italic">Herschepping,</hi> Zeist 1934. Zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 2, p. 214-322. m.n. p. 318. noot 1</p></note>
<note xml:id="noordmans3.ik-ben-met-barth-onder-hetzelfde-oordeel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Scheppingswoord is geesteswoord.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="36" xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie" decls="#bibl-noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie">
<pb n="646" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het probleem van de continuïteit binnen de dialectische theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Er komen in de titel van mijn onderwerp voor hedenavond een paar vaktermen voor,</seg> <seg n="2.1.2">waarvan ik er één vooraf nader onder handen dien te nemen,</seg> <seg n="2.1.3">terwijl ik de andere voorlopig wil laten blijven zwemmen in de vage notie die men ervan heeft.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Met de laatste bedoel ik het woord dialectisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik zal voorshands niet trachten het nader te bepalen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het zou ons brengen midden in een wereld van formeel-logische overwegingen,</seg> <seg n="2.4.2">waarom het mij nu niet te doen is.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik wil liever beginnen met te veronderstellen dat ieder der hier aanwezigen bij het noemen van de dialectische theologie een aantal namen en,</seg> <seg n="2.5.2">niettegenstaande Goethes <hi rend="italic">Faust</hi>,</seg> <seg n="2.5.3">ook enige gedachten bij zich voelt opkomen,</seg> <seg n="2.5.4">voldoende in aantal en betekenis om er enige opmerkingen tussen te leggen,</seg> <seg n="2.5.5">zó,</seg> <seg n="2.5.6">dat ik voldoende aansluiting heb.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Met de andere kunstterm,</seg> <seg n="3.1.2">de continuïteit,</seg> <seg n="3.1.3">kan ik mij dat niet veroorloven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik zou het spreken evengoed kunnen laten als ik niet tenminste zou trachten hier tot een wat scherpere begripsbepaling te komen dan die er geacht mag worden</seg> <seg n="3.2.2">- althans bij ieder</seg> <seg n="3.2.3">- aanwezig te zijn zodra het woord genoemd is.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu gaat het ons vanavond om de continuïteit binnen de theologie en nader binnen de dialectische theologie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar wij ontlenen ook daar het woord aan onze taal en in die taal neemt het allerlei nuances aan,</seg> <seg n="4.2.2">zodat men bij de hantering van het woord de behoefte aan een woordenboek voelt opkomen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zulke woordenboeken waarin men het op kan zoeken bestaan er natuurlijk wel.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Men kan het opzoeken in <hi rend="italic">Kramers' woordenboek.</hi></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ik heb de twaalfde druk van 1896.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Toen was er nog geen dialectische theologie,</seg> <seg n="4.6.2">maar dat hindert in dit stadium van onderzoek nog niet.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Ik lees continuïteit:</seg> <seg n="4.7.2">samenhang der delen,</seg> <seg n="4.7.3">onafgebroken duur.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Niet kwaad;</seg> <seg n="4.8.2">dat is tenminste iets,</seg> <seg n="4.8.3">maar niet veel.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">We moeten het hogerop zoeken.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Ik neem Eisler,</seg> <seg n="4.10.2"><hi rend="italic">Wörterbuch der philosophischen Begriffe.</hi></seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Mijn uitgave is de derde van 1910.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Nog geen dialectische theologie,</seg> <seg n="4.12.2">maar dat schaadt weer niet,</seg> <seg n="4.12.3">want Eisler zou er zich niet veel van aangetrokken hebben.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Hij geeft een aantal definities van Aristoteles tot Höffding.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Men wordt er niet veel wijzer van,</seg> <seg n="4.14.2">als men ze tenminste niet kan lezen met de bril van de bredere bekendheid met de schrijvers waaruit ze genomen zijn.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Even laat hij ons schrikken.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Midden in zijn pakhuisartikel van vier bladzijden staat een zinnetje van Kierkegaard,</seg> <seg n="4.16.2">als volgt:</seg> <seg n="4.16.3">"Nach Kierkegaard beginnt das Denken mit einem 'Sprung',</seg> <seg n="4.16.4">mit der Aufhebung der Kontinuität."<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Verder niets.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Maar we weten nu toch dat <pb n="647" ed="VW"/>er een probleem der continuïteit is.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">En ook een flink probleem of ze doorbraak toelaat of niet.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar om erachter te komen zullen wij het toch op een andere manier moeten aanleggen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">We zullen de continuïteit moeten afspioneren midden in het werk van een schrijver die er zich heel sterk mee beziggehouden heeft,</seg> <seg n="5.2.2">die met het probleem heeft geworsteld.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dan komt men er meer van te weten.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En dan denk ik het eerst aan onze Franse landgenoot René Descartes.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Descartes heeft bovenmenselijke moeite gedaan het denken het springen af te leren en het te dwingen om alleen maar te lopen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De ouderwetse logica,</seg> <seg n="5.6.2">die met begrippen en namen werkt,</seg> <seg n="5.6.3">probeerde hij aan de kant te krijgen en er een andere voor in de plaats te stellen,</seg> <seg n="5.6.4">die niet van het ene begrip op het andere en niet van de ene volzin op de andere overspringt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Die oude redeneerkunst was die van Aristoteles.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Nu is een testimonium logica voor theologen niet meer vereist zoals in mijn studententijd.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Maar ieder theoloog weet er toch wel zoveel van dat hij de vorm van het syllogisme kent:</seg></s></p>
<lg><l n="6.1"><seg n="6.1.1">Major:</seg> <seg n="6.1.2">Alle mensen zijn sterfelijk.</seg></l><l n="6.2"><seg n="6.2.1">Minor:</seg> <seg n="6.2.2">Socrates is een mens.</seg></l><l n="6.3"><seg n="6.3.1">Conclusie:</seg> <seg n="6.3.2">Socrates is sterfelijk.</seg></l></lg>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hier loopt de gedachte niet;</seg> <seg n="7.1.2">zij springt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Men kan nog beter zeggen:</seg> <seg n="7.2.2">zij danst.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Een syllogisme is een soort logische dans.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De woorden wisselen elkaar af.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het woord mens staat in de major op de eerste plaats;</seg> <seg n="7.5.2">in de minor op de tweede.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Socrates staat in de minor op de eerste plaats en in de conclusie op de eerste plaats.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Socrates is de enige die op zijn post blijft.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Daar heeft hij zijn doodvonnis aan te danken.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het woord sterfelijk staat in major en conclusie op de tweede plaats.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">In de major staat het op de tweede plaats en in de conclusie evenzo.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Maar het springt over de minor heen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Daarin verschijnt het niet.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Als het dansje uit is,</seg> <seg n="7.13.2">weten we dat Socrates de gifbeker moet drinken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Er zit diepe wijsheid achter deze tweeduizendjarige redeneerkunst.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar men kan niet zeggen dat men de gedachte hier duidelijk in de ene positie naar de andere ziet lopen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Schopenhauer merkte in het syllogisme iets 'hinterlistiges'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f2" rend="superscript">b</ref> op,</seg> <seg n="8.3.2">en hij had gelijk.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men zit tenslotte gevangen als de strop is toegehaald,</seg> <seg n="8.4.2">maar hoe het eigenlijk toegaat,</seg> <seg n="8.4.3">dat blijft een raadsel.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En bovendien zit er van de 64 keer maar 16 keer iets in de strop.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De andere keren is een syllogisme niets dan woordenspel.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ook als er wel iets in zit,</seg> <seg n="8.7.2">houdt het syllogisme iets verbaals en het is geen wonder dat het in ere stond toen men,</seg> <seg n="8.7.3">zoals in de middeleeuwen,</seg> <seg n="8.7.4">vele wetenschappen met woorden afdeed.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Descartes wou daarom aan dat springen een eind maken:</seg> <seg n="9.1.2">Hij wilde controleren <pb n="648" ed="VW"/>hoe de gedachte van de ene positie naar de andere komt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik ken weinig zeldzamer en interessanter documenten van de menselijke geest dan <hi rend="italic">de Regulae</hi> (1624):</seg> <seg n="9.2.2">een fragment van geniale conceptie,</seg> <seg n="9.2.3">minder bekend dan <hi rend="italic">de Discours</hi> (1637) en de <hi rend="italic">Meditationes</hi> (1642),</seg> <seg n="9.2.4">maar mooier en merkwaardiger.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De schrijver probeerde daarin aan te geven hoe men de gedachte kan dwingen te lopen en niet te springen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij begon al met te eisen dat het begin geen sprong zou zijn zoals wij Kierkegaard hoorden zeggen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Men mocht niet beginnen met willekeurig een positie in het denken in te nemen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Bijv. zo'n begin:</seg> <seg n="9.6.2">alle mensen zijn sterfelijk.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wat een hooi op de vork.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Alle mensen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Dat moet nog blijken bij de nu levenden.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">En dan een mens.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Wat is dat:</seg> <seg n="9.11.2">lichaam-ziel?</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Wat een syllogismen zouden er nodig zijn om achter zo'n stelling terug te gaan tot een klare en scherp bepaalde denkinhoud waarin alle syllogistische achterbaksheid was uitgezuiverd.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">En zo'n begin eiste Descartes;</seg> <seg n="10.1.2">een denkervaring die ik tot op de grond kan doorzien.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Later heeft hij daarvan een voorbeeld gegeven in het beroemde 'cogito ergo sum'.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zo'n begin achtte hij geen sprong.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Daar had hij het niet over alle mensen,</seg> <seg n="10.4.2">maar over zichzelf alleen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En in zijn eigen menszijn alleen was die denkinhoud waarvoor hij kon instaan,</seg> <seg n="10.5.2">nl. zijn denken zonder enige inhoud.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zonder stof was de gedachte toch absoluut doorzichtig.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Descartes heeft dit uitgangspunt in 1637 en 1642 tot grondslag van een hele filosofie gemaakt,</seg> <seg n="10.7.2">die Aristoteles moest vervangen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Hij mengde toen zijn eigen bestaan en het bestaan van God en de wereld erin,</seg> <seg n="10.8.2">omdat bij een complete wereldbeschouwing wilde grondvesten.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">In 1629 ging hij zover niet.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Toen was het hem alleen om een denkmethode te doen.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Hij zocht een doorzichtige denkervaring,</seg> <seg n="10.11.2">een eenvoudig natuurlijk inzicht;</seg> <seg n="10.11.3">eerst in de mathesis en dan zo verderop in de natuurkunde.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Het bestaan mengde hij er toen niet in.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Het ging hem om de mathématique universelle,</seg> <seg n="10.13.2">die in alle dingen school.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Een klaar inzicht noemde hij experienta (ervaring) of intuitus (inzicht).</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">En uit zo'n inzicht of evidente ervaring of ervaren evidentie moest de gedachte dan voorzichtig een klein eindje proberen te lopen naar een andere positie,</seg> <seg n="10.15.2">maar zo dat elke stap ook een evidente ervaring of een ervaren evidentie was.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Bijv. van 2 + 2 loopt mijn gedachte naar 3 + 1.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">De weg van het een naar het ander is dan ook evident,</seg> <seg n="10.17.2">één lichte gedachtenstreep.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Wij zien dat a= b. Deze beweging heet deductio of discursus.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">In dit voorbeeld is het karakter van de deductie niet erg klaar,</seg> <seg n="10.19.2">maar dat komt uit als het dingen geldt die niet zelf evident zijn.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">De eis is dan dat de deductie plaats heeft 'per continuum et nullibi interruptum cogitationis motum'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hier hebben we de continuïteit van het denken aan de ingang van de nieuwere wetenschap.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De nieuwe logica waarin de dingen niet naar hun namen gegroepeerd staan en met sprongen om elkaar heen dansen,</seg> <seg n="11.2.2">maar <pb n="649" ed="VW"/>waarin ze de één door de ander gezocht worden,</seg> <seg n="11.2.3">naarmate de ander bij het licht van de vorige zichtbaar wordt,</seg> <seg n="11.2.4">al hebben ze in naam niets met elkaar te maken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Met een koe kan ik zo een haas vangen,</seg> <seg n="11.3.2">als de koe maar een lantaarn aan de kop draagt,</seg> <seg n="11.3.3">waarbij de haas zichtbaar wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Descartes heeft zijn mathématique universelle waarvan hij in zijn jeugd droomde niet uit kunnen voeren.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij heeft zijn <hi rend="italic">Regulae</hi> niet afgemaakt.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Bij de eenentwintigste stelling breken ze plotseling af.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Denken zonder sprongen valt niet mee.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De mathesis kon Descartes ertoe verleiden te denken dat er een 'continuus et nullibi interruptus cogitationis motus' bestond.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Hij heeft de methode daarvan niet kunnen uitwerken.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De aristotelische logica,</seg> <seg n="12.7.2">die met sprongen werkt,</seg> <seg n="12.7.3">is niet geheel uit te schakelen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Descartes heeft,</seg> <seg n="12.8.2">door de ervaring geleerd,</seg> <seg n="12.8.3">later aan zijn continuïteitsleer allerlei vormen gegeven,</seg> <seg n="12.8.4">waarvan elke bijzondere vorm meer met de aard van de stof in overeenstemming was gebracht.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het bekendste is geworden zijn ontwerp van een nieuwe filosofie in de <hi rend="italic">Discours</hi> van 1637 en de <hi rend="italic">Meditationes.</hi></seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Grondslag is het 'cogito ergo sum'.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Dat is hier de evidente ervaring of intuïtie.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">'Ik denk',</seg> <seg n="12.12.2">dat is de mens,</seg> <seg n="12.12.3">zonder armen en benen,</seg> <seg n="12.12.4">maar ook zonder iets waaraan hij denkt.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Hier schijnt ons bestaan doorzichtig te zijn.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">En van deze evidente ervaring klimt Descartes dan over God heen naar de wereld toe.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Men ziet,</seg> <seg n="12.15.2">wij zijn ver van de <hi rend="italic">Regulae</hi> af.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Van het 2 + 2 = 4.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">En het kleine stapje dat mijn denken toen deed naar het 3 + 1 = 4.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">Het eert Descartes dat hij de mathematische bewijsvoering afbrak toen hij nog maar enkele stappen gedaan had en in zijn filosofie de gewone taal der algemene begrippen sprak;</seg> <seg n="12.18.2">anders dan Spinoza in zijn <hi rend="italic">Ethiek.</hi></seg></s> <s n="12.19"><seg n="12.19.1">Maar daarom zullen wij,</seg> <seg n="12.19.2">om het onafgebroken,</seg> <seg n="12.19.3">het continue denken te leren kennen meer aan de <hi rend="italic">Regulae</hi> hebben.</seg></s> <s n="12.20"><seg n="12.20.1">Het 'cogito ergo sum' is zwerfblok in de Europese filosofie.</seg></s> <s n="12.21"><seg n="12.21.1">Het is van Augustinus naar Descartes gereisd.</seg></s> <s n="12.22"><seg n="12.22.1">Het eigenlijke cogito,</seg> <seg n="12.22.2">het continue denken,</seg> <seg n="12.22.3">waarvan Descartes zelf de vader is,</seg> <seg n="12.22.4">moeten wij in de <hi rend="italic">Regulae</hi> zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">En nu ga ik even naar het begin van de <hi rend="italic">Regulae</hi> terug.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Naar dat 2 + 2 = 4;</seg> <seg n="13.2.2">en daarnaast 3 + 1 = ook 4.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Eigenlijk springt het denken hier toch nog.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Van de tweede 2 is er een eenheid overgesprongen op de eerste 2,</seg> <seg n="13.4.2">die daardoor een 3 is geworden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En ik heb hem dat niet zien doen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ik kan er niet voor instaan dat het eerlijk is toegegaan.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Er is iets in van de achterbaksheid van het syllogisme.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De algebra,</seg> <seg n="14.1.2">cijfer of letter,</seg> <seg n="14.1.3">is nog een soort woordkunst,</seg> <seg n="14.1.4">een verfijnde syllogistische redenering.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zij benadert de continuïteit van het denken,</seg> <seg n="14.2.2">maar bereikt haar niet.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De echte continuïteit is geen functie van het oor,</seg> <seg n="14.3.2">maar van het oog.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">We moeten om haar te leren kennen de figuur hebben,</seg> <seg n="14.4.2">lijn,</seg> <seg n="14.4.3">omtrek.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Descartes heeft ze in zijn <hi rend="italic">Regulae</hi> ook te hulp geroepen om de sprongen nog grondiger uit het denken te verdrijven.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Ook daarvan is hij weer teruggekomen en in de analytische meetkunde weer van de lijn op de letter en het cijfer <pb n="650" ed="VW"/>teruggevallen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En toch blijft het in de Descartesliteratuur een omstreden vraag of hem de lijn of de letter,</seg> <seg n="14.7.2">het oog of het oor het meest heeft gegolden,</seg> <seg n="14.7.3">Voor zover zijn denken een jagen is naar de continuïteit zal het de lijn,</seg> <seg n="14.7.4">de figuur moeten zijn.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Welnu,</seg> <seg n="14.8.2">ik wil om dat duidelijk te maken,</seg> <seg n="14.8.3">voordat ik mijn lange inleiding afsluit,</seg> <seg n="14.8.4">dat nog eens illustreren.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Er is een heel eenvoudige meetkundige stelling die mij,</seg> <seg n="15.1.2">als ik haar gewoon logisch wilde bewijzen,</seg> <seg n="15.1.3">dwingt een lange reeks syllogismen op te stellen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik bedoel de stelling van Pythagoras,</seg> <seg n="15.2.2">dat het kwadraat van de hypotenusa gelijk is aan de kwadraten van de twee rechthoekszijden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Schopenhauer heeft zich over dat bewijs vrolijk gemaakt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij tekent de kwadraten uit,</seg> <seg n="15.4.2">vouwt een paar hoeken om langs de diagonalen,</seg> <seg n="15.4.3">zodat het kleine vierkant precies in het grote komt te liggen,</seg> <seg n="15.4.4">en zegt dan:</seg> <seg n="15.4.5">kijk nu maar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Er is echter ook een ander bewijs mogelijk dat ons brengt waar ik nu wezen wil.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik kan de opstaande zijde van de rechthoekige driehoek hoe langer hoe korter maken tot ze wegvalt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De hypotenusa valt dan in de basis.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De driehoek is een lijn geworden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Teken ik nu een kwadraat op de basis,</seg> <seg n="16.5.2">dan is dat om te beginnen het vierkant van de hypotenusa.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Maar ook het vierkant van de basis en ook van de andere zijde,</seg> <seg n="16.6.2">want die is er niet meer.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hier in dit grensgeval is het bewijs absoluut doorzichtig.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Ik heb een evidente ervaring van de stelling van Pythagoras.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Hier is het ware cogito van Descartes.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Niet het zwerfblok uit de Europese filosofie,</seg> <seg n="16.10.2">maar het echte begin van universele mathesis:</seg> <seg n="16.10.3">zijn continuïteitsdenken.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Maar toch ligt hier tegelijk een zware paradox.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Een driehoek zonder hoeken.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Een gedachte van een zijde die er niet is.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een driehoek met één zijde enz.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zijn bestaan is weg,</seg> <seg n="17.5.2">zijn existentie is verdwenen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Als hij even zijn top uit de basis mocht opbeuren,</seg> <seg n="17.6.2">even maar;</seg> <seg n="17.6.3">een miljoenste van een millimeter maar,</seg> <seg n="17.6.4">dat er weer drie hoeken waren en drie zijden,</seg> <seg n="17.6.5">een opstaande zijde en een hypotenusa enz.,</seg> <seg n="17.6.6">dat hinderde toch niet?</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Blijft de evidentie dan niet even groot als toen hij plat in de basis lag?</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Kan het denken zo'n klein stapje niet doen zonder springen,</seg> <seg n="17.8.2">oncontroleerbaar springen?</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Blijkbaar niet,</seg> <seg n="17.9.2">want zo'n klein infinitesimaal verschil,</seg> <seg n="17.9.3">de differentie,</seg> <seg n="17.9.4">brengt de hele soesa van de differentiaalrekening in beweging.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">De evidente ervaring verdwijnt,</seg> <seg n="17.10.2">de gedachte moet lopen en hij kan alleen maar met een wereld van cijfers en letters,</seg> <seg n="17.10.3">symbolen van woorden en zinnen,</seg> <seg n="17.10.4">de kleinste beweging in de figuur bijhouden;</seg> <seg n="17.10.5">de functie,</seg> <seg n="17.10.6">zoals men het noemt,</seg> <seg n="17.10.7">benaderen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dat is de continuïteitsgedachte in haar meest bevattelijke vorm,</seg> <seg n="18.1.2">waarbij ik eigenlijk te lang stilstond.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wij treffen haar hier aan als methode,</seg> <seg n="18.2.2">een manier van denken en zoeken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Men kan vragen waar die continuïteit eigenlijk van afgekeken is.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hier bij de wetenschappelijke methode is ze wel afgezien van <pb n="651" ed="VW"/>het onafgebrokene in mijn wilsverrichtingen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Als ik mijn arm ophef doe ik dat continu,</seg> <seg n="18.5.2">niet bij schokjes,</seg> <seg n="18.5.3">per continuum et nullibi interruptum motum.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het natuurwetenschappelijk denken is een verlenging van mijn arm.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De wetenschap is een werktuig en ik probeer haar even geleidelijk te maken als mijn armbeweging.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Er is ook wel een andere mogelijkheid om de continuïteit af te kijken van het rustig bestaan der wereld.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De natuur maakt ook geen sprongen,</seg> <seg n="19.2.2">geen saltus.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het verlangen kan bij ons opkomen om met die grote rustige natuur één te zijn,</seg> <seg n="19.3.2">onderscheidsloos.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Iets van dat verlangen is ook nog in het cogito ergo sum.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dat 'sum' had er eigenlijk niet mee te maken,</seg> <seg n="19.5.2">maar Descartes strekt hier de hand uit naar die grote rustige bestaanscontinuïteit,</seg> <seg n="19.5.3">die de Oudheid zoveel beter kende dan hij en die in het neoplatonisme haar klassieke vorm heeft gekregen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">God,</seg> <seg n="19.6.2">geest,</seg> <seg n="19.6.3">ziel,</seg> <seg n="19.6.4">stof,</seg> <seg n="19.6.5">het gaat hier alles in elkaar over.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hier is echter niet het werken maar het schouwen,</seg> <seg n="19.7.2">de contemplatie die zich met de continuïteit bezighoudt.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Deze contemplatie in de bestaanscontinuïteit wekte als stemming een soort vroomheid die diep in het Europese geestesleven is doorgedrongen.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Augustinus was ervan doordrenkt en door hem heeft ze door de middeleeuwen heen invloed op de moderne wereld geoefend.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Denkers als Descartes en Spinoza,</seg> <seg n="19.10.2">ook Leibniz nog,</seg> <seg n="19.10.3">staan onder de invloed daarvan.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Met name Spinoza kent ze beide,</seg> <seg n="20.1.2">de continuïteit van de substantie en van de functie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hij is een vroom monist en tevens een uiterst scherpzinnig werker met de methode van Descartes.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Na hem is bij velen deze combinatie op te merken.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Vele wetenschappelijke werkers in de negentiende eeuw verbinden in hun geest de continuïteit van de stemming en die van methode.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Gedeeltelijk onder de invloed van de actieve continuïteitsgedachte en voor een ander deel onder die van de contemplatieve is er in de filosofie en ook in de theologie veel veranderd.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Schleiermacher is er een duidelijk voorbeeld van.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Natuur en Geest komen in een vlak te liggen,</seg> <seg n="21.3.2">zoals de hypotenusa daarstraks in de basis,</seg> <seg n="21.3.3">in plaats van dat de Schepper en het schepsel tegen elkaar over blijven staan.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het eigenlijke bestaan met zijn spanning en de oordelen Gods daarover wordt uit het oog verloren.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De grote kwalitatieve verschillen tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="21.5.2">geloof en ongeloof worden verminderd tot kwantitatieve,</seg> <seg n="21.5.3">waarbij gewerkt wordt met grote en kleine spanningen en gesteldheden in de ziel,</seg> <seg n="21.5.4">die in elkaar kunnen overgaan.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Brunner heeft daarvan een aardig hoofdstukje 'Stetigkeit' gegeven in zijn <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Bij Schleiermacher komt duidelijk uit dat hij niet alleen onder de invloed staat van de contemplatieve continuïteitsbeschouwing <pb n="652" ed="VW"/>de stemming,</seg> <seg n="21.7.2">maar ook van de actieve:</seg> <seg n="21.7.3">die van de identiteit uit door de differentiëring tot een verklaring van geloof en leven wil komen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De dialectische theologie,</seg> <seg n="22.1.2">die ik nu maar met Kierkegaard,</seg> <seg n="22.1.3">met de sprong,</seg> <seg n="22.1.4">de opheffing van de continuïteit wil laten beginnen,</seg> <seg n="22.1.5">is daartegen in verzet gekomen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Drie dingen zien wij duidelijk.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">1. Het spreekt nu wel vanzelf dat,</seg> <seg n="22.3.2">als er een idee is die het binnen deze theologie moeilijk zal hebben,</seg> <seg n="22.3.3">het die van de continuïteit moet zijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Elke geleidelijkheid,</seg> <seg n="22.4.2">elke onafgebroken beweging,</seg> <seg n="22.4.3">elke motus nullibi interruptus,</seg> <seg n="22.4.4">zal er in verdenking staan.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">En alles wat openbaring mag heten en daarmee de drager van de openbaring,</seg> <seg n="22.5.2">het Woord,</seg> <seg n="22.5.3">zal op de voorgrond komen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">2. In de tweede plaats zal de existentie,</seg> <seg n="22.6.2">het werkelijke bestaan,</seg> <seg n="22.6.3">dat wij voor de actieve continuïteitsidee in de functie zagen vluchten,</seg> <seg n="22.6.4">omdat het in de identiteit (denk aan de driehoek in de basis) dreigde verloren te raken,</seg> <seg n="22.6.5">weer een kans krijgen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">3. En waar het in de contemplatieve continuïteitsleer een te rustig aanzijn voerde,</seg> <seg n="22.7.2">zodat het zijn dramatisch karakter verloor,</seg> <seg n="22.7.3">daar zal juist op de noodzakelijkheid van de beslissing de nadruk gelegd worden in de dialectische theologie.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Een beslissing waardoor de continuïteit des levens doorbroken wordt.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">De 'existentiële passie',</seg> <seg n="22.9.2">zoals het heet,</seg> <seg n="22.9.3">zal in ere staan.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dit is ook werkelijk in de dialectische theologie het geval geweest.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Kierkegaard is begonnen door zijn 'Entweder-Oder' de mens voor de beslissende keus te stellen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Tijd en eeuwigheid heeft hij op afstand tegen elkaar over gesteld.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Met zijn paradoxen heeft hij de rustige systemen kapot geslagen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Midden in de continuïteit heeft hij het ogenblik vastgenageld.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De enkeling komt in dat ogenblik te staan.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Zelfs tegen het woord,</seg> <seg n="23.7.2">het redeneren,</seg> <seg n="23.7.3">het leren koestert hij wantrouwen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Alleen de paradox werpt zijn bliksemlicht even op de enkeling,</seg> <seg n="23.8.2">die onder de inslag van het eeuwige in het ogenblik zijn 'Entweder-Oder' beleeft en zijn beslissing moet nemen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De existentie staat hier dus in het middelpunt.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Niet de rustige substantie en de onpersoonlijke functie,</seg> <seg n="24.2.2">maar de substantie in functie,</seg> <seg n="24.2.3">de existentie,</seg> <seg n="24.2.4">de substantie met een accent.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En daarvoor wordt naar alle kanten de continuïteit van de substantie en van de functie opgeofferd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Men merkt dat aan de aard van de logica die hier heerst.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het is niet de natuurwetenschappelijke logica,</seg> <seg n="24.5.2">die haar symbool vindt in de figuur of in de vergelijking.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Maar evenmin de formele logica van het syllogisme.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Het is de logica van de paradox.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Deze is veel minder rustig dan de aristotelische logica.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Overal waar het syllogisme heerst zit een stukje neoplatonisme,</seg> <seg n="24.9.2">een stukje kalme systematiek.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Ook bij vele gereformeerden is dat het geval.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Bij Kierkegaard geldt de logica van de naakte openbaring uit de beginwoorden van het Evangelie:</seg> <seg n="24.11.2">bekeert u want het Koninkrijk der hemelen is nabij gekomen.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Het Koninkrijk zelf is er.</seg></s> <pb n="653" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="24.13"><seg n="24.13.1">Het verschil tussen Kierkegaard en de dialectische theologie is dit dat bij de laatste het existentiële wat teruggeschoven wordt en het Woord meer op de voorgrond komt.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">De paradox is niet meer zo fel als bij de grote Deen.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Vooral in de ontwikkelingsgang die de Zwitsers doorgemaakt hebben blijkt dat.</seg></s> <s n="24.16"><seg n="24.16.1">De dialectische theologie is apostolischer dan die van Kierkegaard.</seg></s> <s n="24.17"><seg n="24.17.1">De dialectiek is niet meer zuiver die van de enkeling,</seg> <seg n="24.17.2">maar van de kerk,</seg> <seg n="24.17.3">van de prediking en het Woord.</seg></s> <s n="24.18"><seg n="24.18.1">Dat is heel duidelijk ook uit het verschil tussen Barths <hi rend="italic">Römerbrief</hi> en zijn <hi rend="italic">Dogmatik.</hi></seg></s> <s n="24.19"><seg n="24.19.1">In de dialectische theologie komt overal weer wat binding.</seg></s> <s n="24.20"><seg n="24.20.1">Voor tijd en eeuwigheid komt Schepper en schepsel.</seg></s> <s n="24.21"><seg n="24.21.1">Voor het ogenblik komt het Woord,</seg> <seg n="24.21.2">voor de enkeling de kerk.</seg></s> <s n="24.22"><seg n="24.22.1">Voor het 'Entweder-Oder' het geloof.</seg></s> <s n="24.23"><seg n="24.23.1">Men kan zeggen dat de algemene vorm niet meer het existentiële is,</seg> <seg n="24.23.2">maar de prediking.</seg></s> <s n="24.24"><seg n="24.24.1">En de logica is die der bewogen rede,</seg> <seg n="24.24.2">de dialectiek;</seg> <seg n="24.24.3">niet die van de paradox.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik kan deze dingen hier alleen maar heel in het algemeen aanduiden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Maar het zijn zaken waarover heden ten dage een zekere vrij algemene overeenstemming,</seg> <seg n="25.2.2">althans begrip bezig is te ontstaan.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wanneer prof. Haitjema in zijn mooie artikel in <hi rend="italic">Zwischen den Zeiten</hi> van 1931 over Kuyper zegt dat er in diens <hi rend="italic">Encyclopaedie</hi> zo weinig existentiële onrust zit,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="25.3.2">dan begrijpen wij dat.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En als wij dan grijpen naar de pas verschenen formele encyclopedie van prof. Van der Leeuw,</seg> <seg n="25.4.2">dan vinden wij dat deze die onrust wil verwerken.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Hij wil de prediking,</seg> <seg n="25.5.2">dat is de apostolische vorm van het existentiële,</seg> <seg n="25.5.3">die ook in de dialectische theologie vrij algemeen als werkvorm is aanvaard,</seg> <seg n="25.5.4">als richtsnoer nemen,</seg> <seg n="25.5.5">maar daaraan de logische actie van Kuyper verbinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Daarmee is natuurlijk niet bedoeld dat hij in Kuypers fouten wil terugvallen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Hij wil ze juist vermijden.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Hij wil minder uitgaan van een rustige substantie,</seg> <seg n="25.8.2">meer van de substantie in functie,</seg> <seg n="25.8.3">de existentie,</seg> <seg n="25.8.4">de mens onder de preek.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Maar met de logische actie van Kuyper bedoelt hij dat hij een nieuwe logica wil zoeken die bij de preek past.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Dat hij wil zoeken naar bindingen,</seg> <seg n="25.10.2">naar continuïteit die op dit standpunt mogelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In beginsel ben ik het daarmee eens.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ik meen dat een theologie van de absolute paradox onmogelijk is;</seg> <seg n="26.2.2">zelfs een preek is dan niet mogelijk.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Kierkegaard weet dat ook wel.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Hij noemt telkens onderwerpen die alleen in de preek thuishoren,</seg> <seg n="26.4.2">bijv. zonde.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De absolute paradox hoort in de existentiële sfeer thuis en niet in de sfeer van de verkondiging.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Ik heb dat in mijn eerste publikatie over de dialectische theologie in een opstel in <hi rend="italic">Eltheto</hi> in 1925 over de <hi rend="italic">Filosofie van de paradox</hi> reeds opgemerkt,</seg> <seg n="26.6.2">nl. dat de paradox geforceerde evidentie is en dat het Woord zachter,</seg> <seg n="26.6.3">ook redelijker met ons handelt.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Dat het Woord ten dele in de plaats van ons verduisterd verstand treedt en <pb n="654" ed="VW"/>dan plaats laat voor logische actie.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Dat het zich niet verachtelijk van onze mening en onze ervaring afkeert.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Daarom wijs ik een theologie van de paradox in beginsel af.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Ik zei reeds dat de dialectische theologie hierin van een existentiële theologie moet verschillen en het ook doet,</seg> <seg n="26.10.2">omdat zij een spaarzamelijk gebruik van de paradox maakt,</seg> <seg n="26.10.3">zoals Barth met zoveel woorden zegt dat hij gaat doen in zijn laatste periode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">In 1925 had ik ook reeds</seg> <seg n="26.11.2">- en dat zeg ik nu niet om mijzelf te citeren,</seg> <seg n="26.11.3">maar om te voorkomen dat men zal denken dat ik mij opmaak de dialectische theologie te liquideren -,</seg> <seg n="26.11.4">in 1925 heb ik ook reeds geschreven dat de paradox overhoop ligt met het element van gezag dat er in het Woord ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De paradox is bliksemlicht,</seg> <seg n="26.12.2">die van de existentie zelf uitgaat.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Ze is niet een lamp voor de voet en een licht op het pad.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Ze maakt het niet mogelijk één stap te doen.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Ze sluit de continuïteit absoluut uit.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Ze is een explosie in de existentie zelf.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Reeds in de mathesis doet ze dat.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Bij Schilder in zijn dissertatie over de paradox kan men nalezen</seg> <seg n="26.18.2">- en prof. Haitjema heeft er zich ook mee bezig gehouden</seg> <seg n="26.18.3">- dat de mathematici van heden geneigd zijn om elke positie in hun vak paradoxaal te achten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Deze paradox zou dan zelf de continuïteit baren,</seg> <seg n="26.19.2">omdat het denken zich dan juist in de paradox in horizontale lijn uit eigen kracht tot overwinning zou voeren.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">Ik kan niet aannemen dat dit inzicht juist is.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">De continuïteit zit er wel achter,</seg> <seg n="26.21.2">maar ze komt er niet uit.</seg></s> <s n="26.22"><seg n="26.22.1">De Ouden reeds hebben ingezien dat achter een paradoxaal gegeven als Achilles en de schildpad de continuïteit moest steken,</seg> <seg n="26.22.2">maar ze konden ze er niet uitpellen.</seg></s> <s n="26.23"><seg n="26.23.1">Ik geloof dat overal waar het wel gebeurt de paradox niet echt is of de continuïteit niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="26.24"><seg n="26.24.1">Als ik nog even mag teruggrijpen op het voorbeeld van de stelling van Pythagoras,</seg> <seg n="26.24.2">dan herinner ik eraan dat wij,</seg> <seg n="26.24.3">toen wij de driehoek dood en in de basis vonden liggen,</seg> <seg n="26.24.4">toen de stelling ons met een oogopslag helder werd.</seg></s> <s n="26.25"><seg n="26.25.1">Maar geen denkmacht ter wereld kan 'uit eigen kracht' de kop van de driehoek eruit lichten,</seg> <seg n="26.25.2">zodat het een figuur wordt.</seg></s> <s n="26.26"><seg n="26.26.1">De kleinste verheffing is een schepping van God.</seg></s> <s n="26.27"><seg n="26.27.1">En het hele apparaat van de analytische meetkunde moest achteraf in beweging komen om zich van de differentie rekenschap te geven.</seg></s> <s n="26.28"><seg n="26.28.1">Maar pas achteraf kan ze dat.</seg></s> <s n="26.29"><seg n="26.29.1">Haar constructies zijn geen scheppingen.</seg></s> <s n="26.30"><seg n="26.30.1">Het zijn intermitterende benaderingen van de functie,</seg> <seg n="26.30.2">die zelf wel continu is (Bergson).</seg></s> <s n="26.31"><seg n="26.31.1">Het bliksemlicht van de paradox is de sprankeling van de Geest Gods zwevend op de wateren,</seg> <seg n="26.31.2">over de Tohoe Wabohoe,</seg> <seg n="26.31.3">over de duisternis op de afgrond.</seg></s> <s n="26.32"><seg n="26.32.1">De afgrond roept tot de afgrond.</seg></s> <s n="26.33"><seg n="26.33.1">Het verlicht het gehalte,</seg> <seg n="26.33.2">als het nog geen gestalte heeft.</seg></s> <s n="26.34"><seg n="26.34.1">Pas het Woord wekt de gestalte uit,</seg> <seg n="26.34.2">in <pb n="655" ed="VW"/>en aan het gehalte.</seg></s> <s n="26.35"><seg n="26.35.1">En God sprak:</seg> <seg n="26.35.2">er zij licht en er was licht.</seg></s> <s n="26.36"><seg n="26.36.1">Het was avond geweest en het was morgen geweest,</seg> <seg n="26.36.2">de eerste dag.</seg></s> <s n="26.37"><seg n="26.37.1">De continuïteit is geboren.</seg></s> <s n="26.38"><seg n="26.38.1">Wanneer daarom Barth in zijn <hi rend="italic">Dogmatik</hi> in zijn leer van het Woord de tegenstelling van Gehalt en Gestalt nog absoluut stelt,</seg> <seg n="26.38.2">dan acht ik dat een fout.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="26.39"><seg n="26.39.1">En daarom ook als hij zegt dat wij niet christelijk kunnen denken.</seg></s> <s n="26.40"><seg n="26.40.1">Er is een logische actie in en rondom de preek.</seg></s> <s n="26.41"><seg n="26.41.1">Er is continuïteit juist in het Woord en nergens elders.</seg></s> <s n="26.42"><seg n="26.42.1">Er is school in en rondom de kerk.</seg></s> <s n="26.43"><seg n="26.43.1">Het gaat er echter alleen om of wij de school zullen bouwen op de schepping als gestalte zonder eraan te denken dat die slechts een bekleding is van het gehalte.</seg></s> <s n="26.44"><seg n="26.44.1">Wij mogen niet vergeten dat de macht van het goddelijke schepperswoord nodig is om het Tohoe Wabohoe van de paradoxe existentie in bedwang te houden.</seg></s> <s n="26.45"><seg n="26.45.1">Hier ligt de spanning tussen schepping als scheiding en de schepping als vorm.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="26.46"><seg n="26.46.1">Prof. Van der Leeuw heeft in zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie</hi> geschreven dat ik vergeet dat ze ook vorming is.</seg></s> <s n="26.47"><seg n="26.47.1">En bovendien dat ik vergeet dat schepping is wat achter beide ligt:</seg> <seg n="26.47.2">Woord Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="26.48"><seg n="26.48.1">Uit het zoëven gezegde zal,</seg> <seg n="26.48.2">hoop ik,</seg> <seg n="26.48.3">wel duidelijk geworden zijn dat geen van beide het geval is.</seg></s> <s n="26.49"><seg n="26.49.1">Ook hier zal ik mij tegen het vermoeden van esprit d'escalier kunnen verweren met mijn artikel van 1925.</seg></s> <s n="26.50"><seg n="26.50.1">Reeds daar kwam ik langs een geheel andere weg tot de conclusie dat de absolute paradox een zich terugtrekken is in de diepten van de geest en dat ze een ascetisch karakter draagt en een vlucht voor de ervaring betekent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="26.51"><seg n="26.51.1">Dit is inderdaad het geval,</seg> <seg n="26.51.2">ook al licht ze juist midden in de existentie op.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het gaat echter om de verhouding tussen gehalte en gestalte;</seg> <seg n="27.1.2">scheiding en vorm.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wanneer wij vergeten dat de schepping,</seg> <seg n="27.2.2">het scheppingswoord Gods,</seg> <seg n="27.2.3">het Woord het is,</seg> <seg n="27.2.4">dat licht en duisternis scheidt,</seg> <seg n="27.2.5">uiteenhoudt,</seg> <seg n="27.2.6">dan vergeten wij hoe duur zo'n stukje continuïteit dat wij een dag noemen,</seg> <seg n="27.2.7">24 uren,</seg> <seg n="27.2.8">gekocht is.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Daarom zegt Hebr. 11 dat alleen het geloof daar enig besef van heeft.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De chaotische machten die daarachter staan zijn zo geweldig dat alleen God ze door zijn Woord gescheiden kan houden.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">En nu is er wel zoveel school in en rondom de kerk dat ze aandacht wil schenken aan de Continuïteit die God midden in het paradoxale onweder van geest en existentie te voorschijn roept,</seg> <seg n="27.5.2">maar deze school ziet,</seg> <seg n="27.5.3">omdat ze op God let,</seg> <seg n="27.5.4">de Schepping overwegend als scheiding.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De vorm is zo fragiel en de spanning daarachter zo groot.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">De daad,</seg> <seg n="27.7.2">het Woord,</seg> <seg n="27.7.3">de schepping is belangrijker dan het resultaat.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Wat wij gewoonlijk school noemen neemt de vorm te rustig,</seg> <seg n="27.8.2">te veel als een nu voortaan vanzelfsprekende gegevenheid,</seg> <seg n="27.8.3">waarbij de creatuur in de plaats komt van het Woord,</seg> <seg n="27.8.4">waardoor de schepping gedragen wordt.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Vandaar komt het ook dat in de christelijke filosofie,</seg> <seg n="27.9.2">zoals bij Augustinus,</seg> <seg n="27.9.3">de <pb n="656" ed="VW"/>schepping niet symbool wordt van de continuïteit van de rustige vorm,</seg> <seg n="27.9.4">de gestalte,</seg> <seg n="27.9.5">maar van de discontinuïteit,</seg> <seg n="27.9.6">het Woord Gods,</seg> <seg n="27.9.7">dat geweldig is over het gehalte,</seg> <seg n="27.9.8">dat zijn oordeel daarover heen laat gaan.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Dat maakt juist het onderscheid uit tussen de heidense en de christelijke filosofie:</seg> <seg n="27.10.2">het onderscheid ligt in de erkenning van de schepping.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Het gaat om harmonie of schepping.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">De school zoals wij die eigenlijk alleen maar kennen is verliefd op de vorm en de harmonie en vindt het jammer als er in de wereld zoveel drukte gemaakt wordt van een arme zondaar.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Dat is het punt waarop Plotinus zich opwindt tegen de christelijke kerk.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Dan heeft hij moeite om in de vorm te blijven.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">En daarom hebben wij bezwaar tegen theologische of filosofische opvattingen,</seg> <seg n="27.15.2">waarin de continuïteit,</seg> <seg n="27.15.3">de gestalte,</seg> <seg n="27.15.4">de vorm,</seg> <seg n="27.15.5">de harmonie het Woord Gods in de schaduw dreigen te stellen,</seg> <seg n="27.15.6">omdat men hei oordeel vergeet dat in dat Woord over het gehalte der dingen gaat.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">De scheiding die voltrokken moet worden om de vorm mogelijk te maken.</seg></s> <s n="27.17"><seg n="27.17.1">Daarom ben ik het met prof. Haitjema eens als hij de <hi rend="italic">Encyclopaedie van</hi> Kuyper veel te beschouwend vindt en er te weinig van de existentiële passie van Kierkegaard aantreft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="27.18"><seg n="27.18.1">De logische actie is hier te weinig gekerstend.</seg></s> <s n="27.19"><seg n="27.19.1">Er zit te weinig ascese in die logica.</seg></s> <s n="27.20"><seg n="27.20.1">Ze staat zelf te weinig onder het oordeel.</seg></s> <s n="27.21"><seg n="27.21.1">Zo komt het dat Kuyper in zijn meditaties tracht af te boeten voor wat hij in zijn wetenschappelijke geschriften niet drijft.</seg></s> <s n="27.22"><seg n="27.22.1">Bij Bavinck staan de dingen soortgelijk,</seg> <seg n="27.22.2">ofschoon hij innerlijk meer geleden moet hebben onder zijn tol betalen aan de school.</seg></s> <s n="27.23"><seg n="27.23.1">In deel twee van zijn <hi rend="italic">Dogmatiek</hi> zegt hij dingen die heel merkwaardig zijn in dit verband.</seg></s> <s n="27.24"><seg n="27.24.1">Schepping is geschiedenis + harmonie zegt hij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="27.25"><seg n="27.25.1">Merkwaardige definitie van schepping.</seg></s> <s n="27.26"><seg n="27.26.1">Ze kan goed zijn als men de verhoudingen juist neemt.</seg></s> <s n="27.27"><seg n="27.27.1">Ik sprak ook van scheiding en vorm.</seg></s> <s n="27.28"><seg n="27.28.1">Maar als Bavinck de twee zo rustig naast elkaar zet,</seg> <seg n="27.28.2">dan betekent dat christendom en cultuur,</seg> <seg n="27.28.3">christendom en neoplatonisme.</seg></s> <s n="27.29"><seg n="27.29.1">Er is te veel zonde op de wereld en gelukkig ook te veel barmhartigheid Gods om de dingen zo rustig wetenschappelijk af te doen.</seg></s> <s n="27.30"><seg n="27.30.1">Lazarus komt in Abrahams schoot en niet de rijke man.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Daarom moet de school meer van de kerk hebben.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Prof. Van der Leeuw zegt het ook in zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie:</hi></seg> <seg n="28.2.2">er is te weinig sprekende encyclopedie in Kuyper,</seg> <seg n="28.2.3">te weinig preek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Inderdaad,</seg> <seg n="28.3.2">de endoctrinering van de Logos gaat zo te kort om de hoek.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">En dat is in het algemeen het geval bij de school zoals wij die kennen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">De ontzettende gevolgen daarvan worden midden onder ons openbaar.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Het is een logische actie die ons naar de duivel voert.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarom vind ik het goed als men als parool opstelt preek + logische <pb n="657" ed="VW"/>actie;</seg> <seg n="29.1.2">maar het kan niet die van Kuyper zijn en dat kan ook niet de bedoeling zijn.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Maar wat dan?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Dat is nu juist het probleem der continuïteit binnen de dialectische theologie.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Een probleem van geweldige praktische strekking,</seg> <seg n="29.4.2">waarmee de chemicus,</seg> <seg n="29.4.3">de militair en de schoolleraar even goed te maken hebben als de theoloog.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In de paradox mogen wij niet blijven hangen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Absolute ascese ten opzichte van de ervaring mogen wij niet oefenen,</seg> <seg n="30.2.2">ook wetenschappelijk niet;</seg> <seg n="30.2.3">ook theologisch niet.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">In de Tohoe Wabohoe van de existentie en de Geest mogen wij niet blijven liggen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">God spreekt en het is;</seg> <seg n="30.4.2">Hij gebiedt en het staat er.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">God scheidde het licht van de duisternis:</seg> <seg n="30.5.2">de eerste dag.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">En daarmee vorm en gestalte;</seg> <seg n="30.6.2">dus continuïteit.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wij hebben een theologie van het Woord.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Maar als wij die hebben,</seg> <seg n="30.8.2">willen wij de vreselijke tegenstellingen niet vergeten die in de vorm besloten liggen,</seg> <seg n="30.8.3">de strijd niet die door het Woord beslecht wordt.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Het gehalte niet dat in de gestalte is bedwongen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Bij dat alles vergeleken is de continuïteit waar we mee te maken hebben gering en gevaarlijk om te hanteren.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">De school is een plaats waar kinderen met buskruit spelen en als de school geen kerk wordt waar we van genade leven en waar de schepping in de herschepping een ander gehalte krijgt,</seg> <seg n="30.11.2">dan gaan we samen te gronde,</seg> <seg n="30.11.3">zoals we in gevaar staan te doen.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Er is periculum in mora.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">De harmonie van de vorm,</seg> <seg n="30.13.2">van de gestalte kan ons niet redden.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">De vorm heeft niet het vermogen der continuïteit in zich.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Het gehalte,</seg> <seg n="30.15.2">hoe gevaarlijk ook,</seg> <seg n="30.15.3">zal het moeten doen.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Daarom heeft Kuyper wel gelijk als hij de wedergeboorte als beginsel proclameert.</seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">Maar hij doet het op de manier van een mathematische onderstelling.</seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">De christen moet voor ogen staan de scheppende wedergeboorte Gods,</seg> <seg n="30.18.2">de nieuwe kwaliteit die van Godswege geopenbaard wordt in de belofte.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Daarmee grijp ik reeds iets vooruit op wat ik wilde gaan zeggen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ik ga iets terug en werp zelf de bedenking op,</seg> <seg n="31.2.2">die prof. Aalders zou kunnen opperen,</seg> <seg n="31.2.3">of het wel goed is om bij de schepping zo terug te grijpen op de kosmische tegenstellingen,</seg> <seg n="31.2.4">op de chaos die bij de schepping door het Woord bedwongen wordt.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Of wij zelfs de herinnering daaraan niet verder van ons moeten afhouden,</seg> <seg n="31.3.2">omdat God,</seg> <seg n="31.3.3">zoals ik zelf ook reeds tegenover de heerschappij van de absolute paradox opmerkte,</seg> <seg n="31.3.4">in zijn Woord redelijker en zedelijker met ons omgaat en zoals Calvijn zei 'pro captu nostro'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f18" rend="superscript">r</ref> zich aan ons geopenbaard heeft.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Of hier het gevaar van theosofie niet dreigt en Böhme niet om de hoek komt kijken.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Er is ongetwijfeld reden tot die vraag,</seg> <seg n="31.5.2">zoals er verderop in de dialectische theologie,</seg> <seg n="31.5.3">als het niet meer over de natuur maar over de genade gaat,</seg> <seg n="31.5.4">soms reden is om eraan te herinneren dat Paulus een boze schaduw gehad heeft die Marcion heette.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Barth heeft vroeger eens bekend dat die <pb n="658" ed="VW"/>herinnering hem enige tijd 'stutzig'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f19" rend="superscript">s</ref> gemaakt heeft,</seg> <seg n="31.6.2">maar ook als we die waarschuwing niet geheel overbodig achten,</seg> <seg n="31.6.3">dan blijft het toch merkwaardig dat er in de buurt van Luther iemand opstond die Böhme heette en vlak bij Paulus Marcion.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Iets daarvan moet er van zijn bij Luther en bij Paulus.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">En wat Calvijn betreft,</seg> <seg n="31.8.2">als hij niet meer geschreven had dan het eerste en desnoods het tweede boek van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> en niet ook het derde en het vierde,</seg> <seg n="31.8.3">dan zou er misschien iets waar kunnen schijnen van wat Fairbairn<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n6" rend="superscript">6</ref> van hem gezegd heeft,</seg> <seg n="31.8.4">dat hij niet een even bewust,</seg> <seg n="31.8.5">maar wel een even consequent pantheïst was als Spinoza.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Maar des neen.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Calvijn en zijn theologie zijn,</seg> <seg n="31.10.2">evenals die van Augustinus,</seg> <seg n="31.10.3">van het neoplatonisme en het humanisme gered door de pastoraal;</seg> <seg n="31.10.4">door de behoefte aan autoriteit,</seg> <seg n="31.10.5">wetgeving,</seg> <seg n="31.10.6">organisatie.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Daar (III,</seg> <seg n="31.11.2">IV) kan men de ware Calvijn vinden,</seg> <seg n="31.11.3">zoals men naar die zijde de ware Augustinus moet zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het humaan-redelijke,</seg> <seg n="32.1.2">burgerlijk-zakelijke dat Calvijn soms bijna in de verhouding tussen God en mens brengt,</seg> <seg n="32.1.3">het juridisch-rationele dat steeds als gevaar in de gereformeerde theologie dreigt,</seg> <seg n="32.1.4">kan ik niet voor maatgevend houden.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Als tegenwicht daartegen acht ik Böhme-Luther,</seg> <seg n="32.2.2">niet Luther-Böhme,</seg> <seg n="32.2.3">wel nodig.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">In de eerste stukken van de theologie namelijk.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">In boek III-IV van de <hi rend="italic">Institutie</hi> is Calvijn verre boven het gevaar uit.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Als de dialectische theologie zuiver gereformeerd van inzet was geweest,</seg> <seg n="32.5.2">zou de <hi rend="italic">Römerbrief van</hi> Barth er ook niet zo Böhme-achtig hebben kunnen uitzien.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ik heb van het begin op dat lutherse gewezen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Maar nu afgezien van die <hi rend="italic">Römerbrief</hi></seg> <seg n="33.1.2"><hi rend="italic">-</hi> als ik eens mag denken aan mijn eigen boekje <hi rend="italic">Herschepping</hi></seg> <seg n="33.1.3"><hi rend="italic">-</hi> acht ik het gevaar van theosofie heel gering.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het is er absoluut niet om te doen om op de chaos terug te grijpen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het is alleen maar de bedoeling om zo te werk te gaan dat men voor de gestalte het gehalte niet vergeet;</seg> <seg n="33.3.2">voor de vorm de scheiding en het oordeel niet die erachter liggen;</seg> <seg n="33.3.3">voor de harmonie de geschiedenis niet.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">En dan staat daarbij niet de bedoeling voorop om terug te grijpen maar om vooruit te gaan.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dat we het gehalte naar voren brengen is nodig het allermeest met het oog op wat er volgt,</seg> <seg n="33.5.2">de zondeval.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">We gaan er niet de theosofische,</seg> <seg n="33.6.2">de Böhme-kant mee op,</seg> <seg n="33.6.3">maar de theologische,</seg> <seg n="33.6.4">de Luther-kant.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De bijbel doet dat ook en laat de gestalte liggen om zich met het gehalte te gaan bezig houden.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">De bijbel blijft niet staan bij de planken van het wereldtoneel,</seg> <seg n="33.8.2">maar houdt zich bezig met het spel dat daarop gespeeld wordt.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Abraham,</seg> <seg n="33.9.2">Mozes,</seg> <seg n="33.9.3">Christus,</seg> <seg n="33.9.4">profeten en apostelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Bavinck ziet die dingen tenslotte ook wel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Hij zegt:</seg> <seg n="33.11.2">de reformatoren maakten de tegenstelling kwalitatief;</seg> <seg n="33.11.3">van fysisch ethisch.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Openbaring staat tegenover zonde.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">En een wereldbeschouwing die de openbaring</seg> <seg n="33.13.2">- <pb n="659" ed="VW"/>dus de kwaliteit</seg> <seg n="33.13.3">- ontkent moet monisme heten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Van die kwaliteit weet de bijbel dan verder niets te zeggen dan dat ze zonde heet.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Daarom mag de theologie niet blijven staan bij de gestalte.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Wanneer we vier trappen aannemen:</seg> <seg n="33.16.2">1. de chaos,</seg> <seg n="33.16.3">2. de wereld die goed geschapen werd,</seg> <seg n="33.16.4">3. de wereld die in de zonde der tweede chaos viel en 4. de belofte van een betere wereld,</seg> <seg n="33.16.5">dan kunnen wij maar niet zeggen dat de wereld is:</seg> <seg n="33.16.6">geschiedenis en harmonie.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Dan mag ons geloof niet verwijlen op de tweede trap:</seg> <seg n="33.17.2">de gestalte van de goede wereld.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">Het is zoals Bavinck zegt:</seg> <seg n="33.18.2">openbaringsgeloof is geloof aan een betere wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="33.19"><seg n="33.19.1">Dat is de wereld uit de preek en daarom hebben wij zoveel nadruk te leggen op het gehalte omdat we door het oordeel heen naar die betere wereld gedreven worden en niet blijven hangen in de neoplatonische harmonie-aanbidding,</seg> <seg n="33.19.2">waar onze eigen schaduw in de reuzenschaduw van geest-ziel-stof tegen het scherm van het eeuwig-Ene een kosmische maat krijgt.</seg></s> <s n="33.20"><seg n="33.20.1">Zo komen we niet bij God.</seg></s> <s n="33.21"><seg n="33.21.1">De geest wordt dan als 'der Widersacher der Seele' verworpen in de politiek en de ziel raakt onder de materie bedolven in de psychologie.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Zo is dan binnen de dialectische theologie het probleem van de continuïteit en van de logische actie wel aan de orde,</seg> <seg n="34.1.2">omdat het een theologie van het Woord is,</seg> <seg n="34.1.3">niet van de paradox.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Maar zij wil daarbij rekening houden met het karakter van de verkondiging van een betere wereld.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De continuïteit en de logische actie worden hier telkens aan de hoeken afgekort,</seg> <seg n="34.3.2">om een bijbelse uitdrukking te gebruiken (o.a. Jer. 9 : 26).</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Barth doet dat in zijn <hi rend="italic">Dogmatik</hi> heel radicaal.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Allereerst keert hij zich tegen het modernisme dat kerk en theologie uit de grote samenhang met de gegeven wereld wil verstaan of van de mens zelf uit tot verstaan van het wezen des geestes wil komen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Alles heeft dan al een bepaalde zin en God kan er geen Woord meer tussen krijgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Dit is de existentieel-ontologische continuïteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Maar ook,</seg> <seg n="34.8.2">als men het Woord laat gelden,</seg> <seg n="34.8.3">komt hij op tegen het opus operatum van het Woord bij Rome en de orthodoxie.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Eenmaal gesproken,</seg> <seg n="34.9.2">meent men,</seg> <seg n="34.9.3">heeft God het dan gezegd.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">De zin is dan wel door God gegeven,</seg> <seg n="34.10.2">maar eenmaal gegeven ligt ze dan ook vast.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Er is te veel vaststaande zin en God kan er weer geen Woord tussen krijgen.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De woorden duren,</seg> <seg n="34.12.2">zoals zo straks de dingen duurden,</seg> <seg n="34.12.3">en de logische actie kan ermee gereed zien te komen,</seg> <seg n="34.12.4">tot ze er heer en meester van is.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Maar God moet aan het woord blijven.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Het Woord Gods,</seg> <seg n="34.14.2">zegt Barth,</seg> <seg n="34.14.3">is actus purus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Mijn bestaan en de dingen in mijn bestaan mogen het niet tegenhouden,</seg> <seg n="34.15.2">maar ook de bestaande woorden,</seg> <seg n="34.15.3">de traditie niet.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarom legt hij nadruk op het gezag van de Schrift,</seg> <seg n="35.1.2">zoals bij de reformatoren<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <pb n="660" ed="VW"/><s n="35.2"><seg n="35.2.1">De Schrift blijft op zijn plaats,</seg> <seg n="35.2.2">gaat niet mee als de traditie,</seg> <seg n="35.2.3">werkt telkens van het begin af en zegt altijd wat nieuws.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Maar de werking van de Schrift is weer niet continu te denken,</seg> <seg n="35.3.2">zó,</seg> <seg n="35.3.3">dat van Christus uit een zakelijke werking zou uitgaan,</seg> <seg n="35.3.4">een communicatie van goddelijk aan menselijk zijn.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De successie is de werkvorm van de bijbel.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Er is ruimte tussen de profeten,</seg> <seg n="35.5.2">Christus,</seg> <seg n="35.5.3">de apostelen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De bijbel kweekt geen geestelijk ras.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">God blijft zenden,</seg> <seg n="35.7.2">spreken.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Van het bestaan van Gods Woord kunnen wij niet spreken.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Maar het Woord Gods heeft ook geen wezen.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Fenomenologisch kunnen wij het ook niet grijpen.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Het is er geweest en wij moeten afwachten hoe het wezen zal als het weer komt.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Wij hebben de herinnering aan het Woord Gods.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Hier schijnt dan enige continuïteit te bespeuren.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Maar Barth gaat verder ook hier af te korten.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">In de herinnering aan het Woord gaat de kerk niet op zichzelf terug,</seg> <seg n="35.15.2">niet op eigen wezen,</seg> <seg n="35.15.3">zoals bij Augustinus,</seg> <seg n="35.15.4">maar op Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">En Christus blijft transcendent ten opzichte van de kerk.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Er is geen continuïteit tussen Hem en de kerk.</seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">Het Woord wordt nooit algemene waarheid,</seg> <seg n="35.18.2">maar blijft scheppende toekomstige waarheid.</seg></s> <s n="35.19"><seg n="35.19.1">Hier komt dus de tijd te voorschijn.</seg></s> <s n="35.20"><seg n="35.20.1">Maar ook deze wordt van continuïteit beroofd.</seg></s> <s n="35.21"><seg n="35.21.1">De profeten,</seg> <seg n="35.21.2">Christus,</seg> <seg n="35.21.3">de apostelen hebben elk hun eigen tijd.</seg></s> <s n="35.22"><seg n="35.22.1">Die tijden liggen niet in elkaars verlengde.</seg></s> <s n="35.23"><seg n="35.23.1">Ze staan hiërarchisch ten opzichte van elkaar<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> </corr></choice><s n="35.24"><seg n="35.24.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">Ieder</corr></choice> van die tijden houdt zijn eigen macht over ons.</seg></s> <s n="35.25"><seg n="35.25.1">Er vormt zich geen traditie,</seg> <seg n="35.25.2">bijv. wet en profeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="35.26"><seg n="35.26.1">Hier is dus getracht het karakter van het Woord zuiver te houden.</seg></s> <s n="35.27"><seg n="35.27.1">Het is geen paradox die aan de existentie zelf ontspringt en de enkeling in eeuwigheidslicht zet:</seg> <seg n="35.27.2">hier is successie,</seg> <seg n="35.27.3">kerk,</seg> <seg n="35.27.4">prediking,</seg> <seg n="35.27.5">opzet.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">En toch mogen we wel even adem scheppen en vragen:</seg> <seg n="36.1.2">wat blijft er zo,</seg> <seg n="36.1.3">als we het zo spreken invoeren,</seg> <seg n="36.1.4">voor de rustige beschouwing,</seg> <seg n="36.1.5">wat blijft er dan van de continuïteit en de logische actie over?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Maar Barth gaat nog verder.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Dit Woord is een geheimenis.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het legt tenslotte zijn reiskleed af en wordt tot geestelijkheid.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Het wordt laatste Woord en hier komt Barth voor het eerst de Heilige Geest tegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Alleen een mystieke Begrifflichkeit blijft er over;</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f30" rend="superscript">d</ref><seg n="37.5.2">fenomenologie en methode beide,</seg> <seg n="37.5.3">de continuïteit van de substantie en die van de functie hebben afgedaan.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Men zal mij moeten toestemmen dat Barth in deze <hi rend="italic">Dogmatik</hi> met grote scherpte zijn bepaling van Woord Gods heeft doorgevoerd.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En het probleem van de continuïteit blijkt geheel de draad te vormen,</seg> <seg n="38.2.2">waaraan de uiteenzetting voortschrijdt.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Tegen haar gaat het hele verweer.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Zij wordt uit alle hoeken verdreven.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Ook moet men zeggen dat hij een theologie van het <pb n="661" ed="VW"/>Woord heeft zoeken te geven in onderscheiding van een van de paradox:</seg> <seg n="38.5.2">Barth heeft zich van Kierkegaard,</seg> <seg n="38.5.3">van zijn eigen <hi rend="italic">Römerbrief</hi> van een theologie der existentie,</seg> <seg n="38.5.4">van de spanningen die door het Woord gebonden worden,</seg> <seg n="38.5.5">van Böhme-Luther,</seg> <seg n="38.5.6">verwijderd om aanknoping te zoeken bij de gereformeerde theologie met haar meer rationele,</seg> <seg n="38.5.7">op de intentie van het Woord gerichte geestelijkheid,</seg> <seg n="38.5.8">die inderdaad soms kon overgaan in mystische begripsmatigheid (Aalders).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar Barth heeft dat gedaan met een Duitse Gründlichkeit,</seg> <seg n="38.6.2">niet congeniaal,</seg> <seg n="38.6.3">die m.i. de gereformeerde theologie over haar eigen grens heeft gedreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">De grens van het Woord is enerzijds de existentie;</seg> <seg n="38.7.2">anderzijds de Heilige Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Wij spraken daarover toen wij het over de eerste scheppingsdag hadden.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Barth gaat nu over de andere grens en maakt het Woord tot Geest.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Alleen Geest is actus purus.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">In het Woord is binding ten onzen behoeve.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Het Woord schept verbanden.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Het gezag schept zo'n verband.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Zuiver geestelijk geschiedt het (verschijnt = geldt,</seg> <seg n="38.14.2">geschiedt).</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Als wet legt het zo'n verband.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">Als organisatie doet het dat.</seg></s> <s n="38.17"><seg n="38.17.1">Als Verbond treedt het op. Oud en Nieuw Verbond.</seg></s> <s n="38.18"><seg n="38.18.1">Het Woord heeft bindende kracht.</seg></s> <s n="38.19"><seg n="38.19.1">De paradox spat uitéén daar waar zij opklinkt.</seg></s> <s n="38.20"><seg n="38.20.1">Zij heeft aan een andere paradox niets te zeggen.</seg></s> <s n="38.21"><seg n="38.21.1">Daar waar zij gehoord wordt is de existentie nog niet geschapen.</seg></s> <s n="38.22"><seg n="38.22.1">Iedere paradox heeft een eigen logica.</seg></s> <s n="38.23"><seg n="38.23.1">Men kan ze niet als de begrippen in een tafel ordenen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">De Geest,</seg> <seg n="39.1.2">het laatste Woord,</seg> <seg n="39.1.3">zoals Barth dat opvat,</seg> <seg n="39.1.4">waar hij het Woord laat geschieden,</seg> <seg n="39.1.5">als het zijn reiskleed aflegt,</seg> <seg n="39.1.6">is weer helemaal zonder binding.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Het is de predestinatie,</seg> <seg n="39.2.2">waarin de existentie uiteindelijk op haar individuele bestemming,</seg> <seg n="39.2.3">zonder paradox is vastgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wij moeten daartussen in gaan;</seg> <seg n="40.1.2">met Augustinus en Calvijn autoriteit,</seg> <seg n="40.1.3">wet en kerk laten gelden.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Het Verbond in de geschiedenis.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Daar maakt het woord binding.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Er is continuïteit:</seg> <seg n="40.4.2">Vader-Zoon-Geest;</seg> <seg n="40.4.3">geloof-hoop-liefde.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zelfs verstand-gevoel-wil.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Maar het is de nieuwtestamentische continuïteit.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">En nader de apostolische.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Ze is er tussen Schrift en Belijdenis.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Tussen de eerste preek van Petrus van gisteren en de laatste die zondag gehouden is.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Maar deze continuïteit brengt een eigen logische actie mee.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Ze gaat niet van de eerste beginselen der schepping uit (Schilder).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Ze werkt van het einde uit.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Ze legt de rem niet van de schepping af.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Zij ziet in de fragmenten,</seg> <seg n="40.14.2">de resten,</seg> <seg n="40.14.3">geen aansporing om het verloren paradijs op te graven.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">De fragmenten en resten zijn onderpanden,</seg> <seg n="40.15.2">verbanden,</seg> <seg n="40.15.3">die in een andere wereld samengevoerd moeten</seg> <seg n="40.15.4">- ascese.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">De logica is niet van deze wereld.</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">Het zijn zaden die in de akker der wereld vallen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="646" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>R. Eisler, <hi rend="italic">Wörterbuch der philosophischen Begriffe,</hi> dl. 3, Berlijn 1910<hi rend="superscript">3</hi> p. 1428 v.</p></note>
<pb n="647" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung, dl.</hi> 1, boek 1. par. 15. <hi rend="italic">Arthur Schopenhauers sämtliche Werke,</hi> P. Deussen ed., dl. 1, München 1911, p. 87. Schopenhauer spreekt hier over het euklidisch bewijs van de stelling van Pythagoras.</p></note>
<pb n="648" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Regula</hi> 3. A.-T, dl.10, p.369.</p></note>
<pb n="650" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 647, noot b.</p></note>
<pb n="651" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>E. Brunner. <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort.</hi> Der Gegensatz zwischen moderner Religionsauffassung und christlichem Glauben dargestellt an der Theologie Schleiermachers. Tübingen 1924, p. 345-350.</p></note>
<pb n="653" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Th. L. Haitjema. <hi rend="italic">Abraham Kuyper und die Theologie des holländischen Neocalvinismus. in Zwischen den Zeiten</hi> 9 (1931). p. 331-354, vgl. p. 347. Zie Th. L. Haitjema in de bundel <hi rend="italic">De openbaring der verborgenheid,</hi> Baarn 1934, p. 55.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>G. van der Leeuw. <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> Amsterdam 1935, p. 100 v.</p></note>
<pb n="654" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Filosofie van de paradox, Eltheto</hi> 79 (1925/26), 161-177, opgenomen in dit deel, p. 542-556. Zie p. 556</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie p. 555 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. K. Schilder, <hi rend="italic">Zur Begriffsgeschichte des 'Paradoxon'.</hi> Mit besonderer Berücksichtigung Calvins und des nach-kierkegaardschen 'Paradoxon', Kampen 1933, p. 119 vv.</p></note>
<pb n="655" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">* KD. I</hi>/ 1, p. 182.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding,</hi> p. 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie p. 555.</p></note>
<pb n="656" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Th. L. Haitjema, in de bundel <hi rend="italic">De openbaring der verborgenheid,</hi> p. 55.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*H. Bavinck, GD., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, Kampen 1908<hi rend="superscript">2</hi> p. 460 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding, p.</hi> 100 v.</p></note>
<pb n="657" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Inst. II, 16,3.</p></note>
<pb n="658" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Der Römerbrief.</hi> München 1933<hi rend="superscript">6</hi> p. XVI.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. M. Fairbairn, <hi rend="italic">The place of Christ in modern theology,</hi> Londen 1893, p. 164.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*Bavinck, <hi rend="italic">GD., dl.</hi> 1, p. 377.*</p></note>
<pb n="659" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>*Bavinck, GD., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 394.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>KD.I/1, p.35-39.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>KD.I/1, p.41, waar B. dat overigens uitspreekt van 'das Sein der Kirche'.</p></note>
<pb n="660" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">KD. I/</hi> 1, p. 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 105 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 101 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 150 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, p. 232.</p></note>
<pb n="661" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. W. J. Aalders. <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen, waarde,</hi> Groningen-Den Haag 1928. p. 259 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>K. Schilder. <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 249. 254 v.. in de bundel <hi rend="italic">Jezus Christus en het menschenleven,</hi> H. L. Both ed., Kampen 1932.</p></note>
<pb n="662" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="662" ed="VW"/>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Het probleem van de continuïteit binnen de dialectische theologie in</hi> november 1935 voor de theologische faculteitsvereniging te Groningen. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde: Formeel. Niet oude (?) en nieuwe mens. Christus nous na opstanding. Maar: substantie, functie, paradox, Woord.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Speurhond en dief.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Hegel, Kierkegaard.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Daarom Christus-zonde = Woord-gehalte. Bavinck: geschiedenis + harmonie. Christendom + neoplatonisme. Bavinck, reformatorische theses.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>A. M. Fairbairn (1838-1912), Engels congregationalistisch theoloog, die in 1886 het eerste seminarie stichtte van de vrije kerken te Oxford (Mansfield College) en een leidend theoloog was in deze kerken. F. was sterk beïnvloed door Dorner en Tholuck en probeerde het christendom in de zin van Hegels filosofie uit te leggen.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: De kwaliteitsfiguren. Christus niet gestalte, zonde gemaakt. Schilder: kruis a-cultureel.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Terzijde: Zo moet de schepping meer gehoord dan gezien.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: Substantie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Terzijde: Augsburgse confessie.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.het-probleem-van-de-continuiteit-binnen-de-dialectische-theologie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Terzijde: Daarom moeten wij daartussen in, tussen existentie en Geest.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="37" xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie" decls="#bibl-noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie">
<pb n="663" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Vragen binnen de dialectische theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De redactie van dit tijdschrift vroeg mij iets te zeggen over de punten die binnen de dialectische theologie tegenwoordig 't meest in geding zijn.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daartoe ben ik wel bereid,</seg> <seg n="2.2.2">op deze conditie,</seg> <seg n="2.2.3">dat ik mij onder het schrijven niet als vertegenwoordiger van een groep behoef te gedragen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De beste manier om de invloed van een theologische richting te breken bestaat hierin dat men een kring trekt rondom een aantal vertegenwoordigers en hen zodoende isoleert.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De vragen waarover het hier gaat zijn <hi rend="italic">theologische vragen</hi> zonder meer en niemand kan er buiten blijven of mag er zich van afmaken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het best doe ik waarschijnlijk als ik begin met een beetje het terrein te verkennen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In de dialectische theologie <hi rend="italic">liggen</hi> de dingen op een bepaalde wijze,</seg> <seg n="3.2.2">anders dan ze vroeger wel eens gelegen hebben.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat is niet het werk van een paar mensen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wanneer men vraagt hoe het komt,</seg> <seg n="3.4.2">moet het laatste antwoord een mystiek karakter dragen:</seg> <seg n="3.4.3">God laat het ons anders zien.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Misschien mag ik verder gaan en zeggen:</seg> <seg n="3.5.2">de dingen liggen inderdaad anders.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het verschil zit vooral hierin dat wij die punten waarover het in de theologie gaat minder <hi rend="italic">zakelijk</hi> zien.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Augustinus verdeelde de stof in <hi rend="italic">res en signa,</hi></seg> <seg n="4.2.2">dingen en heenwijzingen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Welnu,</seg> <seg n="4.3.2">men kan zeggen,</seg> <seg n="4.3.3">dat het verwijzingskarakter meer op de voorgrond is gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Men drukt dat op verschillende manieren uit.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Nu eens wordt op de voorgrond gesteld dat de dingen des geloofs niet 'gegeven' zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Een germanisme dat beter zo omschreven wordt dat wij er niet over kunnen beschikken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wij moeten afwachten of wij ze weer zullen tegenkomen,</seg> <seg n="5.4.2">ook als wij ze éénmaal hebben ontmoet.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Want het gaat in de theologie om God en,</seg> <seg n="5.5.2">voor zover iets anders er in behaald wordt,</seg> <seg n="5.5.3">om dat andere <hi rend="italic">in betrekking tot God</hi> (Thomas Aquinas).</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En nu spreekt het voor een christen wel vanzelf dat wij voor onze kennis van God van zijn openbaring afhankelijk zijn.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">En dat verder de relatie waarin iemand of iets tot God staat geheel afhankelijk is van Gods vrije genade.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Wij kunnen niet zomaar gaan spreken van een organisch verband waarin de onderdelen van de theologie tot elkaar staan.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Want dat zou hierop neer komen dat wij God tot de wereld rekenden en dat alles in de wereld in een vaste betrekking tot God stond.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In de dialectische theologie wordt het zakelijke daarom vaak zo sterk geëlimineerd dat alleen de verhouding overblijft;</seg> <seg n="6.1.2">en de verhouding op haar beurt weer zo van alle inhoud ontledigd dat men alleen nog van <hi rend="italic">richting kan</hi> spreken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In de kerk bijv. ziet men dan niet een vereniging van mensen,</seg> <seg n="6.2.2">die <pb n="664" ed="VW"/>iets zouden <hi rend="italic">zijn,</hi></seg> <seg n="6.2.3">waardoor ze met God in verband staan,</seg> <seg n="6.2.4">of iets zouden <hi rend="italic">hebben,</hi></seg> <seg n="6.2.5">dat ze namens God konden uitdelen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Neen,</seg> <seg n="6.3.2">het lidmaatschap van de kerk betekent dat men met de apostelen en profeten in de richting van God wijst en altijd weer wacht op goddelijk initiatief.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De kerk is dan een grensgrootheid,</seg> <seg n="6.4.2">'schildwacht der eeuwigheid' (Calvijn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Barth en Brunner hebben het beiden wel op die wijze voorgesteld.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar Brunner heeft de filosofie er meer in betrokken,</seg> <seg n="7.2.2">zodat hij het niet zo lang kon volhouden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Want de filosofische dialectiek slaat op de een of andere wijze altijd <hi rend="italic">weer om.</hi></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Barth heeft beter in zijn oor geknoopt dat men de wonde moet <hi rend="italic">open houden</hi> (Kierkegaard).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo ontdekken wij een verschil in structuur tussen wat ik nu</seg> <seg n="8.1.2">- sterk overdrijvend</seg> <seg n="8.1.3">- wel de oude en de nieuwe theologie mag noemen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik spreek opzettelijk van overdrijving.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Immers ik noemde reeds de namen van Augustinus,</seg> <seg n="8.3.2">Thomas en Calvijn en telkens vond ik daar iets,</seg> <seg n="8.3.3">wat overeenkomt met de dialectische theologie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het zijn meer de tussenliggende <hi rend="italic">perioden,</hi></seg> <seg n="8.4.2"><hi rend="italic">die</hi> aanleiding geven om van <hi rend="italic">oud en nieuw</hi> te spreken,</seg> <seg n="8.4.3">dan de <choice><sic>epoques. die samen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">epoques,</hi></corr></choice></seg><choice><sic>epoques. die samen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="8.4.4"><choice><sic>epoques. die samen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">die samen</hi></corr></choice> het ware beeld van de theologie geven.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar verschil in structuur met een vroegere <hi rend="italic">periode</hi> is er dan wel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men mag misschien zeggen dat die oudere theologie haar stof ziet naar analogie van <hi rend="italic">het geschapene.</hi></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Men kan de dingen waarover het gaat behandelen zoals men dat doet met stenen,</seg> <seg n="9.3.2">planten,</seg> <seg n="9.3.3">dieren.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Men kan ze catalogiseren,</seg> <seg n="9.4.2">ordenen,</seg> <seg n="9.4.3">beschouwen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Men kan er om heen lopen en ze van alle kanten bezien,</seg> <seg n="9.5.2">want ze kunnen niet weglopen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men heeft de tijd,</seg> <seg n="9.6.2">want ze blijven er wel.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Eerst is er bijv. één dogma;</seg> <seg n="9.7.2">later komt er een bij tot men een zekere collectie krijgt.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">En dan pas komt er een tijd waarin men er waarlijk wetenschappelijk mee bezig kan zijn.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De logische actie gaat er zich mee bemoeien en dan ontstaat er een nieuwe discipline,</seg> <seg n="9.9.2">zoals dat op zo menig ander gebied,</seg> <seg n="9.9.3">bijv. de moderne psychologie,</seg> <seg n="9.9.4">ook gebeurt.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Op een dergelijke wijze redeneert Kuyper in zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie.</hi></seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Wie zo te werk gaat neemt de stof in de theologie naar analogie van het geschapene.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu heeft de dialectische theologie de oorlog verklaard aan de <hi rend="italic">analogie.</hi></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar ik waag het toch het woord ook met haar in verband te brengen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij vindt en behandelt haar stof naar analogie van de wijze waarop zij kennis krijgt van de openbaring Gods in Jezus Christus.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dat Jezus de Christus is,</seg> <seg n="10.4.2">is <hi rend="italic">niet zinnelijk waarneembaar,</hi></seg> <seg n="10.4.3">zoals volgens de synode van Assen de boom der kennisse des Goeds en des Kwaads in het Paradijs moest zijn.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wanneer Petrus tot de ontdekking komt dat het zo is,</seg> <seg n="10.5.2">zegt Jezus:</seg> <seg n="10.5.3">dat hebben vlees en <pb n="665" ed="VW"/>bloed u niet geopenbaard,</seg> <seg n="10.5.4">maar mijn Vader die in de hemelen is (Matth. 16 : 17).</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wanneer de theologie naar analogie van deze openbaring in Christus wordt opgebouwd,</seg> <seg n="10.6.2">zal ze er heel anders uitzien dan wanneer men het doet op de wijze,</seg> <seg n="10.6.3">die ik boven beschreef.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het gegeven-zijn,</seg> <seg n="10.7.2">als ik dat woord toch eens mag gebruiken,</seg> <seg n="10.7.3">is veel minder vanzelfsprekend,</seg> <seg n="10.7.4">minder -algemeen-geldig.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het is een genadegift en over de <hi rend="italic">duur</hi> van die genade is nog niets beslist.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Enige ogenblikken later noemt Jezus Petrus een Satanas (Matth. 16 : 23).</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Men kan niet zeggen dat het er wel blijft zoals met de geschapen dingen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In verband met deze structuur staan nu ook de <hi rend="italic">vragen</hi> die binnen de dialectische theologie aan de orde komen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een van de eerste is geweest of men de verbondenheid van de mens aan zijn naaste en de verantwoordelijkheid tegenover die naaste zo zelfstandig en zo massaal in de theologie mag binnenbrengen dat er een soort imperium in imperio ontstaat.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">- Dat was bij Gogarten het geval.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Daardoor kwam er een geheide antropologie voor 't licht die politieke strekking ging aannemen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Men weet dat dit bij de Duitse vertegenwoordigers van de nieuwe theologie tot een volkomen breuk heeft geleid.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Deze antropologie was veel te massief,</seg> <seg n="11.6.2">te concreet,</seg> <seg n="11.6.3">te weinig ontleend aan het significatief karakter van de verhoudingen tussen de huisgenoten des geloofs dan dat ze verenigbaar zou zijn met het belijden dat ten grondslag ligt aan de dialectische theologie.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De Duitse geschiedenis van deze tijd levert een geweldige verluchting van de waarheid dat de theologie praktische strekking heeft.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De opvattingen van Gogarten werkten <hi rend="italic">te direct</hi> zakelijk.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Er zat te veel scheppingsanalogie in.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In de tweede plaats noem ik de kwestie van het aanknopingspunt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Men kent haar uit Brunners <hi rend="italic">Natur und Gnade</hi> en Barths <hi rend="italic">Nein!</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De opvattingen van Brunner,</seg> <seg n="13.1.2">op dit punt althans,</seg> <seg n="13.1.3">zijn minder modern dan die van Gogarten.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ze hebben minder te maken met de verhouding tussen dialectische theologie en allermodernste wereldhistorie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Brunner is een repristinerend dialectisch theoloog en heeft daarom in ons land met dit teruggrijpen op motieven,</seg> <seg n="13.3.2">die in onze vaderlandse theologie heel bekend zijn,</seg> <seg n="13.3.3">weinig navolging gevonden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Brunner brengt de openbaring in de Schepping naast de openbaring in het Evangelie naar voren.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Hij bepleit de noodzakelijkheid om te rekenen met de onderhouding Gods,</seg> <seg n="13.5.2">een leer die Kuyper in <hi rend="italic">zijn Gemeene Gratie</hi> breed heeft ontwikkeld.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">In verband daarmee meet hij de betekenis van het <hi rend="italic">humanum</hi> uit in aansluiting aan de leer van het beeld Gods bij de reformatoren.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Brunner vergeet daarbij welk een andere betekenis zulk een leer in onze tijd moet hebben als <hi rend="italic">toenmaals.</hi></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Men kan aan de ontwikkeling <pb n="666" ed="VW"/>van de neocalvinistische theologie ten onzent,</seg> <seg n="13.8.2">zoals die zich vertoont bij prof. Schilder en anderen,</seg> <seg n="13.8.3">opmerken in welke richting wij daarmee <hi rend="italic">nu</hi> gebracht worden,</seg> <seg n="13.8.4">Bij de reformatoren is deze leer een rudiment uit de scholastiek die een natuurlijke theologie nodig had om als onderbouw te dienen voor de geopenbaarde.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Thans zijn deze voorstellingen torpedo's waarmee uit de hoek van de cultuur en de politiek aan kerk en theologie afbreuk wordt gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Een derde vraag die mij hier bijzonder interesseert is deze of in de dialectische theologie,</seg> <seg n="14.1.2">zoals met name Barth die in zijn <hi rend="italic">Dogmatik heeft</hi> uitgewerkt,</seg> <seg n="14.1.3">ten opzichte van het openbaringskarakter van onze Godskennis wel genoeg rekening wordt gehouden met de leer van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het is de kwestie van de <hi rend="italic">continuïteit.</hi></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik heb boven opgemerkt dat over de <hi rend="italic">duur</hi> van de genade nog niets beslist is als wij erop gewezen hebben dat ze een gave is.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ik wilde daarmee aangeven dat in ieder geval de duur van de genade een heel ander karakter draagt dan de duur der dingen die wij geschapen noemen en die God onderhoudt.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het volk zegt dat genade <hi rend="italic">geen erfgoed</hi> is en wil daarmee een onderscheid stellen tussen het <hi rend="italic">blijven</hi> van de dingen op natuurlijk en op geestelijk gebied.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De leer van de <hi rend="italic">algemene genade</hi> rekent juist met het voortbestaan van de eenmaal geschapen dingen en stelt die op rekening van Gods lankmoedigheid en geduld.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wanneer wij over genade spreken in verband met de beloften van het Evangelie kan natuurlijk deze duur niet bedoeld zijn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daarom schreef ik dat met de gift der genade over haar duur nog niets gezegd is.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat wil echter niet zeggen dat de genade geen duur van eigen aard zou kunnen bezitten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Naar analogie van de openbaring Gods in Jezus Christus,</seg> <seg n="15.4.2">die met ons is 'al de dagen tot de voleinding der wereld' (Matth. 28 : 20).</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het wil mij voorkomen dat Barth hier te zeer iedere analogiegedachte naar de kant van de werkingssfeer van de Heilige Geest afwijst en te strikte identiteit eist.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De duur of continuïteit die hij wil toelaten moet om te beginnen vallen binnen de tijd die Jezus op aarde was.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zo de drieëndertig jaren van zijn leven;</seg> <seg n="15.7.2">de drie jaren van zijn omwandeling;</seg> <seg n="15.7.3">de veertig dagen tussen zijn Opstanding en Hemelvaart.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Barth kent ook wel bijzondere betekenis toe aan de levensduur der kerk,</seg> <seg n="16.1.2">de tijd tussen Hemelvaart en Wederkomst.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Maar hij wil het leven der kerk toch 'vanuit de christologie'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f4" rend="superscript">d</ref> verstaan.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dat bedoel ik als ik zeg dat Barth te veel dringt op identiteit en de analogie te principieel uitsluit.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De <hi rend="italic">duur</hi> van het genadeleven mag niet opgesloten blijven binnen het verloop van het leven van Jezus.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dan komt men de belijdenis van de Heilige Geest te na.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Op die <pb n="667" ed="VW"/>wijze zou het geloof geen andere duur kennen dan in de afzonderlijke stukjes uit het leven van Jezus,</seg> <seg n="16.6.2">waarmee het zichzelf zou identificeren.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Dit zou het enige tijdsbegrip zijn dat de theologie kent.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Die stukken van het leven van Jezus krijgen dan sacramentele betekenis.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Het is Gods eeuwigheid die hier in de zichtbare vorm van aardse tijd voor ons gebroken wordt en die het geloof mag nemen.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Naast de tweeheid van prediking en sacrament wordt dan het leven principieel uitgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wel staat Barth niet helemaal afwijzend tegenover een meer mystische opvatting van genadeleven in verband met het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik besprak dit punt uitvoerig met hem op een bijeenkomst te Amsterdam in het voorjaar van 1935.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar het 'ik ben met ulieden al de dagen tot de voleinding der wereld' wil hij toch christologisch blijven verstaan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Hij wil daarmee niet overgaan naar de werkingssfeer van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Althans niet zover dat tussen de sfeer van Christus en de sfeer van de Heilige Geest zulk een duidelijke scheiding gemaakt zou worden dat men in de laatste zou spreken <hi rend="italic">naar analogie</hi> van de eerste.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De identiteit moet gehandhaafd blijven.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo vlucht Barth,</seg> <seg n="18.1.2">zodra er van genadeleven sprake is in verband met de <hi rend="italic">durende</hi> werking van de Heilige Geest,</seg> <seg n="18.1.3">in het <hi rend="italic">geloofsleven</hi> als nog meer direct op Christus betrokken terug.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">In verband met tijd weet hij alleen van een sacramentele wereld waarin de <hi rend="italic">duur</hi> niet mystisch maar alleen zinnelijk waarneembaar van aard is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Barth houdt hier vast aan een analogie met de schepping zoals die in de sacramentsleer aanwezig is tussen het werk van de Zoon en het werk van de Vader;</seg> <seg n="18.3.2">de enige rest van de oorspronkelijke schepping waarvan het Evangelie weet.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar hij wil niet horen van een analogie tussen het werk van de Heilige Geest en dat van de Zoon.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Door dit sacramentalisme wordt in de dialectische theologie,</seg> <seg n="19.1.2">zoals Barth die tot nog toe leert,</seg> <seg n="19.1.3">alles min of meer verbrokkeld.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Er is geen recht onderscheid tussen prediking en sacrament;</seg> <seg n="19.2.2">en evenmin tussen sacrament en leven.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Iedere preek is een nieuw sacrament,</seg> <seg n="19.3.2">zoals iedere paradox een nieuwe waarheid is,</seg> <seg n="19.3.3">die aan de andere niets te zeggen heeft.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Voor mij ligt hierin een miskenning van het werk van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="664" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Inst. III,</hi> 9, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Abschliessende unwissenschaftliche Nachschrift zu den philosophischen Brocken,</hi> in S. Kierkegaard, <hi rend="italic">Gesammelte Werke,</hi> 12 dln., Jena 1909-1922, dl. 6, p. 172.</p></note>
<pb n="665" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Natur und Gnade.</hi> Zum Gespräch mit Karl Barth, Tübingen 1935<hi rend="superscript">2</hi>. K. Barth, <hi rend="italic">Nein!</hi> Antwort an Emil Brunner, München 1934.</p></note>
<pb n="666" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*K. Barth. <hi rend="italic">De apostolische geloofsbelijdenis.</hi> Voor Nederland bewerkt en van aanteekeningen voorzien door dr. K. H. Miskotte, Nijkerk 1935, p. 171.* Deze uitgave bevat de vertaling van de voordrachten die Barth in het voorjaar van 1935 te Utrecht hield. In de aantekeningen zijn de antwoorden verwerkt op vragen die hem werden gesteld. Zie ook noot 2.</p></note>
<pb n="667" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Vragen binnen de dialectische theologie in VoxTh.</hi> 7 (1936) nr. 3, p. 74-78.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.vragen-binnen-de-dialectische-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vanaf 8 februari 1935 kwam Barth 8 weken lang elke vrijdagmiddag uit Bonn naar Utrecht om de apostolische geloofsbelijdenis te behandelen (zie p. 666, noot d). Na afloop daarvan kwam hij op 5 en 6 april nog een keer, nu te Amsterdam, om op vragen in te gaan. N. bezocht deze laatste bijeenkomst.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="38" xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers" decls="#bibl-noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers">
<pb n="668" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De boodschap der Zwitsers<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het thema van de cursus is:</seg> <seg n="2.1.2"><hi rend="italic">Vraagstukken voor hedendaags christendom.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Men had ook kunnen zetten:</seg> <seg n="2.2.2">Vragen en antwoorden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik tel minstens vier vragen:</seg></s></p>
<lg><l n="3.1"><seg n="3.1.1">Christendom en volk (ds. Vink).</seg></l><l n="3.2"><seg n="3.2.1">Christendom en staat (mr. Houwink).</seg></l><l n="3.3"><seg n="3.3.1">De kerk (mej. Wiardi Beckman).</seg></l><l n="3.4"><seg n="3.4.1">De eenheid van het christendom (ds. Houtgast).</seg></l><l n="3.5"><seg n="3.5.1">En vijf antwoorden:</seg></l></lg>
<list>
<item><s n="4.1"><seg n="4.1.1">1. De evangelische boodschap (dr. Banning).</seg></s></item>
<item><s n="5.1"><seg n="5.1.1">2. De boodschap van Keyserling (P. van Schilfgaarde).</seg></s></item>
<item><s n="6.1"><seg n="6.1.1">3. Moderne levensfilosofie (dr. H. Wolf).</seg></s></item>
<item><s n="7.1"><seg n="7.1.1">4. De boodschap van Oxford (ds. Thomson).</seg></s></item>
<item><s n="8.1"><seg n="8.1.1">5. De boodschap der Zwitsers (door mij).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></item>
</list>
<p rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Inderdaad twee geweldige fronten:</seg> <seg n="9.1.2">volk-kerk-staat-oecumene,</seg> <seg n="9.1.3">dat is alles;</seg> <seg n="9.1.4">Keyserling- moderne levensfilosofie-Oxford-Zwitsers willen ook algemeen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">En nu de Zwitsers.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Er is al heel wat gezegd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En nu moet ik</seg> <seg n="10.3.2">- er is bij de antwoorden nog één plaats open</seg> <seg n="10.3.3">- de Zwitsers aan het woord brengen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Moderne levensfilosofie is het niet. 't Is ook geen Oxford. 't Is een heel <hi rend="italic">apart</hi> antwoord.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar kunnen wij nog van Zwitsers spreken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Barth-Brunner-Gogarten,</seg> <seg n="11.3.2">elk ging zijn eigen weg.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wij houden de boodschap wat algemeen. 't Is een geluid,</seg> <seg n="11.4.2">haast onpersoonlijk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De stem van Barth is de sterkste.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Paulus weer een keer ontdekt,</seg> <seg n="12.2.2">de brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Paulus-Augustinus-Luther.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De herontdekking van Paulus en de brief aan de Romeinen altijd in kritieke tijden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Volk-staat-kerk-eenheid:</seg> <seg n="12.5.2">Paulus zelf Rom. 9-11;</seg> <seg n="12.5.3">Augustinus,</seg> <seg n="12.5.4"><hi rend="italic">De civitate;</hi></seg> <seg n="12.5.5">Luther tegelijk met <hi rend="italic">Aan de Duitse adel.</hi></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De brief aan de Romeinen is de meest theologische brief;</seg> <seg n="12.6.2">maar ook de meest algemene.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo is ook de boodschap van de Zwitsers:</seg> <seg n="13.1.2">'t is de meest theologische,</seg> <seg n="13.1.3">meer dan die van Keyserling-moderne levensfilosofie-Oxford.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Bij Keyserling is dit natuurlijk het geval en ook bij de moderne levensfilosofie,</seg> <seg n="13.2.2">maar ook bij Oxford.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Oxford heel weinig theologisch,</seg> <seg n="13.3.2">Zwitsers heel sterk.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Maar daarom <pb n="669" ed="VW"/>niet minder,</seg> <seg n="13.4.2">maar heel sterk algemeen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Tot verbazing der beschouwers bleek Barths houding in Duitsland én theologisch én algemeen van betekenis voor volk-staat-kerk-eenheid.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Een tijdlang was hij bijna de enige die standhield.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">En de kerk die op het ogenblik in Duitsland standhoudt,</seg> <seg n="13.7.2">is die welke de boodschap der Zwitsers verstaan heeft.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dat is nu niet alleen.'t Was ook het geval bij het begin van die boodschap.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het geluid waarvan ik nu spreek,</seg> <seg n="14.2.2">en dat in Barth het sterkst en het duidelijkst hoorbaar is,</seg> <seg n="14.2.3">is ontwaakt in verband met een algemene <hi rend="italic">malaise.</hi></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Die geestelijke en ook stoffelijke malaise was er al lang.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar de oorlog heeft de <hi rend="italic">crisis</hi> gebracht,</seg> <seg n="14.4.2">zoals op elk gebied.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Theologie èn crisis (Brunner)<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f1" rend="superscript">a</ref> was er nog eerder dan de staat èn crisis,</seg> <seg n="14.5.2">volk èn crisis,</seg> <seg n="14.5.3">christendom èn crisis.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Staat èn crisis in 1933,</seg> <seg n="14.6.2">kerk èn crisis:</seg> <seg n="14.6.3"><hi rend="italic">nu pas.</hi></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Christendom èn crisis:</seg> <seg n="14.7.2">oecumenische beweging (Kopenhagen-Lausanne,</seg> <seg n="14.7.3">Oxford-Edinburgh).</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Theologie èn crisis ca. 1923. 't Begin ca. 1910,</seg> <seg n="14.8.2">reeds voor de oorlog,</seg> <seg n="14.8.3">want het geluid was al hoorbaar voor Barth.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1"><hi rend="italic">Theologisch</hi> is dus de boodschap èn toch algemeen.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Verwondert men zich daarover?</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Is theologie een persoonlijke liefhebberij?</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Jeder nach seiner Fasson?<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Maar dat was de achttiende eeuw.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">De twintigste weet beter.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Theologie gaat over een <hi rend="italic">geluid,</hi></seg> <seg n="14.15.2">over het Woord Gods,</seg> <seg n="14.15.3">het spreken Gods.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">God is geen particulier,</seg> <seg n="14.16.2">Hij is de Schepper van hemel en aarde.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Hij spreekt en het is er;</seg> <seg n="14.17.2">Hij gebiedt en het staat er.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Theologie gaat over alles.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De theologie der crisis,</seg> <seg n="15.1.2">het geluid,</seg> <seg n="15.1.3">de boodschap der Zwitsers is uit de nood geboren:</seg> <seg n="15.1.4">godsdienstige nood,</seg> <seg n="15.1.5">ethische nood,</seg> <seg n="15.1.6">maatschappelijke nood,</seg> <seg n="15.1.7">politieke nood,</seg> <seg n="15.1.8">kerkelijke nood,</seg> <seg n="15.1.9">algemeen-oecumenische nood.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De vraag was:</seg> <seg n="15.2.2">wat zou God ervan zeggen?</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het leven zelf,</seg> <seg n="15.3.2">persoonlijk,</seg> <seg n="15.3.3">kerkelijk,</seg> <seg n="15.3.4">politiek,</seg> <seg n="15.3.5">is de stille tijd.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En de boodschap is het geluid,</seg> <seg n="15.4.2">het Woord Gods in Christus gesproken,</seg> <seg n="15.4.3">in de kerk gepredikt,</seg> <seg n="15.4.4">door de Heilige Geest verstaanbaar gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Daarom is het moeilijk over de boodschap der Zwitsers te spreken.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Gemakkelijk over Keyserling,</seg> <seg n="16.2.2">moderne levensfilosofie,</seg> <seg n="16.2.3">de Groep.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dat is interessant,</seg> <seg n="16.3.2">pikant.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het zijn nieuwe dingen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De boodschap der Zwitsers is niet iets nieuws.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Ze is ouderwets.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Het is de oude kerkelijke prediking in de veronderstelling dat er een <hi rend="italic">Woord Gods is,</hi></seg> <seg n="16.7.2">dat dit Woord in Jezus Christus te horen is en dat het geluid door de Heilige Geest aan ons verstaanbaar wordt gemaakt.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Daarom zegt de boodschap der Zwitsers betrekkelijk niets nieuws.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Ze zegt de dingen met nieuwe kracht en ze belijnt scherp de bijbelse waarheid tegenover de moderne levensfilosofie en tegenover de negentiende-eeuwse theologie,</seg> <seg n="16.9.2">die dikwijls moderne levensfilosofie was en geen <pb n="670" ed="VW"/>theologie.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Theologie moet theologie blijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De Heilige Geest is uitgestort.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">De negentiende eeuw heeft onder invloed van de natuurwetenschap de nadruk gelegd op eenheid van onze kennis.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Ook de dingen des geloofs moeten uit dat geheel afleidbaar zijn.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Uit het wezen van de geest wilde men de cultuur</seg> <seg n="16.14.2">- het geloof incluis</seg> <seg n="16.14.3">- afleiden.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Er mochten nergens openingen zijn,</seg> <seg n="16.15.2">geen sprongen.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Bij het geloof komen geen verrassingen voor,</seg> <seg n="16.16.2">geen uitstortingen,</seg> <seg n="16.16.3">geen openbaringen,</seg> <seg n="16.16.4">geen geboorten,</seg> <seg n="16.16.5">geen verhoringen,</seg> <seg n="16.16.6">geen bekeringen.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">De echte theologische dingen uit de bijbel,</seg> <seg n="16.17.2">de dingen die bij <choice><sic>God horen. raken zoek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">God horen,</corr></choice></seg><choice><sic>God horen. raken zoek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="16.17.3"><choice><sic>God horen. raken zoek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">raken zoek</corr></choice>.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Ethisch of kosmisch wordt alles vervlakt.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Herrmann-Troeltsch.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">Wel blijft er spanning tussen cultuur en religie,</seg> <seg n="16.20.2">maar deze lost zich geleidelijk op in een proces.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">De bekering in de ouderdom (Troeltsch).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Daarom zijn we er nog niet als we tegenover het ethische het kosmische of metafysische stellen.</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">De theologie is het om God te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">We moeten onszelf van onze zondige logica geen lijkwade spinnen.</seg></s> <s n="16.25"><seg n="16.25.1">Het Woord en de Geest moeten over de doden gaan.</seg></s> <s n="16.26"><seg n="16.26.1">Deze christelijke,</seg> <seg n="16.26.2">echt-theologische dingen vindt de theoloog in de bijbel en bij de kerk.</seg></s> <s n="16.27"><seg n="16.27.1">We kunnen niet zeggen dat we ze niet horen:</seg> <seg n="16.27.2">ze zijn geschreven,</seg> <seg n="16.27.3">ze worden gepredikt.</seg></s> <s n="16.28"><seg n="16.28.1">Men kan weigeren ze te geloven.</seg></s> <s n="16.29"><seg n="16.29.1">Maar het Woord Gods volgens de bijbel wordt gepredikt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De boodschap der Zwitsers begint met daarop te wijzen:</seg> <seg n="17.1.2">er wordt gepredikt,</seg> <seg n="17.1.3">er is een Woord.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Dat is in de wereld gegeven.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De vorm van onze kennis is in dit geval <hi rend="italic">geloof.</hi></seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een andere vorm kan het niet hebben.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Elke verandering in die vorm vervalst de kennis van Gods Woord.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Openbaring-geloof.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Sommige dingen kunnen alleen in een preek voorkomen en zijn alleen voor het geloof verstaanbaar.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Een waarheid als die Nathan David thuis brengt:</seg> <seg n="17.8.2">gij zijt die man (2 Sam. 12 : 7),</seg> <seg n="17.8.3">kan alleen in die vorm bestaan;</seg> <seg n="17.8.4">en het berouw is het antwoord.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">In dat verband hebben we niets te maken met Spinoza die berouw onzedelijk vindt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Als Jezus bidt te Gethsemané of in het vierde kruiswoord,</seg> <seg n="18.1.2">horen we hoe een gesprek met God mogelijk is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wij laten ons door filosofie van gebedsverhoring niets wijsmaken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Paulus bekering.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Bekering ouderdom.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Als Maria Magdalena Jezus' discipelin wordt,</seg> <seg n="19.1.2">gaat ons de burgerlijke moraal niets aan.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En als Jezus opstaat,</seg> <seg n="19.2.2">hebben wij met de natuurwetten niets te maken.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Deze dingen staan in de bijbel;</seg> <seg n="19.3.2">zij worden gepredikt.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Wij geloven de vergeving der zonden,</seg> <seg n="19.4.2">de opstandig des vleses en een eeuwig leven.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zonde en genade komen alleen in de preek voor.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ze zijn alleen voor het geloof te weten.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Daarom begon Barth te spreken van een onbekende God.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="20.4.2">God moet zich openbaren.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Van Hem moet gepredikt worden.</seg></s> <pb n="671" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="20.6"><seg n="20.6.1">Wat Hij zegt,</seg> <seg n="20.6.2">moet geloofd worden.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Wat we geloven is uit ethische of kosmische samenhangen niet af te leiden.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">God beveelt,</seg> <seg n="20.8.2">maar schrijft geen ethiek.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">God verkiest,</seg> <seg n="20.9.2">maar ziet de persoon des mensen niet aan.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">God spreekt vrij,</seg> <seg n="20.10.2">maar Hij is geen jurist.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Hij is <hi rend="italic">God,</hi></seg> <seg n="20.11.2">daar is alles mee gezegd.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Jaren geleden sprak ik op een ethische conferentie te Lunteren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De dialectische theologie was toen nog weinig bekend.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Een dame noemde dat een griezelige God.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar ik geloof dat elke andere God dan deze God van de bijbel griezelig is.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Als iemand zwaar ziek is gaat hem de krant tegenstaan.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De beredeneerde God is griezelig voor ieder die berouw heeft,</seg> <seg n="21.6.2">voor ieder die in nood is,</seg> <seg n="21.6.3">voor ieder die sterven gaat.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ik denk aan de vorm waarin het Duitse idealisme deze dingen gebracht heeft.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Causaliteit-vrijheid.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Dat is erkennen en ontkennen van de ware verhouding van God-mens.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De vrijheid is een wonder,</seg> <seg n="22.4.2">maar ze moet <hi rend="italic">ontspringen</hi> aan de causaliteit,</seg> <seg n="22.4.3">ontspringen in dubbele zin.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Die salto mortale is griezelig.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De moderne levensfilosofie waagt die sprong.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het Woord en het geloof is een andere verhouding:</seg> <seg n="22.7.2">'t is elkaar vinden,</seg> <seg n="22.7.3">ook ethisch,</seg> <seg n="22.7.4">ook kosmisch,</seg> <seg n="22.7.5">ook volk-kerk-staat.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Maar een God die Schepper en Herschepper is.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="669" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zinspeling op E. Brunner. <hi rend="italic">De theologie der crisis,</hi> Amsterdam 1928.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Uitspraak van Frederik de Grote van Pruisen (1712-1786), die zijn tolerantiepolitiek typeert: ieder moet 'nach seiner Fasson selig werden'.</p></note>
<pb n="670" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>E. Troeltsch, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Tübingen 1913, p. 664.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Spinoza, Ethica III</hi>. affectuum defitiones 27: Poenitentia est Tristitia, concomitante idea alicuius facti, quod nos ex libero Mentis decreto fecisse credimus. <hi rend="italic">Spinoza. Opera, C.</hi> Gebhardt ed.. dl. 2, Heidelberg zj., p. 197.</p></note>
<pb n="671" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">De boodschap der Zwitsers</hi> op 30 juli 1937 te Barchem tijdens een cursus, georganiseerd door de vereniging 'Woodbrookers in Holland', over <hi rend="italic">Vraagstukken voor hedendaags christendom.</hi> De lezing is in manuscript (in de vorm van losse kaartjes) bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het programma van de cursus. die geleid werd door W. Banning, was als volgt:</p><p>26 juli - opening door W. Banning: De evangelische boodschap.</p><p>27 juli - P. van Schilfgaarde: De boodschap van Keyserling.</p><p>Ds. J. Vink: Christendom en volk.</p><p>28 juli - H. Wolf: Moderne levensfilosofie.</p><p>Mr. R. Houwink: Christendom en staat.</p><p>29 juli - Ds. J. Jac. Thomson: De boodschap van Oxford.</p><p>Mej. ds. W. S. Wiardi Beckman: De kerk <choice><sic>30juli</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">30 juli</corr></choice> - <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">O.</corr></choice> Noordmans: De boodschap der Zwitsers Ds. L. B. Houtgast: De eenheid van het christendom.</p><p>31 juli - W. Banning: Sluiting</p><p>Met 'Oxford' wordt gedoeld op de door de Amerikaanse protestantse theoloog Frank Buchman (1878-1961) in het leven geroepen beweging, die zich ten doel stelde om op basis van een christelijke inspiratie een verandering in religieus-zedelijk opzicht bij mensen (waarbij zij zich m.n. richtte op leidinggevende personen) te bewerkstelligen. Haar naam 'Oxford-groep' dankte ze aan het feit dat B.s ideeën veel weerklank vonden bij studenten in Oxford. Vánaf 1938 stond de beweging bekend als 'Morele Herbewapening'.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Mijn referaat van de Heilige Geest te Alkmaar.</p><p>N. doelt hier op zijn lezing op een vergadering van predikanten in Noord-Holland van 21 juni <choice><sic>l937</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">1937</corr></choice> over <hi rend="italic">De Heilige Geest.</hi> Zie dl. 2, p. 426-431.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Descartes.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-boodschap-der-zwitsers.n5" type="end" place="end" n="5"><p>N. doelt hier op zijn lezing over <hi rend="italic">De Zwitserse theologie</hi> van 21 juli 1925. Zie p. 583-593.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="39" xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth" decls="#bibl-noordmans3.john-knox-en-karl-barth">
<pb n="672" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">John Knox en Karl Barth<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">De Schotse geloofsbelijdenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Na een bloedige burgeroorlog,</seg> <seg n="3.1.2">waarbij Engelse en Franse troepen meestreden,</seg> <seg n="3.1.3">kwam in Schotland op 7 juli 1560 een vrede tot stand,</seg> <seg n="3.1.4">die aan de natie het recht liet een vrij Parlement te doen samenkomen om over de zaak der religie te beslissen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Deze vergadering kwam op 1 augustus van hetzelfde jaar bijeen en gaf aan een zestal predikanten,</seg> <seg n="3.2.2">waarvan John Knox<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n2" rend="superscript">2</ref> de bekendste is,</seg> <seg n="3.2.3">opdracht tot het opstellen van een geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dezen kweten zich van hun taak met een zekerheid en een spoed,</seg> <seg n="3.3.2">die evenredig was met hun geloofsijver en met de ernst van het ogenblik.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In vier dagen kwamen ze met hun arbeid gereed en zonden die in vijfentwintig artikelen bij het Parlement in.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Kar] Müller karakteriseert het stuk als 'calvinistisch,</seg> <seg n="3.5.2">kras anti-rooms,</seg> <seg n="3.5.3">maar op het geloof der oude kerk gegrond'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het is dit eerwaardige document,</seg> <seg n="4.1.2">palladium van het Schotse protestantisme,</seg> <seg n="4.1.3">dat Karl Barth op uitnodiging van de Senaat van de Universiteit <hi rend="italic">Aberdeen</hi> in 1937 en 1938 in een reeks 'Gifford-Lectures'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n3" rend="superscript">3</ref> heeft behandeld.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De lezingen zijn opvallend kort wat verklaard moet worden uit de omstandigheid dat ze gedurende één collegeuur ook nog in het Engels vertaald moesten worden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Barth vergoelijkt dit met de opmerking dat hij elders wel eens uitvoeriger geweest is,</seg> <seg n="4.3.2">wat we hem niet zullen bestrijden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Men kan deze lezingen moeilijk aankondigen zonder met Barth even stil te staan bij de pikante situatie die door de uitnodiging van de Universiteit <hi rend="italic">Aberdeen</hi> was ontstaan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De betekenis die de laatste halve eeuw voor de theologie gehad heeft komt daarbij in heel helder licht te staan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Gifford-lectures voor natuurlijke theologie</hi></seg></s></head>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het testament van Lord Gifford,</seg> <seg n="7.1.2">waarbij aan de vier Schotse universiteiten lezingen werden ingesteld,</seg> <seg n="7.1.3">is van 1887.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Daarbij verlangt de testamentmaker dat het instituut zal dienen tot verdieping en verbreding van wat <hi rend="italic">men natuurlijke theologie</hi> noemt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat is een Godskennis die verkregen en medegedeeld wordt op dezelfde wijze als welk wetenschappelijk inzicht ook zonder dat als bron een bijbel en voor instandhouding een kerk behoeft te dienen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor zo'n testament is 1887 al wat een laat jaartal.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar men mag daarbij <pb n="673" ed="VW"/>niet vergeten dat het in Groot-Brittannië is opgesteld en dat de natuurlijke theologie daar altijd een sterke positie heeft gehad en nog bezit.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Trouwens in 1887 vierde de godsdienstwetenschap,</seg> <seg n="8.3.2">in onderscheiding van de godgeleerdheid,</seg> <seg n="8.3.3">ook op het vasteland nog hoogtij,</seg> <seg n="8.3.4">al staat er kentering voor de deur.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">C. P. Tiele is in 1896 en 1898 een van de eerste Giffordlezers geweest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hij trachtte,</seg> <seg n="8.5.2">geheel naar Engelse smaak,</seg> <seg n="8.5.3">wetten voor het godsdienstig leven te vinden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Veertig jaar later is Barth,</seg> <seg n="8.6.2">die 'Nein'<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.f2" rend="superscript">b</ref> zegt tegen alle natuurlijke theologie,</seg> <seg n="8.6.3">volgens een zeer liberale interpretatie van het testament van Lord Gifford zijn opvolger,</seg> <seg n="8.6.4">zoals Kraemer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="8.6.5">de bijbelgeleerde en zendingsman,</seg> <seg n="8.6.6">dat is in Tieles leerstoel te Leiden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De figuur 1887-1937 heeft ons wel iets te zeggen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Natuurlijke theologie een intermezzo</hi></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar dit is een intermezzo.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De hele bevlieging met de natuurlijke theologie,</seg> <seg n="11.2.2">al duurt ze ook een paar eeuwen,</seg> <seg n="11.2.3">is een tussenspel:</seg> <seg n="11.2.4">deze emancipatie der theologie van bijbel en kerk heeft geen kerk- of wereldgeschiedenis gemaakt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wij hebben aansluiting aan de geloofsbelijdenissen der zestiende en zeventiende eeuw over de daartussen gelegen tijden heen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het zijn geen wanhopig verouderde stukken,</seg> <seg n="11.4.2">zoals velen,</seg> <seg n="11.4.3">ook onder de kerkelijke mensen,</seg> <seg n="11.4.4">ons zouden willen doen geloven.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De betekenis van het boek van Karl Barth is dat het actuele van de Schotse belijdenis van 1560 zo krachtig tot uitdrukking komt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Terecht staat dat ook op de omslag.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarom schreef ik ook boven deze aankondiging de namen van de zestiende-eeuwse en van de twintigste-eeuwse theoloog.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De keuze van de Schotse belijdenis was een gelukkige.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij werd in vier dagen tijds uit de nood der omstandigheden geboren en bezit daardoor een eenvoud en een bondigheid,</seg> <seg n="13.2.2">een regelrechte verhouding tot de bijbel,</seg> <seg n="13.2.3">die Karl Müller deed zeggen dat ze steunt op de oude kerk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze oorspronkelijke kracht en frisheid maakt het Karl Barth gemakkelijk haar te vertolken in de taal van onze dagen en haar een woord te laten spreken midden in de kerkstrijd van onze dagen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wie zou hier in meerdere mate de bevoegdheid hebben om aan John Knox de hand te reiken dan hij?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">'Politische Gottesdienst'</hi></seg></s></head>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit komt het duidelijkst uit in de negentiende lezing:</seg> <seg n="16.1.2">over de 'politische Gottesdienst'.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dat is nog iets anders dan wat wij gewend zijn de christelijke politiek te noemen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Die was in de zestiende eeuw niet bekend.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het ging er toen om en het gaat er nu hoe langer hoe meer weer om of men Gode meer <pb n="674" ed="VW"/>gehoorzaam moet zijn dan de mensen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dat dit het geval is leest men in en nog meer <hi rend="italic">tussen</hi> de regels van dit hoofdstuk van Barths boek.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Sommige hoofdstukken,</seg> <seg n="17.1.2">zoals dat meer het geval is bij deze Zwitserse theoloog,</seg> <seg n="17.1.3">vermogen bij de lezer een zeker ongeduld te verwekken.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij spinnen de dogmatische draad zo zuiver;</seg> <seg n="17.2.2">ze bepalen zich zo uitsluitend tot de afweer van de ketterij van allerlei gading,</seg> <seg n="17.2.3">dat men tenslotte een zekere zakelijkheid gaat missen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Althans de Hollander en nog meer de Engelsman zullen,</seg> <seg n="17.3.2">ook al zullen ze niet willen tegenspreken,</seg> <seg n="17.3.3">toch een groeiende opstandigheid bij zich voelen opkomen,</seg> <seg n="17.3.4">die heel dikwijls een der symptomen van een humanistische geesteshouding,</seg> <seg n="17.3.5">in andere gevallen misschien ook nog iets anders is.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En het ergst komt dit tot uiting als het gaat over de 'politische Gottesdienst'.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ik herinner mij een dergelijke stille geërgerdheid nog heel duidelijk van een bespreking,</seg> <seg n="17.5.2">die Barth enige jaren geleden te Amsterdam met enkele figuren uit politieke en juridische kringen had.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Hier moet toch eindelijk en tenslotte de daad eens ter sprake komen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het merkwaardige van dit boek van Barth is nu dat zijn hoofdstuk over de politieke godsdienst het <hi rend="italic">breedste</hi> is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hier staat de daad dicht achter de woorden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hier merkt men dat een twintigste-eeuws theoloog aan John Knox de hand geeft.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Concreet</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Van daaruit moet men dan in het boek teruggaan.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Men zal het van achteren af moeten lezen als men een indruk wil krijgen van de actualiteit van deze publikatie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Er is onderscheid tussen een dogmatische beslissing en een geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De protestantse geloofsbelijdenissen staan eigenlijk in de preekvorm.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Ze hebben een zekere overvloed,</seg> <seg n="21.3.2">die het dogma niet kent.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Soms lijkt het mij alsof Barth daar niet aan denkt en op die wijze een mooi artikel,</seg> <seg n="21.4.2">dat leunt tegen de oude kerk,</seg> <seg n="21.4.3">wat te schriel maakt.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Soms brengt hem dat bij wijze van reactie weer tot concretiseringen die in een belijdenis als die van 1560 of in een preek niet thuishoren.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zo in de vierde lezing over de ere Gods en de eer des mensen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Hier betoogt hij dat er <hi rend="italic">twee</hi> zijn,</seg> <seg n="21.7.2">God en de mens.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Dit is wel zo,</seg> <seg n="21.8.2">maar is niet op zijn plaats in een gereformeerd Credo,</seg> <seg n="21.8.3">waar een eigenlijke leer van de mens ontbreekt en waar men,</seg> <seg n="21.8.4">zoals in de Schotse van 1560 zo mooi uitkomt,</seg> <seg n="21.8.5">de zonde vindt waar men de mens zou zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Daarom behoort men deze hoofdstukken te lezen in het licht van het negentiende hoofdstuk.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Deze dogmatiek is als de logica van Pascal.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zij loopt warm.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Tussen haar abstractheid en de daad is geen kloof.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Ze is als het er op aankomt niet abstract.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Abstract was de natuurlijke theologie.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De theologie van John Knox en Karl Barth is concreet.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Zij raakt het leven en de geschiedenis.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="672" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>K. Müller, <hi rend="italic">Die Bekenninisschriften der reformierten Kirche.</hi> In authentischen Texten mit geschichtlicher Einleitung und Register, Leipzig 1903, p. XXXVI</p></note>
<pb n="673" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zinspeling op Barths Nein! Antwort an Emil Brunner, München 1934.</p></note>
<pb n="675" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="675" ed="VW"/>Onder de titel <hi rend="italic">John Knox en Karl Barth</hi> besprak N. in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 93 (1938/39) nr. 3, p. 52-54. <hi rend="italic">Barths Gotteserkenntnis und Gottesdienst nach reformatorischer Lehre.</hi> 20 Vorlesungen (Gifford-Lectures) über das Schottische Bekenntnis von 1560 gehalten an der Universität Aberdeen im Frühjahr 1937 und 1938, z.p. 1938.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n2" type="end" place="end" n="2"><p>John Knox (ca. 1505-1572). Schots kerkhervormer. Als volgeling van de Reformatie week K.na de troonsbestijging van Maria Stuart uit naar Genève en werd daar een vurig aanhanger van Calvijn. Vanaf 1559 leidde hij de door de adel op gang gebrachte calvinistische reformatie in Schotland. In augustus 1560 nam het Parlement de door K. in samenwerking met enkele anderen opgestelde <hi rend="italic">Confessio Scoticana</hi> aan, die een van de grondslagen vormde voor de hervorming van de Schotse kerk in calvinistische zin.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Gifford-Lectures heten de voordrachten die vanaf 1888 jaarlijks voor brede kring worden gehouden aan de universiteiten van Glasgow, Edinburgh, St. Andrews en Aberdeen ter bevordering van de natuurlijke theologie (in de ruimste zin) op grond van een fundatie uit de nalatenschap van de Schotse rechtsgeleerde Adam Gifford (1820-1887).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie dl. 1, p. 355, noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.john-knox-en-karl-barth.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Kraemer (1888-1965), hervormd theoloog, die jarenlang een belangrijke rol speelde op het gebied van zending en oecumene. Grote invloed had zijn in 1938 geschreven boek <hi rend="italic">The christen message in a non-christian world,</hi> dat voor een belangrijk deel de discussies bepaalde op de Internationale Zendingsconferentie te Tambaram (1938). Van 1937-1948 was K. hoogleraar te Leiden als opvolger van W. B. Kristensen. In en na de Tweede Wereldoorlog speelde hij een belangrijke rol in het door hem opgerichte 'Gemeenteopbouw', dat probeerde de Hervormde Kerk te vernieuwen. Van 1948-1955 was K. directeur-generaal van het oecumenisch instituut van de Wereldraad van Kerken te Genève.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="40" xml:id="noordmans3.karl-barth" decls="#bibl-noordmans3.karl-barth">
<pb n="676" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Karl Barth<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In het begin van de twintiger jaren had er in Zwitserland,</seg> <seg n="2.1.2">ons land en elders een kentering plaats in de geloofsleer (wetenschap).</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Deze hernieuwde bezinning was weldra ook op vele kansels merkbaar.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">In de gemeenten is daar niet overal veel over gesproken,</seg> <seg n="2.3.2">wel in de kerkelijke bladen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat mij gevraagd werd iets te zeggen over Karl Barth,</seg> <seg n="2.4.2">bewijst dat men ook hier genoeg van deze dingen gemerkt heeft om er meer van te willen weten.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik wil gaarne trachten aan dat verlangen te voldoen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">'Dialectische theologie' las ik ook in de courant.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Nieuwe theologie,</seg> <seg n="3.2.2">ook Zwitserse theologie genoemd.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Karl Barth was een Zwitsers predikant.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Behalve hij moet ook Brunner genoemd worden en Thurneysen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Barth en Brunner zijn later echter meer hun eigen weg gegaan.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Barth is de man die op deze theologie in het bijzonder zijn stempel heeft gedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Eerst iets over de persoon.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Karl Barth,</seg> <seg n="4.2.2">geboren 10 mei 1886 (nu 61 jaar),</seg> <seg n="4.2.3">zoon van een theologisch hoogleraar te Bern.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij studeerde eerst aldaar en later aan drie Duitse universiteiten.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Twee grote Duitse theologen,</seg> <seg n="4.4.2">Adolf Harnack en Wilhelm Herrmann,</seg> <seg n="4.4.3">oefenden vooral invloed op hem uit.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Harnack,</seg> <seg n="4.5.2">de grote kerk- en dogmenhistoricus.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Herrmann,</seg> <seg n="4.6.2">de man die in plaats van het leerstelling christendom een meer persoonlijke invloed van Jezus op de voorgrond plaatste.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Door deze beide mannen wordt een heel tijdperk van (Duitse) wetenschappelijke theologie,</seg> <seg n="4.7.2">dat de gehele negentiende eeuw besloeg,</seg> <seg n="4.7.3">vertegenwoordigd.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Schleiermacher!</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Hoe was dit tijdperk?</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1"><hi rend="italic">Harnack,</hi></seg> <seg n="5.2.2">historie:</seg> <seg n="5.2.3">historie tegenover systeem.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De veranderingen in de leer voorwerp van onderzoek,</seg> <seg n="5.3.2">het <hi rend="italic">betrekkelijke</hi> van de leer.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Paulus zo,</seg> <seg n="5.4.2">Augustinus anders,</seg> <seg n="5.4.3">Luther weer anders!</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Daardoor een sterke betrekkelijkheid van de geloofsvoorstellingen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Niet:</seg> <seg n="5.6.2">zo sprak de Here,</seg> <seg n="5.6.3">maar:</seg> <seg n="5.6.4">zo hebben de leraars het opgevat.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Herrmann,</hi></seg> <seg n="6.1.2">de persoonlijke vroomheid:</seg> <seg n="6.1.3">het verkeer van de christen met God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Geen gelijkvormige leer mogelijk.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het verkeer is het objectieve.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Geen wettisch christendom,</seg> <seg n="6.4.2">ook niet in de leer.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Persoonlijke gehoorzaamheid aan Jezus als Godsopenbaring.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Zelf moeten wij Jezus beleven.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Geen historisch oordeel over Hem.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De macht van Jezus' persoon over ons.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit betrekkelijk maken van de openbaring Gods door de geschiedenis en het helemaal persoonlijk maken van het verkeer met God drukte Barth <pb n="677" ed="VW"/>reeds,</seg> <seg n="7.1.2">toen hij zijn studie aan de academie beëindigde.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Onze theoloog is toen hulpprediker in Genève geworden,</seg> <seg n="7.2.2">later in een dorp in Zwitserland.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">(En nadat hij de brief aan de Romeinen geschreven had,</seg> <seg n="7.3.2">professor te Münster en Bonn,</seg> <seg n="7.3.3">en toen hij moest uitwijken voor het nationaal-socialisme,</seg> <seg n="7.3.4">te Bazel.)</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Bij zijn herderlijk werk kreeg Barth oog voor de openbaring Gods,</seg> <seg n="8.1.2">dwz. dat de waarheid Gods iets is dat wij <hi rend="italic">alleen door het geloof</hi> kunnen aanvaarden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dat lijkt vanzelfsprekend.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar het werd met nieuwe scherpte en reformatorische kracht gezegd tegen een hele eeuw wetenschappelijke theologie in.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het Evangelie is niet uit de mens en niet naar de mens,</seg> <seg n="8.4.2">maar voor de mens.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is <hi rend="italic">Gods</hi> Woord tot de <hi rend="italic">mens.</hi></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En daar zit een geweldige spanning in.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">God tot de mens.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Dat sluit zomaar niet bij elkaar aan.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Daarin <hi rend="italic">ligt onbekendheid</hi> opgesloten.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Ergernis,</seg> <seg n="8.10.2">dialectiek,</seg> <seg n="8.10.3">paradoxen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Onbekende God</hi>:<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="9.1.2">ofschoon God zich openbaart is en blijft het <hi rend="italic">God die</hi> zich openbaart.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dit weten van God is anders dan gewoon weten.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het blijft geloven,</seg> <seg n="9.3.2">zoals Abraham en de sterren (vgl. Gen. 22 : 17).</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Ergernis:</hi></seg> <seg n="10.1.2">tegen ons begrip en ons vlees in,</seg> <seg n="10.1.3">zoals de oorlog,</seg> <seg n="10.1.4">zoals de atoombom.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ons geslacht leert zich ergeren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1"><hi rend="italic">Dialectiek:</hi></seg> <seg n="11.1.2">wij kunnen dus niet zo menselijk rechtuit over God redeneren,</seg> <seg n="11.1.3">maar wij moeten met ons begrip en onze woorden ons telkens stoten en dan weer bedenken dat het over Gods Woord gaat.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Niet:</seg> <seg n="11.2.2"><hi rend="italic">daaruit volgt,</hi></seg> <seg n="11.2.3">maar telkens weer van een andere kant.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Paradoxaal:</seg> <seg n="12.1.2">wat wij van God zeggen en nog meer wat God van ons zegt is in zekere zin tegenstrijdig,</seg> <seg n="12.1.3">niet gewoon zakelijk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">God zegt:</seg> <seg n="12.2.2">gij zijt een zondaar en een rechtvaardige,</seg> <seg n="12.2.3">tegelijk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Niet:</seg> <seg n="12.3.2">een zondaar òf een rechtvaardige.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het is een goddelijk oordeel waarin Hij ons herschept.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Deze kracht van Gods Woord leerde Barth zien.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">En daarmee kwam hij in strijd met de strekking van de theologie van de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Laten wij daarbij nog eens denken aan die beide leermeesters van Barth in Berlijn en Marburg:</seg> <seg n="13.2.2">Harnack en Herrmann.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Harnack:</seg> <seg n="13.3.2">wanneer wij de leer van Jezus en de apostelen,</seg> <seg n="13.3.3">dus het Woord Gods een geschiedenis laten hebben en als wij die geschiedenis als regel voor ons geloof nemen,</seg> <seg n="13.3.4">dan ligt daarin opgesloten,</seg> <seg n="13.3.5">dat het eigenlijke Woord Gods niet meer door ons gehoord wordt.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wij horen dan alleen nog hoe men het Woord opvatte en die geschiedenis is dan heel vaak een historie van de vermenselijking van Gods Woord.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En Herrmann,</seg> <seg n="13.5.2">de andere leermeester,</seg> <seg n="13.5.3">verliest de kracht van het Woord door het tot een persoonlijke indruk te maken.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het persoonlijke is regel voor het beleven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Om zijn bezwaren tegen de theologie van de negentiende eeuw tot uiting te brengen schreef Barth een verklaring van de brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De <pb n="678" ed="VW"/>tweede druk is vooral bekend geworden (1922).<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dit boek heeft grote invloed uitgeoefend,</seg> <seg n="15.1.2">ook in ons land.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daarin wordt om zo te zeggen de negentiende-eeuwse theologie precies omgekeerd.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Deze heft God op door zijn Woord historisch en zielkundig te beschouwen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De grote leermeester daarvoor was <hi rend="italic">Schleiermacher.</hi></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Barth heft de mens op door van God uit te gaan,</seg> <seg n="15.5.2">van zijn openbaring.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Bestaat God?</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Bestaat de mens?</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Zo hier het Woord Gods onafhankelijk van de mens ontwikkeld.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Weer theologie en geen godsdienstgeschiedenis;</seg> <seg n="15.9.2">geen gemoedstoestanden maar God en zijn Woord.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Om dit duidelijk te laten uitkomen sprak Barth van de onbekende God.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Luisteren.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Er wordt gepreekt.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Dit gaf misverstand.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Men sprak van agnosticisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Dit was onjuist.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Toch gaf Barth er aanleiding toe.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Hij nam in de brief aan de Romeinen te veel God zelf als voorwerp van de theologie.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Dat moet zijn:</seg> <seg n="15.18.2">Gods Woord.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Tegenover God valt de mens inderdaad weg,</seg> <seg n="15.19.2">tegenover zijn Woord niet,</seg> <seg n="15.19.3">want door dat Woord is hij geschapen en wordt hij geschapen.</seg></s> <s n="15.20"><seg n="15.20.1">Dat Barth dat deed hangt samen met het feit dat hij ter schole gegaan was voor zijn nieuwe theologie bij de grote geestelijke revolutionairen:</seg> <seg n="15.20.2">Kierkegaard,</seg> <seg n="15.20.3">Dostojewski.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="15.21"><seg n="15.21.1">De uitlegger van de brief aan de Romeinen van 1922 was werkelijk revolutionair.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het waren,</seg> <seg n="16.1.2">zoals Barth het noemde,</seg> <seg n="16.1.3">kanttekeningen bij de theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Barth gebruikte daarbij veel gedachten,</seg> <seg n="16.2.2">wijsgerige en letterkundige hulpmiddelen,</seg> <seg n="16.2.3">zodat zijn uitlegging er wat wild en bont uitziet.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het sluit niet erg aan bij de gewone theologie.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar alles moet dienen om weer voor God ruimte te maken,</seg> <seg n="16.4.2">de mens op te heffen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Barth zag zelf wel in dat dit niet zo door kon gaan.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En hij is dan ook later kerkelijker en theologischer te werk gegaan.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij heeft veel geschreven.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zijn hoofdwerk is een kerkelijke dogmatiek,</seg> <seg n="16.8.2">waarvan er nu vijf delen verschenen zijn.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Hij schreef ook Schriftverklaringen:</seg> <seg n="16.9.2">Korinthe,</seg> <seg n="16.9.3">Filippenzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Hij gaf in 1935 voorlezingen over de Twaalf artikelen in ons land.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">En nog veel meer.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Behalve dat hij een zeer vruchtbaar schrijver is,</seg> <seg n="16.12.2">heeft hij ook een leidende rol gespeeld in de Duitse kerkstrijd tegen Hitler.</seg></s></p>
<p><pb n="679" ed="VW"/><s n="17.1"><seg n="17.1.1">A. Wanneer wij nu enkele bepaalde punten noemen,</seg> <seg n="17.1.2">vooral ook in verband met de prediking,</seg> <seg n="17.1.3">dan het volgende:</seg> <seg n="17.1.4">'Es predigt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Barth laat het Woord Gods met de deur in huis vallen;</seg> <seg n="17.2.2">als iets nieuws van vandaag.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Geen bekende kost,</seg> <seg n="17.3.2">maar openbaring.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Openbaring,</seg> <seg n="17.4.2">ook door de Schrift.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Maar openbaring Gods,</seg> <seg n="17.5.2">in de Schrift.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Ook al staat het er,</seg> <seg n="17.6.2">dan moet men toch nog luisteren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Het Woord Gods heeft voor hem drie gestalten:</seg> <seg n="17.7.2">het verkondigde Woord,</seg> <seg n="17.7.3">het geschreven,</seg> <seg n="17.7.4">het geopenbaarde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Daarbij moeten wij dan opletten dat het op de openbaring Gods aankomt,</seg> <seg n="17.8.2">dat wij Gods Woord <hi rend="italic">horen,</hi></seg> <seg n="17.8.3"><hi rend="italic">geloven,</hi></seg> <seg n="17.8.4"><hi rend="italic">gehoorzamen.</hi></seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Wij kunnen niet met de bijbel omgaan naar eigen believen.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">God blijft de spreker,</seg> <seg n="17.10.2">ook als Paulus spreekt.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Dit nadruk leggen op de openbaring die in Christus is en blijft,</seg> <seg n="17.11.2">is niet overbodig.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Onze aandacht wordt daardoor gespannen en ook verlegd,</seg> <seg n="17.12.2">scherper op God gesteld.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">En toch worden de middelen niet uitgeschakeld.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Dit is van belang omdat a. de historische behandeling alles zo betrekkelijk maakt,</seg> <seg n="17.14.2">b. de persoonlijke,</seg> <seg n="17.14.3">belevende manier het goddelijke teniet doet.</seg></s> <s n="17.15"><seg n="17.15.1">Het 'de Here spreekt' van de profeten moet gehandhaafd blijven.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">Christus is zelf het Woord.</seg></s> <s n="17.17"><seg n="17.17.1">Dit is dan:</seg> <seg n="17.17.2">het Woord Gods als openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">B. Het tweede hoofdpunt is wat ik al even heb aangeroerd,</seg> <seg n="18.1.2">de weg des heils.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat komt overeen met A. Daar is het 'de Here spreekt'.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wanneer een zondaar gerechtvaardigd wordt,</seg> <seg n="18.3.2">dan kan hij daar zelf ook een meer of minder lange weg van maken.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Door de werken (Rome) of door de trappen van het geestelijk leven (mystiek).</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Waar het Barth in zijn brief aan de Romeinen al dadelijk om te doen was,</seg> <seg n="18.5.2">dat is duidelijk te maken,</seg> <seg n="18.5.3">dat wij volgens de Schrift door een <hi rend="italic">goddelijk oordeel</hi> zalig worden.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Dat is ook een echte gedachte van de kerkhervormers.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Bij Barth wordt dat toegespitst.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Men noemt dat met een uitdrukking:</seg> <seg n="18.8.2">tegelijk zondaar en tegelijk rechtvaardig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Wanneer wij dat zakelijk aannemen,</seg> <seg n="18.9.2">dan kan dat niet.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Maar als wij zeggen:</seg> <seg n="18.10.2">'de Here spreekt',</seg> <seg n="18.10.3">dan kan het wel.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Moeder zegt het.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">C. Dan wordt de aandacht op het Woord gericht.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Een genadig God (Luther).</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Men wil dan horen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het wordt gepredikt.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Het wordt geopenbaard.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De Here spreekt.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Zulk een oordeel Gods rechtvaardigt de zondaar.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Hij spreekt hem vrij.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De lange weg is daarmee opgeheven.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Niet leven,</seg> <seg n="19.10.2">maar geloven.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Geen ontwikkeling,</seg> <seg n="19.11.2">maar schepping.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Geloof,</seg> <seg n="19.12.2">hoop en liefde.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Dit is bij Barth heel sterk tot uitdrukking gekomen.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Zo zelfs dat er tussen de oude en de nieuwe mens nauwelijks of geen eenheid meer bestaat.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Het afsterven van de oude en de opstanding van de nieuwe mens<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f13" rend="superscript">m</ref> gaan in Gods oordeel eigenlijk in een eeuwig ogenblik.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Zoals kruis en opstanding.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Het geloof <pb n="680" ed="VW"/>wordt een gekend worden door God.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Het is trouw Gods die ook tegenover de zondaar trouw blijft aan zijn verbond.</seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">God neemt het ene weg om het andere te stellen.</seg></s> <s n="19.20"><seg n="19.20.1">En zo wordt de volmaaktheid niet trapsgewijs,</seg> <seg n="19.20.2">maar ineens door een oordeel Gods bereikt.</seg></s> <s n="19.21"><seg n="19.21.1">Deze opvatting van rechtvaardigingsgedachten hebben ook de reformatoren wel,</seg> <seg n="19.21.2">tegenover Rome.</seg></s> <s n="19.22"><seg n="19.22.1">Maar hier bij Barth wordt het scherper toegespitst,</seg> <seg n="19.22.2">tegenover de evolutieleer van de negentiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1"><hi rend="italic">Kohlbrugge.</hi></seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Bij Kohlbrugge meer bijbels als leer van het Woord.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Bij Barth,</seg> <seg n="20.3.2">in verband met de genoemde revolutionairen,</seg> <seg n="20.3.3">Kierkegaard,</seg> <seg n="20.3.4">Dostojewski e.a.,</seg> <seg n="20.3.5">eerst meer paradoxaal,</seg> <seg n="20.3.6">bij tegenstelling van God en mens,</seg> <seg n="20.3.7">tijd en eeuwigheid.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Later,</seg> <seg n="20.4.2">in zijn dogmatiek,</seg> <seg n="20.4.3">denkt hij kerkelijker.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">D. Zo verstaan wij ook de paulinische prediking:</seg> <seg n="21.1.2">kruis-opstanding,</seg> <seg n="21.1.3">oude-nieuwe mens,</seg> <seg n="21.1.4">Adam-Christus.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Niet alleen ons leven,</seg> <seg n="21.2.2">maar ook het Evangelie heeft twee kanten.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het wordt niet in zijn lengte en opvolging gepredikt,</seg> <seg n="21.3.2">maar naar zijn beide oordeelskanten.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wij volgen wel het kerkelijk jaar,</seg> <seg n="21.4.2">maar daar hebben wij telkens de beslissende ogenblikken.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En wij geven daaraan een betekenis,</seg> <seg n="21.5.2">die elk voor zich weer een Evangelie uitmaakt.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Niet de navolging,</seg> <seg n="21.6.2">maar de verlossing.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">E. Nog een belangrijk punt uit de dialectische theologie is de verhouding van natuur en genade.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ook op dit punt stelt Barth de dingen scherper dan Luther en Calvijn.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Wij leren natuur en Schriftuur.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Nederlandse geloofsbelijdenis:</seg> <seg n="22.4.2">twee boeken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Ook Calvijn heeft in het eerste boek van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> een leer over de natuurlijke Godskennis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.karl-barth.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Bij Rome is dit veel sterker en tegenover Rome betekent de leer der hervormers een zich keren van de natuur af naar de Schrift toe.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Rome:</seg> <seg n="22.7.2">twee trappen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Deze lijn trekt Barth door als hij de openbaring,</seg> <seg n="22.8.2">waarmee de kerk te maken heeft,</seg> <seg n="22.8.3">met de Schrift verbindt en de natuurlijke godskennis daarbij afwijst.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hier geeft het Woord de doorslag.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Het 'zo spreekt de Here' is de openbaring in het woord van de apostelen en profeten.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Eén boek.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Zo komt alles scherper te staan.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hele stukken beschouwingen uit de theologie,</seg> <seg n="22.13.2">die aan de natuurwetenschap en andere terreinen van natuurlijke godskennis aansluiten,</seg> <seg n="22.13.3">vallen weg.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">In de theologie blijft wat zich laat prediken.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">F. Barths invloed is van grote betekenis.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Franse protestanten.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ook bij ons.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Duitse kerken.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Zwitserland minder.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Tegenover Rome,</seg> <seg n="23.6.2">maar vooral ook met het oog op onze tijd.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Alles scherper,</seg> <seg n="23.7.2">persoonlijker gesteld.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="676" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Zinspeling op de titel van Herrmanns boek Der Verkehr des Christen mit Gott im Anschluss an Luther dargestellt.</hi> Stuttgart en Berlijn 1886, 1908<hi rend="superscript">5/6</hi>.</p></note>
<pb n="677" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie bijv. K. Barth. <hi rend="italic">Der Römerbrief,</hi> München 1933<hi rend="superscript">6</hi> p. 11.</p></note>
<pb n="678" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>De tweede druk (München 1922) van <hi rend="italic">Der Römerbrief was</hi> door Barth geheel gewijzigd. De eerste druk verscheen in Bern 1919.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zo Ph. Kohnstamm in <hi rend="italic">Modern agnosticisme (De 'Zwitsersche' theologie),</hi> opgenomen in D. Tromp. Ph. Kohnstamm en <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">O.</corr></choice> Noordmans. <hi rend="italic">Nieuwe theologie (De school van Barth),</hi> Baarn 1926, p. 55-92.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. het voorwoord van de tweede druk van <hi rend="italic">Der Römerbrief,</hi> p. Vll.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Das Wort Gottes und die Theologie.</hi> München 1924, p. 99 v. Vgl. Barth, <hi rend="italic">Die Lehre vom Worte Gottes.</hi> Prolegomena zur christlichen Dogmatik, München 1927, p. VIII.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Deze verklaringen van Barth verschenen resp. onder de volgende titels: <hi rend="italic">Die Auferstehung der Toten.</hi> Eine akademische Vorlesung über 1 Kor. 15, München 1924. 1935<hi rend="superscript">3</hi>, en <hi rend="italic">Erklärung des Philipperbriefes,</hi> München 1927, 1933<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>K. Barth, <hi rend="italic">De apostolische geloofsbelijdenis.</hi> Voor Nederland bewerkt en van aanteekeningen voorzien door dr. K. H. Miskotte. Nijkerk 1935.</p></note>
<pb n="679" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Barth, <hi rend="italic">Die Lehre vom Worte Gottes,</hi> p. 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 37 vv. <hi rend="italic">KD. I</hi> / 1, par. 4, p. 89 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Simul iustus et peccator (Luther).</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 576 en 581.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Zondag 33.*</p></note>
<pb n="680" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Vgl. NGB.</hi> art. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Inst. I,</hi> 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.karl-barth.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Karl Barth</hi> op 15 oktober 1947 voor mannenverenigingen te Lunteren. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="41" xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth" decls="#bibl-noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth">
<pb n="681" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De scheppingsleer van Barth<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de stellingen 1–3, onder 3 a–d; later nog a–b): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wij moeten op de eerste paragraaf van Barths derde deel nog terugkomen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De these is:</seg> <seg n="2.2.2">de leer der schepping is geloofsleer,</seg> <seg n="2.2.3">dwz. kennis van Gods eigen getuigenis omtrent de schepping.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nader:</seg> <seg n="2.3.2">zij is belijdenis van de schepping zoals wij daarvan kennis dragen door de openbaring Gods in Jezus Christus.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Maw. het eerste artikel van ons Credo staat geheel op een lijn met het tweede omtrent Christus en het derde omtrent de Heilige Geest.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het 'Schepper des hemels en der aarde' moet genomen worden in verband met 'des almachtigen Vaders',</seg> <seg n="2.5.2">dat direct in verband staat met art. 2 en 3.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Barth licht dat nader toe door te wijzen op Hebr. 11 : 3<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f1" rend="superscript">a</ref> Dat vers staat boven een reeks geloofsdaden,</seg> <seg n="2.6.2">niet geloofsbelijdenissen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wie de <hi rend="italic">belofte</hi> gelooft,</seg> <seg n="2.7.2">gelooft in de <hi rend="italic">schepping.</hi></seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De schepping is hier de exponent van.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Wie de christelijke loopbaan loopt (Hebr. 12 : 1),</seg> <seg n="2.9.2">die gelooft dat God de wereld geschapen heeft.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Hij beroept zich op Theophilus van Antiochië,</seg> <seg n="2.10.2">die zegt dat de Logos in de profeten is neergedaald en dat Mozes als orgaan daarvan de schepping geleerd heeft.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Verder op Thomas,</seg> <seg n="2.11.2">Polanus,</seg> <seg n="2.11.3">Quenstedt,</seg> <seg n="2.11.4">Koehler,</seg> <seg n="2.11.5">die allen de <hi rend="italic">novitas</hi> (niet eeuwig) <hi rend="italic">mundi</hi> leren,</seg> <seg n="2.11.6">en dat die novitas slechts <hi rend="italic">credibilis,</hi></seg> <seg n="2.11.7"><hi rend="italic">niet</hi> demonstrabilis (Thomas) is.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Dat de schepping als zodanig geen zaak van de filosofie maar van de theologie is,</seg> <seg n="2.12.2">niet kenbaar uit het lumen naturale,</seg> <seg n="2.12.3">maar uit de revelatio;</seg> <seg n="2.12.4">schepping,</seg> <seg n="2.12.5">geen emanatie<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Barth voegt bij deze bijbelse en kerkelijke getuigenissen nog drie apologetische argumenten.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Hij gaat daarbij meer <hi rend="italic">negatief</hi> te werk.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">Hij wijst aan dat het niet anders kan dan dat het een geloofsartikel is (p. 3-22) en dan geeft hij <hi rend="italic">positief de</hi> reden waarom het een articulus fidei is (p. 22-44).</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Bij de apologetische,</seg> <seg n="3.1.2">negatieve bewijsvoering (p. 3-22) die hij in drieën verdeelt luidt de eerste stelling:</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">1. Art. 1 van ons Credo,</seg> <seg n="4.1.2">dat God hemel en aarde geschapen heeft,</seg> <seg n="4.1.3">houdt in dat de wereld buiten God <hi rend="italic">bestaat.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Negatief betekent dit:</seg> <seg n="4.2.2">God is niet alleen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Positief:</seg> <seg n="4.3.2">de wereld heeft tegenover God een eigen wezen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dit is,</seg> <seg n="4.4.2">zegt Barth,</seg> <seg n="4.4.3">niet uit zichzelf evident,</seg> <seg n="4.4.4">niet bewijsbaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men kan niet bewijzen dat God scheppen moet.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men kan ook niet bewijzen dat de wereld geen droom,</seg> <seg n="4.6.2">maar werkelijkheid is.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Als wij daartegenover beweren,</seg> <seg n="4.7.2">positief,</seg> <seg n="4.7.3">dat God wel alles is,</seg> <seg n="4.7.4">en negatief,</seg> <seg n="4.7.5">dat de wereld maar schijn is,</seg> <seg n="4.7.6">dan kan men dat ook niet <pb n="682" ed="VW"/>bewijzen,</seg> <seg n="4.7.7">maar ook niet weerleggen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Zij zijn alleen te weerleggen als het buiten discussie op grond van Gods openbaring vaststaat dat God feitelijk de wereld heeft geschapen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Wie dus beweert dat er een wereld naast God is en toch niet op grond van een hypothese wil leven en sterven,</seg> <seg n="4.9.2">die moet het wel op grond van openbaring doen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dit is een bewijs uit het ongerijmde.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Barth geeft de oudere theologen gelijk die Gods bestaan uit de openbaring bewezen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Alleen wil hij ook het bestaan van de wereld daaruit bewijzen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is niet zo dat de wereld zeker en God onzeker is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De oudere theologen waren in dat opzicht niet helemaal nootvast.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De bewijzen voor het bestaan van God waren volgens Strauss terugtochtsgevechten.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Door het geloof verstaan wij dat de wereld geschapen is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">2. Die tweede apologetische negatieve stelling van Barth is deze:</seg> <seg n="6.1.2">dat God de hemel en aarde geschapen heeft betekent a. negatief dat de wereld door Hem en niet onafhankelijk bestaat.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij kan niet over zichzelf beschikken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En b. positief:</seg> <seg n="6.3.2">Gods aseitas beschikt over zichzelf en de wereld.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ook deze twee zijn niet evident op zichzelf.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dat er een wereldgrond moet zijn is niet noodwendig.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Denkbaar is een zelf-goddelijke wereld met de mens als middelpunt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Een demon kon ook de wereld geschapen hebben.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat dit ook discutabel is,</seg> <seg n="6.8.2">is een geringe troost tegenover het discutabele van a en b. Ook het dogma als mening-alleen is een trieste zaak.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Alleen als belijdenis is het goed.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Ook een bewijs uit het ongerijmde.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Verontrustend:</seg> <seg n="7.1.2">Schleiermacher uit 'Abhängigkeitsgefühl'.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Lipsius,</seg> <seg n="7.2.2">Lüdemann,</seg> <seg n="7.2.3">Seeberg.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men geeft hier aan zichzelf bescheid.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men generaliseert Abhängigkeitsgefühl tot de wereld en postuleert.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men redde 'kleine resten' van het dogma,</seg> <seg n="7.5.2">anders dan kerkvaders en dan de zeventiende eeuw nog.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Op Abhängigkeitsgefühl zijn geen vaste huizen te bouwen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Barth herinnert aan <hi rend="italic">Augustinus' Confessiones</hi> boek X, 6:</seg> <seg n="7.7.2">Interrogavi terram etc.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f5" rend="superscript">e</ref> Dit is nog wel Abhängigkeitsgefühl,</seg> <seg n="7.7.3">maar later:</seg> <seg n="7.7.4">zij kunnen tot doven spreken.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Gods Veritas echter zegt hem:</seg> <seg n="8.1.2">Non est Deus tuus coelum et terra;</seg> <seg n="8.1.3">neque omne corpus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">3. Derde apologetische en negatieve stelling.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Art. 1 gaat terug op de Heilige Schrift,</seg> <seg n="9.2.2">op het spraakgebruik der Schrift.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het scheppingsbegrip is een begrip uit de Schrift.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wij mogen het niet met andere elementen vullen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het moet verstaan in verband met belofte en vervulling.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Art. 1 is samenvatten van Christusgetuigenis,</seg> <seg n="9.6.2">evenals de andere artikelen waarop de kerk gebouwd is.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Dit Christusgetuigenis geeft zich als Godsopenbaring.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Zo in de kerk verstaan.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Slechts door het geloof aan te nemen.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Daaruit volgt:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-1 hang-1"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">a. Schepper is niet = wereldgrond (negatief);</seg> <seg n="10.1.2">dan gaan zin en zekerheid <pb n="683" ed="VW"/><hi rend="italic">eruit.</hi></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1"><hi rend="italic">Schepper is God de Vader,</hi></seg> <seg n="10.2.2">van onze Here Jezus Christus.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In zijn Zoon ook Schepper bepaald,</seg> <seg n="10.3.2">ook in de uitvoering.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Was Hij niet deze Vader,</seg> <seg n="10.4.2">dan ook geen Schepper.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De kerk heeft hier vaak niet opgelet.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Aristides,</seg> <seg n="11.2.2">caput 1:</seg> <seg n="11.2.3">ethaumasa.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wereldbeschouwing als alle andere filosofen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men geeft het produkt de naam van God:</seg> <seg n="11.4.2">de absolute.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Bedekte als een spook het geloofsartikel.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De Schepper is de God Israëls,</seg> <seg n="11.6.2">van Israëls geschiedenis.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Jes. 17 : 7:</seg> <seg n="11.7.2">parallelismus membrorum:</seg> <seg n="11.7.3">Schepper</seg> <seg n="11.7.4">- Heilige Israëls.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Openb. 4:</seg> <seg n="11.8.2">vier dieren</seg> <seg n="11.8.3">- 24 ouderlingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">b. Schepper = creavit.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dit perfectum is ook praesens.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Art. 1 ook historisch evenals art. 2.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dit mag niet vertaald met oorzaak-werking.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Creatie heeft slechts analogie in generatie.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Geen analogie binnen de schepping.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Er is wel Abhängigkeitsgefühl.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Maar schepping is geen exponent van Abhängigkeitsgefühl,</seg> <seg n="12.8.2">doch vooronderstelling van Abhängigkeitsgefühl.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Beide hadden in de kerk nooit uiteengerukt mogen zijn.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het scheppen en loogoi voor bereschit is gevaarlijk.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Joh. 1 : 3 is ook historisch;</seg> <seg n="13.3.2">niet eeuwig.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Joodse speculatie wil voortijdelijkheid bij de schepping.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dit stemt overeen met de Christusverwerping.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De wereld is geschapen met de tijd en in zoverre in de tijd.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">'Schepper' in Nieuwe Testament maar eenmaal (1 Petr. 4 : 19);</seg> <seg n="13.7.2">meestal participia en relatiefzinnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">c. Schepping in de bijbel is Gods vrijmachtige wil.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De verhouding Schepper-schepsel is uitwendig overeenkomend met innerlijke triniteitsleven,</seg> <seg n="14.2.2">uitvoering van Gods contingente genadekeuze.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dus moeten hier openbaring en geloof dienen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Barth gaat het vocabularium van de Schrift na.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">d. Het object der schepping is 'hemel en aarde'.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dit betekent in de bijbel:</seg> <seg n="15.2.2">alles buiten God.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De aarde onder de hemel.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hier is nu sprake van de <hi rend="italic">mens.</hi></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Van hem spreekt ook art. 1 juist waar hij hem niet noemt.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Hij is juist tussen hemel en aarde.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dat de Logos geen engel en geen dier werd,</seg> <seg n="15.7.2">maar mens,</seg> <seg n="15.7.3">dat is de reden van de schepping van 'hemel en aarde'.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Zijn Woord zal niet vergaan,</seg> <seg n="15.8.2">ook als hemel en aarde vergaan.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hij is het midden der schepping.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Zo is art. 1 ook van hieruit <hi rend="italic">geloofs</hi>belijdenis.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Een hoofdartikel.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Het preludeert op 2 en 3.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Voor wereld heeft het Hebreeuws geen woord.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wel hakkol (ta panta).</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Er zit in het dubbele 'hemel en aarde' een onomkeerbaarheid.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Augustinus' <hi rend="italic">Confessiones</hi> XII, 7:</seg> <seg n="16.4.2">unum prope te,</seg> <seg n="16.4.3">alterum prope nihil.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zichtbaar-onzichtbaar (Kol. 1 : 26).</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De onderscheiding in de kerk.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Er is geen heerschappij in hemel of op aarde buiten Gods hand. Er is niets totaal nietigs of <pb n="684" ed="VW"/>verwerpelijks,</seg> <seg n="16.7.2">ook niet op aarde.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">En nu in het midden de mens (Gen. 2,</seg> <seg n="16.8.2">Ps. 8).</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Merkwaardigerwijs in Ps. 104 en Job 38 niet.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wel Ps. 139.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Luther in <hi rend="italic">Kathechismus:</hi></seg> <seg n="16.11.2">'Ik geloof dat God mij geschapen heeft.'</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Bijbel weinig middelpunt,</seg> <seg n="16.12.2">zeker omdat de verhouding van Schepper en schepsel de doorslag geeft.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Job 38 en Ps. 104:</seg> <seg n="16.13.2">de mens onderstelling.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Het Nieuwe Testament weet van deze mens,</seg> <seg n="16.14.2">maar niet van de door de Grieken ontdekte mens,</seg> <seg n="16.14.3">maar de Mensenzoon,</seg> <seg n="16.14.4">de mens Gods,</seg> <seg n="16.14.5">in wie hemel en aarde verenigd zijn.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">De oudtestamentische kennis is alleen dan zinvol als men ze als belofte,</seg> <seg n="16.15.2">als voorbeeld opvat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><hi rend="italic">De positieve</hi> uiteenzetting van par.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">40. Hoe weten wij dat de wereld er is en door God er is?</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Niet omdat het in de bijbel staat,</seg> <seg n="17.3.2">maar omdat de bijbel van Jezus Christus getuigenis geeft.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Omdat de kennis der schepping hier door Christus heengaat.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wat profetisch in Hem gezegd wordt,</seg> <seg n="17.5.2">kan niet anders dan vanuit Hem verstaan worden.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Er is een perifeer <choice><sic>biblicisme. dat vergeet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">biblicisme,</corr></choice></seg><choice><sic>biblicisme. dat vergeet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="17.6.2"><choice><sic>biblicisme. dat vergeet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">dat vergeet</corr></choice> dat de bijbel uit een geheel is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Van Christus uit de schepping geloven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Christus = Gods zelfgetuigenis.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De menswording wordt ons de schepping,</seg> <seg n="18.3.2">de verhouding van God en mens <hi rend="italic">in nuce.</hi></seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">a. God is niet alleen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar ook de mens is er.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">God werd vlees.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En met deze mens zien wij zijn Israël en zijn kerk:</seg> <seg n="19.4.2">de mensheid.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">b. De mens is ook niet alleen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Deze eenheid heeft God niet nodig,</seg> <seg n="20.2.2">maar de mens.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">God wil voor deze mens leven uit vrije wil.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">God moet deze mens geschapen hebben.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Zoals Christus voor de werkelijkheid van het schepsel staat,</seg> <seg n="20.5.2">zo ook voor de werkelijkheid van de Schepper.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hier leren wij de Vader kennen,</seg> <seg n="21.1.2">zijn genade,</seg> <seg n="21.1.3">de heilige Israëls,</seg> <seg n="21.1.4">de regent der geschiedenis,</seg> <seg n="21.1.5">die in de opstanding tot haar doel komt.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In de incarnatie ligt ook het andere snijpunt van tijd en eeuwigheid:</seg> <seg n="21.2.2">de creatie.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Beide perfectum.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hier ook:</seg> <seg n="21.4.2">hemel en aarde,</seg> <seg n="21.4.3">en het midden:</seg> <seg n="21.4.4">Ecce homo!</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hier is humaniteit in de kosmos.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hier is alles klaar.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Van hieruit belijden wij de schepping.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit is pas alleen het noëtische:</seg> <seg n="22.1.2">in Christus <hi rend="italic">leren</hi> kennen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Dan moet er ook <hi rend="italic">ontische grond</hi> zijn.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Dit is het geval.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Christus is het Woord,</seg> <seg n="22.4.2">waardoor God geschapen heeft.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Weer alleen het noëtische.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Duidelijk nu dat het een <hi rend="italic">geloofs</hi>artikel is.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Jezus is alleen voor het geloof als Christus bekend.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Als ik in</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Christus geloof,</seg> <seg n="23.1.2"><hi rend="italic">zie</hi> ik en <hi rend="italic">versta</hi> ik dat de Vader de Schepper is.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Schepping is geen prolegomenon.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Credo staat terecht vooraan.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De kerk verzuimde die noëtische grond.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Zij maakte wel ernst met de ontische grond:</seg> <seg n="24.2.2">logosleer.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Wel de genade in verband met de schepping hier en daar geleerd:</seg> <seg n="24.3.2">Origenes,</seg> <seg n="24.3.3">vooral Augustinus,</seg> <seg n="24.3.4">Anselmus,</seg> <seg n="24.3.5">Luther,</seg> <seg n="24.3.6">Calvijn,</seg> <seg n="24.3.7">Polanus.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De justificatie tot analogie en verklaring der schepping.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Waarom <pb n="685" ed="VW"/>waagde zij:</seg> <seg n="24.5.2">creatio = gratia?</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Zondag 9:</seg> <seg n="24.6.2">meer samenhang van het eerste met het tweede artikel zichtbaar:</seg> <seg n="24.6.3">'Vader van onze Here Jezus Christus.'</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Merkwaardige plaats in Calvijns commentaar op Genesis.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Daarin steun voor mijn opvatting in <hi rend="italic">Herschepping.</hi> 't Is het Koninkrijk,</seg> <seg n="24.8.2">niet de gewone schepping.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Deze is bij Calvijn hier toewerpsel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het geloof dat deze kennis verschaft is een zeer bepaalde <hi rend="italic">beslissing.</hi></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1"><hi rend="italic">Er</hi> mee rekenen dat het Koninkrijk van God is.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dit sluit de schepping in zich.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">In Christus geloven is leven in de tegenwoordigheid van de Schepper.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Voor de gelovigen is er in Christus een nieuwe existentie,</seg> <seg n="25.5.2">alle dingen nieuw.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">In Christus de Schepper op het toneel getreden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Gal. 6 : 14:</seg> <seg n="26.1.2"><hi rend="italic">kainè ktisis:</hi></seg> <seg n="26.1.3">ik ben de kosmos gekruisigd en de kosmos mij.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">2 Kor. 5 : 14:</seg> <seg n="26.2.2">Christus niet meer kata sarka.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Andere plaatsen:</seg> <seg n="26.3.2">Matth. 11 : 25 (het Koninkrijk).</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="26.4.2">wijzen en verstandigen geopenbaard.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">(Dit is parallel aan:</seg> <seg n="26.5.2">'vogelen des hemels',</seg> <seg n="26.5.3">N.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n2" rend="superscript">2</ref> ) Hand. 17 : 24 v.:</seg> <seg n="26.5.4">onbekende God als Schepper genoemd en het slot de opstanding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Bepalingen van de Schepper:</seg> <seg n="27.1.2">a. macht.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Jezus alle macht.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hoofdman te Kapernaüm.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Jezus macht.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">(Hier spreekt Jezus over het Koninkrijk,</seg> <seg n="27.5.2">N.) b. recht.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Gelijkenissen van de koning,</seg> <seg n="27.6.2">Heer,</seg> <seg n="27.6.3">wijngaardenier.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">(Dit alles is Koninkrijk,</seg> <seg n="27.7.2">N.) c. God,</seg> <seg n="27.7.3">goedheid,</seg> <seg n="27.7.4">erbarmen,</seg> <seg n="27.7.5">liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Vogelen des hemels,</seg> <seg n="28.1.2">leliën des velds (Matth. 6 : 26 v.).</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dagelijks brood.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Recht doen die dag en nacht tot Hem roepen (Luk. 18 : 7).</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Luk. 18 : 8 staat:</seg> <seg n="28.4.2">de Zoon des mensen,</seg> <seg n="28.4.3">als Hij komt,</seg> <seg n="28.4.4">zal Hij ook geloof vinden op aarde?</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">(Koninkrijk,</seg> <seg n="28.5.2">N.) Schepping is genade.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="29.1"><seg n="29.1.1"><hi rend="italic">Kritiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik heb de vorige keer al in het algemeen enkele voorlopige bezwaren genoemd,</seg> <seg n="30.1.2">die bij de verdere behandeling van het boek getoetst dienen te worden.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Mijn hoofdbezwaar was dat Barth,</seg> <seg n="30.2.2">als hij van Jezus Christus uit,</seg> <seg n="30.2.3">noëtisch,</seg> <seg n="30.2.4">zoals hij het noemt,</seg> <seg n="30.2.5">dus in de weg van het leren kennen</seg> <seg n="30.2.6">- in dit geval geloven</seg> <seg n="30.2.7">- naar de schepping toe gaat,</seg> <seg n="30.2.8">te veel uit het centrum van het geloof naar de periferie uitbuigt.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Omdat het over 'scheppen' gaat,</seg> <seg n="30.3.2">wil hij het niet hebben over de zonde en de genade,</seg> <seg n="30.3.3">waar het in het centrum van het Evangelie toch om gaat,</seg> <seg n="30.3.4">maar over andere dingen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Ik zal ze nu van achteren naar voren even opnoemen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Dan kan men zien hoe hij naar de omtrek uitbuigt.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Genade-goedheid,</seg> <seg n="31.3.2">recht,</seg> <seg n="31.3.3">macht,</seg> <seg n="31.3.4">tegenwoordigheid van God,</seg> <seg n="31.3.5">samenzijn met God.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">God is niet alleen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De mens is <pb n="686" ed="VW"/>niet alleen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">God bestaat,</seg> <seg n="31.6.2"><choice><sic>de mens. de wereld bestaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de mens,</corr></choice></seg><choice><sic>de mens. de wereld bestaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"> </corr></choice><seg n="31.6.3"><choice><sic>de mens. de wereld bestaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">de wereld bestaat</corr></choice>.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Men hoort hoe Barth van het kruis naar de schepping komt.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Of eigenlijk,</seg> <seg n="31.8.2">hij gaat niet van het kruis,</seg> <seg n="31.8.3">het middelpunt uit,</seg> <seg n="31.8.4">maar van de incarnatie,</seg> <seg n="31.8.5">dus wat meer van het raam,</seg> <seg n="31.8.6">van de omtrek van het Evangelie uit.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Van het samenzijn van God en mens in Christus en van de macht die God in de vereniging van naturen over de mens Jezus heeft.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Daarin ligt al een aanwijzing dat Barth naar de omtrek wil.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Bij zijn manier moet hij van de incarnatie uitgaan.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Niet de Middelaar. 't Staat ook zo in par.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">40.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Maar als men het zo doet is het toch de vraag of men wel werkelijk van de openbaring van Christus uitgaat om bij de schepping te komen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Alvast niet van het middelpunt uit,</seg> <seg n="32.2.2">maar van de twee naturen;</seg> <seg n="32.2.3">niet van het werk van Christus.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Het is incarnatie-creatie.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dat doet Bavinck ook.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar de schepping is een werk en zo moet men van het werk van Christus uitgaan om rugwaarts tot de schepping te komen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Van de genade als verzoening:</seg> <seg n="32.6.2">dan komt men in Genesis 3 terecht en niet in Genesis 1 en 2.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hier gaat het over de spil van de hele geloofsleer.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">En Barth bekent in zijn Voorrede dat hij zich op scheppingsterrein wat vreemd gevoelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Dat hoeft niet,</seg> <seg n="32.9.2">maar het is,</seg> <seg n="32.9.3">zoals ik het voorlopig zie,</seg> <seg n="32.9.4">gevolg van een fout.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Om dit alles scherp te laten zien,</seg> <seg n="33.1.2">bij wijze van tegenstelling,</seg> <seg n="33.1.3">doe ik het best even de lijn te tekenen,</seg> <seg n="33.1.4">waarlangs ik zelf in mijn <hi rend="italic">Herschepping</hi> in 1934 van het kruis naar de schepping ben teruggegaan.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ik leg daar de nadruk daarop,</seg> <seg n="33.2.2">dat het een <hi rend="italic">geloofsartikel</hi> is,</seg> <seg n="33.2.3">zoals Barth dat ook doet.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Maar bij Barth wordt het niet voluit het zaligmakend geloof.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Ik geef hier verder de lijn van mijn uiteenzetting.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De leer der schepping neemt in de dogmatiek nog steeds een plaats in,</seg> <seg n="33.5.2">die het trinitarisch verband verbreekt. 't Moet zonde,</seg> <seg n="33.5.3">genade zijn.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Niet natuur en genade.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Dat is een nevenstelling,</seg> <seg n="33.7.2">geen dialectisch verband.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Wij kennen God door openbaring.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Wij moeten niet denken dat de Vader de eigenlijke God is,</seg> <seg n="33.9.2">Die wij toch wel kennen en dat wij Zoon en Geest alleen uit de bijbel moeten kennen.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Dat God de Vader is wil juist zeggen,</seg> <seg n="33.10.2">dat wij Hem evenzeer uit het Evangelie moeten kennen en de schepping ook.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">God is niet zomaar,</seg> <seg n="33.11.2">als Schepper,</seg> <seg n="33.11.3">de Vader van alle mensen.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Als de bijvoeging van art. 1 ons op die gedachte bracht,</seg> <seg n="33.12.2">konden wij haar beter weglaten.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Hij is <hi rend="italic">onze Vader.</hi></seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Schepping is een christelijk begrip,</seg> <seg n="33.14.2">op één en dezelfde lijn met verzoening en heiliging.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Dat de Vader onze Schepper is,</seg> <seg n="33.15.2">kunnen wij evenmin vaststellen als dat Jezus onze Verlosser is en de Heilige Geest onze Herschepper.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">En omgekeerd dat de Vader van onze Here Jezus Christus de Schepper van hemel en aarde is,</seg> <seg n="33.16.2">is niet teruggaan van een nieuwtestamentische belofte op een oude,</seg> <seg n="33.16.3">ook aan de heidenen bekende waarheid,</seg> <seg n="33.16.4">maar men leert het uit het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Geloven in de Schepper is geloven in zijn Koninkrijk.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Jezus' spreuk over <pb n="687" ed="VW"/>de vogelen en de leliën bedoelt niet dat God ons veel meer zal voeden omdat wij op de zesde dag geschapen zijn.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het wil zeggen dat de leliën en vogelen in het plantenrijk en het dierenrijk zijn en wij in het hemelrijk.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Wij delen de voorzienigheid niet met de leliën en de vogelen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Wij hebben de predestinatie en de gratie die de dieren <hi rend="italic">niet</hi> hebben.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De Heer van dat Koninkrijk der gratie,</seg> <seg n="34.6.2">dat is de Schepper van hemel en aarde.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Zijn Woord blijft als hemel en aarde voortgaan.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het scheppingsgeloof ontstaat onder het kruis.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">De kennis van de schepping buiten Christus staat voor Paulus in verband met Gods toorn (Rom. 1 : 18-25);</seg> <seg n="34.9.2">diezelfde kennis in Christus staat gelijk met de verzoening (Rom. 5 : 8-9).</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">De schepping buiten Christus wekt ontzetting als de kop van de sfinx.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Humaniteit door directe verbinding met de schepping brengt romantiek,</seg> <seg n="35.1.2">een spel.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Achter het spel komt de revolutie,</seg> <seg n="35.2.2">achter de revolutie de arbeid,</seg> <seg n="35.2.3">achter de arbeid de oorlog,</seg> <seg n="35.2.4">achter de oorlog de ondergang.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dat is een beschrijving van de scheppingshumaniteit in het schema:</seg> <seg n="35.3.2">achttiende,</seg> <seg n="35.3.3">negentiende,</seg> <seg n="35.3.4">twintigste eeuw.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zo schreef ik 1934.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Scheppen is geen vormen maar scheiden.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Door de vormen en gedaanten menen wij met de Vader,</seg> <seg n="35.6.2">de schepping te kunnen verkeren.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Maar met de Zoon door het kruis,</seg> <seg n="35.7.2">geen gedaante.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">En de Heilige Geest door sterven van de oude mens,</seg> <seg n="35.8.2">de boete.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Dat klopt niet.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Scheppen is ook oordeel,</seg> <seg n="35.10.2">scheiden.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Scheiden,</seg> <seg n="35.11.2">oordelen:</seg> <seg n="35.11.3">hemel en aarde (anders dan Barth),</seg> <seg n="35.11.4">licht en duister,</seg> <seg n="35.11.5">water boven en beneden,</seg> <seg n="35.11.6">zee en droge,</seg> <seg n="35.11.7">Adam en Eva.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Op Golgotha zijn God en mens niet verbonden als in de incarnatie,</seg> <seg n="36.1.2">zodat zij beiden niet alleen zijn (Barth).</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zij zijn <hi rend="italic">gescheiden.</hi></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Waarom hebt gij mij verlaten?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zo staat het kruis midden in de schepping.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dat de Vader de Schepper is,</seg> <seg n="36.5.2">moet evengoed geopenbaard worden als dat Jezus de Christus is.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Men kan het in het Evangelie niet zien,</seg> <seg n="36.6.2">zoals Barth wil,</seg> <seg n="36.6.3">en dan noëtisch naar Genesis teruggaan.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Pas als wij de schepping zo opvatten,</seg> <seg n="36.7.2">niet als natuur of cultuur,</seg> <seg n="36.7.3">dan pas staat het kruis in de schepping.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Dan hoort het Oude Testament bij het Nieuwe.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Het Evangelie kan niet humaner zijn dan het is,</seg> <seg n="36.9.2">omdat de schepping zo ontzettend is.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">De ellende op Rembrandts honderd-guldenprent<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n3" rend="superscript">3</ref> rondom Jezus is het resultaat van de schepping,</seg> <seg n="36.10.2">van de val zoals het Oude Testament die beschrijft.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De zonde gaat niet buiten God om.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De verhouding van Schepper en Verlosser is niet die tussen Maker en Hersteller.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Jezus zou de reparateur zijn.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Intussen hielden wij dan een bodem onder de voeten en bloed in de aderen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">En dat zou ons bestaan (bestaan!) grondiger bepalen dan het bloed van Christus.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Dit is in de protestantse geloofsleer fataal.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De zonde gaat even ver als de schepping.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Scheppen is scheiden.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">God is een Geest en Hij werkt door oordelen.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Wij hebben geen bodem,</seg> <seg n="37.10.2">geen bloed om tegenover Gods oordeel <pb n="688" ed="VW"/>te blijven bestaan.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">De aanknopingspunten voor het Evangelie liggen niet in de schepping,</seg> <seg n="37.11.2">maar in de belofte.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Als wij de schepping als een scheidend oordeel zien,</seg> <seg n="37.12.2">past het werk van de Vader bij dat van de Zoon.</seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">Het is beide een werk.</seg></s> <s n="37.14"><seg n="37.14.1">Creatie en reconciliatie beide een oordeel.</seg></s> <s n="37.15"><seg n="37.15.1">Dan pas is het ook beide een oordeel.</seg></s> <s n="37.16"><seg n="37.16.1">Dan pas is het ook beide genade.</seg></s> <s n="37.17"><seg n="37.17.1">Anders (als bij Barth) is de scheppingsgratia = goedheid geen genade.</seg></s> <s n="37.18"><seg n="37.18.1">De voorstellingen van schepping als vorm leren wij van het heidendom.</seg></s> <s n="37.19"><seg n="37.19.1">De ware schepping gaat met ons mee naar Golgotha.</seg></s> <s n="37.20"><seg n="37.20.1">Het paradijs ligt rondom het kruis.</seg></s> <s n="37.21"><seg n="37.21.1">De incarnatie = dat Christus voor ons tot zonde gemaakt is;</seg> <seg n="37.21.2">niet een afbeelding van oorspronkelijke vorm.</seg></s> <s n="37.22"><seg n="37.22.1">Hij heeft zich ontledigd voor de ontledigde wereld,</seg> <seg n="37.22.2">de gevallen wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="681" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">KD. III/1. p.2.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie voor voorgaande KD. III/1.p.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">KD.III/1, p.3.</hi></p></note>
<pb n="682" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1, p. 4 v. *kleine letter*.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. p. 206 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie voor deze alinea KD. III<hi rend="italic">/</hi> 1, p. 7 vv. *kleine letter*.</p></note>
<pb n="683" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1, p. 11 v. *kleine letter*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1. p. 13 v. *kleine letter*.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie voor deze zin <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1, p. 15 v. *kleine letter*.</p></note>
<pb n="684" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie voor deze alinea KD. <hi rend="italic">III/</hi> 1, p. 19 vv. *kleine letter*.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie voor deze zin <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1, p. 25 *kleine letter*.</p></note>
<pb n="685" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD.</hi> III/ 1, *p. 30 vv.* kleine letter.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD.</hi> III/ 1, p. 35 v. *kleine letter*.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie voor deze alinea, KD. III/I,* p.37vv.*</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1. p. 42 vv. *kleine letter*.</p></note>
<pb n="686" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>KD. III/1. Vorwort. p.1</p></note>
<pb n="687" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie dl.2. p.251.</p></note>
<pb n="688" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Op 3 november 1947 begon N. te Arnhem op initiatief van de Arnhemse predikant H. J. Hak in kleine kring met de bespreking van de scheppingsleer van K. Barth. De bijeenkomsten vonden maandelijks plaats. De gang van de bespreking - voor zover te achterhalen - was als volgt:</p><p><hi rend="italic">KD. III/1,</hi> par. 40 werd besproken in de periode van 3-11-1947 tot 2-2-1948; par. 41 van 1-3-1948 tot 2-5-1949; in de maanden daarna werd waarschijnlijk par. 42 besproken. KD. III/2, par. 43 werd besproken in de periode van 7-11-1949 tot 6-2-1950; par. 44 van 6-3-1950 tot ?</p><p>Hier is alleen de tekst opgenomen. die N. schreef ter voorbereiding van de bespreking van par. 40, omdat hij hier het meest expliciet zijn kritiek op Barths scheppingsleer formuleert. De andere manuscripten die bewaard zijn gebleven bevatten voornamelijk uittreksels van de te bespreken gedeelten.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. staat voor eigen opmerkingen van Noordmans over de tekst van Barth.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N. doelt hier op Rembrandts ets <hi rend="italic">De predikende Christus</hi> (ca. 1643-1649). De naam 'honderd-guldenprent' dankt deze ets aan de uitzonderlijk hoge prijs, die hij in de zeventiende eeuw zou hebben opgebracht.</p></note>
<note xml:id="noordmans3.de-scheppingsleer-van-barth.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Aan deze bespreking waren in 'klad' nog een aantal pagina's toegevoegd, waarin N. inging op de eerste 15 pagina's van <hi rend="italic">KD. III/</hi> 1:</p><p>Vorwort: Eerste artikel = Schepper. De theologische opzet maakt het noodzakelijk Genesis 1 en 2 uiteen te zetten. ' ... aus der Mode gekommen ...'</p><p>Barth is verbaasd dat dit boek eruit kwam. Geen natuurwetenschappelijke vragen. Eerst dacht hij van wel. Veel over " ... 'naiver' hebräischer 'Sage' ..." Geen apologetiek (niets). De mens hier nog niet: nog niet klaar: komt als III. 2: 111, 3: voorzienigheid.</p><p>Het geloof in God de Schepper. Par. 40. De tekst van par. 40 lezen. Kritiek: 'Dasein' en 'Sosein' aan God te danken. Gaat het daarover bij Jezus Christus? Bij Maria Magdalena en de moordenaar aan het kruis? Dat zijn de Adam en de Eva in de herschepping (zie mijn <hi rend="italic">Herschepping).</hi> Goddelijk zelfgetuigenis in Christus. Is dat een bestaansgetuigenis van 'Dasein' en 'Sosein'? Of is het hulp-bestaan: 'Alzo lief', enz. Kennen van in Christus <hi rend="italic">verwerkelijkte eenheid</hi> van Schepper en schepsel. Wat is de betekenis der incarnatie? Een zijnseenheid? Of een openbaringseenheid? Is Jezus instrument of is Hij deel van God? Middelaar of infusie? Is de vereniging incidenteel of essentieel? Godmenselijke natuur of gescheiden naturen? Chalcedon. Loofs, p. 38. Door Hem bemiddeld leven in de 'Gegenwart'.</p><p>Toelichting van Barth. Schepper des hemels en der aarde. (Almachtige Vader.) Moet genomen in verband met tweede en derde artikel. Spreken. niet alleen van God, maar ook <pb n="689" ed="VW"/>van een werkelijkheid buiten God. Van hemel en aarde, die elkaar in de mens ontmoeten. Barth komt hier dus op voor de <hi rend="italic">mens</hi> tegenover God. God is niet alleen. Dat zij zijn en wat zij zijn hebben zij van God. Daarvóór staat: 'Ik geloof.' Wat betekent dat? De leer der schepping ook geloofsartikel.</p><p><hi rend="italic">Fijne letters:</hi> Hebr. 11 : 13. Staat boven galerij der gelovigen. Wie de belofte gelooft, gelooft in schepping. Theophilus van Antiochië schreef daarom dat de Logos in de profeten was ingegaan en dit over de schepping geleerd had. Lees de kleine letters verder uit boek.</p><p><hi rend="italic">Kritiek</hi> op de fijne letters. Hebr. 11 : 13 iets wijdere zin dan Rom. 5. Theophilus' logosleer nog meer het <hi rend="italic">lerende.</hi> Thomas: onderscheiding naar de ene zijde: contingentie. goed. Maar alles gaat toch te veel op het naakte feit der schepping. Meer gericht op de Vader van het Koninkrijk.</p><p><hi rend="italic">P. 3:</hi> 't Moet geloofsartikel zijn want: onbewijsbaar dat God moest iets naast zich hebben en ook dat de wereld meer dan droom is. 't Is een hypothese waarop men niet sterven kan.</p><p><hi rend="italic">Kleine letters:</hi> Het lijkt dat de schepping vaststaat; maar de <hi rend="italic">Schepper</hi> onzeker. De andere theologen waren meer of minder nootvast. Bewijzen voor bestaan van God. Strauss: terugtochtgevechten! 't Schepsel is eer onzeker. Dat had de theologie meer moeten bedenken.</p><p><hi rend="italic">Kritiek:</hi> Dit is te zeer een bestaanskwestie: Descartes.</p><p><hi rend="italic">P. 5: De wereld</hi> kan niet alleen zijn. Wereldgrond is echter ook niet evident. De mens zou middelpunt van een goddelijke wereld kunnen zijn. Wereld kan ook toeval of luim van een wezen zijn. 't Moet geloofsartikel zijn.</p><p><hi rend="italic">Kleine letters, p.</hi> 7: Nieuwere theologie: Schleiermacher enz. Het Abhängigkeitsgefühl. Een conceptie van een mens is het scheppingsdogma. Op het Abhängigkeitsgefühl geen huizen te bouwen. Daartegenover Augustinus.</p><p><hi rend="italic">Kritiek:</hi> Bij Augustinus meer in verband met Evangelie <hi rend="italic">P. 9, punt 3:</hi> Wij moeten het scheppingsbegrip winnen uit het spraakgebruik der Schrift. Schepping evenals andere Twaalf artikelen uit de samenhang der Schriften. Het <hi rend="italic">Christus</hi>-getuigenis. Scheppingsgeloof antwoord op Christus-getuigenis. God niet = wereldgrond. Hij is het subject van de Twaalf artikelen. 't Is God de Vader. Hij is in de Zoon tot Schepper bepaald.</p><p><hi rend="italic">P. 11: Kleine letters:</hi> De kerk zag dit vaak niet goed. Nalezen de tekst. De God van Israël is de Schepper.</p><p><hi rend="italic">Kritiek:</hi> Dat de Schepper de God Israëls is, is juist, maar daardoor wordt het begrip Schepper en schepping meer beïnvloed dan hier bij Barth.</p><p><hi rend="italic">P. 12:</hi> Creator = creavit. Perfectum, ook praesens, maar toch perfectum. Art. 1 is even historisch als andere artikelen. Schepping heeft analogie in de generatie van de Zoon, niet in 't creatuurlijke leven. God wilde naar analogie van de generatie creatie. Is dat niet analogia entis?</p><p><hi rend="italic">Kleine letters:</hi> Nagaan.</p><p><hi rend="italic">Kritiek:</hi> Eeuwigheid en tijd één; is hier parallel met eenheid van God en mens in Christus. Het Chalcedonense is hiermee betracht.</p><p><hi rend="italic">P. 14:</hi> Tekst nagaan.</p><p><hi rend="italic">Kritiek:</hi> Teveel analogia entis. De tegenstelling moet meer uitkomen, zonde en genade.</p></note>
</div>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
